# خسق (خ-س-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - س - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والقاف والسين معهما
خ س ق مستعمل فقط خسق: خَسَقَ السهم يَخْسِقُ خَسْقاً وخُسوقاً، وناقةٌ خَسُوق: سيئة الخُلُق تَخْسِقُ الأرض بمناسمها، إذا مشت انقلب منسمها فخد في الأرض.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**القاف** و**السين** معهما
**خ س ق** kullanılmıştır, yalnızca **خسق**: **خَسَقَ** ok **يَخْسِقُ** **خَسْقاً** ve **خُسوقاً** (diye); ve **ناقةٌ خَسُوق**: huyu kötü; yürüdüğü zaman tırnağı dönüp de yerde bir yarık açtığında, tırnaklarıyla yeri **تَخْسِقُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخاسِقُ: لغةٌ في الخازِقِ.

##### Türkçe

**الخاسِقُ**: **الخازِقِ** hakkında bir lugattır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ق س
خسق
استعمل من وجوهها : [ خسق ] .
خسق : قال أبو عُبَيْدٍ عن الأصْمَعِيِّ : إذا رُمِيَ
بالسهام فمنها الخَاسِقُ وهو المُقَرْطِسُ .
ثعلب ، عن ابن الأعْرَابي : رمى فَخَسَقَ :
إذا شَقَّ الجِلْدَ .
اللَّيْثُ : ناقةٌ خَسُوق : سيِّئةُ الخُلُق تَخْسِقُ
الأرضَ بِمَنَاسِمِهَا ، إذا مَشَتْ انقلب
مَنْسِمُها فَخَدَّ في الأرض .
قال : وخَيْسَقُ : اسمُ لاَبَةٍ معروفةٍ ، وبِئْرٌ
خَيْسَقٌ : بَعِيدَةُ القَعْرِ .

##### Türkçe

خ ق س
**خسق**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: [ **خسق** ] .

**خسق**: Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den dedi ki: Oklarla atıldığı zaman, onlardan **الخَاسِقُ** vardır; o da **المُقَرْطِسُ**’tur.

Saʿleb, İbn el-Aʿrâbî’den: **رمى فَخَسَقَ**: deriyi yardığı zaman.

el-Leys: **ناقةٌ خَسُوق**: huyu kötü; yürüdüğü zaman, toynağı dönüp de yere yarık açtığında, toynaklarıyla yeri **تَخْسِقُ**.

Dedi ki: ve **خَيْسَقُ**: bilinen bir **لاَبَةٍ**’nin adıdır; ve **بِئْرٌ خَيْسَقٌ**: dibi uzak (derin) olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والسين وما يثلثهما)
  (خسف)  الخاء والسين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غموض وغُؤور، وإليه يرجعُ فُروع الباب. فالخَسْف والخَسَف([1]). غموضُ ظاهرِ الأرض. قال الله تعالى: ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ﴾ [القصص 81].
  ومن الباب خُسوفُ القَمَر. وكان بعضُ أهل اللُّغة يقول: الخُسوف للقمر، والكُسوف للشمس. ويقال بئرٌ خَسِيفٌ([2])، إذا كُسِرَ جِيلُها([3]) فانهارَ ولم يُنتَزَحْ ماؤُها. قال:
  * قَليذَمٌ من العَياليم الخُسُفْ([4]) *
  وانخسفَت العينُ: عمِيَتْ. والمهزول يسمَّى خاسفاً؛ كأنّ لحمَه غارَ ودخَل. ومنه: بات على الخَسْفِ، إذا باتَ جائعاً، كأنّه غاب عنه ما أرادَه مِن طعام. وَرضِيَ بالخَسْفِ، أي الدنِيّة. ويقال: وقَع النّاسُ في أخاسِيفَ من الأرض، وهي اللّينة تكاد تَغْمُِضُ لِلينها.
  وممّا حُمِل على الباب قولُهم للسحاب الذي [يأتي([5])] بالماء الكثير خَسِيفٌ، كأنَّه شُبِّه بالبئر التي ذكرناها. وكذلك قولهم ناقة خَسِيفة([6])، أي غزيرة. فأمّا قولهم إنّ الخَسْفَ الجَوزُ المأكول* فما أدري ما هُو.
  (خسق)  الخاء والسين والقاف ليس أصلاً؛ لأنَّ السِّين فيه مُبدلةٌ من الزاء، وإنّما يُغَيَّر اللّفظُ ليغيَّر بعضُ المعنى. فالخازق من السِّهام: الذي يرتزُّ إذا أصابَ الهدف. والخاسق: الذي يتعلَّق ولا يرتَزُّ. ويقولون-والله أعلم بصحته- إنّ الناقة الخَسُوقَ السيِّئةُ الخُلُق.
  (خسل)  الخاء والسين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ضَعْفٍ وقِلَّةِ خَطَر. فالمَخْسُول: المرذول. ورجالٌ خُسَّلٌ مثل سُخَّل، وهم الضُّعَفاء. والكواكب المخسولة: المجهولة التي لا أسماء لها. قال:
ونحنُ الثُّرَيّا وجوزاؤُها *** ونحنُ السّماكانِ والمِرْزَمُوأنتُم كواكبُ مَخْسُولةٌ *** تُرَى في السّماء ولا تُعْلَمُ([7])  (خسأ)  الخاء والسين والهمزة يدلُّ على الإبعاد. يقال خَسَأْتُ الكلبَ. وفي القرآن: ﴿قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [المؤمنون 108]، كما يقال ابعُدوا.
  (خسر)  الخاء والسين والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النَّقْص. فمن ذلك الخُسْر والخُسْران، كالكُفْر والكُفْران، والفُرْق والفُرْقان. ويقال خَسَرْتُ المِيزانَ وأخْسَرْتُه، إذا نقَصْتَه. والله أعلم.
-------------------------------------------------ـ
([1]) كذا في الأصل مع الضبط. والذي في المعاجم المتداولة: الخسف والخسوف.
([2]) في الأصل: "هو خسيف"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) جيل البئر، بالكسر، وكذا جالها وجولها: جدارها وجانبها. وفي الأصل والمجمل والجمهرة واللسان: "جبلها" تحريف، صوابه ما أثبت.
([4]) لأبي نواس في مرثية خلف الأحمر. انظر ديوانه 132 والحيوان (3: 493) ومحاضرات الراغب (1: 49/ 2: 236).
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) وكذا في المجمل. لكن في اللسان والقاموس "خسيف" بطرح الهاء.
([7]) البيتان في المجمل واللسان (خسل، سخل)، إذ يروى فيه "مسخولة". وأنشد البيت الثاني في الأزمنة والأمكنة (2: 373).
ـ

##### Türkçe

(خاء ve **سين** ve ikisini üçleyen(ler) babı)
  (**خسف**)  **الخاء** ve **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir kapalılığa ve bir derinliğe delâlet eder; babın dalları ona döner. Şu hâlde **الخَسْف** ve **الخَسَف**([1]). Yerin görüneninin kapalılığıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ﴾ [القصص 81].
  Babdan: **خُسوفُ القَمَر**. Dil ehlinin bazısı derdi ki: **الخُسوف** ay içindir, **الكُسوف** güneş içindir. Ve denir: **بئرٌ خَسِيفٌ**([2]), onun **جِيلُها**([3]) kırıldığı zaman; böylece yıkılır ve suyu çekilip çıkarılmaz. Dedi ki:
  * قَليذَمٌ من العَياليم الخُسُفْ([4]) *
  Ve **انخسفَت العينُ**: kör oldu. Ve zayıf düşmüş olana **خاسفاً** denir; sanki eti oyuldu ve içeri girdi. Ve ondan: **بات على الخَسْفِ**; aç olarak gecelediği zaman; sanki istediği yemekten ona kaybolmuş gibidir. Ve **وَرضِيَ بالخَسْفِ**; yani aşağılık(la). Ve denir: insanlar yerden **أخاسِيفَ** içine düştü; o, yumuşak olandır; yumuşaklığından dolayı neredeyse kapanır.
  Ve bab üzerine taşınan şeylerden: çok su getiren buluta onların **خَسِيفٌ** demeleri; sanki onu, zikrettiğimiz kuyuya benzetti. Ve yine onların **ناقة خَسِيفة**([6]) demeleri; yani bol(olan). Amma onların “**الخَسْفَ** yenilen cevizdir” sözlerine gelince; onun ne olduğunu bilmiyorum.
  (**خسق**)  **الخاء** ve **السين** ve **القاف** bir asıl değildir; çünkü ondaki **السِّين** **الزاء**’dan بدل edilmiştir; ancak lafız, manânın bir kısmı değişsin diye değiştirilir. Şu hâlde ok(lar)dan **الخازق**: hedefe isabet ettiği zaman saplanıp yerleşen. Ve **الخاسق**: tutunan ve saplanıp yerleşmeyen. Ve derler—Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—: **الناقة الخَسُوقَ** kötü huylu olandır.
  (**خسل**)  **الخاء** ve **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; bir zayıflığa ve değerin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **المَخْسُول**: rezil. Ve **رجالٌ خُسَّلٌ** tıpkı **سُخَّل** gibi; ve onlar zayıflardır. Ve **الكواكب المخسولة**: kendilerine isimleri olmayan meçhul olan(lar). Dedi ki:
ونحنُ الثُّرَيّا وجوزاؤُها *** ونحنُ السّماكانِ والمِرْزَمُوأنتُم كواكبُ مَخْسُولةٌ *** تُرَى في السّماء ولا تُعْلَمُ([7])  (**خسأ**)  **الخاء** ve **السين** ve **الهمزة** uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: **خَسَأْتُ الكلبَ**. Ve Kur’ân’da: ﴿قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [المؤمنون 108]; denildiği gibi: uzaklaşın.
  (**خسر**)  **الخاء** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; eksilmeye delâlet eder. Bundan: **الخُسْر** ve **الخُسْران**; tıpkı **الكُفْر** ve **الكُفْران** ve **الفُرْق** ve **الفُرْقان** gibi. Ve denir: **خَسَرْتُ المِيزانَ** ve **أخْسَرْتُه**; onu eksilttiğin zaman. Ve Allah daha iyi bilir.
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda ضبط ile böyle. Tedavüldeki mu‘cemlerde olan: **الخسف** ve **الخسوف**.
([2]) Asılda: “**هو خسيف**”; **المجمل** ve **اللسان**’dan doğrusu.
([3]) **جيل البئر**; kesre ile; ve yine **جالها** ve **جولها**: onun duvarı ve yanı. Asılda ve **المجمل** ve **الجمهرة** ve **اللسان**’da: “**جبلها**” bir tahriftir; doğrusu, sabit kıldığım şeydir.
([4]) Ebû Nuvâs’a, Halef el-Ahmer’in mersiyesinde. Dîvânı 132’ye ve **الحيوان** (3: 493) ve **محاضرات الراغب** (1: 49/ 2: 236)’ya bak.
([5]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([6]) Yine **المجمل**’de böyle. Lâkin **اللسان** ve **القاموس**’ta “**خسيف**” هاء’yı atmakla.
([7]) İki beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**خسل**، **سخل**); zira onda “**مسخولة**” rivayet olunur. Ve ikinci beyti **الأزمنة والأمكنة** (2: 373)’de inşâd etti.
ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

إذا رُمي بالسهام فمنها الخاسِقُ وهو المُقَرْطِس، وهو لغة في الخازق. خَسَق السهمُ يَخْسِق خَسقاً وخُسوقاً: قَرْطَس، وخَسَق أَيضاً: لم ينفُذ نَفاذاً شديداً. الأَزهري: رَمى فخَسق إذا شقّ الجلد. وخَسَقَت الناقة الأَرض تَخْسِقُها خَسْقاً: خدَّتها. وناقة خَسُوق: سيّئة الخُلُِق تَخْسِق الأَرض بمنَاسِمها إذا مشت انقلب مَنْسِمها فخَدَّ في الأَرض. وخَيْسَقٌ: اسم. التهذيب: خيسق اسم لابةٍ معروفة. وبئر خَيْسَقٌ: بعيدةُ القعْر. وقبر خَيْسَق أَيضاً: قَعِير.

##### Türkçe

Eğer oklarla atılırsa, onlardan **الخاسِقُ** vardır; o **المُقَرْطِس**tir ve **الخازق** hakkında bir dildir. **خَسَق** ok, **يَخْسِق** **خَسقاً** ve **خُسوقاً**: **قَرْطَس**; ve **خَسَق** ayrıca: şiddetli bir nüfuz edişle nüfuz etmedi. el-Ezherî: Attı da **خَسق** etti; deri(yi) yardığı zaman. Ve **خَسَقَت** dişi deve, yeri **تَخْسِقُها** **خَسْقاً**: onu çizdi. Ve **خَسُوق** bir dişi deve: kötü huylu; yürüdüğü zaman tırnağı ters döner de yerde çizik açtığı için, tırnaklarıyla yeri **تَخْسِق** eder. Ve **خَيْسَقٌ**: bir isim. et-Tehzîb: **خيسق** bilinen bir lavanın adıdır. Ve **خَيْسَقٌ** bir kuyu: dibi uzak. Ve **خَيْسَق** bir kabir de ayrıca: derin.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خسق السهم الهدف يخسق من حد ضرب: إذا أصاب الرمية، وقرطس ونفذ، مثل خزق، كذا فى المحكم، وقال ابن فارس: أي: ثبت فيه، وتعلق، والمصدر الخسق، والخسوق.
 وناقة خسوق مثل خزوق: سيئة الخلق، تخسق الأرض بمناسمها، إذا مشث انقلب منسمها فخد في الأرض.
 والخيسق، كصيقل، من الآبار والقبور: القعيرة يقال: بئر خيسق، وقبر خيسق، قال السموأل بن عادياء:
  ببلقعة أثبتـت حـفـرة                      ذراعين في أربع خيسق وقيل: خيسق ، أي: على مقدار المدفون لا فضل فيه.
 وقال بن دريد- في باب فيعل-: خيسق بلا لام: اسم. قلت: وهو رجل من بني جشم، قال الشاعر:
  والخيسق الجشمى شد بطعنة                      خلف الكماة أخو بني شيبان وقال غيره: خيسق: اسم لابة، أي حرة م، أي معروفة، قال أبو وجزة السعدي:

  أو الأثأب الدوح الطوال فروعه                      بخيسق هزته الصبا المتنـاوح ويقال: الخساق كشداد: الكذاب.
 وقال بن عباد: إنه لذو خسقات في البيع، محركة، أي يمضيه مرة، ثم يرجع فيه أخرى.
 وقال بن فارس: الخاء والسين والقاف ليس أصلا، لأن السين فيه مبدلة من الزاي، وإنما تغير اللفظ لتغير المعنى.
 ومما يستدرك عليه: ناقة خسوق: سيئة الخلق.
 وخسق السهم: لم ينفذ نفاذا شديدا.
 وقال الأزهري: رمى فخسق: إذا شق الجلد.

##### Türkçe

**خسق** ok **السهم** ok **الهدف**: keskin vuruşun sınırından **يخسق**; yani: atışı isabet ettirdiği, ve deldiği ve nüfuz ettiği zaman; **خزق** gibi; böylece **المحكم**’de. İbn Fâris dedi: yani: onda sabit oldu, ve asıldı; masdar **الخسق** ve **الخسوق**’tur.

Ve **ناقة خسوق** **خزوق** gibi: kötü huylu; **تخسق** yeri toynaklarıyla; eğer yürürken toynağı ters dönerse, yerde bir yarık açar.

Ve **الخيسق** ( **صيقل** gibi), kuyulardan ve kabirlerden: derin çukur; denir: **بئر خيسق** ve **قبر خيسق**. Samû’el b. ‘Âdiyâ dedi:

  Bir ıssız düzlükte sabit kıldım bir çukuru
  iki arşın, dört **خيسق** içinde

Ve denildi: **خيسق**; yani: gömülünün ölçüsü üzere, onda fazlalık yoktur.

İbn Düreyd — **فيعل** bâbında — dedi: **خيسق** lamsız: bir isimdir. Dedim: o, Benî Cuşm’dan bir adamdır. Şair dedi:

  Ve **الخيسق** el-Cuşmî bir mızrak darbesiyle sımsıkı bağladı
  yiğitlerin arkasında, Benî Şeybân’ın kardeşi

Ve başkası dedi: **خيسق**: bir **لابة**’nin ismidir; yani **حرة**; yani bilinen. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:

  Yahut **الأثأب**; dalları uzun olan ağaçlar
  **بخيسق**’te; esen **الصبا** onu salladı, karşılıklı esen

Ve denilir: **الخساق** ( **شداد** gibi): yalancı.

İbn ‘Abbâd dedi: onda satışta **خسقات** vardır, harekeli; yani onu bir kere yürürlüğe koyar, sonra başka bir kere ondan döner.

İbn Fâris dedi: **الخاء** ve **السين** ve **القاف** asıl değildir; çünkü ondaki **السين**, **الزاي**’dan بدل edilmiştir; ancak lafız, mânânın değişmesiyle değişti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **ناقة خسوق**: kötü huylu.

Ve **خسق السهم**: şiddetli bir nüfuzla nüfuz etmedi.

Ezherî dedi: attı da **فخسق**: deriyi yardığı zaman.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَسَقَ
1 خَسَقَ خسق , aor. خَسِقَ , (Msb, K,) inf. n. خَسْقٌ and خُسُوقٌ, (Msb, TA,) It (an arrow) hit the target: (K:) or passed through the object at which it was shot; or penetrated into its inside, and its extremity went forth from the other side, the rest. remaining therein: (IKtt, Msb:) or stuck fast therein: (IF, Msb:) or خَسَقَ الهَدَفَ (Msb, TA) it hit the object at which it was shot, and passed through, or its extremity passed through; like خَزَقَ: (TA:) or passed through, or pierced so that its extremity passed through, not with vehemence. (Msb.) And رَمَى فَخَسَقَ He shot, or cast, and clave the skin. (Az, TA.) IF says that it is not a primitive; that the س is substituted for ز; and that the word is altered because of the alteration of the meaning. (TA.)

خَسُوقٌ
خَسُوقٌ خسوق , applied to a she-camel, i. q. حَزُوقٌ; (K;) or Evil in disposition; that pierces the ground with her toes, as she goes; (JK, TA;) furrowing the ground with her toe turned up. (TA.)

خَاسِقٌ
خَاسِقٌ خاسق i. q. خَازِقٌ [q. v.]. (S.)

##### Türkçe

خَسَقَ
1 **خَسَقَ** **خسق** , muzâri‘ **خَسِقَ** , (Msb, K,) mastar ismi **خَسْقٌ** ve **خُسُوقٌ**, (Msb, TA,) O (bir ok) hedefi vurdu: (K:) yahut kendisine atıldığı şeyi delip geçti; yahut onun içine nüfuz etti ve onun ucu öbür taraftan çıktı, geri kalanı onun içinde kalıcı: (IKtt, Msb:) yahut onun içinde sıkıca saplanıp kaldı: (IF, Msb:) yahut **خَسَقَ الهَدَفَ** (Msb, TA) kendisine atıldığı şeyi vurdu ve delip geçti, yahut onun ucu delip geçti; **خَزَقَ** gibi: (TA:) yahut delip geçti, yahut öyle deldi ki ucu delip geçti, şiddetle olmaksızın. (Msb.) Ve **رَمَى فَخَسَقَ** O attı yahut fırlattı ve deriyi yardı. (Az, TA.) IF, bunun aslî olmadığını; **س**’nin **ز** yerine konulduğunu; ve kelimenin, mânânın değişmesi sebebiyle değiştirildiğini söyler. (TA.)

خَسُوقٌ
**خَسُوقٌ** **خسوق** , bir dişi deveye uygulanır, **حَزُوقٌ** ile aynı mânâdadır; (K;) yahut tabiatça kötü; yürürken ayak parmaklarıyla yeri delen; (JK, TA;) yukarı dönmüş parmağıyla yeri yarıklar açan. (TA.)

خَاسِقٌ
**خَاسِقٌ** **خاسق** **خَازِقٌ** ile aynı mânâdadır [bk.]. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَسَقَ
خَسَقَ I ( n. ac. خَسْق 1 ,  خُسُوْق 27 ),
a.  Hit, pierced ( arrow ).

خَسَّاْق
خَسَّاْق 28 ,
a.  Liar.

##### Türkçe

خَسَقَ
خَسَقَ I (mastar: **خَسْق** 1, **خُسُوْق** 27),
a. Vurdu, deldi (ok).

خَسَّاْق
خَسَّاْق 28,
a. Yalancı.
