# خسو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خسو

: ( و ( *!الخَسَا : الفَرْدُ ) ؛ ومنه الحدِيثُ : ( ما أَدْرِي كَمْ حدَّثنِي أَبي عن رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم *!أَخَساً أَمْ زَكاً ) ، أَي فَرْداً أَو زَوْجاً .
( ج *!الأَخاسِي ) ؛ قالَهُ الليْثُ وابنُ السِّكِّيت .
وفي المُحْكَم : *!المَخاسِي ، ( على غيرِ قياسٍ ) كمَساوِي وأَخَواتِها ؛ قالَ رُؤْبَة : :
لم يَدْرِ ما الزَّاكي مِنَ *!المُخاسِي ( *!وخاسَاهُ ) *!مُخاساةً : ( لاعَبَهُ

بالجَوْزِ فَرْداً أَو زَوْجاً ، كأَخْسَى *!وتَخَسَّى *!تَخْسِيَةً ) .
يقالُ : هو *!يُخَسِّي ويُزَكِّي ، أَي يَلْعَبُ فيقولُ أَزَوْجٌ أَمْ فَرْدٌ هو .
هكذا في النُّسخِ *!تَخَسَّى تَخْسِيَةً ، والصَّوابُ : *!وخَسَّى تَخْسِيَةً ، وقد أَهْمَلَ المصنِّفُ في هذا الحَرْف ما هو الأَهَم بالذِّكْر وأَتى بما يُسْتَغْرب مِن ذِكْرِ الأخْساء *!والتَّخْسِيَة ، كما سَتَقِفُ عليه فيما يُسْتدركُ عليه ، وهو ما نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ فقالَ : *!خَساً أَو زَكاً ، أَي فَرْدٌ أَوْ زَوْجٌ ؛ وأَنْشَدَ للكُمَيْت :
مَكارِمُ لا تُحْصَى إذا نَحْنُ لم نَقُلْ
*!خَساً وزَكاً فِيما نَعُدُّ خِلالَهاانتَهَى .
وقالَ الليْثُ : خَساً فَرْدٌ ، وزَكاً زَوْجٌ ، كما يقالُ : شَفْعٌ ووِتْرٌ ؛ قالَ رُؤْبَة :
حَيْرانُ لا يَشْعُرُ من حَيْثُ أَتَى
عنْ قبض مَنْ لاقَى *!أَخاسٍ أَمْ زَكَى ؟ يقولُ : لا يَشْعُرُ أَفَرْدٌ أَو زَوْجٌ .
وقالَ الفرَّاءُ : العَرَبُ تقولُ للزَّوْج زَكَا ، وللفَرْد خَسَا ، ومنهم مَنْ يُلْحِقها ببابِ فَتىً ، ومنهم مَنْ يُلْحِقها ببابِ زُفَرَ ، ومنهم مَنْ يُلحِقها ببابِ سكْرَى ؛ قالَ : وأَنْشَدَتني الدُّبَيْرِيَّة :
كانوا خَساً أَو زَكاً من دونِ أَرْبعةٍ
لم يَحْلَقُوا وخُدُودُ الناسِ تَعْتَلِجُوقالَ ابنُ برِّي : لامُ الخَسَا هَمْزَةٌ ، يقالُ : هو يُخاسِىءُ يُقامِرُ ، وإنَّما تَرْك هَمْزة خَساً إتْباعاً لزَكاً ؛ قالَ :

ويقالُ خَسَا زَكَا مِثْل خَمْسَةَ عَشَرَ ؛ وأَنْشَدَ :
وشَرُّ أَضْيافِ الشُّيوخِ ذُو الرّبا
أَخْنَسُ يَحْنُو ظَهْرَه إذا مَشَى الزُّورُ أَو مالُ اليَتِيمِ عِنْدَه
لِعْبُ الصَّبِيِّ بالحَصَى خَسَا زَكَا *!وتَخاسَى الرَّجُلان : تَلاعَبَا بالزَّوْجِ والفَرْد .

### Türkçe

: ( ve ( **الخَسَا : الفَرْدُ** ) ; ve ondan hadis: ( “Bilmiyorum babam bana Allah’ın Resûlü’nden (Allah ona salât ve selâm etsin) ne kadar rivayet etti: **أَخَساً أَمْ زَكاً**”), yani tek mi yoksa çift mi.
( çoğulu **الأَخاسِي** ) ; bunu Leys ve İbnü’s-Sikkît söylemiştir.
Ve **المُحْكَم**’de: **المَخاسِي** , (kıyas üzere olmaksızın) **مَساوِي** ve onun kardeşleri gibi; Rü’be dedi ki: :
“**المُخاسِي**’den **الزَّاكي**’nin ne olduğunu bilmedi”

( **وخاسَاهُ** ) **مُخاساةً** : (cevizle tek yahut çift olarak onunla oynadı, **أَخْسَى** gibi ve **تَخَسَّى** **تَخْسِيَةً** ).
Denir ki: o **يُخَسِّي** ve **يُزَكِّي**; yani oynar da “çift mi yoksa tek mi o?” der.
Nüshalarda böyle: **تَخَسَّى تَخْسِيَةً**; doğrusu: **وخَسَّى تَخْسِيَةً**; musannif bu harfte zikre daha layık olanı ihmal etti ve **الأخْساء** ve **التَّخْسِيَة**’yi zikretmekten garipsenen şeyi getirdi; sen onun üzerinde, ona istidrâk edilende duracaksın; o da Cevherî’nin naklettiğidir; şöyle dedi: **خَساً أَو زَكاً**; yani tek yahut çift; ve Kümeyt’ten inşâd etti:
“Biz söylemezsek sayısız keremler (vardır)
**خَساً وزَكاً** (diye) onun huylarını saydığımız şeyde” bitti.
Ve Leys dedi: **خَساً** tek, ve **زَكاً** çift; denildiği gibi: **شَفْعٌ** ve **وِتْرٌ**; Rü’be dedi ki:
“Hayran, nereden geldiğini hissetmez,
karşılaştığı kimsenin yakalanmasından: **أَخاسٍ أَمْ زَكَى**?”
Yani: tek mi yoksa çift mi olduğunu hissetmez.
Ve Ferrâ dedi: Araplar çifte **زَكَا**, teke **خَسَا** der; onlardan kimi onu **فَتىً** bâbına ilhak eder, onlardan kimi onu **زُفَرَ** bâbına ilhak eder, onlardan kimi onu **سكْرَى** bâbına ilhak eder; dedi ki: ve Dubeyriyye bana inşâd etti:
“Dörtten aşağı olarak **خَساً أَو زَكاً** idiler,
tıraş olmadılar, insanların yanakları çırpınırken”
Ve İbn Berrî dedi: **الخَسَا**’nın lâmı hemzedir; denir ki: o **يُخاسِىءُ** kumar oynar; ancak **خَساً**’nın hemzesini terk etmek **زَكاً**’ya tâbi kılmadır; dedi ki:

Ve denir: **خَسَا زَكَا** “on beş” gibi; ve inşâd etti:
“Şeyhlerin misafirlerinin en şerlisi ribâ sahibi olandır,
sinsi; yürüdüğünde sırtını eğer; (ister) yalan (olsun) yahut yetimin malı onun yanında (olsun),
çakıl taşlarıyla çocuğun oyunu: **خَسَا زَكَا**”
Ve **تَخاسَى** iki adam: çift ve tek ile karşılıklı oynadılar.
