# خسو (خ-س-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - س - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!الخَسَا : الفَرْدُ ) ؛ ومنه الحدِيثُ : ( ما أَدْرِي كَمْ حدَّثنِي أَبي عن رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم *!أَخَساً أَمْ زَكاً ) ، أَي فَرْداً أَو زَوْجاً .
( ج *!الأَخاسِي ) ؛ قالَهُ الليْثُ وابنُ السِّكِّيت .
وفي المُحْكَم : *!المَخاسِي ، ( على غيرِ قياسٍ ) كمَساوِي وأَخَواتِها ؛ قالَ رُؤْبَة : :
لم يَدْرِ ما الزَّاكي مِنَ *!المُخاسِي ( *!وخاسَاهُ ) *!مُخاساةً : ( لاعَبَهُ

بالجَوْزِ فَرْداً أَو زَوْجاً ، كأَخْسَى *!وتَخَسَّى *!تَخْسِيَةً ) .
يقالُ : هو *!يُخَسِّي ويُزَكِّي ، أَي يَلْعَبُ فيقولُ أَزَوْجٌ أَمْ فَرْدٌ هو .
هكذا في النُّسخِ *!تَخَسَّى تَخْسِيَةً ، والصَّوابُ : *!وخَسَّى تَخْسِيَةً ، وقد أَهْمَلَ المصنِّفُ في هذا الحَرْف ما هو الأَهَم بالذِّكْر وأَتى بما يُسْتَغْرب مِن ذِكْرِ الأخْساء *!والتَّخْسِيَة ، كما سَتَقِفُ عليه فيما يُسْتدركُ عليه ، وهو ما نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ فقالَ : *!خَساً أَو زَكاً ، أَي فَرْدٌ أَوْ زَوْجٌ ؛ وأَنْشَدَ للكُمَيْت :
مَكارِمُ لا تُحْصَى إذا نَحْنُ لم نَقُلْ
*!خَساً وزَكاً فِيما نَعُدُّ خِلالَهاانتَهَى .
وقالَ الليْثُ : خَساً فَرْدٌ ، وزَكاً زَوْجٌ ، كما يقالُ : شَفْعٌ ووِتْرٌ ؛ قالَ رُؤْبَة :
حَيْرانُ لا يَشْعُرُ من حَيْثُ أَتَى
عنْ قبض مَنْ لاقَى *!أَخاسٍ أَمْ زَكَى ؟ يقولُ : لا يَشْعُرُ أَفَرْدٌ أَو زَوْجٌ .
وقالَ الفرَّاءُ : العَرَبُ تقولُ للزَّوْج زَكَا ، وللفَرْد خَسَا ، ومنهم مَنْ يُلْحِقها ببابِ فَتىً ، ومنهم مَنْ يُلْحِقها ببابِ زُفَرَ ، ومنهم مَنْ يُلحِقها ببابِ سكْرَى ؛ قالَ : وأَنْشَدَتني الدُّبَيْرِيَّة :
كانوا خَساً أَو زَكاً من دونِ أَرْبعةٍ
لم يَحْلَقُوا وخُدُودُ الناسِ تَعْتَلِجُوقالَ ابنُ برِّي : لامُ الخَسَا هَمْزَةٌ ، يقالُ : هو يُخاسِىءُ يُقامِرُ ، وإنَّما تَرْك هَمْزة خَساً إتْباعاً لزَكاً ؛ قالَ :

ويقالُ خَسَا زَكَا مِثْل خَمْسَةَ عَشَرَ ؛ وأَنْشَدَ :
وشَرُّ أَضْيافِ الشُّيوخِ ذُو الرّبا
أَخْنَسُ يَحْنُو ظَهْرَه إذا مَشَى الزُّورُ أَو مالُ اليَتِيمِ عِنْدَه
لِعْبُ الصَّبِيِّ بالحَصَى خَسَا زَكَا *!وتَخاسَى الرَّجُلان : تَلاعَبَا بالزَّوْجِ والفَرْد .

##### Türkçe

: ( ve ( **الخَسَا : الفَرْدُ** ) ; ve ondan hadis: ( “Bilmiyorum babam bana Allah’ın Resûlü’nden (Allah ona salât ve selâm etsin) ne kadar rivayet etti: **أَخَساً أَمْ زَكاً**”), yani tek mi yoksa çift mi.
( çoğulu **الأَخاسِي** ) ; bunu Leys ve İbnü’s-Sikkît söylemiştir.
Ve **المُحْكَم**’de: **المَخاسِي** , (kıyas üzere olmaksızın) **مَساوِي** ve onun kardeşleri gibi; Rü’be dedi ki: :
“**المُخاسِي**’den **الزَّاكي**’nin ne olduğunu bilmedi”

( **وخاسَاهُ** ) **مُخاساةً** : (cevizle tek yahut çift olarak onunla oynadı, **أَخْسَى** gibi ve **تَخَسَّى** **تَخْسِيَةً** ).
Denir ki: o **يُخَسِّي** ve **يُزَكِّي**; yani oynar da “çift mi yoksa tek mi o?” der.
Nüshalarda böyle: **تَخَسَّى تَخْسِيَةً**; doğrusu: **وخَسَّى تَخْسِيَةً**; musannif bu harfte zikre daha layık olanı ihmal etti ve **الأخْساء** ve **التَّخْسِيَة**’yi zikretmekten garipsenen şeyi getirdi; sen onun üzerinde, ona istidrâk edilende duracaksın; o da Cevherî’nin naklettiğidir; şöyle dedi: **خَساً أَو زَكاً**; yani tek yahut çift; ve Kümeyt’ten inşâd etti:
“Biz söylemezsek sayısız keremler (vardır)
**خَساً وزَكاً** (diye) onun huylarını saydığımız şeyde” bitti.
Ve Leys dedi: **خَساً** tek, ve **زَكاً** çift; denildiği gibi: **شَفْعٌ** ve **وِتْرٌ**; Rü’be dedi ki:
“Hayran, nereden geldiğini hissetmez,
karşılaştığı kimsenin yakalanmasından: **أَخاسٍ أَمْ زَكَى**?”
Yani: tek mi yoksa çift mi olduğunu hissetmez.
Ve Ferrâ dedi: Araplar çifte **زَكَا**, teke **خَسَا** der; onlardan kimi onu **فَتىً** bâbına ilhak eder, onlardan kimi onu **زُفَرَ** bâbına ilhak eder, onlardan kimi onu **سكْرَى** bâbına ilhak eder; dedi ki: ve Dubeyriyye bana inşâd etti:
“Dörtten aşağı olarak **خَساً أَو زَكاً** idiler,
tıraş olmadılar, insanların yanakları çırpınırken”
Ve İbn Berrî dedi: **الخَسَا**’nın lâmı hemzedir; denir ki: o **يُخاسِىءُ** kumar oynar; ancak **خَساً**’nın hemzesini terk etmek **زَكاً**’ya tâbi kılmadır; dedi ki:

Ve denir: **خَسَا زَكَا** “on beş” gibi; ve inşâd etti:
“Şeyhlerin misafirlerinin en şerlisi ribâ sahibi olandır,
sinsi; yürüdüğünde sırtını eğer; (ister) yalan (olsun) yahut yetimin malı onun yanında (olsun),
çakıl taşlarıyla çocuğun oyunu: **خَسَا زَكَا**”
Ve **تَخاسَى** iki adam: çift ve tek ile karşılıklı oynadılar.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خسّى
2 خسّى خس خسى خسي , (so in some copies of the K, and in the TA,) in [some of] the copies of the K تخسّى, but the former is the right, (TA,) inf. n. تَخْسِيَةٌ, He played with walnuts at the game of odd or even; (K, TA;) as also ↓ اخسى: and ↓ خاساهُ, (inf. n. مُخَاسَاةٌ, TA,) He played with him at that game: (K:) or you say, هُوَ يُخَسِّى وَ يُزَكِّى He plays, and says, “ Is it even or odd?” (TA.)

3 خَاْسَوَ and 4: see above.

تَخَاسَا
6 تَخَاسَا تخاسا They (two men) played together at the game of odd or even. (JK, * TA.)

خَسَا
خَسَا خس خسا , (JK, K, * and TA in art. زكو,) without tenween, and accord. to some with tenween, and not having the article ال prefixed to it; and in like manner زَكَا, which is coupled with the former, is without tenween, and accord. to some with tenween, and not having the article ال prefixed to it; (TA in that art.;) [but each has ال prefixed to it in the K;] accord. to Fr, some make it quasi-coordinate to فَتًى [i. e. with tenween, and masc.]; some, to زفر [app. meaning the proper name زُفَرُ i. e. without tenween, and masc.]; and some, to سَكْرَى [app. meaning without tenween, and fem.]: (TA:) a word that is said in playing with walnuts; (JK;) An odd number: (Lth, Fr, K, TA:) and زكا signifies an even number: (Lth, Fr, TA:) accord. to IB, its final letter is hemzeh, for one says, يُخَاسِئُ meaning يُقَامِرُ [he contends in a game of hazard]; but it is pronounced without ء to assimilate it to زكا: (TA:) the pl. is أَخَاسٍ, (K, TA,) accord. to the M, مَخَاسٍ, like مَسَاوٍ, (TA, [but the former pl. occurs in a verse cited in the TA,]) which is anomalous. (K.) One says, خَسًا أَوْ زَكًا, [so in my copies of the S, with tenween,] i. e. Odd or even? (S:) [or خَسَا أَوْ زَكَا, as shown above:] and some say, خَسَا زَكَا, like خَمْسَةَ عَشَرَ. (IB, TA.) And it is said in a trad., مَا أَدْرِى كَمْ حَدَّثَنِى أَبِى عِنْ رَسُولِ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ أَخْسَا أَمْ زَكَا, or أَخْسًا أَمْ زَكًا, [for the vowel-signs are not written in my original,] meaning فَرْدًا أَمْ زَوْجًا [i. e. I know not how many times my father told me, from the Apostle of God, God bless and save him; whether an odd or an even number: or, perhaps, once or twice]. (TA.)

##### Türkçe

خسّى
2 **خسّى** **خس** **خسى** **خسي** , (K’nın bazı nüshalarında böyle; ve TA’da da,) K’nın [bazı] nüshalarında ise **تخسّى**, fakat birincisi doğrudur, (TA,) mastar **تَخْسِيَةٌ**, O, cevizlerle tek mi çift mi oyununu oynadı; (K, TA;) bunun gibi ↓ **اخسى**: ve ↓ **خاساهُ**, (mastar **مُخَاسَاةٌ**, TA,) O, onunla o oyunu oynadı: (K:) yahut şöyle dersin, **هُوَ يُخَسِّى وَ يُزَكِّى** O oynar ve “Çift mi tek mi?” der: (TA.)

3 **خَاْسَوَ** and 4: yukarıya bak.

**تَخَاسَا**
6 **تَخَاسَا** **تخاسا** Onlar (iki adam) tek mi çift mi oyununu birlikte oynadılar. (JK, * TA.)

**خَسَا**
**خَسَا** **خس** **خسا** , (JK, K, * ve TA’da madde **زكو**’da,) tenvinsiz; ve bazılarına göre tenvinli; ve başına **ال** takısı getirilmemiş olarak; ve aynı şekilde, birincisiyle birlikte zikredilen **زَكَا** da tenvinsizdir; ve bazılarına göre tenvinlidir; ve başına **ال** takısı getirilmemiştir; (TA o maddede;) [fakat K’da her birinin başına **ال** getirilmiştir;] Fr’ye göre, bazıları onu sanki **فَتًى**’ya [yani tenvinli ve müzekker olarak] kıyasla-koordine eder; bazıları, **زفر**’a [görünüşe göre özel isim **زُفَرُ** demek; yani tenvinsiz ve müzekker]; ve bazıları, **سَكْرَى**’ya [görünüşe göre tenvinsiz ve müennes] kıyaslar: (TA:) cevizlerle oynarken söylenen bir kelime: (JK;) Tek sayı: (Lth, Fr, K, TA:) ve **زكا** çift sayı demektir: (Lth, Fr, TA:) IB’ye göre, onun son harfi hemzedir; çünkü kişi **يُخَاسِئُ** der; mânâsı **يُقَامِرُ** [yani kumar/şans oyunu ile çekişir]; fakat **زكا**’ya benzetmek için **ء** olmaksızın telaffuz edilir: (TA:) çoğulu **أَخَاسٍ**’dır, (K, TA,) M’ye göre **مَخَاسٍ**, **مَسَاوٍ** gibi, (TA, [fakat birinci çoğul TA’da nakledilen bir beyitte vâkidir,]) ki bu kıyas dışıdır. (K.) Şöyle denir: **خَسًا أَوْ زَكًا**, [S’nin nüshalarımda böyle, tenvinli,] yani Tek mi çift mi? (S:) [yahut yukarıda gösterildiği üzere **خَسَا أَوْ زَكَا**:] ve bazıları **خَسَا زَكَا** der, **خَمْسَةَ عَشَرَ** gibi. (IB, TA.) Ve bir hadiste şöyle denmiştir: **مَا أَدْرِى كَمْ حَدَّثَنِى أَبِى عِنْ رَسُولِ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ أَخْسَا أَمْ زَكَا**, yahut **أَخْسًا أَمْ زَكًا**, [zira aslî nüshamda harekeler yazılı değildir,] mânâsı **فَرْدًا أَمْ زَوْجًا** [yani Babamın bana, Allah’ın Elçisinden—Allah ona salât ve selâm etsin—kaç defa rivayet ettiğini bilmiyorum; tek mi çift mi sayı olarak: yahut belki bir mi iki mi]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خسَا
خسَا خَسَّوَ II ,
a.  Played at hazard, odds ( with walnuts ).

خَاْسَوَ
خَاْسَوَ III ,
a.  see II .

تَخَاْسَوَ
تَخَاْسَوَ VI ,
a.  see II .

خَسًا
خَسًا
a.  Odds !

##### Türkçe

خسَا
**خسَا** **خَسَّوَ** II ,
a. Cevizlerle (kumar) şans oyununu, bahis/zar oyununu oynadı.

خَاْسَوَ
**خَاْسَوَ** III ,
a. II’ye bak.

تَخَاْسَوَ
**تَخَاْسَوَ** VI ,
a. II’ye bak.

خَسًا
**خَسًا**
a. Bahis!
