# خشب (خ-ش-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Haşeb (hı) : “Hatab” odun demektir

- Harfler: خ - ش - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خُشُبٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/siga/%D8%AE%D9%8F%D8%B4%D9%8F%D8%A8%D9%8C.md) | فُعُلٌ | Keresteler | 1 | 1 | [63:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/ayet/63:4.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · “Sindiyan” palamut, pelit, meşe ağacı demektir
2. [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Cesese yere uzanmş ağaç kütüğü demektir
3. [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
4. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
5. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
6. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Fek alt veya üst çene demektir
7. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
8. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
9. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
10. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İşiten
11. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
12. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
13. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خشب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md), [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md), [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağacın yaprak ve özsuyunu yitirerek sertleşmiş, kaba ve cansız hale gelmiş kereste veya kütük gövdesi |
| Çekirdek Özet 2 | Dış görünüşü yapılı, iri ve gösterişli olmasına rağmen içsel bilinç, hayat ve idrakten yoksun mekanik duruş |
| Çekirdek Özet 3 | Şekilsel hacmin ve dışsal yapının varlığına karşın irade, ahlak ve içsel dinamizmden yoksun kurumsal veya bireysel atalet |
| Kritik Hata Riski | Ayetteki teşbihi yalnızca fiziksel bir boy-pos tasviri sanıp, özden yoksun kaba yapısallığın getirdiği tehlikeli zaafı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خش | Kaba, sert, pürüzlü olma ve kuruyup katılaşma; nitekim [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) kökünde kuruyup büzülme ve boyun eğme, [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) kökünde içsel bir ürpertiyle katılaşıp hareketsiz kalma anlamları bulunur | ب | İki harfli pürüzlü ve kuru katılık imgesine dudak sesinin getirdiği kapanma ve cisimleşme eklenerek, soyut sertliğin kaba, hacimli ve taşınabilir bir kütleye (kereste, odun veya sarp dağ kütlesine) dönüşmesi sağlanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, pürüzlü engel (ح kökünden ses farkıyla türetme) | Pürüzlülük, dış etkilere karşı kabuklaşma ve geçirimsiz bir sertlik oluşturma hareketidir |
| ش | Diş | Isırma, keskinlik, parçalanma ve sürtünmeden doğan pürüzlü dirençtir |
| ب | Ev, çadır, iç hacim | Sınırları belirlenmiş bir kap, sığınak ve maddi varlığın toplandığı içsel gövdedir |
| خشب | Kabuklaşmış engelin keskin bir katılığa ve bağımsız bir kütleye dönüşmesi | Özsuyunu kaybetmiş, dış yüzeyi pürüzlü ve sert, içi ise hayatiyet taşımayan kaba ve donuk bir cismin somutlaşmasıdır |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacın kuruyup kabalaşmış, yaprak ve suyundan arınmış kereste kütüğü; ayrıca yeryüzünün pürüzlü, sarp ve taşlık yükseltisi veya kaba dağ kütlesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde iri ve yüksek yapılı develer sarp dağ kütlesine benzetilmiştir: تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا / Develerin üzerinde onun heybetini kaba ve yalçın bir dağ sanırsın |
| Erken Arapça kullanım | Henüz inceltilip parlatılmamış kaba demir kılıç kütüğü için es-seyfü'l-haşîb tabiri kullanılmış; ayrıca Mekke'yi çevreleyen sarp ve yalçın iki dağa el-ahşebân adı verilmiştir |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça خشب kökü, merkezi Sami dillerinde kalın, kaba ve yontulmamış sert gövdeyi niteleyen fonetik ve semantik bir dokuya işaret eder. Kökün ilk iki konsonantı olan خش tabakası, erken Sami söz dağarcığında sürtünme, kuruma, hışırtı çıkarma ve pürüzlü yüzey bildiren onomatopoetik köklerle akrabadır. Batı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan kereste anlamında farklı kökler (özellikle ağaç ve odun için *ʿēṣ*) öne çıkarken, Arapçada kök özellikle özsuyu çekilmiş, kaba biçimde yontulmuş veya henüz işlenmemiş sert kütükleri ifade edecek şekilde özelleşmiştir. Bu semantik gelişim, kökün pürüzlülük ve yalçınlık bildiren el-ahşeb biçimiyle dağ isimlerine aktarılmasında da görülür.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kaba, sert ve kuru kütle | Kök içi türetimlerde kereste (haşeb), kaba dağ (ahşeb) ve henüz yontulmamış kılıç (haşîb) aynı katılık ve işlenmemişlik eksenindedir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Pürüzlü ve sert cisim semantiği | Kuzeybatı Sami dillerindeki sert doku ve sürtünme bildiren köklerle fonetik paralellik taşır; kereste anlamı Güney/Arap sahasında belirginleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خشب | Anlamlı | Kereste, kaba kütük | Kuru, sert ve işlenmemiş ağaç kütüğü veya sarp dağ kütlesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خبش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B4.md) | Anlamlı | Toplayıp biriktirmek | Farklı yerlerden derme çatma şeyleri ve yiyecekleri bir araya getirmek | Kur'an'da geçmez; parça parça toplama yönüyle ayrılır |
| [شخب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%A8.md) | Anlamlı | Fışkırarak akmak | Sütün memeden veya kanın damardan kesintisiz ve ses çıkararak fışkırması | Kur'an'da geçmez; sıvı akışı hareketidir |
| [شبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%AE.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [بخش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B4.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| بشخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خشب | Merkez | Kaba, kuru kütük ve kereste | Yapı malzemesi olmaya elverişli, kaba ve hacimli kütüğü belirtir; canlılık ve özsudan yoksundur | Gövdesi ve boyutu olan fakat can taşımayan kuru kütük |
| [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md) | Komşu | Yakacak odun | Kök öncelikle yapı değil yakma amacıyla toplanan kırık, kuru çalı çırpı ve odun parçalarını ifade eder | Ateşe atılmak üzere toplanan değersiz kuru dal ve odun |
| [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md) | Komşu | Ağaç gövdesi, kütük | Ağacın yere sabit, kökünden yükselen ana gövdesidir; canlı veya kesilmiş hurma gövdesi gibi dikili unsurları anlatır | Köküyle veya dik duruşuyla belirginleşen taşıyıcı gövde |
| [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) | Komşu | İnce dal, sopa | Ağaçtan koparılmış daha ince, esnek veya düz çubuk ve değnek biçimidir | Hacimce kütükten küçük, taşınabilir ince ağaç parçası |
| [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) | Zıt | Yaş, taze, yumuşak | Bünyesinde su barındıran, yumuşak, canlı ve taze olan her türlü bitki ve nesneyi bildirir | Kuru ve kaba kütüğün aksine hayat ve esneklik taşıyan durum |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خشب | Kereste, kaba kütük | Kuru, hacimli, canlılığını yitirmiş ve bir yere dayatılmaya muhtaç ağaç gövdesi | Kesin |
| Latince | lignum, trabs | Odun kütüğü, kereste kirişi | Malzeme ve kiriş anlamını verir; cansızlık ve duvara yaslanma mecazını doğrudan içermez | Güçlü |
| İngilizce | timber, lumber, log | Kereste, tomruk, kütük | Yapı kerestesi ve kesilmiş tomruk anlamını tam karşılar; ahlaki veya psikolojik ruhsuzluk çağrışımı bağlama bağlıdır | Kesin |
| Almanca | Bauholz, Holzklotz | Yapı kerestesi, kaba takoz | Hacimli, işlenmeye hazır kuru odun kütlesini ifade eder; zihinsel donukluk için ikincil olarak kullanılır | Güçlü |
| Fransızca | bois de charpente, poutre | Kereste, kiriş | Fiziksel kereste boyutunu taşır; ruhsuz bir duruşu anlatmak için ek bağlamsal tamlama gerektirir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ | İçi boş, ruhsuz ve duvara dayatılmış kütükler | Dış görünüşleri, giyimleri ve sözleri etkileyici olan ancak içsel iman, cesaret ve idrakten tamamen yoksun bulunan münafıkların psikolojik ve ahlaki tablosu; Münâfikûn [63:4](https://lisan.digital/tr/ayet/63:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nifak ve imanın mahiyeti | İmanın salt dille ikrar veya dışsal gösterişten ibaret olamayacağı; kalbi tasdik ve ruhani dirilik bulunmadığında bireyin ontolojik olarak cansız bir nesne seviyesine ineceği vurgusu | Özden yoksun suretin hükümsüzlüğü |
| Fıkıh | Mülkiyet, inşa ve zilyetlik hükümleri | Kerestenin bina yapımında kullanımı, komşu duvara kiriş koyma hakkı ve yapı malzemesi olarak telef tazmini meseleleri | İnşaatta kullanılan taşınabilir sert malzeme |
| Tefsir | Temsil ve teşbih tahlili | Ayetteki benzetmenin münafıkların cüsseli gövdelerine rağmen mecliste duvara yaslanıp hiçbir kavrayış üretmeyen ataletlerini tasvir etmesi | Gösterişli kütle ile işlevsel sıfırlık |
| Hadis | Karakter tasvirleri ve ahlak | Geceleri kütük gibi hareketsiz uyuyup gündüzleri gürültü çıkaran kimselerin durumunu yeren rivayetlerde (haşebün bi'l-leyl sahâbün bi'n-nehâr) nifak alameti olarak geçmesi | Tembellik, uyuşukluk ve duyarsızlık |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi dirilik ve teslimiyet | Ruhsuz dindarlık | Sahte güven üretme | İmandan ve ahlaki duyarlılıktan kopuk salt şekilsel ibadet ve duruşun çürüklüğünü gösterir | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve bilinç aktarımı | Ezberci ve idraksiz zihin | Yük taşıma, anlamsızlık | Malumatı mekanik biçimde barındıran fakat onu içselleştiremeyen zihni ataleti simgeler | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal temsil ve liyakat | Vitrin yöneticiliği | Gösterişle kriz gizleme | Dış görünüşü heybetli fakat kriz anında sorumluluk alamayıp bir yere yaslanmaya muhtaç kadroları ifade eder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve yapı malzemesi | Dayanaksız stok | Atıl kaynak | Katma değer üretmeyen, sadece fiziki yer kaplayan ve dış destek olmadan ayakta kalamayan iktisadi yapıları temsil eder | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Statik rijit cisim ve eylemsizlik kütlesi (inertia) | Kendi iç enerjisi veya dinamizmi bulunmayan, yalnızca dışarıdan uygulanan kuvvet veya dayanakla dengede durabilen pasif kütle modeli | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yabancılaşma ve gösteri toplumu (spectacle) | Bireyin veya kurumun işlevini yitirip yalnızca imaj ve biçimsel varlık olarak sahnede yer alması; içsel meşruiyet ve irade kaybı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca marangozlukta kullanılan kaba bir ağaç parçası sayıp, Kur'an'ın bu kökle inşa ettiği derin psikolojik ve ahlaki nifak tahlilini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün heybetli, iri cüsseli, gösterişli söz söyleyen fakat iç dünyası tamamen ölü ve bir dayanak olmadan ayakta duramayan insan tipolojisini kuran semantik alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dış görünüşü düzgün ve etkileyici olan her yapıyı güvenilir zannetmek; biçimsel mükemmelliğin arkasındaki ahlaki çürüklüğü ve korkaklığı teşhis edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şekil ile öz, suret ile hakikat arasındaki derin uçurumu somut bir nesne üzerinden nasıl muazzam bir psikolojik tahlile dönüştürdüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini, toplumsal tutumlarını ve kriz anlarındaki korkaklıklarını tasvir eden Medine dönemi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın fiziksel cüsse, gösterişli kılık kıyafet veya retorik kabiliyetle ölçülemeyeceğini; içsel idrak olmadığında bu unsurların duvara dayatılmış birer kütükten farksız olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağacın özsuyunu ve yeşilliğini kaybetmesiyle oluşan kuru, sert, kaba kereste veya yontulmamış kütük.
- Soyut anlam: Dışsal heybet ve hacme rağmen içsel hayatiyetten, idrakten ve ahlaki bilinçten tamamen yoksun olma durumu.
- Sistematik karşılık: Dışarıdan bir dayanağa muhtaç olan, kendi başına ayakta duramayan ve içsel dinamizmi bulunmayan pasif biçimsellik.
- LaTeX modeli: $$F = \{V, \neg E\} \quad \text{burada} \quad R(F) = 0 \iff S(F \mid D) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Formül, dışsal bir hacme ve görünüme ($V$) sahip olan ancak içsel bir enerji veya hayat taşımayan ($\neg E$) bir varlık yapısını ($F$) modeller. Bu tür bir yapının içsel direnci ve iradi duruşu sıfırdır ($R(F) = 0$); dolayısıyla onun sistem içindeki kararlılığı ve ayakta kalması ($S$), ancak harici bir dayanağın varlığı şartına ($D$) bağlı olarak gerçekleşebilir ($S(F \mid D) = 1$). Kökün temsil ettiği duvara dayatılmış kereste hâli bu bağımlı ve cansız dengeyi ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Münafikun 63:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/ayet/63:4.md) — خُشُبٌ

وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Onlara baktığında; gövdeleri hoşuna gider, konuşurlarsa; sözlerini dinlersin. Onlar giydirilmiş odunlar gibidir. Her gürültüyü kendi aleyhlerinde sanırlar. Düşman onlardır, sakın onlardan. Allah, canlarını alsın. Nasıl olup da döndürülüyorlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Haşeb (hı) : “Hatab” odun demektir. “Haşeb” ise kereste demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والباء معهما
خ ش ب، خ ب ش، ش خ ب مستعملات
خشب:
الخشب معروف والخَشّابةُ: قوم معهم خَشَب، وحرفتهم: الخِشابةُ. والخَشْبُ - جزم : الشَّحْذُ، وسيفٌ خَشِيبٌ مَخْشوبٌ، أي: شَحيِدٌ.
وجبهة خَشْباءُ: كريهة يابسة صُلْبةٌ، بادية العظام والعروفق، غير مستوية ورجل خَشِبٌ: عاري العظامِ والعصب، له شدة وصلابة، وكذلك اليدُ ونحوها. وأخشوشب الرجل.
وكل شيء خَشِنٍ من أرضٍ وقتٍّ ونحوهما فهو أَخْشَب.
والأَخْشَبُ مكان من القف غليظٌ. وقد يكون سفح الجبل أَخْشَبَ.
وأَخاشِبُ الصمان: جبالٌ اجتمعن بها في محلة بني تميم.
وأَخْشبا مكة: جبلاها.
والخَشْبُ: خلطك الشيء بالشيء غير متأنقٍ فيه.
وكعام مخشوب.
خبش: خُباشاتُ العيش: ما يتناول من طعامٍ ونحوه، تقول: يُخَبَّشُ من ههنا وههنا شخب: الشُّخْبُ: ما امتد من اللبن متصلا بين الإناء والطبي. وشَخَبْتُ اللين فانْشَخَبَ، وقد شَخَبَتْ أوداج المقتول دماً.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**الشين** ve**الباء** onlarla birlikte
خ ش ب، خ ب ش، ش خ ب استعمال edilenler

**خشب**:
**الخشب** bilinen (şey)dir; ve**الخَشّابةُ**: yanlarında **خَشَب** bulunan bir kavim; ve meslekleri: **الخِشابةُ**. Ve**الخَشْبُ** - cezm (ile): **الشَّحْذُ**; ve**سيفٌ خَشِيبٌ مَخْشوبٌ**, yani: **شَحيِدٌ**.

Ve**جبهة خَشْباءُ**: çirkin, kuru, sert; kemikleri ve damarları belirgin, düzgün olmayan. Ve**رجل خَشِبٌ**: kemikleri ve sinirleri çıplak; onda şiddet ve sertlik vardır; aynı şekilde el ve benzeri. Ve adam **أخشوشب**.

Ve yerden ve**قتٍّ**den ve ikisinin benzerlerinden her **خَشِنٍ** şey, o **أَخْشَب**tir.

Ve**الأَخْشَبُ**: **القف**dan kalın bir yerdir. Ve dağın eteği **أَخْشَبَ** olabilir.

Ve**أَخاشِبُ الصمان**: بني تميم mahallesinde onunla toplanmış dağlardır.

Ve**أَخْشبا مكة**: onun iki dağıdır.

Ve**الخَشْبُ**: onda süslenip özenmeden, şeyi şeyle karıştırmandır.

Ve**كعام مخشوب**.

**خبش**: **خُباشاتُ العيش**: yiyecek ve benzerinden alınan şey; dersin ki: buradan buradan **يُخَبَّشُ**. **شخب**: **الشُّخْبُ**: kab ile **الطبي** arasında bitişik olarak süren sütün uzayıp gidenidir. Ve ben sütü **شَخَبْتُ** da o **انْشَخَبَ**; ve öldürülmüşün şahdamarları kanla **شَخَبَتْ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جمع الخَشَبة خَشَبٌ وخُشُبٌ وخُشْبٌ وخُشْبانٌ. وخشَبت الشيءَ بالشيء: خلطته به. والخَشيبُ: السيف الذي بُدِئَ طبعُهُ. والخشيب أيضاً: الصَقيلُ، وهو من الأَضداد. وقول صخر:
ومُرْهِفٌ أُخْلِصَتْ خَشيبَتُهُ
أي طبيعته. والخشيب: السهم حين يُبْرى البَرْيَ الأولَ. وجمل خشيب، أي غليظ. وخَشَبْتُ الشِعْرَ، إذا قلتَه كما يجيء لم تتنوَّقْ فيه. والأخشب: الجبل الخشن العظيم. قال الشاعر:
تَحْسَبُ فوقَ الشَوْلِ منه أَخْشَبا
وجَبهة خشباء، أي كريهة يابسة، وأكمة خشباء. قال رؤبة:
بكلِّ خَشْباءَ وكلِّ سَفْحِ
وظليم خَشِبٌ، أي خَشِنٌ. وقد اخشوشب أي صار خَشِباً، وهو الخَشِنُ. وقال أبو عبيد: كلُّ شيء غليظٍ خشنٍ فهو أخشب وخَشِبٌ. وفي حديث عمر رضي الله عنه: اخشوشبوا قال: هو الغِلَظُ وابتذالُ النَفْسِ في العمل والاحتفاءُ في المشي ليغلُظَ الجسدُ. وتَخَشَّبَتِ الإبلُ، إذا أكلت اليبيسَ من المرعى. ورجل قِشْبٌ خِشْبٌ، إذا كان لا خير فيه. وخِشْبٌ إتباعٌ له.

##### Türkçe

**الخَشَبة**’nin çoğulu **خَشَبٌ** ve **خُشُبٌ** ve **خُشْبٌ** ve **خُشْبانٌ**’dır. **خشَبت** şeyi şey ile: onu onunla karıştırdım. **الخَشيبُ**: tab’ı (dövülmesi/işlenmesi) başlatılmış olan kılıçtır. **الخشيب** ayrıca: cilalıdır; ve o, zıt anlamlılardandır. Sakhr’ın sözü:

Ve keskinleştirilmiş, **خَشيبَتُهُ** arıtılmış (saflaştırılmış) olan
yani tabiatı. **الخشيب**: okun, ilk yontulma ile yontulduğu zamanki hâlidir. Ve **جمل خشيب**: yani kalın. Ve **خَشَبْتُ الشِعْرَ**: onu geldiği gibi söylediğimde, onda incelik/özen göstermediğimde. **الأخشب**: pürüzlü büyük dağdır. Şair dedi:

Onun(ndan) deve sürüsünün üstünde bir **أَخْشَبا** sanırsın
Ve **جَبهة خشباء**: yani çirkin kuru; ve **أكمة خشباء**. Ru’be dedi:

Her **خَشْباءَ** ile ve her yamaç ile
Ve **ظليم خَشِبٌ**: yani pürüzlü. Ve **اخشوشب**: yani **خَشِباً** oldu; ve o, **الخَشِنُ**’dir. Ebû Ubeyd dedi: her kalın pürüzlü şey, o **أخشب** ve **خَشِبٌ**’dir. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: **اخشوشبوا** dedi: o, kalınlık ve işte nefsi bayağılaştırma ve yürüyüşte yalınayak/ayakkabısız olmayı gözetmedir; beden kalınlaşsın diye. Ve **تَخَشَّبَتِ الإبلُ**: otlaktan kuruyu yediğinde. Ve **رجل قِشْبٌ خِشْبٌ**: onda hayır olmadığında. Ve **خِشْبٌ** ona tâbî (pekiştirme için ardı sıra getirilen)dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش ب
خشب ، خبش ، شخب
استعمل من وجوهه : خشب ، خبش ، شخب .
خشب : قال الله جلّ وعزّ في صفة المنافقين :
) كأنهم خشب مسندة ( [ المنافقون : 4 ] ،
وقرىء ) ( خُشْبٌ ) ( _ بإسكان الشين _ مثل
بَدَنة وبُدْنٍ ، ومن قال ، ) خشب ( فهو
بمنزلة ثمرَةٍ وثُمُرٍ وتُجْمَع خشبَةٌ على خَشَبٍ ،
مثل شجرَةٍ وشجَر .
أراد _ والله أعلم _ أنَّ المنافقين في ترك
التفهُّم والاستبصار ووَعْي ما يسمعون من
الوَحْي بمنزلة الخُشُب .
وَفي الحديث : ) ( أنَّ جبريل قال : يا محمدُ :
إِنْ شِئْتَ جَمَعْتُ عليهم الأَخشَبَيْن فقال :
دَعْنِي أُنْذِرْ قَوْمِي ) ( .
وفي حديث آخر : _ في ذكر مكّةَ _ :
) ( لا تَزُولُ حَتَّى يَزُولَ أَخْشَبَاهَا ) ( .
قال شمِر : الأَخشَبُ من الجبال : الخَشِنُ
الغليظ .
ويقال : هو الّذي لا يُرْتَقَى فيه .
وأرضٌ خشْبَاءُ _ وهي التي كَأَنَّ حِجارَتَها
منثورةٌ متدانِيَةٌ .
وقال رُؤْبَةُ :
بِكُلِّ خشْبَاءَ وَكُلِّ سَفْحِ
وقال أَبُو النَّجْمِ :
إِذَا عَلَوْنَ الأَخشَبَ المَنْطُوحَا
يريد : كأَنَّه نُطِحَ .
قال : والخَشْبُ : الغليظ الْخَشِنُ من كل
شيء ، ورجل خشِبٌ : عَارِي العظم ، بادِي
العصب .
والجَبْهةُ الْخَشْبَاءُ : الكريهة ، وهي الْخَشِبَةُ
أيضاً ، ورجل أَخْشَبُ الجبهة وأنشد :
إِمَّا تَرَيْني كَالْوَبِيل الأَعْصلِ
أَخشَبَ مَهْزُولاً وإِنْ لَمْ أُهْزَلِ
وفي حديث عُمَرَ : ) ( اخشَوْشِنُوا
واخشَوْشِبُوا ، وَتَمَعْدَدُوا ) ( .
يقال : اخشَوْشَبَ الرجل _ إذا صار صُلْباً
خشناً .
قال شمِر : وقال الْعِتْرِيفيُّ : الْخُشْبَانُ :
الجبال الخُشْنُ ، التي ليست بضِخَامٍ
ولا صِغَارٍ .
قال : والخَشِبُ من الإبل : الْجافي السَّمِجُ
الشَّاسِىءُ الْخُلُقِ .
ابن السكيت _ عن أبي عمرو _ :
الخشيبُ : السيفُ الْخَشِنُ الذي قد بُرِدَ
ولم يُصْقَل .
قال : والْخَشِيبُ : الصَّقِيلُ .
وقال الأصمعي : سَيْفٌ خَشِيبٌ ، وهو عند
الناس : الصَّقِيلُ ، وإنما أَصلهُ بُرِدَ قبل أَن
يليَّن .
ويقول الرجل للنَّبَّال : أَفَرَغْتَ من سهمي ؟
فيقول : خَشَبْتُهُ _ أي : قد بَرَيْتُه الْبَرْي
الأَوَّلَ ، ولم أسَوِّه ، فإذا فَرَغَ قال : قد
خلَّقْتُه _ أي : قد لَيَّنتُه _ من الصَّفَاةِ الْخَلْقَاءِ
وهي المَلْسَاءُ .
ويقال : سيفٌ مشقوق الْخَشِيبَة .
يقول : عُرِّض حِينَ طُبعَ .
وقال ابنُ مِرْدَاسٍ :
جَمَعْتُ إليْهِ نَثْرَتي وَنَجِيبَتِي
وَرُمْحِي وَمَشقُوقَ الْخَشِيبَة صَارمَا
قال : ويقال : فلان يَخشِبُ الشِّعْرَ _ أي :
يُمِرُّه كما يَجيئُه ، لا يتَنَوَّق فيه والخَشَبَةُ :
البَرْدَةُ الأُولَى _ قبلَ الصِّقَال وأنشد :
وَقُتْرَةٍ مِنْ أَثلِ ما تَخشَّبَا
أي : مما أخذه خشَباً ، لا يَتنوَّقُ فيه :
يأخذُه من هَهُنا وههنا .
أبو عبيد : الخَشيبُ : السَّيْفُ الذي لم
يُحكَمْ عَمَلُه .
قال : والْخَشِيبُ : الصَّقِيل .
وقال أبو الوليد : قلتُ لصَيْقَلٍ : هل فرغتَ
من سَيْفي ؟ قال : نعم _ إلا أنّي لم
أَخْشِبْهُ ، والْخَشْبُ أن يضع عليه سِنَاناً
عريضاً أَمْلسَ فيدلُكَهُ به . فإن كان فيه
شُقُوقٌ ، أو شَعَث أو حَدَبٌ _ ذهب .
وقال الليث : الخَشْبُ : الشَّحْذ وسيفٌ
خشِيبٌ مَخشُوبٌ _ أي : شَحِيذٌ ،
والأَخَاشِبُ : جبال الصَّمَّانِ ، ليس قربَها
جبال ، ولا آكام .
وخشِبْتُ النَّبْلَ خشْباً _ إذا بَرَيْتَها البَرْي
الأوَّلَ ، ولم تفرُغ منه .
وهو يَخْشِبُ الكلامَ والعملَ _ إذا لم
يُحْكِمْهُ ولم يجوِّدْه .
أبو عبيد : الْمَخْشُوبُ : المخلوط في نسبه ،
وقال الأَعْشَى :
. . . لا مُقْرِفٍ وَلا مَخْشُوبِ
والمُقْرِفُ : الذي دَانَى الهُجْنة من قِبَلِ
أَبيه .
خبش : قال الليث : خُبَاشَاتُ العيش :
ما يُتناول من طعام ونحوِه .
تقول : يُخْبَشُ من ههنا وههنا .
وقال اللِّحْياني _ في باب الخاء والهاء _ :
إنَّ المجلس ليَجْمَعُ خُبَاشَاتٍ من الناس
وهُبَاشَاتِ _ إذا كانوا من قبائل شَتَّى .
قلت : ويقال : هو يَحْبِشُ _ بالحاء _
ويَهْبِشُ . وهي الْحُبَاشَاتُ والْهُبَاشَاتُ .
وقد رأيت غلاماً أَسْوَدَ في البادية كان
يسمَّى خَنْبَشاً ، وهو فَنْعَلٌ من الْخَبْشِ .
شخب : قال الليث : الشُخْبُ : ما امتدَّ من
اللَّبَنِ _ حين يُحلَبُ _ متصلاً بين الإناءِ
والطُّبْي .
ويقال : شَخَبْتُ اللبنَ شَخْباً ، وقد شَخَبَتْ
أوداجُه دَماً .
ومِنْ أمثالهم _ في الذي يُصيب مرَّة
ويخطىءُ أخرى _ : ) ( شُخْبٌ في الإِنَاءِ
وشُخْبٌ في الأَرْضِ ) ( .
ويقال : انْشَخَبَ عِرْقُهُ دَماً _ إذا سال .

##### Türkçe

خ ش ب
**خشب** , **خبش** , **شخب**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خشب** , **خبش** , **شخب** .

**خشب** : Allah جلّ وعزّ münafıkların sıfatı hakkında dedi ki:
) sanki onlar **خشب** dayandırılmıştır ( [ المنافقون : 4 ] ،
ve ) ( **خُشْبٌ** ) ( _ şîn’in sükûnuyla _ **بَدَنة** ve **بُدْنٍ** gibi, ve kim ) **خشب** ( derse o, **ثمرَةٍ** ve **ثُمُرٍ** menzilesindedir; ve **خشبَةٌ** **خَشَبٍ** üzerine cem‘ olunur, **شجرَةٍ** ve **شجَر** gibi.
İstedi _ ve Allah daha iyi bilir _ şudur ki: münafıklar, anlama, basiretlenme ve vahiyden işittiklerini idrak etmeyi terk etmeleri bakımından **الخُشُب** menzilesindedir.

Ve hadiste: ) ( Cebrâil’in dediği: ey Muhammed: istersen üzerlerine iki **الأَخشَبَيْن**’i toplarım; dedi ki: beni bırak, kavmimi uyarayım ) ( .

Ve başka bir hadiste: _ Mekke’nin zikrinde _ :
) ( iki **أَخْشَبَاهَا**’sı zevâl bulmadıkça zevâl bulmaz ) ( .

Şemir dedi: dağlardan **الأَخشَبُ**: **الخَشِنُ** kalın olandır.
Ve denilir: o, içinde yukarı çıkılmayan şeydir.
Ve **أرضٌ خشْبَاءُ** _ o, taşları sanki saçılmış, birbirine yakın olandır.

Ve Rü’be dedi:
بِكُلِّ خشْبَاءَ وَكُلِّ سَفْحِ

Ve Ebû’n-Necm dedi:
إِذَا عَلَوْنَ الأَخشَبَ المَنْطُوحَا

İster: sanki o, boynuzlanmıştır.

Dedi: ve **الخَشْبُ**: her şeyden kalın, **الْخَشِنُ** olandır; ve **رجل خشِبٌ**: kemiği çıplak, siniri belirgin olandır.
Ve **الجَبْهةُ الْخَشْبَاءُ**: çirkin olandır; ve o, **الْخَشِبَةُ**’dir de; ve **رجل أَخْشَبُ الجبهة**; ve inşad etti:
إِمَّا تَرَيْني كَالْوَبِيل الأَعْصلِ
أَخشَبَ مَهْزُولاً وإِنْ لَمْ أُهْزَلِ

Ve Ömer’in hadisinde: ) ( **اخشَوْشِنُوا**
ve **اخشَوْشِبُوا** , ve **وَتَمَعْدَدُوا** ) ( .
Denilir: **اخشَوْشَبَ** adam _ sert, kaba olunca.

Şemir dedi: ve el-İtrîfî dedi: **الْخُشْبَانُ**: kaba dağlar; ne büyük ne küçük olanlar.
Dedi: ve develerden **الخَشِبُ**: katı, çirkin, huysuz tabiatlı olandır.

İbnü’s-Sikkît _ Ebû Amr’dan _ :
**الخشيبُ**: törpülenmiş olup parlatılmamış kaba kılıçtır.
Dedi: ve **الْخَشِيبُ**: parlak olandır.

Ve el-Asma‘î dedi: **سَيْفٌ خَشِيبٌ**; ve o, insanların yanında: parlak olandır; ancak aslı, yumuşatılmadan önce törpülenmiştir.

Ve adam okçuya der: okumu bitirdin mi?
O da der: **خَشَبْتُهُ** _ yani: onu ilk yontmayı yonttum, onu düzeltmedim; bitirince der: **خلَّقْتُه** _ yani: onu yumuşattım _ **الصَّفَاةِ الْخَلْقَاءِ**’dan; ve o, **المَلْسَاءُ**’dır.

Ve denilir: **سيفٌ مشقوق الْخَشِيبَة** .
Der ki: basıldığı vakit enlemesine açıldı.

Ve İbn Mirdâs dedi:
جَمَعْتُ إليْهِ نَثْرَتي وَنَجِيبَتِي
وَرُمْحِي وَمَشقُوقَ الْخَشِيبَة صَارمَا

Dedi: ve denilir: falan **يَخشِبُ الشِّعْرَ** _ yani: onu geldiği gibi geçirir, onda incelik aramaz; ve **الخَشَبَةُ**: ilk törpülemedir _ parlatmadan önce; ve inşad etti:
وَقُتْرَةٍ مِنْ أَثلِ ما تَخشَّبَا

Yani: onu **خشَباً** olarak aldığındandır; onda incelik aramaz: onu buradan buradan alır.

Ebû Ubeyd: **الخَشيبُ**: işi sağlam yapılmamış kılıçtır.
Dedi: ve **الْخَشِيبُ**: parlak olandır.

Ve Ebû’l-Velîd dedi: bir parlatıcıya dedim: kılıcımdan bitirdin mi?
Dedi: evet _ ancak ben onu **أَخْشِبْهُ** etmedim; ve **الْخَشْبُ** şudur ki: üzerine geniş, düz bir **سِنَاناً** koyar da onunla ovar. Eğer onda çatlaklar, pürüz, ya da tümsek varsa _ gider.

Ve el-Leys dedi: **الخَشْبُ**: bilemedir; ve **سيفٌ خشِيبٌ مَخشُوبٌ** _ yani: bilenmiş; ve **الأَخَاشِبُ**: **الصَّمَّانِ** dağlarıdır; yakınında dağlar da yoktur, tepeler de.

Ve **خشِبْتُ النَّبْلَ خشْباً** _ onu ilk yontmayı yonttuğun, onu bitirmediğin zaman.
Ve o, sözü ve işi **يَخْشِبُ** _ onu sağlam yapmadığı ve güzelleştirmediği zaman.

Ebû Ubeyd: **الْمَخْشُوبُ**: nesebinde karışık olandır; ve el-A‘şâ dedi:
. . . لا مُقْرِفٍ وَلا مَخْشُوبِ

Ve **المُقْرِفُ**: babası tarafından melezliğe yaklaşan kimsedir.

**خبش** : el-Leys dedi: **خُبَاشَاتُ العيش**: yiyecek ve benzerinden yenilip alınan şeylerdir.
Dersin: buradan buradan **يُخْبَشُ**.

Ve el-Lihyânî _ **الخاء** ve **الهاء** bâbında _ dedi: meclis, insanlardan kabileleri türlü türlü oldukları zaman **خُبَاشَاتٍ** ve **هُبَاشَاتِ** toplar.
Dedim: ve denilir: o, **يَحْبِشُ** _ **بالحاء** _ ve **يَهْبِشُ**. Ve o, **الْحُبَاشَاتُ** ve **الْهُبَاشَاتُ**’tır.
Ve çölde **خَنْبَشاً** diye adlandırılan siyah bir oğlan gördüm; ve o, **الْخَبْشِ**’ten **فَنْعَلٌ**’dır.

**شخب** : el-Leys dedi: **الشُخْبُ**: sütün _ sağılırken _ kap ile meme arasında bitişik olarak uzayan şeydir.
Ve denilir: sütü **شَخَبْتُ** **شَخْباً**; ve onun şah damarları kan olarak **شَخَبَتْ**.

Ve onların mesellerindendir _ bir defa isabet edip başka defa şaşıran hakkında _ : ) ( kapta **شُخْبٌ** ve yerde **شُخْبٌ** ) ( .
Ve denilir: damarı kan olarak **انْشَخَبَ** _ aktığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والشين وما يثلثهما)
  (خشع)  الخاء والشين والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على التَّطامُن. يقال خَشَع، إذا تطامَنَ وطأْطأَ رأسَه، يخشَع خُشوعاً. وهو قريبُ المعنى من الخضوع، إلاّ أنّ الخُضوع في البدَن والإقرارُ بالاستخذاء، والخشوعَ في الصَّوتِ والبصر. قال الله تعالى: ﴿خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ﴾ [القلم 43، المعارج 44]. قال ابنُ دريد: الخاشِع المستكينُ والرَّاكع. يقال اختشعَ فلانٌ، ولا يقال اختَشَع بَصرُه. ويقال: خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه، إذا ألْقى بُزاقاً لزِجاً. والخُشْعَة: قِطعةٌ من الأرض قُفٌّ قد غلبَتْ عليه السُّهولة. يقال قُفٌّ خاشع: لاطِئٌ بالأرض. قال ابنُ الأعرابيّ: بلدةٌ خاشعة: مُغْبَرَّة. قال جريرٌ:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  قال الخليل. خَشَعَ سَنامُ البَعير، إذا ذهَبَ إلاّ أقله.
  (خشف)  الخاء والشين والفاء يدلُّ على الغُموض والسَّتْر وما قارب ذلك. فالخُشَّاف: طائرُ الليل، معروف([2]). والمِخْشَف: الرّجل الجَريء على الليّل. ويقال خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً، إذا ذهَبَ في الأرض وهو قياس الباب. والأخْشَف: البعير الذي غطَّى جلدَه الجربُ؛ لأنّه إذا غطَّاه فقد سَتَره. وسيف خَشِيفٌ: ماضٍ، في ضريبَتِه غُموضٌ([3]). والخشْفَة: الصَّوت ليس بالشديد.
  ومما شذَّ عن الأصل الخَُِشْف: وهُوَ الغَزَال. وهو صحيح. ويقولون-والله أعلم- إنَّ الخشيف الثَّلج ويبيس الزَّعفَران([4]). وخشَفْت رأسَه بالحجر، إذا فضخْته. فإنْ كان هؤلاء الكلماتُ الثّلاثُ صحيحةً فقياسُها قياسٌ آخر، وهو من الهشْمِ والكَسْر.
  (خشل)  الخاء والشين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حَقارة وصِغَر. قالوا: الخَشْل الرديُّ مِن كلِّ شيء. قالوا: وأصلُه الصِّغار من المُقْل، وهو الخَشْل. الواحدة [خَشلْة]. قال الشَمّاخ يصف عُقَاباً ووكْرَه:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  يقول: إنّ في وكره رؤوسَ الحيّات. ويقال لِرُؤوس الحَلي، من الخلاخيل والأسورة خَشْل. وهذا على معنى التشبيه، أو لأنَّ ذلك أصغرُ ما في الحَلْي. وكان الأصمعيُّ يفسِّر بيت الشماخ على هذا.
  قال: وشبّه رؤوس [الأحناش] بذلك، وهو أشْبَه. ويقال إنّ الخَشْل البَيْض إذا أخرج ما في جَوْفه. فإن كان هذا صحيحاً فلا شيءَ أحقَرُ من ذلك. وهو قياس الباب.
  (خشم)  الخاء والشين والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاعٍ. فالخَيْشوم: الأنف. والخَشَم: داءٌ يعتَرِيه. والرجل الغليظُ الأنْفِ خُشَام. والمُخَشَّم: الذي ثار([6]) الشَّرابُ في خَيشومه فسَكِر. وخياشيم الجِبال: أنوفُها.
  وشذَّت عن الباب كلمةٌ إن كانت صحيحة. قالوا: خَشِم اللّحمُ تغيّر.
  (خشن)  الخاء والشين و*النون أصلٌ واحد، وهو خلافُ اللِّين. يقال شيءٌ  خَشِنٌ. ولا يكادُون يقولون في الحجَر إلاَّ الأخْشَن. قال:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  واخشَوْشَنَ الرَّجُل، إذا تماتَنَ وترك التُّرْفَةَ. وكتيبة خشناءُ، أي كثيرة السِّلاح.
  (خشي)  الخاء والشين والحرف المعتل يدلُّ على خَوف وذُعْر، ثمّ يحمل عليه المجاز. فالخَشيَة الخَوْف. ورجلٌ خَشْيَانُ. وخاشانِي فلانٌ فخشَيْتُه، أي كنتُ أشّد خَشْيةً منه.
  والمجاز قولهم خَشِيت بمعنى عَلِمت. قال:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])أي علِمتُ. ويقال هذا المكانُ أخْشَى من ذلك، أي أشدُّ خوفاً.
  ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن الجمعُ بينهما على بُعدٍ، الخَشْوُ: التمر الحَشَف. وقد خَشَتِ النَّخلةُ تَخْشُو خَشْواً. والخَشِيُّ من اللّحم([9]): اليابسُ.
  (خشب)  الخاء والشين والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خشونةٍ وغِلَظ. فالأخْشَب: الجبَلُ الغليظ. ومن ذلك قول النبي صلى الله عليه وسلم، في مكّة: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". يريد جبلَيْها. وقول القائل يصف بعيراً:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  فإنّه شبَّهَ ارتفاعَه فوق النُّوق بالجبَل. والخَشِيب السيف الذي بُدِئَ طَبعُه؛ ولا يكون في هذه الحال إلاّ خَشِناً. وسهمٌ مخْشوبٌ وخشيبٌ، وهو حين يُنْحَتُ. وجَمَلٌ خشيب: غليظ. وكلُّ هذا عندي مشتقٌّ من الخشَب. وتخشَّبت الإبل، إذا أكَلَتِ اليبيسَ من المرعَى. ويقال جَبْهةٌ خَشْبَاءُ: كريهة يابسة ليست بمستوية. وظَليمٌ خشيبٌ: غليظ. قال أبو عُبيد: الخشيبُ السَّيفُ الذي بُدِئَ طبعُه؛ ثمّ كثُر حتَّى صار عندهم الخشيبُ الصقيلَ.
  (خشر)  الخاء والشين والراء يدلُّ على رداءةٍ ودُونٍ. فالخُشَارة: ما بقي [على] المائدةِ، ممّا لا خيرَ فيه. يقال خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً، إذا بَقّيت الرَّدِيّ([11]). ويقال الخُشَارة من الشَّعير: ما لا لُبَّ لـه، فهو كالنُّخَالة. وإنّ فُلاناً لَمِنْ خُشارة النّاس، أي رُذَالِهم.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) انظر خزانة الأدب (2: 166).
([2]) وهو الذي يقال له الخفاش.
([3]) في الأصل: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([5]) ديوان الشماخ 61 واللسان (خشل).
([6]) في الأصل والمجمل: "سار"، صوابه في اللسان.
([7]) انظر ما سبق في مادة ثني (1: 391)، وكذا اللسان (خشن).
([8]) البيت في المجمل واللسان (خشى).
([9]) في اللسان والمجمل: "من الشجر".
([10]) وكذا في اللسان والمخصص (10: 77)، فالضمير في "منه" للبعير، لكن في المجمل "منها"، وضمير هذه للنوق.
([11]) في المجمل: "خشرت ذاك إذا أبقيته"، والمعنيان مذكوران في اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve**الشين** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**خشع**)  **الخاء** ve**الشين** ve**العين** tek bir asıldır; alçalmaya delâlet eder. **خَشَع** denir, alçaldığı ve başını eğdiği zaman; **يخشَع** **خُشوعاً**. O, **الخضوع**’a anlamca yakındır; ancak **الخُضوع** bedende ve boyun eğişi ikrar etmededir; **الخشوع** ise seste ve bakıştadır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ**﴾ [القلم 43، المعارج 44]. İbn Düreyd dedi: **الخاشِع**; boyun eğen ve rükû eden kimsedir. **اختشعَ** falan denir; **اختَشَع بَصرُه** denmez. Ve denir: **خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه**; yapışkan bir tükürük attığı zaman. **الخُشْعَة**: yerden bir parçadır; sert (kıraç) olup üzerine düzlük galip gelmiştir. **قُفٌّ خاشع** denir: yere yapışık. İbnü’l-A‘râbî dedi: **بلدةٌ خاشعة**: tozlu. Cerîr dedi:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  Halîl dedi. **خَشَعَ سَنامُ البَعير**; deveden, en azı hariç gittiği zaman.

  (**خشف**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الفاء**; kapalılığa, örtmeye ve buna yakın olana delâlet eder. **الخُشَّاف**: gece kuşudur, bilinir([2]). **المِخْشَف**: geceye karşı cüretkâr adam. Ve denir: **خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً**; yerde (yeryüzünde) gittiği zaman; ve bu, باب’ın kıyasıdır. **الأخْشَف**: derisini uyuzun kapladığı devedir; çünkü onu kapladığı zaman onu örtmüş olur. **سيف خَشِيفٌ**: keskin; vuruşunda bir kapalılık vardır([3]). **الخشْفَة**: şiddetli olmayan sestir.
  Asıldan şâz olan şeylerdendir: **الخَُِشْف**; o, ceylandır. Ve o sahihtir. Ve derler—Allah daha iyi bilir—: **الخشيف** kar ve safranın kurusudur([4]). Ve **خشَفْت رأسَه بالحجر**; onu taşla ezdiğin zaman. Şayet bu üç kelime sahih ise, onların kıyası başka bir kıyastır; o da parçalama ve kırmadandır.

  (**خشل**)  **الخاء** ve**الشين** ve**اللام** tek bir asıldır; hakirlik ve küçüklüğe delâlet eder. Dediler: **الخَشْل** her şeyden kötü olandır. Dediler: aslı, göz bebeğinden küçüklüklerdir; o da **الخَشْل**’dir. Tekili: [**خَشلْة**]. Şemmâh, bir kartalı ve yuvasını vasfederek dedi:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  Der ki: yuvasında yılanların başları vardır. Ve halhal ve bilezik gibi ziynetlerin başlarına **خَشْل** denir. Bu, teşbih manası üzerinedir; yahut çünkü bu, ziynette olanın en küçüğüdür. Asma‘î, Şemmâh’ın beytini bunun üzerine tefsir ederdi.
  Dedi: ve [**الأحناش**]’ın başlarını onunla benzetti; ve o daha uygundur. Ve denir ki: **الخَشْل**; içindekini çıkardığı zaman yumurtadır. Şayet bu sahih ise, ondan daha hakir bir şey yoktur. Ve o, باب’ın kıyasıdır.

  (**خشم**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الميم** tek bir asıldır; yükselmeye delâlet eder. **الخَيْشوم**: burundur. **الخَشَم**: ona arız olan bir hastalıktır. Burnu kalın adam: **خُشَام**. **المُخَشَّم**: içkisi **خَيشوم**’unda kabarıp taşan, böylece sarhoş olan kimsedir. Dağların **خياشيم**’i: burunlarıdır.
  باب’dan şâz oldu bir kelime; eğer sahih ise. Dediler: **خَشِم اللّحمُ**; et değişti.

  (**خشن**)  **الخاء** ve**الشين** ve **النون** tek bir asıldır; o, yumuşaklığın zıddıdır. **خَشِنٌ** bir şey denir. Taş hakkında ise neredeyse ancak **الأخْشَن** derler. Dedi:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  **واخشَوْشَنَ الرَّجُل**; sertleştiği ve refahı terk ettiği zaman. Ve **كتيبة خشناءُ**: yani silahı çok olan.

  (**خشي**)  **الخاء** ve**الشين** ve illetli harf; korku ve dehşete delâlet eder; sonra mecaz ona taşınır. **الخَشيَة**: korkudur. **خَشْيَانُ** bir adam. **وخاشانِي** falan, böylece **فخشَيْتُه**; yani ondan daha şiddetli korku sahibi oldum.
  Mecaz, onların **خَشِيت** sözleridir; **عَلِمت** manasında. Dedi:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])yani bildim. Ve denir: bu mekân, şundan daha **أخْشَى**’dır; yani daha şiddetli korkudur.
  باب’dan şâz olanlardandır—ve ikisini uzakça bir şekilde birleştirmek mümkün olabilir—: **الخَشْوُ**; **الحَشَف** hurmadır. Ve hurma ağacı **خَشَتِ**; **تَخْشُو خَشْواً**. Ve etten **الخَشِيُّ**([9]): kurudur.

  (**خشب**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الباء** tek bir asıldır; kabalığa ve kalınlığa delâlet eder. **الأخْشَب**: kalın dağdır. Bundan, Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—Mekke hakkında sözü: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". İki dağını kasteder. Ve bir kimsenin, bir deveyi vasfederek sözü:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  Çünkü onun, dişi develerin üstündeki yükselişini dağa benzetti. **الخَشِيب**: tab’ı (dövmesi) başlatılmış kılıçtır; ve bu hâlde ancak kaba olur. **سهمٌ مخْشوبٌ** ve **خشيبٌ**; yontulduğu zamandır. **جَمَلٌ خشيب**: kalın. Ve bütün bunlar, bana göre **الخشَب**’den türemiştir. Develer **تخشَّبت**; meradan kuruyu yedikleri zaman. Ve denir: **جَبْهةٌ خَشْبَاءُ**: çirkin, kuru, düz olmayan. **وظَليمٌ خشيبٌ**: kalın. Ebû Ubeyd dedi: **الخشيبُ**; tab’ı başlatılmış kılıçtır; sonra çoğaldı, ta ki onlarda **الخشيبُ** parlak (cilalı) olana kadar.

  (**خشر**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الراء**; kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. **الخُشَارة**: sofrada kalan, hayır olmayan şeydir. **خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً** denir; kötü olanı bıraktığın zaman([11]). Ve denir: arpadan **الخُشَارة**; özü olmayan şeydir; o, kepek gibidir. Ve muhakkak falan, insanların **خُشارة**’sındandır; yani onların rezillerindendir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Edeb Hazinesi’ne bak (2: 166).
([2]) O, **الخفاش** denilen şeydir.
([3]) Asılda: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) Kāmûs’ta zikredildi, Lisân’da zikredilmedi.
([5]) Şemmâh Dîvânı 61 ve Lisân (**خشل**).
([6]) Asılda ve Mücmel’de: "سار"; doğrusu Lisân’dadır.
([7]) Daha önce **ثني** maddesinde geçen şeye bak (1: 391); ve كذلك Lisân (**خشن**).
([8]) Beyit Mücmel’de ve Lisân’da (**خشى**).
([9]) Lisân ve Mücmel’de: "من الشجر".
([10]) Ve كذلك Lisân ve Muhaṣṣaṣ (10: 77); böylece "منه"deki zamir deve içindir; fakat Mücmel’de "منها"dır; ve bunun zamiri dişi develeredir.
([11]) Mücmel’de: "خشرت ذاك إذا أبقيته"; ve iki mana Lisân’da zikredilmiştir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿كأنهم خشب مسندة﴾ [المنافقون/4]، شبهوا بذلك لقلة غنائهم، وهو جمع الخشب ومن لفظ الخشب قيل خشبت السيف: إذا صقلته بالخشب الذي هو المصقل، وسيف خشيب قريب العهد بالصقل، وجمل خشيب أي: جديد لم يرض، تشبيها بالسيف الخشيب، وتخشيب الإبل: أكلت الخشب، وجبهة خشباء: يابسة كالخشب، ويعبر بها عمن لا يستحي، وذلك كما يشبه بالصخر في نحو قول الشاعر:
*والصخر هش عند وجهك في الصلابة*
(البيت لمنصور بن ماذان، وهو في محاضرات الراغب 1/285 فيها (الوقاحة) بدل (الصلابة) )
والمخشوب: المخلوط به الخشب، وذلك عبارة عن الشيء الرديء.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Sanki onlar dayandırılmış **خشب**﴾ [el-Münâfikûn/4]; az fayda vermeleri sebebiyle bununla benzetildiler; o, **الخشب**’in çoğuludur. **الخشب** lafzından (hareketle) “**خشبت السيف**” denildi: yani onu, parlatıcı olan **الخشب** ile parlattığın zaman. Ve **سيف خشيب**: parlatmaya yakın zamanda (girmiş) olan (kılıçtır). Ve **جمل خشيب** yani: yeni, henüz alıştırılmamış; **السيف الخشيب**’e benzetme olarak. Ve **تخشيب الإبل**: **الخشب** yediler. Ve **جبهة خشباء**: **الخشب** gibi kuru. Ve onunla, utanmayan kimse hakkında ifade edilir; bu da, şairin sözü gibi bir şeyde kaya ile benzetildiği gibidir:
*Ve kaya, senin yüzün yanında sertlikte gevşektir*
(Beyit Mansûr b. Mâzân’ındır; Râgıb’ın Muhâdarât’ında 1/285’te, onda (**الوقاحة**) (**الصلابة**) yerine (vardır).)
Ve **المخشوب**: kendisine **الخشب** karıştırılmış olan; bu, kötü şey hakkında bir ifadedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ش ب
‏"‏ كأنهم خشب مسندة ‏"‏ وخرجت إليهم الخشابة يدقونهم وهم الذين يقاتلون بالعصيّ‏.‏
ورجل خشـب‏:‏ فـي جسـده صلابـة وشـدة عصـب‏.‏
وسيـف خشيـب ومخشـوب وسهم خشيب ومخشوب‏:‏ لما يحكم عمله‏.‏
وهو من الخشب‏.‏
وقد خشبته‏.‏
وجاد ما فتق الصيقل خشيبة السيـف أي حديدتـه التـي خشبهـا و ‏"‏ مكـة لا تـزول حتـى يزول أخشباها ‏"‏ وكأنهم أخاشب مكة‏.‏
وقال رؤبة‏:‏ تحسب فوق الـول منـه أخشبـا وهو الجبل العظيم‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ مـال خشـب وحطـب هزلي‏.‏
وخشبت الشعر واختشبته‏:‏ قلته كما جاء غير متنوق فيه‏.‏
وهم يخشبون الكلام والعمل‏.‏
وشعر خشيب ومخشوب‏.‏
ويقال‏:‏ جاء بالمخشوب غير المحسبو وكان الفرزدق ينقح الشعر وكان جرير يخشب وكان خشـب جريـر خيـراً مـن تنقيـح الفرزدق‏.‏
وقال جندل‏:‏ قد علم الراسخ في العلم الأرب والشعراء أنني لا أختشب حسري رذاياهم ولكن أقتضب أي أبتدع‏.‏
وهم خشب بالليل أي لا يتهجدون‏.‏

##### Türkçe

خ ش ب
“sanki onlar **خشب مسندة**” ve **الخشابة** onlara çıktım; onları dövüyorlardı; onlar, sopalarla savaşan kimselerdir.
Ve **رجل خشـب**: bedeninde katılık ve sinir sertliği vardır.
Ve **سيـف خشيـب** ve **مخشـوب** ve **سهم خشيب** ve **مخشوب**: işi sağlam yapılan şey için.
Ve o, **الخشب**dendir.
Ve onu **خشبته**.
Ve cilacı, kılıcın **خشيبة**sini, yani onu **خشبهـا** olan demirini yarıp açtı; ve “**مكـة لا تـزول حتـى يزول أخشباها**” ve sanki onlar Mekke’nin **أخاشب**leridir.
Ve Rü’be dedi: ondan, **الـول**un üstünde bir **أخشب** sanırsın; ve o, büyük dağdır.
Ve mecazdandır: **مـال خشـب** ve **حطـب**: şaka yollu.
Ve **خشبت الشعر** ve **اختشبته**: onu geldiği gibi, onda incelik aramaksızın söyledim.
Ve onlar sözü ve işi **يخشبون**.
Ve **شعر خشيب** ve **مخشوب**.
Ve denilir: **بالمخشوب**u, **غير المحسبو** ile geldi; ve Ferazdak şiiri ayıklardı, Cerîr ise **يخشب** idi; ve Cerîr’in **خشـب**i, Ferazdak’ın ayıklamasından daha hayırlı idi.
Ve Cündel dedi: ilimde ve edepte ve şairlerde kökleşmiş olan bildi ki ben onların rezilliklerini, kederli olarak **أختشب** etmem; fakat **أقتضب** ederim, yani icat ederim.
Ve onlar geceleyin **خشب**tir; yani teheccüd etmezler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَشَبَةُ: ما غَلُظَ مِن العِيدانِ، والجمع خَشَبٌ، مثل شجرةٍ وشَجَر، وخُشُبٌ وخُشْبٌ خُشْبانٌ. وفي حديث سَلْمانَ: كان لا يَكادُ يُفْقَهُ كلامُه مِن شِدَّةِ عُجْمَتِه، وكان يسمي الخَشَبَ الخُشْبانَ. قال ابن الأَثير: وقد أُنْكِرَ هذا الحديثُ، لأَنَّ سَلْمانَ كان يُضارِعُ كلامُه كلامَ الفُصَحاءِ، وإِنما الخُشْبانُ جمع خَشَبٍ، كحَمَلٍ وحُمْلانٍ؛ قال: كأَنـَّهم، بجَنُوبِ القاعِ، خُشْبانُ
قال: ولا مَزيد على ما تَتَساعدُ في ثُبوتِه الرِّوايةُ والقياسُ. وبَيْتٌ مُخَشَّبٌ: ذو خَشَب.
والخَشَّابةُ: باعَتُها.
وقوله عز وجل، في صفة المنافقين: كأَنهم خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ؛ وقُرئَ خُشْبٌ، بإِسكان الشين، مثل بَدَنةٍ وبُدْنٍ. ومن قال خُشُبٌ، فهو بمنزلة ثَمَرَةٍ وثُمُرٍ؛ أَراد، واللّه أَعلم: أَنَّ المنافقين في تَرْكِ التَّفَهُّمِ والاسْتِبْصارِ، وَوَعْي ما يَسْمَعُونَ من الوَحْيِ، بمنزلة الخُشُبِ. وفي الحديث في ذِكر المنافقين: خُشُبٌ بالليل، صُخُبٌ بالنهار؛ أَراد: أَنهم يَنامُونَ الليلَ، كأَنهم خُشُبٌ مُطَرَّحةٌ، لا يُصَلُّون فيه؛ وتُضم الشين وتسكن تخفيفاً. والعربُ تقول للقَتِيلِ: كأَنه خَشَبةٌ وكأَنه جِذْعٌ.
وتخَشَّبَتِ الإِبلُ: أَكلت الخَشَبَ؛ قال الراجز ووصف إِبلاً: حَرَّقَها، مِن النَّجِيلِ، أَشْهَبُهْ، أَفْنانُه، وجَعَلَتْ تَخَشَّبُهْ ويقال: الإِبلُ تَتَخَشَّبُ عِيدانَ الشجرِ إِذا تَناوَلَتْ أَغصانَه. وفي حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما: كان يُصَلي خَلْفَ الخَشَبِيَّةِ؛ قال ابن الأَثير: هم أَصْحابُ الـمُخْتارِ بن أَبي عُبَيدة؛ ويقال لضَرْبٍ من الشِّيعةِ: الخَشَبِيَّةُ؛ قيل: لأَنهم حَفِظُوا خَشَبةَ زَيْدِ بن عليّ، رضي اللّه عنه، حينَ صُلِبَ، والوجه الأَوّل، لأَنّ صَلْبَ زَيْدٍ كان بعد ابنِ عُمَر بكثير. والخَشِيبةُ: الطَّبِيعةُ.
وخَشَبَ السيفَ يَخْشِبُه خَشْباً فهو مَخْشُوبٌ وخَشِيبٌ: طَبَعَه، وقيل : صَقَلَه.
والخَشِيبُ من السيوفِ: الصَّقِيلُ؛ وقيل: هو الخَشِنُ الذي قد بُرِدَ ولم يُصْقَلْ، ولا أُحْكِمَ عَمَلُه، ضدٌّ؛ وقيل: هو الحديثُ الصَّنْعة؛ وقيل: هو الذي بُدِئَ طَبْعُه. قال الأَصمعي: سيف خَشِيبٌ، وهو عند الناس الصَّقِيلُ، وإِنما أَصلُه بُرِدَ قبل أَن يُلَيَّنَ؛ وقول صخر الغي: ومُرْهَفٌ، أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُه،  * أَبْيَضُ مَهْوٌ، في مَتْنِهِ، رُبَدُ أَي طَبِيعَتُه. والـمَهْوُ: الرّقِيقُ الشَّفْرَتَينِ. قال ابن جني: فهو عندي مقلوب من مَوْهٍ، لأَنه من الماءِ الذي لامُهُ هاء، بدليل قولهم في جمعه: أَمْواهٌ. والمعنى فيه: أَنه أُرِقَّ، حتى صارَ كالماءِ في رِقَّتهِ. قال: وكان أَبو علي الفارسي يرى أَن أَمْهاه، من قول امرئِ القَيس: راشَه مِنْ رِيشِ ناهِضةٍ،  * ثُمَّ أَمْهاهُ على حَجَرِهْ قال: أَصله أَمـْوَهَهُ، ثم قدَّم اللام وأَخَّر العين أَي أَرَقَّه كَرِقَّةِ الماءِ. قال، ومنه: مَوَّهَ فلان عَليَّ الحَدِيثَ أَي حَسَّنَه، حتى كأَنـَّه جعل عليه طَلاوةً وماءً. والرُّبَدُ: شِبْهُ مَدَبِّ النمل، والغُبارِ. وقيل: الخَشْبُ الذي في السَّيف أَن يَضَعَ عليه سِناناً عَريضاً أَمْلَسَ، فيَدْلُكَه به، فإِن كان فيه شُقُوقٌ، أَو شَعَثٌ، أَو حَدَبٌ ذَهَبَ به وامْلَسَّ.
قال الأَحمر: قال لي أَعْرابي: قلت لصَيْقَلٍ: هل
 فَرَغْتَ مِنْ سَيْفِي؟ قال: نعم، إِلاَّ أَني لم أَخْشِبْه. والخشابةُ: مِطْرَقٌ دَقِيقٌ إِذا صَقَلَ الصَّيْقَلُ السَّيْفَ وفَرَغَ منه، أَجراها عليه، فلا يُغَبِّره الجَفْن؛ هذه عن الهجري. والخَشْبُ: الشَّحْذُ. وسيفٌ خَشِيبٌ مَخْشُوبٌ أَي شَحِيذٌ. واخْتَشَبَ السيفَ: اتَّخَذَه خَشْباً؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
ولا فَتْكَ إِلاّ سَعْيُ عَمْرٍو ورَهْطِه،  * بما اخْتَشَبُوا، مِن مِعْضَدٍ ودَدانِ ويقال: سَيْفٌ مَشْقُوقُ الخَشِيبةِ؛ يقول: عُرِّضَ حين طُبِعَ؛ قال ابن مِرْداسٍ:
جَمَعْتُ إِلَيْهِ نَثْرَتي، ونجِيبَتي،  * ورُمْحِي، ومَشْقُوقَ الخَشِيبةِ، صارِما والخَشْبةُ: البَرْدةُ الأُولى، قَبْلَ الصِّقال؛ وأَنشد: وفُترةٍ مِنْ أَثْلِ ما تَخَشَّبا
أَي مـما أَخَذه خَشْباً لا يَتَنَوَّقُ فيه، يأْخُذُه مِن ههُنا وههُنا.وقال أَبو حنيفة: خَشَبَ القَوْسَ يَخْشِبُها خَشْباً: عَمِلَها عَمَلَها الأَوّلَ، وهي خَشِيبٌ مِنْ قِسِيٍّ خُشُبٍ وخَشائِبَ. وقِدْحٌ مَخْشُوبٌ وخَشِيبٌ: مَنْحُوتٌ؛ قال أَوْسٌ في صفة خيل: فَخَلْخَلَها طَوْرَين، ثم أَفاضَها *  كما أُرْسِلَتْ مَخْشُوبةٌ لم تُقَدَّمِ(1) (1 قوله «فخلخلها» كذا في بعض النسخ بخاءين معجمتين وفي شرح القاموس بمهملتين وبمراجعة المحكم يظهر لك الصواب والنسخة التي عندنا منه مخرومة.)ويُروى: تُقَوَّمِ أَي تُعَلَّمِ. والخَشِيبُ: السَّهْمُ حين يُبْرَى البَرْيَ الأَوَّل.
وخَشَبْتُ النَّبْلَ خَشْباً إِذا بَرَيْتَها البَرْيَ الأَوّل ولم تَفْرُغْ منها. ويقول الرجل للنَّبَّالِ: أَفَرَغْتَ مِن سَهْمِي؟ فيقول: قد خَشَبْتُه أَي قد بَرَيْتُه البَرْيَ الأَوَّل، ولم أُسَوِّه، فإِذا فَرَغَ قال: قد خَلَقْتُه أَي لَيَّنْتُه من الصَّفاة الخَلْقاءِ، وهي الـمَلْساءُ. وخَشَبَ الشِّعْر يَخْشِبُه خَشْباً أَي يُمِرُّه كما يَجِيئُه، ولم يَتَأَنَّقْ فيه، ولا تَعَمَّلَ له؛ وهو يَخْشِبُ الكلام والعَمَلَ إِذا لم يُحْكِمْه ولم يُجَوِّدْه. والخَشِيبُ: الرَّدِيءُ والـمُنْتَقَى. والخَشِيبُ: اليابِسُ، عن كراع. قال ابن سيده: وأُراه قال الخشِيبَ والخَشِيبيَّ.
وجَبْهَةٌ خَشْباءُ: كَرِيهةٌ يابِسةٌ. والجَبْهةُ الخَشْباءُ: الكَرِيهةُ، وهي الخَشِبةُ أَيضاً، ورجل أَخْشَبُ الجَبْهةِ؛ وأَنشد: إِمَّا ترَيْني كالوَبِيلِ الأَعْصَلِ،  *  أَخْشَبَ مَهْزُولاً، وإِنْ لم أُهْزَلِ وأَكمَةٌ خَشْباءُ وأَرْضٌ خَشْباءُ، وهي التي كأَنَّ حِجارَتها مَنْثُورةٌ مُتَدانِيةٌ؛ قال رؤْبة:
بكُلِّ خَشْباءَ وكُلِّ سَفْحِ
وقولُ أَبي النَّجْمِ:
إِذا عَلَوْنَ الأَخْشَبَ الـمَنْطُوحا
يريد: كأَنه نُطِحَ. والخَشِيبُ: الغَلِيظُ الخَشِنُ مَنْ كلّ شيءٍ. والخَشيبُ من الرِّجال: الطَّوِيلُ الجافي، العارِي العِظام، مع شِدّة وصَلابة وغِلَظٍ؛
وكذلك هو من الجِمالِ.
وقد اخْشَوْشَبَ أَي صارَ خَشِباً، وهو الخَشِنُ.
ورَجل خَشِيبٌ: عارِي العَظْمِ، بادِي العَصَبِ. والخَشِيبُ منَ الإِبل: الجافي، السَّمْجُ، الـمُتَجافي، الشاسِئُ الخَلْقِ؛ وجمَلٌ خَشِيبٌ أَي غَلِيظٌ. وفي حديث وَفْدِ مَذْحِجَ على حَراجِيجَ: كأَنها أَخاشِبُ، جمع الأَخْشَبِ؛ والحَراجيجُ: جمع حُرْجُوجٍ، وهي الناقةُ الطويلةُ، وقيل: الضَّامِرةُ؛ وقيل: الحادَّةُ القَلْبِ. وظَلِيمٌ خَشِيبٌ أَي خَشِنٌ. وكلُّ شيءٍ غَلِيظٍ خَشِنٍ، فهو أَخْشَبُ وخَشِبٌ.
وتخَشَّبَتِ الإِبلُ إِذا أَكلت اليَبِيسَ من الـمَرْعَى. وعَيْشٌ خَشِبٌ: غير مُتَأَنَّقٍ فيه، وهو من ذلك.
واخْشَوْشَبَ في عَيْشِه: شَظِفَ. وقالوا: تمَعْدَدُوا، واخْشَوْشِبُوا أَي اصْبِرُوا على جَهْدِ العَيْشِ؛ وقيل تَكَلَّفُوا ذلك، ليكون أَجْلَدَ لكم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: اخْشَوْشِبُوا، وتَمعْدَدُوا. قال: هو الغِلَظُ، وابْتِذالُ النَّفْسِ في العَمَل، والاحْتِفاءُ في الـمَشْيِ، ليَغْلُظ الجَسَدُ؛ ويُروى: واخْشَوْشِنُوا، من العِيشةِ الخَشْناءِ. ويقال: اخْشَوْشَب الرَّجُل إِذا صارَ صُلْباً، خَشِناً في دِينهِ ومَلْبَسِه ومَطْعَمِه، وجَمِيعِ أَحْوالِه. ويُروى بالجيم والخاءِ المعجمة، والنون؛ يقول: عِيشُوا عَيْشَ مَعَدٍّ، يعني عَيْشَ العَرَبِ الأَوَّل، ولا تُعَوِّدُوا أَنـْفُسَكم التَّرَفُّه، أَو عِيشةَ العَجَمِ، فإِنَّ ذلك يَقْعُدُ بكم عن المغازي. وجَبَلٌ أَخْشَبُ: خَشِنٌ عظيم؛ قال الشاعر يصف البعير، ويُشَبِّهه فوقَ النُّوق بالجَبَل: تَحْسَبُ فَوْقَ الشَّوْلِ، مِنه، أَخْشَبا
والأَخْشَبُ مِن الجِبال: الخَشِنُ الغَلِيظُ؛ ويقال: هو الذي لا يُرْتَقَى فيه. والأَخْشَبُ من القُفِّ: ما غَلُظَ، وخَشُنَ، وتحَجَّر؛ والجمع أَخاشِبُ لأَنه غَلَبَ عليه الأَسْماءُ؛ وقد قيل في مؤَنَّثه: الخَشْباءُ؛ قال كثير عزة: يَنُوءُ فَيَعْدُو، مِنْ قَريبٍ، إِذا عَدا  * ويَكْمُنُ، في خَشْباءَ، وَعْثٍ مَقِيلُها فإِما أَن يكون اسماً، كالصَّلْفاءِ، وإِما أَن يكون صفة، على ما يطرد في باب أَفعل، والأَوّل أَجود، لقولهم في جمعه: الأَخاشِبُ. وقيل الخَشْباءُ، في قول كثير، الغَيْضةُ، والأَوّلُ أَعْرَفُ. والخُشْبانُ: الجِبالُ الخُشْنُ، التي ليست بِضِخامٍ، ولا صِغارٍ. ابن الأَنباري: وقَعْنا في خَشْباءَ شَدِيدةٍ، وهي أَرضٌ فيها حِجارةٌ وحَصى وطين. ويقال: وقَعْنا في غضْراءَ، وهي الطِّين الخالِصُ الذي يقال له الحُرُّ، لخُلُوصِه مِن الرَّمْلِ وغيره. والحَصْباءُ: الحَصى الذي يُحْصَبُ به. والأَخْشَبانِ: جَبَلا مَكَّةَ. وفي الحديث في ذِكْر مَكَّةَ: لا تَزُولُ مَكَّةُ، حتى يَزُولَ أَخْشَباها. أَخْشَبا مَكَّةَ: جَبَلاها. وفي الحديث: أَن جِبْرِيلَ، عليه السلام، قال: يا محمدُ إِنْ شِئْتَ جَمَعْتُ عَليهم الأَخْشَبَينِ، فقال: دَعْني أُنْذِرْ قَوْمي؛ صلى اللّه عليه وسلم، وجَزاه خَيراً عن رِفْقِه بأُمَّتِه، ونُصْحِه لهم، وإِشْفاقِه عليهم. غيره: الأَخْشَبانِ: الجَبَلانِ الـمُطِيفانِ بمكَّةَ، وهما: أَبو قُبَيْس والأَحْمرُ، وهو جبَل مُشْرِفٌ وَجْهُه على قُعَيْقِعانَ. والأَخْشَبُ: كلُّ جَبَلٍ خَشِنٍ غَلِيظٍ.
والأَخاشِبُ: جِبالُ الصَّمَّان. وأَخاشِبُ الصَّمَّانِ: جِبال اجْتَمَعْنَ بالصَّمَّانِ، في مَحِلّة بني تَمِيم، ليس قُرْبَها أَكَمةٌ، ولا جَبَلٌ؛ وصُلْبُ الصَّمَّانِ: مكانٌ خَشِبٌ أَخْشَبُ غَلِيظٌ؛ وكلُّ خَشِنٍ أَخْشَبُ وخَشِبٌ. والخَشْبُ: الخَلْطُ والانْتِقاءُ، وهو ضِدٌّ. خَشَبَه يَخْشِبُه خَشْباً، فهو خَشِيبٌ ومَخْشُوبٌ. أَبو عبيد: الـمَخْشُوب: الـمَخْلوط في نَسَبِه؛ قال الأَعشى يصف فرساً: قافِلٍ جُرْشُعٍ، تراه كَيَبْس الرَّ  * بْل، لا مُقْرِفٍ، ولا مَخْشُوبِ قال ابن بري: أَورد الجوهري عجز هذا البيت، لا مقرفٌ ولا مَخْشُوبُ، قال: وصوابه لا مُقْرِفٍ ولا مَخْشُوبِ بالخفض، وبعده: تِلْكَ خَيْلي منه، وتِلكَ رِكابي،  * هُنَّ صُفْرٌ أَولادُها، كالزَّبيبِ قال ابن خالويه: الـمَخْشُوب الذي لم يُرَضْ، ولم يُحَسَّنْ تَعْلِيمه، مُشَبَّهٌ بالجَفْنةِ الـمَخْشُوبة، وهي التي لم تُحْكَمْ صَنْعَتُها. قال: ولم يَصِفِ الفَرَسَ أَحَدٌ بالـمَخْشُوبِ، إِلاَّ الأَعْشَى. ومعنى قافِل: ضامِرٌ. وجُرْشُعٌ: مُنْتَفِخُ الجَنْبَينِ. والرَّبْلُ: ما تَرَبَّلَ من النَّباتِ في القَيظ، وخرج من تحت اليَبيسِ مِنه نباتٌ أَخضَر. والـمُقْرِفُ: الذي دانَى الهُجْنةَ مِنْ قِبَلِ أَبيهِ.
وخَشَبْتُ الشيءَ بالشيءِ: خَلَطْتُه به.
وطعامٌ مَخْشُوبٌ إِذا كان حَبّاً، فهو مُفَلَّقٌ قَفارٌ، وإِن كان لحماً فَنيءٌ لم يَنْضَجْ. ورجل قَشِبٌ خَشِبٌ: لا خَيرَ عنده، وخَشِبٌ إِتْباعٌ له. الليث: الخَشَبِيَّةُ: قومٌ مِنَ الجَهْمِيَّةِ(1)
(1 قوله «الجهمية» ضبط في التكملة، بفتح فسكون، وهو قياس النسب إِلى جهم بفتح فسكون أيضاً، ومعلوم أن ضبط التكملة لا يعدل به ضبط سواها.) يَقُولون: إِنَّ اللّه لا يتَكَلَّم، ويقُولون: القرآنُ مَخْلُوقٌ. والخِشابُ: بُطُونٌ مِن تَمِيمٍ؛ قال جرير:
أَثَعْلَبَةَ الفوارِسِ أَم رِياحاً،  * عَدَلْتَ بهم طُهَيَّةَ والخِشابا؟ ويُروى: أَو رَباحاً.
وبنو رِزامِ بن مالكِ بن حَنْظَلَة يقال لهم: الخِشابُ. واستشهد الجوهري ببيت جرير هذا على بني رِزامٍ. وخُشْبانُ : اسم. وخُشْبانُ: لَقَبٌ.
وذُو خَشَبٍ: موضِع ؛ قال الطِّرِمَّاحُ:
أَو كالفَتى حاتِمٍ، إِذْ قالَ: ما ملَكَتْ  * كَفَّايَ للنَّاسِ نُهْبَى، يومَ ذي خَشَبِ وفي الحديث ذكر خُشُبٍ، بضمتين، وهو وادٍ على مَسِيرةِ لَيْلة من الـمَدينةِ، له ذِكرٌ كَثيرٌ في الحديث والمغازي، ويقال له: ذُو خُشُبٍ.

##### Türkçe

**الخَشَبَةُ**: çubuklardan kalın olan şey; çoğulu **خَشَبٌ**’dır; **شجرةٍ** ve **شَجَر** gibi; ve **خُشُبٌ** ve **خُشْبٌ**; **خُشْبانٌ** (çoğulu)dur. **سَلْمانَ** hadîsinde: Acemliğinin şiddetinden dolayı sözü neredeyse anlaşılmazdı; ve **الخَشَبَ**’e **الخُشْبانَ** adını verirdi. İbnü’l-Esîr dedi: Bu hadîs inkâr edilmiştir; çünkü **سَلْمانَ**’ın sözü fasihlerin sözüne benzerdi; **الخُشْبانُ** ancak **خَشَبٍ**’in çoğuludur; **حَمَلٍ** ve **حُمْلانٍ** gibi; dedi ki:
كأَنـَّهم، بجَنُوبِ القاعِ، خُشْبانُ
Dedi: Rivayet ve kıyasın, sabit oluşunda birbirine yardım ettiği şeyin üstüne bir ziyade yoktur.

Ve **بَيْتٌ مُخَشَّبٌ**: **خَشَب** sahibi (olan).

Ve **الخَشَّابةُ**: onun **باعَتُها**’sı.

Ve Aziz ve Celil olanın sözü, münafıkların vasfında: **كأَنهم خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ**; ve **خُشْبٌ** diye okunmuştur; **الشين**’i sükûnlu kılarak; **بَدَنةٍ** ve **بُدْنٍ** gibi. Kim **خُشُبٌ** derse, o **ثَمَرَةٍ** ve **ثُمُرٍ** menzilesindedir; murad etti—Allah daha iyi bilir—: Münafıkların, anlamayı ve basiretle görmeyi terk etmelerinde ve vahiyden işittiklerini kavramalarında, **الخُشُبِ** menzilesinde olmalarıdır. Hadîste, münafıkların zikrinde: **خُشُبٌ** geceleyin, **صُخُبٌ** gündüzün; murad etti: Geceyi uyurlar; sanki atılmış **خُشُبٌ** gibidirler; onda namaz kılmazlar; ve hafifletme için **الشين** dammeli kılınır ve sükûnlanır.

Araplar öldürülmüş kimse için derler: sanki o bir **خَشَبةٌ**’dir ve sanki o bir **جِذْعٌ**’dır.

**وتخَشَّبَتِ الإِبلُ**: **الخَشَبَ** yedi; râciz dedi ve develeri vasfetti:
حَرَّقَها، مِن النَّجِيلِ، أَشْهَبُهْ، أَفْنانُه، وجَعَلَتْ تَخَشَّبُهْ
Ve denir: Develer, ağaç dallarını aldıkları zaman, ağacın çubuklarını **تَتَخَشَّبُ** ederler.

İbn Ömer hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: **الخَشَبِيَّةِ**’nin arkasında namaz kılardı; İbnü’l-Esîr dedi: Onlar **الـمُخْتارِ بن أَبي عُبَيدة**’nin ashabıdır; ve Şîa’dan bir darbeye **الخَشَبِيَّةُ** denir; denildi ki: **زَيْدِ بن عليّ**’nin, Allah ondan razı olsun, asıldığı zaman **خَشَبة**’sini korudukları için; ve birinci vecih (daha uygundur); çünkü **زَيْدٍ**’in asılması İbn Ömer’den çok sonra idi.

Ve **الخَشِيبةُ**: tabiat.

Ve **خَشَبَ السيفَ يَخْشِبُه خَشْباً**; o halde o **مَخْشُوبٌ** ve **خَشِيبٌ**’dir: onu tab’ etti; ve denildi: onu parlattı.

Ve kılıçlardan **الخَشِيبُ**: parlak olan; ve denildi: o, törpülenmiş olup parlatılmamış, işi sağlamlaştırılmamış olan kaba olandır; zıdd (manaya da gelir); ve denildi: yeni yapım olandır; ve denildi: tab’ına başlanmış olandır. Asmaî dedi: **سيف خَشِيبٌ**; ve o, insanların yanında parlak olandır; ancak aslı, yumuşatılmadan önce törpülenmiştir; ve **صخر الغي**’nin sözü:
ومُرْهَفٌ، أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُه،  * أَبْيَضُ مَهْوٌ، في مَتْنِهِ، رُبَدُ
Yani: onun tabiatı. Ve **الـمَهْوُ**: iki ağızı ince olan. İbn Cinnî dedi: O, bence **مَوْهٍ**’den kalb edilmiştir; çünkü o, lâm’ı **هاء** olan sudandır; onların cem’inde söyledikleri **أَمْواهٌ** sözü delil olarak. Manası şudur: O inceltildi; nihayet inceliğinde su gibi oldu. Dedi: Ebû Ali el-Fârisî, **أَمْهاه**’ın, İmruü’l-Kays’ın sözü olan:
راشَه مِنْ رِيشِ ناهِضةٍ،  * ثُمَّ أَمْهاهُ على حَجَرِهْ
kavlinden olduğunu görürdü. Dedi: Aslı **أَمـْوَهَهُ**’dir; sonra lâm’ı öne aldı ve ayn’ı geri bıraktı; yani onu suyun inceliği gibi inceltti. Dedi: Ondandır: Falan bana hadîsi **مَوَّهَ** etti; yani onu güzelleştirdi; sanki onun üzerine tatlılık ve su koydu. Ve **الرُّبَدُ**: karıncanın yürüdüğü yolun benzeri ve toz.

Ve denildi: Kılıçtaki **الخَشْبُ**, üzerine geniş, pürüzsüz bir **سِنان** koymasıdır; onunla onu ovar; onda çatlaklar yahut pürüz yahut tümsek varsa, onunla gider ve pürüzsüzleşir.

El-Ahmer dedi: Bana bir a‘râbî dedi: Bir **صَيْقَلٍ**’e dedim: Kılıcımdan boşaldın mı? Dedi: Evet; ancak ben onu **أَخْشِبْه** etmedim.

Ve **الخشابةُ**: ince bir çekiçtir; **الصَّيْقَلُ** kılıcı parlattığı ve ondan boşaldığı zaman, onu onun üzerinde yürütür; böylece kın onu tozlandırmaz; bu, Hicrî’dendir.

Ve **الخَشْبُ**: bileme. Ve **سيفٌ خَشِيبٌ مَخْشُوبٌ**: yani bilenmiş. Ve **اخْتَشَبَ السيفَ**: onu **خَشْباً** edindi; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
ولا فَتْكَ إِلاّ سَعْيُ عَمْرٍو ورَهْطِه،  * بما اخْتَشَبُوا، مِن مِعْضَدٍ ودَدانِ
Ve denir: **سَيْفٌ مَشْقُوقُ الخَشِيبةِ**; der ki: tab’ edildiği zaman genişletildi; İbn Mirdâs dedi:
جَمَعْتُ إِلَيْهِ نَثْرَتي، ونجِيبَتي،  * ورُمْحِي، ومَشْقُوقَ الخَشِيبةِ، صارِما
Ve **الخَشْبةُ**: parlatmadan önceki ilk törpü; ve inşad etti:
وفُترةٍ مِنْ أَثْلِ ما تَخَشَّبا
Yani: onu **خَشْباً** olarak aldığı şeydendir; onda incelik aramaz; onu buradan buradan alır. Ebû Hanîfe dedi: **خَشَبَ القَوْسَ يَخْشِبُها خَشْباً**: onu ilk işini yaparak yaptı; ve o, **قِسِيٍّ**den **خَشِيبٌ**’dir; **خُشُبٍ** ve **خَشائِبَ** (çoğulları) ile.

Ve **قِدْحٌ مَخْشُوبٌ** ve **خَشِيبٌ**: yontulmuş; Evs, atların vasfında dedi:
فَخَلْخَلَها طَوْرَين، ثم أَفاضَها *  كما أُرْسِلَتْ مَخْشُوبةٌ لم تُقَدَّمِ(1)
(1 “**فخلخلها**” sözü: bazı nüshalarda iki mu‘cem **خاء** ile böyledir; ve Şerhu’l-Kâmûs’ta iki muhmela ile; ve **المحكم**’e müracaatla sana doğru olan görünür; ve bizde ondan olan nüsha yırtıktır.) Ve **تُقَوَّمِ** diye rivayet edilir; yani **تُعَلَّمِ**.

Ve **الخَشِيبُ**: ok; ilk yontma yontulduğu zaman.

Ve **خَشَبْتُ النَّبْلَ خَشْباً**: onu ilk yontma ile yonttuğun ve ondan boşalmadığın zaman. Adam, okçucuya der: Okumdan boşaldın mı? O da der: Onu **خَشَبْتُه**; yani onu ilk yontma ile yonttum ve onu düzeltmedim; boşaldığı zaman der: Onu **خَلَقْتُه**; yani onu **الصَّفاة الخَلْقاءِ**’dan yumuşattım; o **الـمَلْساءُ**’dır. Ve **خَشَبَ الشِّعْر يَخْشِبُه خَشْباً**: yani onu, kendisine geldiği gibi geçirir; onda incelik aramaz ve onun için külfete girmez; ve o, sözü ve işi **يَخْشِبُ** eder; onu sağlamlaştırmadığı ve güzelleştirmediği zaman.

Ve **الخَشِيبُ**: kötü ve seçilmiş. Ve **الخَشِيبُ**: kuru; Kura‘’dan. İbn Sîde dedi: Ve ben onu, **الخشِيبَ** ve **الخَشِيبيَّ** dedi sanıyorum.

**وجَبْهَةٌ خَشْباءُ**: çirkin, kuru. Ve **الجَبْهةُ الخَشْباءُ**: çirkin olan; ve o, **الخَشِبةُ**’dir de; ve **رجل أَخْشَبُ الجَبْهةِ**; ve inşad etti:
إِمَّا ترَيْني كالوَبِيلِ الأَعْصَلِ،  *  أَخْشَبَ مَهْزُولاً، وإِنْ لم أُهْزَلِ
Ve **أَكمَةٌ خَشْباءُ** ve **أَرْضٌ خَشْباءُ**: taşları sanki birbirine yakın dağılmış olan (yer); Rü’be dedi:
بكُلِّ خَشْباءَ وكُلِّ سَفْحِ
Ve Ebû’n-Necm’in sözü:
إِذا عَلَوْنَ الأَخْشَبَ الـمَنْطُوحا
Murad eder: sanki boynuzlanmış. Ve **الخَشِيبُ**: her şeyden kalın kaba olan.

Ve erkeklerden **الخَشيبُ**: uzun, kaba; kemikleri çıplak; şiddet, sertlik ve kalınlık ile.

Ve develerden de böyledir.

Ve **اخْشَوْشَبَ**: yani **خَشِباً** oldu; ve o, kaba olandır.

**ورَجل خَشِيبٌ**: kemiği çıplak, siniri belirgin. Ve develerden **الخَشِيبُ**: kaba, çirkin, uzak duran, yaratılışı sert olan; ve **جمَلٌ خَشِيبٌ**: yani kalın. **وَفْدِ مَذْحِجَ** hadîsinde, **حَراجِيجَ** üzerine: sanki onlar **أَخاشِبُ**’dir; **الأَخْشَبِ**’in çoğulu; ve **الحَراجيجُ**: **حُرْجُوجٍ**’un çoğulu; o uzun dişi devedir; ve denildi: zayıf olan; ve denildi: kalbi keskin olan. Ve **ظَلِيمٌ خَشِيبٌ**: yani kaba.

Her kalın kaba şey, o halde o **أَخْشَبُ** ve **خَشِبٌ**’dir.

Ve **تخَشَّبَتِ الإِبلُ**: meradan kuruyu yediği zaman. Ve **عَيْشٌ خَشِبٌ**: onda incelik aranmayan; ve o bundandır.

Ve **اخْشَوْشَبَ في عَيْشِه**: sıkıntı çekti. Ve dediler: **تمَعْدَدُوا** ve **اخْشَوْشِبُوا**; yani geçimin zorluğuna sabredin; ve denildi: bunu külfetle yapın; size daha dayanıklı olsun diye. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **اخْشَوْشِبُوا، وتَمعْدَدُوا**. Dedi: O, kalınlıktır; ve işte nefsi basitleştirmek; ve yürüyüşte yalınayaklık; beden kalınlaşsın diye; ve **واخْشَوْشِنُوا** diye rivayet edilir; **العِيشةِ الخَشْناءِ**’dan.

Ve denir: **اخْشَوْشَب الرَّجُل**: dininde, giyiminde, yiyeceğinde ve bütün hallerinde sert, kaba oldu. Ve **بالجيم والخاءِ المعجمة، والنون** ile rivayet edilir; der ki: **مَعَدٍّ**’in yaşayışı gibi yaşayın; yani ilk Arapların yaşayışı; ve nefislerinizi refaha, yahut Acemlerin yaşayışına alıştırmayın; çünkü bu, sizi gazalardan alıkoyar.

**وجَبَلٌ أَخْشَبُ**: kaba, büyük; şair, deveyi vasfeder ve onu dişi develerin üstünde dağa benzetir:
تَحْسَبُ فَوْقَ الشَّوْلِ، مِنه، أَخْشَبا
Ve dağlardan **الأَخْشَبُ**: kaba, kalın olan; ve denir: içinde yükselinemeyen olandır. Ve **القُفِّ**’ten **الأَخْشَبُ**: kalınlaşan, kabalaşan ve taşlaşan şey; çoğulu **أَخاشِبُ**’dir; çünkü isimler ona galip geldi; ve müennesi hakkında denilmiştir: **الخَشْباءُ**; Kesîr ‘Azze dedi:
يَنُوءُ فَيَعْدُو، مِنْ قَريبٍ، إِذا عَدا  * ويَكْمُنُ، في خَشْباءَ، وَعْثٍ مَقِيلُها
Ya bir isim olur, **الصَّلْفاءِ** gibi; yahut bir sıfat olur; **أَفعل** babında yürüyen üzere; birincisi daha iyidir; onların cem’inde söyledikleri **الأَخاشِبُ** sebebiyle. Ve denildi: Kesîr’in sözünde **الخَشْباءُ**, **الغَيْضةُ**’dır; birincisi daha bilinenidir.

Ve **الخُشْبانُ**: büyük de olmayan küçük de olmayan kaba dağlar. İbnü’l-Enbârî: Şiddetli bir **خَشْباءَ**’ya düştük; o, içinde taş, çakıl ve çamur olan bir arazidir. Ve denir: **غضْراءَ**’ya düştük; o, kum ve başkasından arınmış olduğu için **الحُرُّ** denilen saf çamurdur. Ve **الحَصْباءُ**: onunla taşlanan çakıldır.

Ve **الأَخْشَبانِ**: Mekke’nin iki dağı. Hadîste, Mekke’nin zikrinde: Mekke, **أَخْشَباها** zail oluncaya kadar zail olmaz. Mekke’nin **أَخْشَبا**’sı: iki dağıdır. Hadîste: **جِبْرِيلَ**—selâm onun üzerine—dedi: Ey Muhammed, istersen onların üzerine **الأَخْشَبَينِ**’i toplarım; o da dedi: Kavmimi uyarayım diye beni bırak; Allah’ın salâtı onun üzerine olsun; ümmetine yumuşaklığı, onlara nasihati ve onlara şefkati sebebiyle Allah ona hayırla karşılık versin.

Başkası: **الأَخْشَبانِ**: Mekke’yi kuşatan iki dağdır; onlar: **أَبو قُبَيْس** ve **الأَحْمرُ**’dur; o, yüzü **قُعَيْقِعانَ**’a bakan yüksek bir dağdır.

Ve **الأَخْشَبُ**: her kaba kalın dağ.

Ve **الأَخاشِبُ**: **الصَّمَّان** dağları. Ve **أَخاشِبُ الصَّمَّانِ**: **الصَّمَّان**’da, Benî Temîm’in mahallesinde toplanmış dağlardır; yakınında ne bir tepe vardır ne bir dağ; ve **صُلْبُ الصَّمَّانِ**: kaba, **أَخْشَبُ** kalın bir yerdir; ve her kaba olan **أَخْشَبُ** ve **خَشِبٌ**’dir.

Ve **الخَشْبُ**: karıştırma ve seçme; ve o bir zıddır. **خَشَبَه يَخْشِبُه خَشْباً**; o halde o **خَشِيبٌ** ve **مَخْشُوبٌ**’dur. Ebû Ubeyd: **الـمَخْشُوب**: nesebinde karışık olandır; A‘şâ, bir atı vasfederken dedi:
قافِلٍ جُرْشُعٍ، تراه كَيَبْس الرَّ  * بْل، لا مُقْرِفٍ، ولا مَخْشُوبِ
İbn Berrî dedi: Cevherî bu beytin ikinci yarısını “**لا مقرفٌ ولا مَخْشُوبُ**” diye getirdi; dedi: Doğrusu, cer ile “**لا مُقْرِفٍ ولا مَخْشُوبِ**”dur; ve ondan sonra:
تِلْكَ خَيْلي منه، وتِلكَ رِكابي،  * هُنَّ صُفْرٌ أَولادُها، كالزَّبيبِ
İbn Hâlaveyh dedi: **الـمَخْشُوب**: terbiye edilmemiş ve eğitimi güzelleştirilmemiş olandır; **الجَفْنةِ الـمَخْشُوبة**’ya benzetilmiştir; o, sanatı sağlam yapılmamış olandır. Dedi: Atı **الـمَخْشُوبِ** ile vasfeden kimse yoktur; ancak A‘şâ. Ve **قافِل**’in manası: zayıf (ince) olandır. Ve **جُرْشُعٌ**: iki böğrü şişkin olandır. Ve **الرَّبْلُ**: yaz sıcağında bitkiden kabaran şey; ve onun kurusunun altından yeşil bir bitki çıkar.

Ve **الـمُقْرِفُ**: babası tarafından melezliğe yaklaşan olandır.

Ve **خَشَبْتُ الشيءَ بالشيءِ**: onu onunla karıştırdım.

Ve **طعامٌ مَخْشُوبٌ**: eğer tane ise, o yarılmış, kabuksuzdur; ve eğer et ise, çiğdir, pişmemiştir. Ve **رجل قَشِبٌ خَشِبٌ**: onda hayır yoktur; ve **خَشِبٌ** ona tâbî (pekiştirme)dir. Leys: **الخَشَبِيَّةُ**: **الجَهْمِيَّةِ**’den bir kavimdir(1)
(1 “**الجهمية**” sözü: Tekmile’de fetha sonra sükûn ile ضبط edilmiştir; ve o, **جهم**’e nisbetin kıyasıdır; fetha sonra sükûn ile de; ve malumdur ki Tekmile’nin ضبط’ı, başkasının ضبط’ıyla terk edilmez.) derler ki: Allah konuşmaz; ve derler ki: Kur’an mahlûktur.

Ve **الخِشابُ**: Temîm’den karınlardır; Cerîr dedi:
أَثَعْلَبَةَ الفوارِسِ أَم رِياحاً،  * عَدَلْتَ بهم طُهَيَّةَ والخِشابا؟
Ve **أَو رَباحاً** diye rivayet edilir.

Ve Mâlik b. Hanzala b. Mâlik b. Rızâm’ın oğullarına **الخِشابُ** denir. Cevherî, Cerîr’in bu beytiyle Benî Rızâm’a istişhad etti.

Ve **خُشْبانُ**: isim. Ve **خُشْبانُ**: lakap.

Ve **ذُو خَشَبٍ**: bir yer; Tırimmâh dedi:
أَو كالفَتى حاتِمٍ، إِذْ قالَ: ما ملَكَتْ  * كَفَّايَ للنَّاسِ نُهْبَى، يومَ ذي خَشَبِ
Hadîste **خُشُبٍ** zikri vardır; iki damme ile; o, Medine’den bir gecelik mesafede bir vadidir; hadîste ve megâzîde çok zikri vardır; ve ona **ذُو خُشُبٍ** denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ش ب * جمع * الخَشَبةِ خَشَبٌ * بفتحتين و * خُشُبٌ * بضمتين و * خُشْبٌ * كقفل و * خُشْبانٌ * كغفران و * الأخْشَبَانِ * جبلا مكة وفي الحديث ﴿لا تزول مكة حتى يزول أخشباها﴾ وكل جبل خشن عظيم فهو * أخْشَبُ * وجبهة * خَشْبَاءُ * أي كريهة يابسة و * الخَشِبُ * بكسر الشين الخشن وقد * اخْشَوْشَبَ * صار خسنا وفي الحديث عن عمر رضي الله عنه ﴿اخشوشبوا﴾ وهو الغلظ وابتذال النفس في العمل والاحتفاء في المشي ليغلظ الجسد

##### Türkçe

* خ ش ب * جمع * **الخَشَبةِ** **خَشَبٌ** iki fetha ile ve **خُشُبٌ** iki damme ile ve **خُشْبٌ** (قفل gibi) ve **خُشْبانٌ** (غفران gibi) ve **الأخْشَبَانِ** Mekke’nin iki dağıdır; ve hadiste: { Mekke, iki **أخشب**’i yok olmadıkça yok olmaz } ve her pürtüklü büyük dağ, o **أخْشَبُ**’dur; ve **خَشْبَاءُ** bir alın: yani çirkin, kuru; ve **الخَشِبُ** şîn’in kesresiyle: pürtüklü; ve **اخْشَوْشَبَ**: pürtüklü oldu. Ve Ömer’den (Allah ondan razı olsun) hadiste: { **اخشوشبوا** } ve o, kalınlık ve işte nefsi bayağılaştırmak ve yürüyüşte sıkı tutmak/özen göstermek; ta ki beden kalınlaşsın.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخشبة محركة: ما غلظ من العيدان، ج خشب، محركة أيضا مثل شجرة وشجر وخشب بضمتين قال الله تعالى في صفة المنافقين  كأنهم خشب مسندة  مثل ثمرة وثمر وقرىء خشب بإسكان الشين، مثل بدنة وبدن، أراد - والله أعلم - أن المنافقين في ترك التفهم والاستبصار ووعي ما يسمعون من الوحي بمنزلة الخشب، وفي الحديث في ذكر المنافقين  خشب بالليل صخب بالنهار  أراد أنهم ينامون الليل لا يصلون، كأن جثثهم خشب: مطروحة، وهو مجاز، وتضم الشين وتسكن تخفيفا، والعرب تقول للقتيل: كأنه خشبة، وكأنه جذع، وخشبان، بضمهما أي بضم أولهما مثل حمل وحملان قال:
  كأنهم بجنوب القاع خشبان

  وفي حديث سلمان  كان لا يكاد يفقه كلامه من شدة عجمته، وكان يسمي الخشب الخشبان  قال ابن الأثير: وقد أنكر هذا الحديث، لأن سلمان كان يضارع كلامه كلام الفصحاء.
 قلت: وكذا قولهم: سين بلال عند الله شين، وقد ساعد في ثبوت الخشبان الرواية والقياس كما عرفت.
 وبيت مخشب: ذو خشب، والخشابة باعتها.
 وخشبه يخشبه خشبا فهو خشيب ومخشوب: خلطه، وانتقاه والخشب: الخلط، والانتقاء، وهو ضد وخشب الشيء بالشيء: خلطه به وخشب السيف يخشبه خشبا فهو مخشوب وخشيب: صقله وفي نسخة بعد هذا أو شحذه والخشب: الشحذ، نقله الصاغاني، وخشب السيف: طبعه أي برده ولم يصقله، وهو ضد، فعلى هذا يكون قوله:  أو شحذه  بعد قوله  ضد  كما هو ظاهر، ومن المجاز: خشب الشعر يخشبه خشبا: أمره كما جاءه أي قاله من غيرش تنوق، وفي نسخة: من غير تأنق ولا تعمل له هو يخشب الكلام والعمل: إذا لم يحكمه ولم يجوده، وشعر خشيب ومخشوب، وجاء بالمخشوب، وكان الفرزدق ينقح الشعر وجرير يخشبه، وكان خشب جرير خيرا من تنقيح الفرزدق، وقوله كاختشبه ظاهر إطلاقه أنه يستعمل في الشعر والعمل، كما يستعمل في السيف، وأنه كالثلاثي في معانيه المذكورة، ومثله للصاغاني، وأنشد لجندل بن المثنى.

  قد علم الراسخ في الشعر الأرب
  والشعراء أنني لا أختشب
  حسرى رذاياهم ولكن أقتضب والذي في لسان العرب: ما نصه: اختشب السيف: اتخذه خشبا، ما تنوق فيه، يأخذه من هنا وها هنا، أنشد ابن الأعرابي:
  ولا فتك إلا سعي عمرو ورهطه                      بما اختشبوا من معضـد وددان قلت: وكذا: تخشبه، أي أخذه خشبا من غير تنوق، قال:
  وقترة من أثل ما تخشبا وخشب القوس يخشبها خشبا عملها عملها الأول، قاله أبو حنيفة، وخشبت النبل خشبا أي بريته البري الأول ولم أسوه، فإذا فرغ قال قد خلقته، أي لينته، من الصفاة الخلقاء وهي الملساء.
 والخشيب، كأمير من السيوف: الطبيع هو الخشن الذي قد برد ولم يصقل ولا أحكم عمله. والخشيب: الصقيل ضد، وقيل: هو الحديث الصنعة، وقيل: هو الذي بديء طبعه، قال الأصمعي: سيف خشيب، وهو عند الناس: الصقيل، وإنما أصله برد قبل أن يلين، وسيف خشيب، كالمخشوب، أي شحيذ، ويقال: سيف مشقوق الخشيبة، يقول: عرض حن طبع، قال ابن مرداس:
  جمعت إليه نثرتي ونـجـيبـتـي                      ورمحي ومشقوق الخشيبة صارما والخشبة: البردة الأولى قبل الصقال.
 والخشيبة: الطبيعة، قال صخر الغي:
  ومرهف أخلصت خشيبته                      أبيض مهو في متنه ربد أي طبيعته، والمهو: الرقيق الشفرتين، والمعنى أنه أرق حتى صار كالماء في رقته، والربد: شبه مدق النمل أو الغبار وقيل: الخشب الذي في السيف: أن تضع سنانا عريضا أملس عليه فتدلكه فإن كان فيه شعب أو شقاق أو حدب ذهب به واملس قال الأحمر: قال لي أعرابي: قلت لصيقل: هل فرغت من سيفي، قال: نعم إلا أني لم أخشبه.

  والخشابة مطرق دقيق إذا صقل الصيقل السيف وفرغ منه أجراها عليه، فلا يغيره الجفن، وهذه عن الهجري، والخشيب: الرديء، والمنتقى، والخشيب: المنحوت من القسي، كالمخشوب، قال أوس في صفة خيل:
  فحلحلهها طورين ثم أفاضهـا                      كما أرسلت مخشوبة لم تقوم والخشيب: المنحوت من الأقداح كالمخشوب، قدح مخشوب وخشيب، أي منحوت، والخشيب: السهم حين يبرى البري الأول ولم يفرغ منه، ويقول الرجل للنبال أفرغت من سهمي فيقول: قد خشبته، أي بريته البري الأول ولم أسوه ج أي الخشيب بمعنى القوس المنحوت: خشب ككتب يقال: قوس خشيب من قسي خشب، وخشائب، والخشيب من الرجال: الطويل الجافي العاري العظام في صلابة وشدة وغلظ، وكذلك هو من الجمال، ورجل خشيب: عاري العظم بادي العصب، ومن الإبل: الجافي، السمج المتجافي المتشاسيء الخلق، وجمل خشيب أي غليظ.
 ورجل خشب: في جسده صلابة وشدة وحدة.
 والخشيب: الغليظ الخشن من كل شيء كالخشب ككتف، والخشيبي كالخشيب: اليابس، نقله ابن سيده عن كراع.
 وقد اخشوشب الرجل: إذا صار صلبا خشنا في دينه، وملبسه، ومطعمه، وجميع أحواله.
 ورجل خشب وقشب، بكسرهما: لا خير فيه أو عنده، هكذا في النسخ والصحيح - كما في لسان العرب وغيره - تقديم قشب على خشب، فإن خشبا إتباع لقشب، فتأمل.
 والخشب ككتف: الخشن وظليم خشب: خشن، وكل شيء غليظ خشن فهو خشب كالأخشب والخشب: العيش غير المتأنق فيه ومن المجاز: مال خشيب وحطب جزل.
 واخشوشب في عيشه: شظف وصبر على الجهد، ومنه قالوا:  تمعددوا واخشوشبوا  . ورد ذلك في حديث عمر رضي الله عنه، أو تكلف في ذلك ليكون أجلد له وقيل: الاخشيشاب في الحديث: ابتذال النفس في العمل، والاحتفاء في المشي، ليغلظ الجسد، ويروى: واخشوشنوا، من العيشة الخشناء، ويروى بالجيم، والخاء المعجمة والنون، يقول: عيشوا عيش معد، يعني عيش العرب الأول ولا تعودوا أنفسكم الترفه أو عيشة العجم، فإنه يقعد بكم عن المغازي.
 والأخشب من الجبال: الجبل الخشن العظيم الغليظ، جبل خشب: خشن عظيم، وقيل: هو الذي لا يرتقى فيه، قال الشاعر يصف البعير ويشبهه فوق النوق بالجبل:
  تحسب فوق الشول منه أخشبا والأخشب من القف: ما غلظ وخشن وتحجر، والجمع: أخاشب، لأنه غلب عليها الأسماء، ويقال: كأنهم أخاشب مكة، وفي حديث وفد مذحج  على حراجيج كأنها أخاشب  جمع أخشب، والحراجيج: جمع حرجوج، الناقة الطويلة أو الضامرة، وقد قيل في مؤنثه الخشباء، قال كثير عزة:
  ينوء فيعدو من قريب إذا عـدا                      ويكمن في خشباء وعث مقيلها فإما أن يكون اسما كالصلفاء، وإما أن يكون صفة على ما يطرد في باب أفعل، والأول أجود، لقولهم في جمعه: الأخاشب، وقيل: الخشباء في قول كثير: الغيضة، والأول أعرف.

  والأخشبان: جبلا مكة، وفي الحديث في ذكر مكة  لا تزول مكة حتى يزول أخشباها  أي جبلاها، وفي الحديث  أن جبريل قال: يا محمد إن شئت جمعت عليهم الأخشبين، فقال: دعني أنذر قومي  الأخشبان: الجبلان المطيفان بمكة وهما أبو قبيس وقعيقعان، ويسميان الجبجبان أيضا، ويقال: بل هما أبو قبيس والأحمر وهو جبل مشرف وجهه على قعيقعان، وقال ابن وهب: الأخشبان جبلا منى اللذان تحت العقبة، وكل خشن غليظ من الجبال فهو أخشب، وقال السيد علي العلوي: الأخشب الشرقي أبو قبيس، والأخشب الغربي هو المعروف بجبل الخط، والخط من وادي إبراهيم عليه السلام، وقال الأصمعي: الأخشبان: أبو قبيس، وهو الجبل المشرف على الصفا، وهو ما بين حرف أجياد الصغير المشرف على الصفا إلى السويداء التي تلي الخندمة، وكان يسمى في الجاهلية الأمين، والأخشب الآخر: الجبل الذي يقال له: الأحمر، كان يسمى في الجاهلية الأعرف، وهو الجبل المشرف وجه على قعيقعان، قال مزاحم العقيلي:
  خليلي هل من حيلة تعلمانهاتقرب من ليلى إلي احتيالهـا
  فإن بأعلى الأخشبين أراكةعدتني عنها الحرب دان ظلالها قال في المعجم: والذي يظهر من هذا الشعر أن الأخشبين فيه غير التي بمكة أنه يدل على أنها من منازل العرب، التي يحلون بها بأهاليهم وليس الأخشبان كذلك ويدل أيضا على أنه موضع واحد، لأن الأراكة لا تكون في موضعين.
 والخشباء: الأرض الشديدة يقال: وقعنا في خشباء شديدة، وهي أرض فيها حجارة وحصى وطين، كما يقال: وقعنا في غضراء، وهي الطين الخالص الذي يقال له الحر، لخلوصه من الرمل وغيره، قاله ابن الأنباري، ويقال: أكمة خشباء، وهي التي كأن حجارتها منثورة متدانية، قال رؤبة:
  بكل خشباء وكل سفح والجبهة الخشباء: الكريهة، وهي الخشبة أيضا، والجبهة الخشباء والكريهة واليابسة يقال: جبهة خشباء، ورجل أخشب الجبهة قال:
  أما تراني كالوبيل الأعصـل
  أخشب مهزولا وإن لم أهزل

  والخشبية، محركة: قوم من الجهمية قاله الليث، يقولون: إن الله تعالى لا يتكلم وإن القرآن مخلوق، وقال ابن الأثير: هم أصحاب المختار بن أبي عبيد، ويقال: هم ضرب من الشيعة، قيل: لأنهم حفظوا خشبة زيد بن علي حين صلب، والأول أوجه، لما ورد في حديث ابن عمر  كان يصلي خلف الخشبية  وصلب زيد كان بعد ابن عمر بكثير، والذي قرأت في كتاب الأنساب للبلاذري ما نصه: قال المختار لآل جعدة بن هبيرة - وأم جعدة أم هانيء بنت أبي طالب -: ائتوني بكرسي علي بن أبي طالب، فقالوا: لا والله ماله عندنا كرسي، قال: لا تكونوا حمقى، ائتوني به، فظن القوم عند ذلك أنهم لا يأتونه بكرسي فيقولون هذا كرسي علي إلا قبله منهم، فجاءوه بكرسي فقالوا: هذا هو، فخرجت شبام وشاكر ورؤوس أصحاب المختار وقد عصبوه بخرق الحرير والديباج، فكان أول من سدن الكرسي حين جيء به موسى بن أبي موسى الأشعري، وأمه ابنة الفضل بن العباس بن عبد المطلب، ثم إنه دفع إلى حوشب اليرسمي من همدان، فكان خازنه وصاحبه، حتى هلك المختار، وكان أصحاب المختار يعكفون عليه ويقولون: هو بمنزلة تابوت موسى، فيه السكينة، ويستسقون به ويستنصرون ويقدمونه أمامهم إذا أرادوا أمرا، فقال الشاعر:
  أبلغ شباما وأبا هانيء                      أني بكرسيهم كافـر وقال أعشى همدان:
  شهدت عليكم أنكـم خـشـبـية                      وأني بكم يا شرطة الكفر عارف
  وأقسم ما كرسيكـم بـسـكـينة                      وإن ظل قد لفت عليه اللفـائف
  وأن ليس كالتابوت فينا وإن سعت                      شبام حواليه ونـهـد وخـارف
  وإن شاكر طافت به وتمسحـت                      بأعواده أو أدبرت لا يسـاعـف
  وإني امرؤ أحببت آل مـحـمـد                      وآثرت وحيا ضمنته الصحـائف انتهى، وقال منصور بن المعتمر: إن كان من يحب عليا يقال له: خشبي، فاشهدوا أني سأحبه، وقال الذهبي: قاتلوا مرة بالخشب فعرفوا بذلك.
 والخشبان بالضم: الجبال التي ليست بضخام ولا صغار.
 وخشبان رجل، وخشبان لقب وخشبان: ع.
 وتخشبت الإبل: أكلت الخشب قال الراجز ووصف إبلا:
  حرقها من النجيل أشهبه
  أفنانه وجعلت تخشبـه ويقال: الإبل تتخشب عيدان الشجر، إذا تناولت أغصانه أو تخشبت، إذا أكلت اليبيس من المرعى.
 والأخاشب: جبال اجتمعن بالصمان في محلة بني تميم، ليس قربها أكمة ولا جبل، والأخاشب: جبال مكة، وجبال منى، وجبال سود قريبة من أجإ، بينها رملة ليست بالطويلة، عن نصر، كذا في المعجم.
 وأرض خشاب، كسحاب: شديدة يابسة، كالخشباء تسيل من أدنى مطر.
 وذو خشب محركة: ع باليمن وهو أحد مخاليفها، قال الطرماح:
  أو كالفتى حاتم إذ قال ما ملكتكفاي للناس نهبى يوم ذي خشب ومال خشب، ككتف، كما ضبطه الصاغاني، أي هزلى لرعيها اليبيس.
 والخشبي: ع وراء وفي نسخة قرب الفسطاط على ثلاث مراحل منها.

  وخشبة بن الخفيف الكلبي تابعي فارس. وخشب كجنب: واد باليمامة وواد بالمدينة على مسيرة ليلة منها، له ذكر في الأحاديث والمغازي، ويقال له: ذو خشب، فيه عيون.
 وخشبات محركة: ع وراء عبادان على بحر فارس، يطلق فيها الحمام غدوة فتأتي بغداد العصر، وبيءنها وبين بغداد أكثر من مائة فرسخ، نقله الصاغاني.
 والمخيشبة مصغرا: باليمن.
 والمخيشيب كمنيصير أيضا: ع بها بالقرب من زبيد، حرسها الله تعالى.
 والخشاب ككتاب: بطون من بني تميم قال جرير:
  أثعلبة الفوارس أم رياحـا                      عدلت بهم طهية والخشابا وهم بنو رزام بن مالك بن حنظلة والمخشوب: المخلوط في نسبه، قاله أبو عبيد، قال الأعشى:
  تلك خيلي منه وتلك ركابي                      هن صغر أولادها كالزبيب
  قافل جرشع تراه كتيس الر                      بل لا مقرف ولا مخشوب قال ابن خالويه: المخشوب: الذي لم يرض ولم يحسن تعليمه، مشبه بالجفنة المخشوبة، وهي التي لم تحكم صنعتها، قال: ولم يصف الفرس أحد بالمخشوب إلا الأعشى، ومعنى قافل: ضامر، وجرشع: منتفخ الجنبين، والمقرف: الذي دانى الهجنة من قبل أبيه.
 وخشبت الشيء بالشيء، إذا خلطته به.
 وطعام مخشوب إن كان لحما فنيء لم ينضج وإلا أي إن لم يكن لحما بل كان حبا فقفار بتقديم القاف على الفاء، أي فهو مفلق قفار، وفي الأمثال:  مخشوب لم ينقح  أي لم يهذب بعد، قاله الميداني والزمخشري واستدركه شيخنا.
 وخشاب كرمان: قرية بالري منها محاج بن حمزة.
 والخشيبة، بالتصغير: أرض قريبة من اليمامة كانت بها وقعة بين تميم وحنيفة

##### Türkçe

**الخشبة** (harekeli): çubuklardan kalın olan şey; çoğulu **خشب**. (Harekeli) yine; **شجرة** ve **شجر** ve **خشب** (iki ötre ile) gibi. Yüce Allah münafıkların vasfında dedi ki: “Sanki onlar dayandırılmış **خشب**.” **ثمرة** ve **ثمر** gibi. Ve **خشب** şîn’in sükûnuyla okunmuştur; **بدنة** ve **بدن** gibi. Murad etti –Allah daha iyi bilir– ki münafıklar, anlayışı terk etmede, basiretle görmeyi terk etmede ve vahiyden işittiklerini kavramada, **الخشب** menzilesindedir. Ve hadiste münafıkların zikrinde: “Geceleyin **خشب**; gündüzleyin gürültü.” Murad etti ki onlar geceyi uyurlar, namaz kılmazlar; sanki cesetleri **خشب**: atılmış. Bu mecazdır. Şîn ötrelenir ve hafifletme için sükûnlanır. Araplar öldürülen için derler: “Sanki o bir **خشبة**,” ve “sanki o bir **جذع**,” ve **خشبان** (ikisini ötrelemekle), yani ikisinin evvelini ötrelemekle; **حمل** ve **حملان** gibi. Dedi ki:
  Sanki onlar düzlüğün güneylerinde **خشبان**

Ve Selmân hadîsinde: Acemliğinin şiddetinden sözünü neredeyse anlamazdı; ve **الخشب**’e **الخشبان** adını verirdi. İbnü’l-Esîr dedi: Bu hadisi inkâr etmişlerdir; çünkü Selmân’ın sözü fasihlerin sözüne yaklaşırdı.
Dedim: Ve yine onların sözü: “Bilâl’in **سين**’i Allah katında **شين**’dir.” Ve rivayet ile kıyas, bildiğin üzere, **الخشبان**’ın sabit oluşunda yardımcı olmuştur.
Ve **بيت مخشب**: **خشب** sahibi; ve **الخشابة** onun satıcısıdır.
Ve **خشبه** onu **يخشبه** **خشبا**; o hâlde o **خشيب** ve **مخشوب**: onu karıştırdı; ve seçti. Ve **الخشب**: karıştırma ve seçme; ve o zıddır. Ve **خشب** şeyi şey ile: onu onunla karıştırdı. Ve **خشب السيف** kılıcı **يخشبه** **خشبا**; o hâlde o **مخشوب** ve **خشيب**: onu cilaladı. Bir nüshada bunun ardından: “veya onu biledi.” Ve **الخشب**: bileme; Sâgânî onu nakletti. Ve **خشب السيف**: onu tab’ etti, yani onu eğeledi ve onu cilalamadı; ve o zıddır. Buna göre onun sözü: “**أو شحذه**” onun sözü “**ضد**”dan sonra olur; göründüğü üzere. Ve mecazdan: **خشب الشعر** şiiri **يخشبه** **خشبا**: onu geldiği gibi yaptı; yani onu, süslenme olmaksızın söyledi. Bir nüshada: süslenme olmaksızın ve işçilik yapmaksızın. O, sözü ve işi **يخشب**: onu sağlam yapmadığında ve onu güzelleştirmediğinde. Ve **شعر خشيب** ve **مخشوب**; ve **بالمخشوب** getirdi. Ferazdak şiiri ayıklardı; Cerîr onu **يخشبه** idi. Cerîr’in **خشب**’i Ferazdak’ın ayıklamasından daha hayırlı idi. Ve onun sözü “**كاختشبه**” zahirdir; onun mutlak kullanımı, onun şiirde ve işte kullanıldığını gösterir; kılıçta kullanıldığı gibi. Ve onun, zikredilen mânalarında üçlü fiil gibi olduğu. Sâgânî için de bunun benzeri vardır. Ve Cündel b. el-Müsennâ’dan inşâd etti.

  Şiirde kökleşmiş olan ve edebin (şiirin) erbabı bildi
  Ve şairler ki ben **لا أختشب**
  Onların rezillikleri (ayıpları) hasretlidir; fakat ben kısaltırım (iktizâb ederim)

Ve **لسان العرب**’da olan: lafzı şudur: **اختشب السيف**: onu **خشبا** edindi; onda süslenmedi; onu buradan ve şuradan alır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  Ve hiçbir öldürme yoktur; ancak Amr’ın ve topluluğunun koşmasıyla
  **بما اختشبوا** (aldıklarıyla) **من معضـد وددان**

Dedim: Ve yine: **تخشبه**; yani onu **خشبا** aldı, süslenme olmaksızın. Dedi ki:
  Ve **وقترة** (toz) **من أثل**’den; onu **ما تخشبا**

Ve **خشب القوس** yayı **يخشبها** **خشبا**: onu ilk yapımı gibi yaptı; Ebû Hanîfe söyledi. Ve **خشبت النبل** okları **خشبا**: onu ilk yontma ile yonttum ve onu düzeltmedim. Bitirdiğinde der: “Onu **قد خلقته**,” yani onu bitirdim; **الصفاة الخلقاء**’dan; o pürüzsüz olandır.
Ve **الخشيب** ( **أمير** vezninde) kılıçlardan: **الطبيع**; o, eğelenmiş fakat cilalanmamış ve işi sağlam yapılmamış kaba olandır. Ve **الخشيب**: cilalı; zıddır. Ve denildi: o yeni yapımdır. Ve denildi: o tab’ına başlanmış olandır. Asma‘î dedi: **سيف خشيب**; ve o, insanların yanında: cilalıdır. Ancak onun aslı, yumuşamadan önce eğelenmiş olmasıdır. Ve **سيف خشيب** ( **المخشوب** gibi): yani bilenmiş. Ve denilir: **سيف مشقوق الخشيبة**; der ki: tab’ı geniş, keskindir. İbn Mirdâs dedi ki:
  Ona saçtığımı ve deveyi topladım
  Ve mızrağımı ve **مشقوق الخشيبة** keskin kılıcı

Ve **الخشبة**: ciladan önceki ilk eğe.
Ve **الخشيبة**: tabiat (mizaç/ham yapı). Sahr el-Gayy dedi:
  Ve keskin bir (kılıç) ki onun **خشيبته**’sini arıttım
  Beyaz; sırtında ince; **ربد**

Yani: onun tabiatı. Ve **المهو**: iki ağızlı ince olan. Mânâ: onu inceltti; ta ki inceliğinde su gibi oldu. Ve **الربد**: karınca ezicisine yahut toza benzer; ve denildi: kılıçtaki **الخشب**: üzerine geniş, pürüzsüz bir **سنان** koyup onunla ovalamandır; eğer onda çatallanma yahut yarıklar yahut tümsek varsa onu giderir ve pürüzsüzleştirir. Ahmer dedi: Bir bedevî bana dedi: Bir cilacıya dedim: “Kılıcımdan bitirdin mi?” Dedi: “Evet; ancak onu **لم أخشبه**.”

Ve **الخشابة**: cilacı kılıcı cilalayıp ondan bitirdiğinde onun üzerine yürüttüğü ince, dövülmüş (alet); böylece kın onu değiştirmez. Bu, Hicrî’den. Ve **الخشيب**: kötü. Ve seçilmiş. Ve **الخشيب**: yaylardan yontulmuş olan; **المخشوب** gibi. Evs, atların vasfında dedi:
  Onu iki kez gevşetti, sonra onu akıttı
  Tıpkı doğrultulmamış **مخشوبة** salındığı gibi

Ve **الخشيب**: kadeh çubuklarından yontulmuş olan; **المخشوب** gibi. **قدح مخشوب** ve **خشيب**: yani yontulmuş. Ve **الخشيب**: ok, ilk yontma ile yontulduğunda ve ondan bitirilmediğinde. Adam okçulara der: “Okumdan bitirdin mi?” O da der: “Onu **قد خشبته**,” yani onu ilk yontma ile yonttum ve onu düzeltmedim. Çoğulu: yani yontulmuş yay mânasında **الخشيب**’in çoğulu: **خشب** ( **كتب** gibi). Denilir: **قوس خشيب**; **قسي خشب**’den. Ve **خشائب**. Ve erkeklerden **الخشيب**: uzun, kaba, kemikleri çıplak; sertlikte, şiddette ve kalınlıkta. Ve o, develerden de böyledir. Ve **رجل خشيب**: kemiği çıplak, siniri belirgin. Ve develerden: kaba; çirkin, uzak duran, yaratılışı itici. Ve **جمل خشيب**: yani kalın.
Ve **رجل خشب**: bedeninde sertlik, şiddet ve keskinlik vardır.
Ve **الخشيب**: her şeyden kalın, kaba olan; **الخشب** gibi; ( **كتف** gibi). Ve **الخشيبي** **كالخشيب**: kuru; İbn Sîde, Kurâ‘dan nakletti.
Ve adam **قد اخشوشب**: dininde, giyiminde, yemeğinde ve bütün hâllerinde sert-kaba olduğunda.
Ve **رجل خشب** ve **قشب** (ikisini kesrelemekle): onda yahut yanında hayır yoktur. Nüshalarda böyledir; doğru olan –**لسان العرب** ve başkasında olduğu gibi– **قشب**’i **خشب**’den önce getirmektir; çünkü **خشبا**, **قشب**’e tâbidir; düşün.
Ve **الخشب** ( **كتف** gibi): kaba. Ve **ظليم خشب**: kaba. Ve her kalın kaba şey **خشب**’tir; **الأخشب** gibi. Ve **الخشب**: içinde süslenilmeyen geçim. Ve mecazdan: **مال خشيب** ve **حطب جزل**.
Ve geçiminde **اخشوشب**: sıkıntı çekti ve meşakkate sabretti. Ondandır ki dediler: “**تمعددوا واخشوشبوا**.” Bu, Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde gelmiştir. Yahut bunda kendini zorladı ki ona daha dayanıklı olsun. Ve denildi: hadîsteki **الاخشيشاب**: işte nefsi yıpratma; yürüyüşte çıplak ayakla yürüme; beden kalınlaşsın diye. Ve rivayet edilir: **واخشوشنوا**; **العيشة الخشناء**’dan. Ve cim ile rivayet edilir; ve mu‘ceme **الخاء** ve **النون** ile: der ki: Ma‘add’ın geçimi gibi geçinin; yani Arapların ilk geçimi; kendinizi refaha yahut Acemlerin geçimine alıştırmayın; çünkü bu sizi gazalardan alıkoyar.
Ve dağlardan **الأخشب**: kaba, büyük, kalın dağ. **جبل خشب**: kaba, büyük. Ve denildi: o, içinde çıkılmayan olandır. Şair, deveyi vasfeder ve onu dişi develerin üstünde dağa benzetir:
  Onunla, sütlü develerin üstünde bir **أخشبا** sanırsın

Ve **القف**’ten **الأخشب**: kalınlaşıp kabalaşan ve taşlaşan şey. Çoğulu: **أخاشب**; çünkü isimler ona galip gelmiştir. Ve denilir: “Sanki onlar Mekke’nin **أخاشب**’idir.” Ve **مذحج** heyeti hadîsinde: “**على حراجيج كأنها أخاشب**.” **أخاشب**, **أخشب**’in çoğuludur. Ve **الحراجيج**: **حرجوج**’un çoğulu; uzun yahut zayıf deve. Ve onun müennesi hakkında **الخشباء** denilmiştir. Kesîr ‘Azze dedi:
  Yakında yüklenir; koştuğunda yakından koşar
  Ve **خشباء**’da gizlenir; konak yeri çetin

Ya **الصلفاء** gibi bir isimdir; yahut **أفعل** bâbında yürüyen üzere bir sıfattır. Birincisi daha iyidir; onların çoğulunda “**الأخاشب**” demeleri sebebiyle. Ve denildi: Kesîr’in sözündeki **الخشباء**: koruluktur. Birincisi daha bilinir.

Ve **الأخشبان**: Mekke’nin iki dağı. Ve Mekke’nin zikrinde hadîste: “Mekke, **أخشباها** zail oluncaya dek zail olmaz.” Yani: iki dağı. Ve hadîste: Cebrâîl dedi ki: “Ey Muhammed, istersen onların üzerine **الأخشبين**’i toplarım.” O dedi: “Beni bırak; kavmimi uyarayım.” **الأخشبان**: Mekke’yi kuşatan iki dağdır; onlar **أبو قبيس** ve **قعيقعان**’dır. Ve onlara **الجبجبان** da denir. Ve denilir: bilakis onlar **أبو قبيس** ve **الأحمر**’dir; o, yüzü **قعيقعان**’a bakan yüksek bir dağdır. İbn Vehb dedi: **الأخشبان**, Minâ’nın iki dağıdır; **العقبة**’nin altında olan iki dağ. Ve dağlardan her kaba kalın şey **أخشب**’tir. Seyyid Ali el-‘Alevî dedi: Doğu **الأخشب**: **أبو قبيس**; batı **الأخشب**: **جبل الخط** diye bilinen. Ve **الخط**, İbrâhîm (aleyhisselâm) vadisindendir. Asma‘î dedi: **الأخشبان**: **أبو قبيس**; o, Safâ’ya bakan dağdır; o, Safâ’ya bakan küçük **أجياد** kenarı ile **الخندمة**’ye bitişik **السويداء** arasındadır. Câhiliyede ona **الأمين** denirdi. Diğer **الأخشب**: kendisine **الأحمر** denilen dağ; câhiliyede ona **الأعرف** denirdi; o, yüzü **قعيقعان**’a bakan dağdır. Muzâhim el-‘Ukaylî dedi:
  Ey iki dostum, bana öğreteceğiniz bir çare var mı
  Leylâ’ya yaklaşmaya; onun hilesiyle
  Çünkü **الأخشبين**’in en üstünde bir **أراكة** vardır
  Savaş beni ondan uzaklaştırdı; gölgesi yakınlaştı

**المعجم**’de dedi: Bu şiirden görünen, ondaki **الأخشبين**’in Mekke’deki olmadığını; çünkü onun, Arapların menzillerinden olduğuna delâlet ettiğini; onlar aileleriyle oraya inerler; **الأخشبان** böyle değildir. Ve ayrıca onun tek bir yer olduğuna delâlet eder; çünkü **الأراكة** iki yerde olmaz.
Ve **الخشباء**: şiddetli yer. Denilir: “Şiddetli bir **خشباء**’ya düştük.” O, içinde taşlar, çakıl ve çamur olan yerdir. Nitekim denilir: “**غضراء**’ya düştük.” O, saf çamurdur; kendisine **الحر** denir; kumdan ve başkasından saf oluşu sebebiyle. İbnü’l-Enbârî söyledi. Ve denilir: **أكمة خشباء**; o, taşları dağınık, birbirine yakın gibi olandır. Ru’be dedi:
  Her **خشباء** ile ve her yamaçla

Ve **الجبهة الخشباء**: çirkin. Ve o, **الخشبة**’dir de. Ve **الجبهة الخشباء** ve çirkin ve kuru. Denilir: **جبهة خشباء**. Ve **رجل أخشب الجبهة**. Dedi ki:
  Beni görmüyor musun; şiddetli sağanak gibi
  **أخشب**; zayıf; zayıflamasam da

Ve **الخشبية** (harekeli): **الجهمية**’den bir kavim; Leys söyledi. Derler ki: Yüce Allah konuşmaz ve Kur’an mahlûktur. İbnü’l-Esîr dedi: Onlar **المختار بن أبي عبيد**’in ashabıdır. Ve denilir: onlar Şîa’dan bir zümredir. Denildi: çünkü **زيد بن علي** asıldığında onun **خشبة**’sini korudular. Birincisi daha uygundur; İbn Ömer hadîsinde vârid olduğundan: “**كان يصلي خلف الخشبية**.” Zeyd’in asılması İbn Ömer’den çok sonra idi. Ve ben **الأنساب** kitabında Belâzurî için okuduğum: lafzı şudur: Muhtâr, **آل جعدة بن هبيرة**’ye –ve Câde’nin annesi, Ebû Tâlib’in kızı Ümmü Hânî’dir– dedi: “Bana Ali b. Ebî Tâlib’in kürsüsünü getirin.” Dediler: “Hayır, vallahi; bizde onun kürsüsü yok.” Dedi: “Ahmak olmayın; onu getirin.” Kavim o vakit zannetti ki ona bir kürsü getirmezlerse, “Bu Ali’nin kürsüsüdür” deyip onlardan kabul eder. Ona bir kürsü getirdiler ve dediler: “Bu odur.” **شبام** ve **شاكر** ve Muhtâr’ın ashabının başları çıktı; onu ipek ve dibâc parçalarıyla sarmışlardı. Kürsü getirildiğinde ona ilk hizmet eden **موسى بن أبي موسى الأشعري** idi; annesi **الفضل بن العباس بن عبد المطلب**’in kızı idi. Sonra onu Hemdân’dan **حوشب اليرسمي**’ye verdi; o, onun haznedarı ve sahibi oldu; Muhtâr helâk oluncaya dek. Muhtâr’ın ashabı onun başında itikâfa çekilir ve derlerdi: “O, Mûsâ’nın tabutu menzilesindedir; onda sekînet vardır.” Onunla yağmur isterler, yardım isterler ve bir iş istediklerinde onu önlerine koyarlardı. Şair dedi ki:
  **شبام**’a ve Ebû Hânî’ye ulaştır
  Ki ben onların kürsüsüne kâfirim

Ve Hemdân’ın A‘şâ’sı dedi:
  Şahit oldum aleyhinize ki siz **خشبية**’siniz
  Ve ben sizi bilirim, ey küfrün polisi
  Ve yemin ederim: kürsünüz bir **سكينة** değildir
  Üzerine sargılar sarılmış olsa da
  Ve o, bizde tabut gibi değildir; etrafında koşsa da
  **شبام** ve **نهد** ve **خارف**
  Ve **شاكر** onun etrafında dönse ve sürtünse
  Onun çubuklarına; yahut geri dönse, yardım etmez
  Ve ben bir kimseyim; Âl-i Muhammed’i sevdim
  Ve sahifelerin içine koyduğun vahyi tercih ettim

Bitti. Ve Mansûr b. el-Mu‘temir dedi: “Eğer Ali’yi sevene **خشبي** denirse, şahit olun ki ben onu mutlaka seveceğim.” Zehebî dedi: “Bir kere **بالخشب** ile savaştılar; böylece onunla tanındılar.”
Ve **الخشبان** (ötre ile): ne çok büyük ne de küçük olan dağlar.
Ve **خشبان** bir adam; ve **خشبان** bir lakap; ve **خشبان**: (bir yer adı).
Ve develer **تخشبت**: **الخشب** yedi. Râciz dedi ve develeri vasfetti:
  Onu **النجيل**’den bir **أشهبه** yaktı
  Dalları; ve onu **تخشبـه** yaptı

Ve denilir: Develer ağaç dallarının çubuklarını **تتخشب** eder; dallarını aldıklarında. Yahut **تخشبت**: otlaktan kuruyu yediğinde.
Ve **الأخاشب**: **الصمان**’da Benî Temîm’in konak yerinde toplanmış dağlar; yakınında tepe de dağ da yoktur. Ve **الأخاشب**: Mekke dağları; ve Minâ dağları; ve **أجإ**’ye yakın kara dağlar; aralarında uzun olmayan bir kumluk vardır; Nasr’dan; **المعجم**’de böyledir.
Ve **أرض خشاب** ( **سحاب** gibi): şiddetli, kuru; **الخشباء** gibi; en küçük yağmurdan akar.
Ve **ذو خشب** (harekeli): Yemen’de bir yer; onun **مخاليف**’inden biridir. Tırmâh dedi:
  Yahut Hâtim gibi bir delikanlı; dediğinde: “Sana sahip olduğum şey
  İnsanlara ganimetimdir; **يوم ذي خشب** günü”

Ve **مال خشب** ( **كتف** gibi), Sâgânî’nin ضبط ettiği üzere: yani onun otlatması için kuru ot sebebiyle zayıf.
Ve **الخشبي**: bir yer; bir nüshada: Fustat yakınında; ondan üç merhale.

Ve **خشبة بن الخفيف الكلبي**: tâbiî; süvari. Ve **خشب** ( **جنب** gibi): Yemâme’de bir vadi; ve Medine’de bir vadi; ondan bir gecelik mesafede; hadîslerde ve megâzîde zikri vardır. Ve ona **ذو خشب** denilir; onda pınarlar vardır.
Ve **خشبات** (harekeli): Abbâdân’ın ötesinde, Fâris denizi üzerinde bir yer; orada sabahleyin güvercin salınır da Bağdat’a ikindi vakti gelir; onunla Bağdat arasında yüz fersahtan fazladır; Sâgânî nakletti.
Ve **المخيشبة** (küçültme): Yemen’de.
Ve **المخيشيب** ( **منيصير** gibi) yine: orada, Zübeyd yakınında bir yer; Yüce Allah onu korusun.
Ve **الخشاب** ( **كتاب** gibi): Benî Temîm’den kollar. Cerîr dedi:
  Süvariler **أثعلبة** mi yoksa **رياحـا** mı
  Onlarla **طهية**’yi ve **الخشابا**’yı denk tuttun

Onlar **بنو رزام بن مالك بن حنظلة**’dir. Ve **المخشوب**: nesebinde karışık olan; Ebû Ubeyd söyledi. A‘şâ dedi:
  İşte atlarım ondandır ve işte bineklerim
  Onların küçük yavruları kuru üzüm gibi
  Zayıf; şişkin yanlı; onu, yaban keçisi gibi görürsün
  Ne **مقرف** ne de **مخشوب**

İbn Hâlaveyh dedi: **المخشوب**: razı edilmemiş ve eğitimi güzel yapılmamış olan; **الجفنة المخشوبة**’ya benzetilmiştir; o, sanatı sağlam yapılmamış olandır. Dedi: A‘şâ’dan başka kimse atı **بالمخشوب** ile vasfetmemiştir. Ve **قافل**’in mânâsı: zayıf. Ve **جرشع**: yanları şişkin. Ve **المقرف**: babası tarafından melezliğe yaklaşan.
Ve **خشبت** şeyi şey ile: onu onunla karıştırdığında.
Ve **طعام مخشوب**: eğer et ise, çiğ; pişmemiş. Yoksa, yani et değil de tane ise, **فقفار** (kāf’ı fâ’dan önce getirmekle): yani o, yarılmış **قفار**dır. Ve mesellerde: “**مخشوب لم ينقح**”: yani henüz arıtılmamış/ayıklanıp düzeltilmemiş; Meydânî ve Zemahşerî söyledi; şeyhimiz onu istidrâk etti.
Ve **خشاب كرمان**: Rey’de bir köy; ondan **محاج بن حمزة**.
Ve **الخشيبة** (küçültme ile): Yemâme’ye yakın bir yer; orada Temîm ile Hanîfe arasında bir vuku‘a olmuştu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَشَبَ
1 خَشَبَ ذ , (S, K,) aor. خَشِبَ , (K,) inf. n. خَشْبٌ, (TA,) He mixed a thing (S, K) with (بِ) another thing. (S.) ― -b2- And He picked out, chose out, or selected, a thing: the verb thus having two contr. significations. (K, TA.) -A2- Also, (S, K,) aor. and inf. n. as above, (S,) He polished a sword, (S, K,) by laying on it a broad and smooth spearhead and rubbing it therewith: so accord. to ElAhmar, who relates that an Arab of the desert said to him, I said to a sword-polisher, “ Hast thou finished my sword? ” and he answered, نَعَمْ اـِلَّا أَنِّى لَمْ أَخْشِبْهُ [Yes, except that I have not polished it]. (S.) And [or, as in the TA, “ or ”] He sharpened it. (K, TA.) ― -b2- And He forged a sword: (K:) or fashioned it with the file, without polishing it: (TA:) or he made it imperfectly, not thoroughly, or not well: (A:) thus, again, the verb has two contr. significations: (K:) also he thus made an arrow: (A:) or he shaped out a bow, (AHn, K,) and an arrow, (TA,) [in a rough manner, or] by the first operation, (AHn, K, TA,) without perfecting it, or making it smooth, or even. (TA.) You say of a sword, before it has been filed, مَا أَحْسَنَ مَا خُشِبَ [How well has it been forged!]: and in like manner one says of an arrow, when it has been filed, before the سَفَن [with which it is smoothed] has been applied to it. (Skr, on a verse of Sakhr, cited below, voce خَشِيبَةٌ.) ― -b3- [Hence,] خَشَبَ الشِّعْرَ, (ISk, S, A, K,) aor. and inf. n. as above, (A,) (tropical:) He said, spoke, or uttered, the poetry (ISk, S, A, K) as it came, (ISk, S,) [unpolished, and unstudied,] without affecting nicety, or refinement, therein, (ISk, S, A, K,) and without study, or labour: (A, K:) Jereer did thus, and Farezdak trimmed his verses; but the verses of Jereer thus produced are better than the trimmed verses of Farezdak: (A, TA:) and ↓ اختشبهُ signifies the same. (A, K.) You say also, هُمْ يَخْشِبُونَ الكَلَامَ وَالعَمَلَ (tropical:) [They say, speak, or utter, words, and do work, without affecting nicety, or refinement, and without study, or labour]: (A:) or imperfectly, or not thoroughly; inelegantly, or not well. (TA.) And اِتَّخَذَ السَّيْفَ خَشَبًا: see 8.

تخشّب
5 تخشّب ذ : see 8. -A2- تخشّبتِ الاـِبِلُ The camels ate thick branches: (K:) or ate dry herbage. (S.) And تَتَخَشَّبُ عِيدَانَ الشَّجَرِ They take with the mouth, and eat, the branches of the trees. (TA.)

اختشب السَّيْفِ
8 اختشب السَّيْفِ ذ signifies ↓ اِتَّخَذَهُ خَشْبًا; He took the sword without choosing the best by taking it from this place or that; (L, TA;) as also ↓ تحشّبهُ. (TA.) ― -b2- See also 1, near the end.

اخشوشب
12 اخشوشب ذ He [a man or a camel (see خَشِبٌ)] was, or became, tall, and gross, rude, or coarse, with bones uncovered by flesh, and hard, or hardy. (K.) He (an ostrich) was, or became, rough, or coarse. (S.) ― -b2- (assumed tropical:) He (a man) became hard, or hardy, and rough, or coarse, in his religion, clothing, food, and in all respects. (TA.) (assumed tropical:) He employed himself in work, and in walking barefoot, in order that his body might become thick, gross, or coarse. (S, TA.) And اخشوشب فِى عَيْشِهِ (assumed tropical:) He endured with patience a life of hardship, or difficulty: or he subjected himself to a life of hardship, or difficulty, in order to render himself the more able to bear it. (K, TA.) اِخْشَوْشِبُوا is thus used in a trad. of 'Omar: (S, TA:) or, as some relate it, the word is [اجشوشبوا,] with ج; or, accord. to some, اخشوشنوا, with خ and ن. (TA.)

رَجُلٌ قِشْبٌ خِشْبٌ
رَجُلٌ قِشْبٌ خِشْبٌ ذ A man in whom is no good: (S, K:) or with whom is no good: (TA:) [in some copies of the K, خِشْبٌ وَ قِشْبٌ; but this, as is said in the TA, is incorrect:] خِشْبٌ being an imitative sequent to قِشْبٌ. (S, TA.)

خَشَبٌ
خَشَبٌ ذ [Wood, such as is used in carpentry and the like; timber;] thick wood: (A, K:) [a coll. gen. n.:] n. un. خَشَبَةٌ [signifying a piece of wood or timber]: (Msb:) the pl. of the latter, (S, Msb, *) or of the former, (K,) is خَشَبٌ, (S, K, [i. e., accord. to the K, the pl. is the same as the sing., but properly speaking, as said above, this is a coll. gen. n.,]) and خُشُبٌ and خُشْبٌ (S, Msb, K) and خُشْبَانٌ, (S, K,) [which last is agreeable with analogy as pl. of خَشَبٌ,] or خُشْبَانٌ is pl. of خُشْبٌ, and خُشْبٌ is pl. of خَشَبَةٌ. (JK.) The hypocrites are described in a trad. as خُشُبٌ بِاللَّيْلِ صُخُبٌ بِالنَّهَارِ Like timbers, or pieces of wood, in the night; [clamorous in the day;] meaning that they pass the night in sleep, without prayer. (TA.) ― -b2- مَالٌ خَشَبٌ (assumed tropical:) Cattle that are lean, or emaciated, syn. هَزْلَى, (K,) in consequence of their feeding upon dry herbage. (TA.) [And it seems that ↓ خَشَبٌ signifies the same: for I find in the TA, and in a copy of the A which I believe to have been used by the author of the TA, mentioned as tropical, مَالٌ خَشَبٌ وَحَطِبٌ جَزْلٌ, app. meaning that مَالٌ خَشِبٌ and حَطِبٌ signify جَزْلٌ; but جَزْلٌ, I think, is here evidently a mistranscription for هَزْلَى; as حَطِبٌ is explained in the S and K as signifying “ very lean or meagre. ”]

خَشِبٌ
خَشِبٌ ذ Rough, or coarse; as also ↓ أَخْشَبُخَشِيبٌ: (K:) the former applied in this sense to a male ostrich: (S:) and both signify anything gross, or big, and rough, or coarse; (A 'Obeyd, S;) as also ↓ خَشِيبٌ: (TA:) and the first, (K,) applied to a man and to a camel, (TA,) tall, and gross, rude, or coarse, with bones uncovered by flesh, and hard, or hardy, and strong; (K, * TA;) as also ↓ خَشِيبٌ and ↓ خَشِيبِىٌّ: (K:) or these three signify, or signify also, dry, or rigid, or tough: (Kr, ISd:) and خَشِبٌ, a man hard, or hardy, strong, and vigorous, in body: (A, TA:) and the same, (JK,) or ↓ خَشِيبٌ, (TA,) a man whose bones are uncovered by flesh, and whose sinews are apparent; (JK, TA;) hard, or hardy, and strong: (JK:) and the last, a gross, big, or coarse, camel: (S, TA:) a camel gross, coarse, or rude, in make, and ugly: (TA:) and a horse thick, or big, in the bones. (Ham p. 207.) See also خَشَبٌ. And see أَخْشَبُ, in two places. ― -b2- Also (assumed tropical:) Life in which one is not dainty, nice, or scrupulous. (K.)

خَشْبَةٌ
خَشْبَةٌ ذ The first filing of a sword, before the polishing. (TA.)

خُشْبَانٌ
خُشْبَانٌ ذ : see أَخْشَبُ.

خَشَابٌ
خَشَابٌ ذ : see أَخْشَبُ.

خُشَابٌ
خُشَابٌ ذ , from the Persian خُوشْ آبْ, [The beverage properly called in Arabic] نَبِيذ. (TA.)

خَشِيبٌ
خَشِيبٌ ذ and ↓ مَخْشُوبٌ Mixed. (TA.) ― -b2- And the former, (K,) or both, (TA,) Picked out, chosen, or selected: (K, TA:) both words thus having two contr. significations. (TA.) -A2- Also the former (S, K) and latter, (K,) A sword polished: (S, K: *) this is [said to be] the prevailing signification: (TA:) or both signify a sharpened sword. (JK, TA.) ― -b2- And the former, (As, S, K,) or both, (JK, A,) A sword of which the forging is commenced; thus [again] having two contr. significations: (S:) or forged, (K, * TA,) or fashioned with the file, but not yet polished: (As, TA:) or newly made: (TA:) or imperfectly, not thoroughly, or not well, wrought; (JK, A;) and thus both words applied to an arrow: (A:) or the former, (S, K,) or both, (TA,) applied to an arrow, (S, K,) and to a bow, (K,) shaped out (S, K) [in a rough manner,] by the first operation, (S, TA,) not yet perfected, or made smooth, or even: (TA:) pl. of the former (accord. to the TA as applied to a bow [but I see no reason for this restriction]) خُشُبٌ and خَشَائِبُ. (K.) لَمْ يُنَقَّحْ ↓ مَخْشُوبٌ [Rough hewn, not yet trimmed,] is a prov., mentioned by Meyd and Z. (MF, TA.) ― -b3- [Hence,] شِعْرٌ خَشِيبٌ and ↓ مَخْشُوبٌ (tropical:) Poetry said, spoken, or uttered, as it has come to the speaker, [unpolished, and unstudied,] without his affecting nicety, or refinement, therein, and without study, or labour. (A, * TA.) And جَآءَ ↓ بِلمَخْشُوبِ (tropical:) [He said, or uttered, that which came to him, as it came, unpolished, and unstudied]. (A, TA.) ― -b4- See also خَشِيبٌ voce خَشِبٌ, in three places. ― -b5- It also signifies Bad, corrupt, or vile. (K.)

خَشِيبَةٌ
خَشِيبَةٌ ذ The natural quality [of the metal] of a sword, (Skr on the verse here following, S, TA,) before the making thereof is completed: (Skr:) or its blade, or iron: (A:) or its edge: or its polish. (JK.) Sakhr says,
وَصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ
أَبْيَضُ مَهْوٌ فِى مَتْنِهِ زُبَدُ
 And a sharp sword of which the natural quality [of the metal] before the completion of the making thereof has been refined, [white, or a sword,] thin in the two edges or sides, having [in its broad side] diversified marks. (Skr.)

خَشِيبِىٌّ
خَشِيبِىٌّ ذ : see خَشِبٌ.

خَشَّابٌ
خَشَّابٌ ذ : see what next follows.

خَشَّابَةٌ
خَشَّابَةٌ ذ [a coll. gen. n., of which the n. un. is ↓ خَشَّابٌ,] Sellers of خَشَب [i. e. wood, or timber]. (TA.) ― -b2- Fighters with staves. -A2- Accord. to ElHejeree, خشابة [so in the TA, without any syll. sign,] signifies A slender [implement of the kind called] مطرق [i. e. مِطْرَق, q. v.,] which the polisher, when he has finished the polishing of a sword, passes over it, in consequence of which the scabbard does not alter its state. (TA.)

خَاشِبٌ
خَاشِبٌ ذ : see مُخْتَشِبٌ.

أَخْشَبُ
أَخْشَبُ ذ : see خَشِبٌ. Also A great mountain: (A:) or a rugged, or rough, and great mountain; (S, K;) and so ↓ جَبَلٌ خَشِبٌ: or such as is not to be ascended: (TA:) an elevated place, rugged, with rough stones: (JK:) a tract of the kind termed قُفّ, rugged and stony: (TA:) pl. أَخَاشِبُ, (A, TA,) because the quality of a subst. is predominant in it: and the fem. خَشْبَآءُ is also sometimes used in the same sense; or as syn. with غَيْضَةٌ [i. e. a thicket, &c.]; but the former meaning is better known: and this [likewise] is thought to be rather a subst. than an epithet, because of the pl., mentioned above: (TA:) and ↓ خُشْبَانٌ [also seems to be a pl. of أَخْشَبُ, or of خَشِبٌ; for it is said that it] signifies rugged, or rough, mountains, neither great nor small: (K:) and rugged ground. (TA in art. ذنب.) خَشْبَآءُ also signifies Hard land or ground; (K, * TA;) land, or ground, in which are stones and pebbles and earth or clay. (IAmb, TA.) And أَرْضٌ ↓ خَشَابٌ (K, TA) Hard land or ground, like خَشْبَآءُ, (TA,) that flows with the least rain. (K, TA.) And أَكَمَةٌ خَشْبَآءُ (S, TA) A hill of which the stones are scattered, but near together. (TA.) And جَبْهَةٌ خَشْبَآءُ A displeasing forehead; as also ↓ خَشِبَةٌ: (TA:) or a displeasing, rigid forehead; (JK, S, K; *) not even. (JK.) And أَخْشَبُ الجَبْهَةِ A man having a displeasing and rigid forehead. (TA.)

بَيْتٌ مُخَشَّبٌ
بَيْتٌ مُخَشَّبٌ ذ [so in the present day, but written in the TA without any syll. sign,] A house having خَشَب [i. e. wood, or timber, employed in its construction]. (TA.)

مَخْشُوبٌ
مَخْشُوبٌ ذ : see خَشِيبٌ, in four places. ― -b2- It is applied to a horse, by El-Aashà; (S, TA;) meaning Of mixed pedigree: (A 'Obeyd, TA:) or not broken; not well trained; from what next follows; and thus used only by El-Aashà. (IKh, TA.) ― -b3- جَفْنَةٌ مَخْشُوبَةٌ A wooden bowl imperfectly made. (IKh, TA.) ― -b4- طَعَامٌ مَخْشُوبٌ [Food imperfectly prepared; i. e.], if flesh-meat, not thoroughly cooked; and if not flesh-meat, (but grain, TA,) without any seasoning, or condiment, to render it pleasant, or savoury. (K, * TA.)

مُخْتَشِبٌ
مُخْتَشِبٌ ذ One who eats what he can; as also ↓ خَاشِبٌ. (JK.)

##### Türkçe

**خَشَبَ**
1 **خَشَبَ** ذ, (S, K,) muzâri‘i **خَشِبَ**, (K,) mastar ismi **خَشْبٌ**, (TA,) O, bir şeyi (S, K) (بِ) başka bir şey ile karıştırdı. (S.) ― -b2- Ve o, bir şeyi ayıkladı, seçti yahut seçip ayırdı: fiil böylece iki zıt anlama sahip olur. (K, TA.) -A2- Yine, (S, K,) muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (S,) O, bir kılıcı (S, K) parlatttı; üzerine geniş ve düzgün bir mızrak ucu koyup onunla ovarak: ElAhmar’a göre böyledir; o, kendisine bir bedevînin şöyle dediğini rivayet eder: Ben bir kılıç parlatıcısına dedim ki: “Kılıcımı bitirdin mi?” O da cevap verdi: **نَعَمْ اـِلَّا أَنِّى لَمْ أَخْشِبْهُ** [Evet, ancak onu parlatmadım]. (S.) Ve [yahut, TA’daki gibi, “yahut”] onu biledi. (K, TA.) ― -b2- Ve o, bir kılıcı dövdü: (K:) yahut onu, parlatmadan, eğe ile biçimlendirdi: (TA:) yahut onu kusurlu yaptı, tam olarak değil, yahut iyi değil: (A:) böylece, yine, fiil iki zıt anlama sahiptir: (K:) yine o, bir oku da böyle yaptı: (A:) yahut bir yayı, (AHn, K,) ve bir oku, (TA,) [kaba bir tarzda, yahut] ilk işlemle, (AHn, K, TA,) onu mükemmelleştirmeden, yahut onu pürüzsüz, yahut düz yapmadan. (TA.) Sen, eğelenmeden önce bir kılıç hakkında, **مَا أَحْسَنَ مَا خُشِبَ** [Ne güzel dövülmüş!], dersin: ve aynı şekilde bir ok hakkında da, eğelendikten sonra, ona **سَفَن** [onunla pürüzsüzleştirilen şey] uygulanmadan önce, söylenir. (Skr, aşağıda zikredilen Sakhr’ın bir beyti üzerine, **خَشِيبَةٌ** maddesinde.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **خَشَبَ الشِّعْرَ**, (ISk, S, A, K,) muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (A,) (mecaz:) O, şiiri (ISk, S, A, K) geldiği gibi söyledi, konuştu yahut dile getirdi, (ISk, S,) [parlatılmamış ve üzerinde çalışılmamış olarak,] onda incelik yahut zarafet taslamaksızın, (ISk, S, A, K,) ve çalışma yahut emek olmaksızın: (A, K:) Cerîr böyle yapardı; Ferazdak ise beyitlerini düzeltirdi; fakat Cerîr’in böyle ortaya koyduğu beyitler, Ferazdak’ın düzeltilmiş beyitlerinden daha iyidir: (A, TA:) ve ↓ **اختشبهُ** aynı anlama gelir. (A, K.) Yine sen, **هُمْ يَخْشِبُونَ الكَلَامَ وَالعَمَلَ** (mecaz:) [Onlar, sözleri söylerler ve işi yaparlar; incelik yahut zarafet taslamaksızın ve çalışma yahut emek olmaksızın]: (A:) yahut kusurlu olarak, yahut tam olarak değil; zarif olmayan biçimde, yahut iyi değil. (TA.) Ve **اِتَّخَذَ السَّيْفَ خَشَبًا**: 8’e bak.

**تخشّب**
5 **تخشّب** ذ: 8’e bak. -A2- **تخشّبتِ الاـِبِلُ** Develer kalın dalları yediler: (K:) yahut kuru ot yediler. (S.) Ve **تَتَخَشَّبُ عِيدَانَ الشَّجَرِ** Onlar, ağaçların dallarını ağızla alır ve yerler. (TA.)

**اختشب السَّيْفِ**
8 **اختشب السَّيْفِ** ذ, ↓ **اِتَّخَذَهُ خَشْبًا** demektir; O, kılıcı, buradan yahut şuradan alarak en iyisini seçmeksizin aldı; (L, TA;) bunun gibi ↓ **تحشّبهُ** da. (TA.) ― -b2- 1’e de bak, sona yakın.

**اخشوشب**
12 **اخشوشب** ذ O [bir adam yahut bir deve (bk. **خَشِبٌ**)] uzun ve iri, kaba yahut sert, eti kemiklerini örtmeyen, ve katı yahut dayanıklı oldu yahut öyle hâle geldi. (K.) O (bir devekuşu) pürtüklü yahut kaba oldu yahut öyle hâle geldi. (S.) ― -b2- (farz edilen mecaz:) O (bir adam) dininde, giyiminde, yiyeceğinde ve her bakımdan katı yahut dayanıklı, ve pürtüklü yahut kaba oldu. (TA.) (farz edilen mecaz:) O, bedeninin kalın, iri yahut kaba olması için, işte ve yalınayak yürümekte kendini meşgul etti. (S, TA.) Ve **اخشوشب فِى عَيْشِهِ** (farz edilen mecaz:) O, sıkıntılı yahut güç bir hayatı sabırla katlandı: yahut ona daha çok dayanabilmek için kendini sıkıntılı yahut güç bir hayata tâbi kıldı. (K, TA.) **اِخْشَوْشِبُوا** ‘Ömer’den bir rivayette böyle kullanılmıştır: (S, TA:) yahut bazıları onu, **اجشوشبوا** diye, **ج** ile rivayet eder; yahut bazılarına göre, **اخشوشنوا**, **خ** ve **ن** ile. (TA.)

**رَجُلٌ قِشْبٌ خِشْبٌ**
**رَجُلٌ قِشْبٌ خِشْبٌ** ذ İyiliği olmayan bir adam: (S, K:) yahut kendisinde iyilik olmayan: (TA:) [K’nın bazı nüshalarında, **خِشْبٌ وَ قِشْبٌ**; fakat bu, TA’da söylendiği üzere, yanlıştır:] **خِشْبٌ**, **قِشْبٌ**’e taklitî bir ardıl (sequent)tir. (S, TA.)

**خَشَبٌ**
**خَشَبٌ** ذ [marangozluk ve benzeri işlerde kullanılan odun; kereste;] kalın odun: (A, K:) [cins topluluk ismi:] tekil ismi **خَشَبَةٌ** [bir parça odun yahut kereste anlamında]: (Msb:) bunun çoğulu, (S, Msb, *) yahut bunun (yani ilkinin), (K,) **خَشَبٌ**’dır, (S, K, [yani K’ya göre çoğul tekille aynıdır; fakat doğru olarak, yukarıda söylendiği üzere, bu bir cins topluluk ismidir,]) ve **خُشُبٌ** ve **خُشْبٌ** (S, Msb, K) ve **خُشْبَانٌ**, (S, K,) [sonuncusu **خَشَبٌ**’ın çoğulu olarak kıyasa uygundur,] yahut **خُشْبَانٌ**, **خُشْبٌ**’un çoğuludur; **خُشْبٌ** ise **خَشَبَةٌ**’nin çoğuludur. (JK.) Münafıklar bir rivayette **خُشُبٌ بِاللَّيْلِ صُخُبٌ بِالنَّهَارِ** diye vasfedilmiştir: Geceleyin keresteler yahut odun parçaları gibi; [gündüzleyin gürültücü;] bunun manası, onların geceyi namazsız, uykuda geçirmeleridir. (TA.) ― -b2- **مَالٌ خَشَبٌ** (farz edilen mecaz:) Kuru otla beslenmeleri sebebiyle zayıf yahut cılız olan davarlar; eş anlamlısı **هَزْلَى**, (K,). (TA.) [Ve görünüşe göre ↓ **خَشَبٌ** de aynı anlama gelir: zira TA’da ve TA müellifinin kullanmış olduğuna inandığım A nüshasında, mecaz olarak zikredilmiş, **مَالٌ خَشَبٌ وَحَطِبٌ جَزْلٌ** buluyorum; görünüşe göre bunun manası, **مَالٌ خَشِبٌ** ve **حَطِبٌ**’in **جَزْلٌ** demek olmasıdır; fakat **جَزْلٌ**’ün burada açıkça **هَزْلَى** yerine yanlış yazım olduğunu sanıyorum; zira **حَطِبٌ**, S ve K’da “çok zayıf yahut cılız” diye açıklanmıştır.]

**خَشِبٌ**
**خَشِبٌ** ذ Pürtüklü yahut kaba; bunun gibi ↓ **أَخْشَبُخَشِيبٌ**: (K:) birincisi bu manada erkek devekuşuna uygulanır: (S:) ve ikisi de iri yahut büyük ve pürtüklü yahut kaba olan her şeyi ifade eder; (A 'Obeyd, S;) bunun gibi ↓ **خَشِيبٌ** de: (TA:) ve birincisi, (K,) bir adama ve bir deveye uygulanarak, (TA,) uzun ve iri, kaba yahut sert, eti kemiklerini örtmeyen, ve katı yahut dayanıklı, ve güçlü: (K, * TA;) bunun gibi ↓ **خَشِيبٌ** ve ↓ **خَشِيبِىٌّ** de: (K:) yahut bu üçü, yahut ayrıca, kuru, yahut katı, yahut sert anlamına gelir: (Kr, ISd:) ve **خَشِبٌ**, bedence katı yahut dayanıklı, güçlü ve dinç bir adamdır: (A, TA:) ve aynı, (JK,) yahut ↓ **خَشِيبٌ**, (TA,) eti kemiklerini örtmeyen ve sinirleri görünen bir adam; (JK, TA;) katı yahut dayanıklı ve güçlü: (JK:) ve sonuncusu, iri, büyük yahut kaba bir deve: (S, TA:) yapılışça iri, kaba yahut sert ve çirkin bir deve: (TA:) ve kemikleri kalın yahut büyük bir at. (Ham s. 207.) **خَشَبٌ**’a da bak. Ve **أَخْشَبُ**’a iki yerde bak. ― -b2- Yine (farz edilen mecaz:) kişinin nazik, ince yahut titiz olmadığı bir hayat. (K.)

**خَشْبَةٌ**
**خَشْبَةٌ** ذ Parlatmadan önce, kılıcın ilk eğelenmesi. (TA.)

**خُشْبَانٌ**
**خُشْبَانٌ** ذ: **أَخْشَبُ**’a bak.

**خَشَابٌ**
**خَشَابٌ** ذ: **أَخْشَبُ**’a bak.

**خُشَابٌ**
**خُشَابٌ** ذ, Farsça **خُوشْ آبْ**’dan, [Arapçada asıl adıyla] **نَبِيذ** denilen içecek. (TA.)

**خَشِيبٌ**
**خَشِيبٌ** ذ ve ↓ **مَخْشُوبٌ** Karışık. (TA.) ― -b2- Ve birincisi, (K,) yahut ikisi, (TA,) Ayıklanmış, seçilmiş yahut seçilip ayrılmış: (K, TA:) böylece iki kelime iki zıt anlama sahip olur. (TA.) -A2- Yine birincisi (S, K) ve ikincisi, (K,) Parlatılmış bir kılıç: (S, K: *) bu [denilir ki] baskın anlamdır: (TA:) yahut ikisi de bilenmiş bir kılıç demektir. (JK, TA.) ― -b2- Ve birincisi, (As, S, K,) yahut ikisi, (JK, A,) dövülmesine başlanmış bir kılıç: böylece [yine] iki zıt anlama sahip olur: (S:) yahut dövülmüş, (K, * TA,) yahut eğe ile biçimlendirilmiş fakat henüz parlatılmamış: (As, TA:) yahut yeni yapılmış: (TA:) yahut kusurlu, tam olarak değil, yahut iyi değil, işlenmiş; (JK, A;) ve böylece iki kelime bir oka uygulanır: (A:) yahut birincisi, (S, K,) yahut ikisi, (TA,) bir oka, (S, K,) ve bir yaya, (K,) uygulanarak, (S, K) [kaba bir tarzda,] ilk işlemle, (S, TA,) henüz mükemmelleştirilmemiş, yahut pürüzsüz, yahut düz yapılmamış: (TA:) birincinin çoğulu (TA’ya göre bir yaya uygulanınca [fakat bu kayıt için bir sebep görmüyorum]) **خُشُبٌ** ve **خَشَائِبُ**. (K.) ↓ **مَخْشُوبٌ لَمْ يُنَقَّحْ** [Yontulmuş, henüz düzeltilmemiş] Meyd ve Z tarafından zikredilen bir darb-ı meseldir. (MF, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **شِعْرٌ خَشِيبٌ** ve ↓ **مَخْشُوبٌ** (mecaz:) Söyleyene geldiği gibi, [parlatılmamış ve üzerinde çalışılmamış olarak,] onda incelik yahut zarafet taslamaksızın ve çalışma yahut emek olmaksızın söylenen şiir. (A, * TA.) Ve **جَآءَ ↓ بِلمَخْشُوبِ** (mecaz:) [O, kendisine geldiği gibi, parlatılmamış ve üzerinde çalışılmamış olanı söyledi yahut dile getirdi]. (A, TA.) ― -b4- **خَشِيبٌ**’e ayrıca bak: **خَشِبٌ** maddesinde, üç yerde. ― -b5- Yine Kötü, bozuk yahut aşağılık anlamına gelir. (K.)

**خَشِيبَةٌ**
**خَشِيبَةٌ** ذ Bir kılıcın, (Skr aşağıdaki beyit üzerine, S, TA,) yapımı tamamlanmadan önce, [metalinin] tabii niteliği: (Skr:) yahut onun ağzı, yahut demiri: (A:) yahut onun keskin kenarı: yahut onun parlatması. (JK.) Sakhr der ki,
وَصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ
أَبْيَضُ مَهْوٌ فِى مَتْنِهِ زُبَدُ
Ve yapımı tamamlanmadan önce [metalinin] tabii niteliği arıtılmış keskin bir kılıç; [beyaz, yahut bir kılıç,] iki ağzında yahut iki yanında ince, [geniş yüzünde] türlü işaretler bulunan. (Skr.)

**خَشِيبِىٌّ**
**خَشِيبِىٌّ** ذ: **خَشِبٌ**’e bak.

**خَشَّابٌ**
**خَشَّابٌ** ذ: hemen sonra gelene bak.

**خَشَّابَةٌ**
**خَشَّابَةٌ** ذ [cins topluluk ismi; bunun tekili ↓ **خَشَّابٌ**’dır,] **خَشَب** [yani odun yahut kereste] satıcıları. (TA.) ― -b2- Sopa ile dövüşenler. -A2- ElHejeree’ye göre, **خشابة** [TA’da böyle, harekesiz] kılıç parlatıcısının, bir kılıcı parlatmayı bitirdiğinde onun üzerinden geçirdiği ince [**مطرق** denilen türden bir alet] (yani **مِطْرَق**, bk. o madde) demektir; bunun sonucu olarak kın hâlini değiştirmez. (TA.)

**خَاشِبٌ**
**خَاشِبٌ** ذ: **مُخْتَشِبٌ**’e bak.

**أَخْشَبُ**
**أَخْشَبُ** ذ: **خَشِبٌ**’e bak. Yine büyük bir dağ: (A:) yahut sarp yahut pürtüklü ve büyük bir dağ; (S, K;) ve bunun gibi ↓ **جَبَلٌ خَشِبٌ**: yahut çıkılamayan türden: (TA:) yüksek bir yer; sarp, pürtüklü taşlı: (JK:) **قُفّ** denilen türden, sarp ve taşlı bir arazi parçası: (TA:) çoğulu **أَخَاشِبُ**, (A, TA,) çünkü onda bir ismin niteliği baskındır: ve dişili **خَشْبَآءُ** da bazen aynı manada kullanılır; yahut **غَيْضَةٌ** [yani bir koruluk vb.] ile eş anlamlı olarak; fakat birinci mana daha iyi bilinir: ve bu [dahi] yukarıda zikredilen çoğul sebebiyle, sıfattan ziyade isim sayılır: (TA:) ve ↓ **خُشْبَانٌ** [dahi, **أَخْشَبُ**’un yahut **خَشِبٌ**’in bir çoğulu gibi görünür; zira onun] büyük de küçük de olmayan sarp yahut pürtüklü dağlar demek olduğu söylenmiştir: (K:) ve sarp arazi. (TA, **ذنب** maddesinde.) **خَشْبَآءُ** ayrıca sert arazi yahut yer demektir; (K, * TA;) içinde taşlar ve çakıllar ve toprak yahut kil bulunan arazi yahut yer. (IAmb, TA.) Ve **أَرْضٌ ↓ خَشَابٌ** (K, TA) **خَشْبَآءُ** gibi sert arazi yahut yer, (TA,) en az yağmurla akıp giden. (K, TA.) Ve **أَكَمَةٌ خَشْبَآءُ** (S, TA) taşları dağınık fakat birbirine yakın bir tepe. (TA.) Ve **جَبْهَةٌ خَشْبَآءُ** hoş olmayan bir alın; bunun gibi ↓ **خَشِبَةٌ**: (TA:) yahut hoş olmayan, katı bir alın; (JK, S, K; *) düz değil. (JK.) Ve **أَخْشَبُ الجَبْهَةِ** hoş olmayan ve katı bir alna sahip adam. (TA.)

**بَيْتٌ مُخَشَّبٌ**
**بَيْتٌ مُخَشَّبٌ** ذ [bugün böyle, fakat TA’da harekesiz yazılmıştır,] yapımında **خَشَب** [yani odun yahut kereste] bulunan bir ev. (TA.)

**مَخْشُوبٌ**
**مَخْشُوبٌ** ذ: **خَشِيبٌ**’e bak, dört yerde. ― -b2- El-Aaşâ tarafından bir ata uygulanmıştır; (S, TA;) manası: karışık soylu: (A 'Obeyd, TA:) yahut kırılmamış; iyi eğitilmemiş; hemen sonra gelenden dolayı; ve böylece yalnız El-Aaşâ tarafından kullanılmıştır. (IKh, TA.) ― -b3- **جَفْنَةٌ مَخْشُوبَةٌ** kusurlu yapılmış tahta bir çanak. (IKh, TA.) ― -b4- **طَعَامٌ مَخْشُوبٌ** [kusurlu hazırlanmış yemek; yani], et ise tam pişmemiş; et değilse (fakat tahıl ise, TA), onu hoş yahut lezzetli kılacak herhangi bir baharat yahut katık olmaksızın. (K, * TA.)

**مُخْتَشِبٌ**
**مُخْتَشِبٌ** ذ Bulabildiğini yiyen kimse; bunun gibi ↓ **خَاشِبٌ**. (JK.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَشَبَ
خَشَبَ I ( n. ac. خَشْب 1 ),
a.  Mixed.

b.  Sorted, picked over.

c.  Forged, fashioned, shaped ( sword, arrow ).

خَشَّبَ
خَشَّبَ II ,
a.  Became like wood.

b.  Put wooden hand-cuffs   on.

تَخَشَّبَ
تَخَشَّبَ V ,
a.  Gnawed, ate ( branches, dry herbage: camel ).

خَشَب
خَشَب 4 , ( pl. خُشْب 3 ,  خُشُب 10 ,  خُشْبَاْن 35 ),
a.  Timber, wood.

خَشَبَة
خَشَبَة 4t ,
a.  Piece of wood or timber.

خَشِب
خَشِب 5 ,
a.  Big, big-boned, rawboned.

b.  Hard, rough ( life ).

أَخْشَبُ
أَخْشَبُ 14 , ( pl. أَخَاْشِبُ 37 ),
a.  Rough, rugged.

خُشَاْب
خُشَاْب 24 ,  P. ,
a.  Intoxicating beverage ( prepared from dates or dried grapes ).

خَشِيْب
خَشِيْب 25 , ( pl. خُشُب 10 ,  خَشَاْئِبُ 46 ),
a.  Shaped, welded.

b.  Polished, tempered.

c.  Bad.

d.  see 5 (a) .

خَشَّاْب
خَشَّاْب 28 , ( pl. خَشَّاْبَة 28t ),
a.  Timbermerchant.

خَشْبَآءُ
خَشْبَآءُ 42 ,
a.  Hard, rough ( ground ).

اِخْشَوْشَبَ
اِخْشَوْشَبَ [ اِخْشَوْشَبَ XII ],
a.  Was bigboned.

b.  Fared badly, suffered privations; was hardened.

##### Türkçe

**خَشَبَ**
**خَشَبَ** I (isim mastarı **خَشْب** 1),
a. Karışık.

b. Ayıklanmış, seçilip ayrılmış.

c. Dövülmüş, yapılmış, şekillendirilmiş (kılıç, ok).

**خَشَّبَ**
**خَشَّبَ** II,
a. Odun gibi oldu.

b. Tahta kelepçeler taktı.

**تَخَشَّبَ**
**تَخَشَّبَ** V,
a. Kemirdi, yedi (dallar, kuru ot: deve).

**خَشَب**
**خَشَب** 4, (çoğulu **خُشْب** 3, **خُشُب** 10, **خُشْبَاْن** 35),
a. Kereste, odun.

**خَشَبَة**
**خَشَبَة** 4t,
a. Bir parça odun veya kereste.

**خَشِب**
**خَشِب** 5,
a. Büyük, iri kemikli, etsiz kemikli.

b. Sert, kaba (hayat).

**أَخْشَبُ**
**أَخْشَبُ** 14, (çoğulu **أَخَاْشِبُ** 37),
a. Kaba, engebeli.

**خُشَاْب**
**خُشَاْب** 24, F.,
a. Sarhoş edici içecek (hurmadan veya kuru üzümden hazırlanmış).

**خَشِيْب**
**خَشِيْب** 25, (çoğulu **خُشُب** 10, **خَشَاْئِبُ** 46),
a. Şekillendirilmiş, kaynatılmış (kaynaklanmış).

b. Parlatılmış, su verilmiş.

c. Kötü.

d. 5 (a)’ya bak.

**خَشَّاْب**
**خَشَّاْب** 28, (çoğulu **خَشَّاْبَة** 28t),
a. Kereste tüccarı.

**خَشْبَآءُ**
**خَشْبَآءُ** 42,
a. Sert, kaba (yer).

**اِخْشَوْشَبَ**
**اِخْشَوْشَبَ** [**اِخْشَوْشَبَ** XII],
a. İri kemikli oldu.

b. Kötü geçindi, yoksunluklar çekti; sertleşti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خشب
خَشَبَ - يَخْشِبُ - خَشَبَة - خُشُب
خَشَبَ - يَخْشِبُ + كائن + شيئاً: ينجره: يبريه ويصقله ويشحذه وينعمه كما يبرى ويصقل وينعم الحطب ليصير خشباً للنجارة
خَشَبَة: على وزن" فـَعـَلـَة": اسم فعل بمعنى مفعول من " خَشَبَ - يَخْشِبُ ": حطب أوجذع شجر منجور ومُخَشَّب: قطعة أو لوح خشب
خُشُب: جمع " خَشَبة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " استئصال أجزاء من الشيء على شكل طبقات، بالنجر والقشر والكشط "، وهي:
أرَمَ - يَأْرِمُ، زَبَرَ - يَزْبُرُ، سَفَنَ - يَسْفِنُ، خَشَبَ - يَخْشَبُ، كَشَطَ - يَكْشِط، سَحَتَ - يَسْحَتُ
خُشُب
 	﴿وإذا رأيتهم تعجبك أجسامهم وإن يقولوا تسمع لقولهم كأنهم خشب مسندة يحسبون كل صيحة عليهم هم العدو فاحذرهم قاتلهم الله أنى يؤفكون(4)﴾ المنافقون
مختار الصحاح
● [خشب] خ ش ب: جمع الخَشَبةِ خَشَبٌ بفتحتين و خُشُبٌ بضمتين و خُشْبٌ كقفل و خُشْبانٌ كغفران و الأخْشَبَانِ جبلا مكة وفي الحديث ﴿لا تزول مكة حتى يزول أخشباها﴾ وكل جبل خشن عظيم فهو أخْشَبُ وجبهة خَشْبَاءُ أي كريهة يابسة و الخَشِبُ بكسر الشين الخشن وقد اخْشَوْشَبَ صار خسنا وفي الحديث عن عمر رضي الله عنه ﴿اخشوشبوا﴾ وهو الغلظ وابتذال النفس في العمل والاحتفاء في المشي ليغلظ الجسد
معجم الفرائد القرآنية
خ ش ب
" خُشُبٌ" في قوله تعالـى " وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلهِمْ كَأَنَهُمْ خُشُبٌ مُسَنّدَةٌ " (4) المنافقون .
الخَشَبُ والخُشُب، جمع خشبة،وهي : ما غلظ من العيدان، والأَخْشَبُ الجبل الغليظ.
الراغب
خشب
- قال تعالى: }كأنهم خشب مسندة{ [المنافقون/4]، شبهوا بذلك لقلة غنائهم، وهو جمع الخشب ومن لفظ الخشب قيل خشبت السيف: إذا صقلته بالخشب الذي هو المصقل، وسيف خشيب قريب العهد بالصقل، وجمل خشيب أي: جديد لم يرض، تشبيها بالسيف الخشيب، وتخشيب الإبل: أكلت الخشب، وجبهة خشباء: يابسة كالخشب، ويعبر بها عمن لا يستحي، وذلك كما يشبه بالصخر في نحو قول الشاعر:
- 139 - والصخر هش عند وجهك في الصلابة
(البيت لمنصور بن ماذان، وهو في محاضرات الراغب 1/285 فيها (الوقاحة) بدل (الصلابة) )
والمخشوب: المخلوط به الخشب، وذلك عبارة عن الشيء الرديء.
ملخص اللسان
1.     وخَشَبَ السيفَ يَخْشِبُه خَشْباً فهو مَخْشُوبٌ وخَشِيبٌ: طَبَعَه،  وقيل : صَقَلَه.  - والخَشْبُ: الشَّحْذُ. وسيفٌ خَشِيبٌ مَخْشُوبٌ أَي شَحِيذٌ. - وإِنما أَصلُه بُرِدَ قبل أَن يُلَيَّنَ؛ - واخْتَشَبَ  السيفَ: اتَّخَذَه خَشْباً؛
2.     وخَشَبْتُ النَّبْلَ خَشْباً إِذا بَرَيْتَها البَرْيَ الأَوّل ولم تَفْرُغْ منها.
3.     الخَشَبَةُ: ما غَلُظَ مِن العِيدانِ، والجمع خَشَبٌ، مثل شجرةٍ وشَجَر، وخُشُبٌ وخُشْبٌ خُشْبانٌ - ويقال لضَرْبٍ من الشِّيعةِ: الخَشَبِيَّةُ؛ قيل: لأَنهم حَفِظُوا خَشَبةَ زَيْدِ بن عليّ، رضي اللّه عنه، حينَ صُلِبَ،
4.     خُشُبٌ بالليل، صُخُبٌ بالنهار؛ أَراد: أَنهم يَنامُونَ الليلَ، كأَنهم خُشُبٌ مُطَرَّحةٌ، لا يُصَلُّون فيه
5.     وكلُّ شيءٍ غَلِيظٍ خَشِنٍ، فهو أَخْشَبُ وخَشِبٌ.
6.     والأَخْشَبُ مِن الجِبال: الخَشِنُ الغَلِيظُ؛ ويقال: هو الذي لا يُرْتَقَى فيه.
7.     والأَخْشَبُ من القُفِّ: ما غَلُظَ، وخَشُنَ، وتحَجَّر؛ والجمع  أَخاشِبُ لأَنه غَلَبَ عليه الأَسْماءُ؛
8.     وتخَشَّبَتِ الإِبلُ: أَكلت الخَشَبَ؛
لسان العرب
● - خشب: الخَشَبَةُ: ما غَلُظَ مِن العِيدانِ، والجمع خَشَبٌ، مثل شجرةٍ وشَجَر، وخُشُبٌ وخُشْبٌ خُشْبانٌ. وفي حديث سَلْمانَ: كان لا يَكادُ يُفْقَهُ كلامُه مِن شِدَّةِ عُجْمَتِه، وكان يسمي الخَشَبَ الخُشْبانَ. قال ابن الأَثير: وقد أُنْكِرَ هذا الحديثُ، لأَنَّ سَلْمانَ كان يُضارِعُ كلامُه كلامَ الفُصَحاءِ، وإِنما الخُشْبانُ جمع خَشَبٍ، كحَمَلٍ وحُمْلانٍ؛ قال:  كأَنـَّهم، بجَنُوبِ القاعِ، خُشْبانُ  \<ص:352>  قال: ولا مَزيد على ما تَتَساعدُ في ثُبوتِه الرِّوايةُ والقياسُ.  وبَيْتٌ مُخَشَّبٌ: ذو خَشَب.  والخَشَّابةُ: باعَتُها.  وقوله عز وجل، في صفة المنافقين: كأَنهم خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ؛ وقُرئَ  خُشْبٌ، بإِسكان الشين، مثل بَدَنةٍ وبُدْنٍ. ومن قال خُشُبٌ، فهو بمنزلة ثَمَرَةٍ وثُمُرٍ؛ أَراد، واللّه أَعلم: أَنَّ المنافقين في تَرْكِ  التَّفَهُّمِ والاسْتِبْصارِ، وَوَعْي ما يَسْمَعُونَ من الوَحْيِ، بمنزلة  الخُشُبِ. وفي الحديث في ذِكر المنافقين: خُشُبٌ بالليل، صُخُبٌ بالنهار؛ أَراد: أَنهم يَنامُونَ الليلَ، كأَنهم خُشُبٌ مُطَرَّحةٌ، لا يُصَلُّون فيه؛ وتُضم الشين وتسكن تخفيفاً.  والعربُ تقول للقَتِيلِ: كأَنه خَشَبةٌ وكأَنه جِذْعٌ.  وتخَشَّبَتِ الإِبلُ: أَكلت الخَشَبَ؛ قال الراجز ووصف إِبلاً:  حَرَّقَها، مِن النَّجِيلِ، أَشْهَبُهْ، أَفْنانُه، وجَعَلَتْ تَخَشَّبُهْ  ويقال: الإِبلُ تَتَخَشَّبُ عِيدانَ الشجرِ إِذا تَناوَلَتْ أَغصانَه.  وفي حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما: كان يُصَلي خَلْفَ الخَشَبِيَّةِ؛ قال ابن الأَثير: هم أَصْحابُ الـمُخْتارِ بن أَبي عُبَيدة؛ ويقال لضَرْبٍ من الشِّيعةِ: الخَشَبِيَّةُ؛ قيل: لأَنهم حَفِظُوا خَشَبةَ زَيْدِ بن عليّ، رضي اللّه عنه، حينَ صُلِبَ، والوجه الأَوّل، لأَنّ صَلْبَ زَيْدٍ كان بعد ابنِ عُمَر بكثير.  والخَشِيبةُ: الطَّبِيعةُ.  وخَشَبَ السيفَ يَخْشِبُه خَشْباً فهو مَخْشُوبٌ وخَشِيبٌ: طَبَعَه،  وقيل : صَقَلَه.  والخَشِيبُ من السيوفِ: الصَّقِيلُ؛ وقيل: هو الخَشِنُ الذي قد بُرِدَ  ولم يُصْقَلْ، ولا أُحْكِمَ عَمَلُه، ضدٌّ؛ وقيل: هو الحديثُ الصَّنْعة؛  وقيل: هو الذي بُدِئَ طَبْعُه. قال الأَصمعي: سيف خَشِيبٌ، وهو عند الناس الصَّقِيلُ، وإِنما أَصلُه بُرِدَ قبل أَن يُلَيَّنَ؛ وقول صخر الغي:  ومُرْهَفٌ، أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُه،  * أَبْيَضُ مَهْوٌ، في مَتْنِهِ، رُبَدُ  أَي طَبِيعَتُه. والـمَهْوُ: الرّقِيقُ الشَّفْرَتَينِ. قال ابن جني:  فهو عندي مقلوب من مَوْهٍ، لأَنه من الماءِ الذي لامُهُ هاء، بدليل قولهم في جمعه: أَمْواهٌ. والمعنى فيه: أَنه أُرِقَّ، حتى صارَ كالماءِ في رِقَّتهِ. قال: وكان أَبو علي الفارسي يرى أَن أَمْهاه، من قول امرئِ القَيس:  راشَه مِنْ رِيشِ ناهِضةٍ،  * ثُمَّ أَمْهاهُ على حَجَرِهْ  قال: أَصله أَمـْوَهَهُ، ثم قدَّم اللام وأَخَّر العين أَي أَرَقَّه كَرِقَّةِ الماءِ. قال، ومنه: مَوَّهَ فلان عَليَّ الحَدِيثَ أَي حَسَّنَه، حتى كأَنـَّه جعل عليه طَلاوةً وماءً. والرُّبَدُ: شِبْهُ مَدَبِّ النمل، والغُبارِ.  وقيل: الخَشْبُ الذي في السَّيف أَن يَضَعَ عليه سِناناً عَريضاً  أَمْلَسَ، فيَدْلُكَه به، فإِن كان فيه شُقُوقٌ، أَو شَعَثٌ، أَو حَدَبٌ ذَهَبَ  به وامْلَسَّ.  قال الأَحمر: قال لي أَعْرابي: قلت لصَيْقَلٍ: هل  \<ص:353>  فَرَغْتَ مِنْ سَيْفِي؟ قال: نعم، إِلاَّ أَني لم أَخْشِبْه.  والخشابةُ: مِطْرَقٌ دَقِيقٌ إِذا صَقَلَ الصَّيْقَلُ السَّيْفَ وفَرَغَ منه، أَجراها عليه، فلا يُغَبِّره الجَفْن؛ هذه عن الهجري.  والخَشْبُ: الشَّحْذُ. وسيفٌ خَشِيبٌ مَخْشُوبٌ أَي شَحِيذٌ. واخْتَشَبَ  السيفَ: اتَّخَذَه خَشْباً؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  ولا فَتْكَ إِلاّ سَعْيُ عَمْرٍو ورَهْطِه،  * بما اخْتَشَبُوا، مِن مِعْضَدٍ ودَدانِ  ويقال: سَيْفٌ مَشْقُوقُ الخَشِيبةِ؛ يقول: عُرِّضَ حين طُبِعَ؛ قال ابن  مِرْداسٍ:  جَمَعْتُ إِلَيْهِ نَثْرَتي، ونجِيبَتي،  * ورُمْحِي، ومَشْقُوقَ الخَشِيبةِ، صارِما  والخَشْبةُ: البَرْدةُ الأُولى، قَبْلَ الصِّقال؛ وأَنشد:  وفُترةٍ مِنْ أَثْلِ ما تَخَشَّبا  أَي مـما أَخَذه خَشْباً لا يَتَنَوَّقُ فيه، يأْخُذُه مِن ههُنا وههُنا.وقال أَبو حنيفة: خَشَبَ القَوْسَ يَخْشِبُها خَشْباً: عَمِلَها عَمَلَها الأَوّلَ، وهي خَشِيبٌ مِنْ قِسِيٍّ خُشُبٍ وخَشائِبَ.  وقِدْحٌ مَخْشُوبٌ وخَشِيبٌ: مَنْحُوتٌ؛ قال أَوْسٌ في صفة خيل:  فَخَلْخَلَها طَوْرَين، ثم أَفاضَها *  كما أُرْسِلَتْ مَخْشُوبةٌ لم تُقَدَّمِ(1)  (1 قوله «فخلخلها» كذا في بعض النسخ بخاءين معجمتين وفي شرح القاموس بمهملتين وبمراجعة المحكم يظهر لك الصواب والنسخة التي عندنا منه مخرومة.)ويُروى: تُقَوَّمِ أَي تُعَلَّمِ.  والخَشِيبُ: السَّهْمُ حين يُبْرَى البَرْيَ الأَوَّل.  وخَشَبْتُ النَّبْلَ خَشْباً إِذا بَرَيْتَها البَرْيَ الأَوّل ولم تَفْرُغْ منها. ويقول الرجل للنَّبَّالِ: أَفَرَغْتَ مِن سَهْمِي؟ فيقول: قد خَشَبْتُه أَي قد بَرَيْتُه البَرْيَ الأَوَّل، ولم أُسَوِّه، فإِذا فَرَغَ قال: قد خَلَقْتُه أَي لَيَّنْتُه من الصَّفاة الخَلْقاءِ، وهي الـمَلْساءُ. وخَشَبَ الشِّعْر يَخْشِبُه خَشْباً أَي يُمِرُّه كما يَجِيئُه، ولم يَتَأَنَّقْ فيه، ولا تَعَمَّلَ له؛ وهو يَخْشِبُ الكلام والعَمَلَ إِذا لم يُحْكِمْه ولم يُجَوِّدْه.  والخَشِيبُ: الرَّدِيءُ والـمُنْتَقَى. والخَشِيبُ: اليابِسُ، عن كراع.  قال ابن سيده: وأُراه قال الخشِيبَ والخَشِيبيَّ.  وجَبْهَةٌ خَشْباءُ: كَرِيهةٌ يابِسةٌ. والجَبْهةُ الخَشْباءُ: الكَرِيهةُ، وهي الخَشِبةُ أَيضاً، ورجل أَخْشَبُ الجَبْهةِ؛ وأَنشد:  إِمَّا ترَيْني كالوَبِيلِ الأَعْصَلِ،  *  أَخْشَبَ مَهْزُولاً، وإِنْ لم أُهْزَلِ  وأَكمَةٌ خَشْباءُ وأَرْضٌ خَشْباءُ، وهي التي كأَنَّ حِجارَتها  مَنْثُورةٌ مُتَدانِيةٌ؛ قال رؤْبة:  بكُلِّ خَشْباءَ وكُلِّ سَفْحِ  وقولُ أَبي النَّجْمِ:  إِذا عَلَوْنَ الأَخْشَبَ الـمَنْطُوحا  يريد: كأَنه نُطِحَ. والخَشِيبُ: الغَلِيظُ الخَشِنُ مَنْ كلّ شيءٍ.  والخَشيبُ من الرِّجال: الطَّوِيلُ الجافي، العارِي العِظام، مع شِدّة  وصَلابة وغِلَظٍ؛  \<ص:354>  وكذلك هو من الجِمالِ.  وقد اخْشَوْشَبَ أَي صارَ خَشِباً، وهو الخَشِنُ.  ورَجل خَشِيبٌ: عارِي العَظْمِ، بادِي العَصَبِ. والخَشِيبُ منَ الإِبل: الجافي، السَّمْجُ، الـمُتَجافي، الشاسِئُ الخَلْقِ؛ وجمَلٌ خَشِيبٌ أَي غَلِيظٌ. وفي حديث وَفْدِ مَذْحِجَ على حَراجِيجَ: كأَنها أَخاشِبُ، جمع الأَخْشَبِ؛ والحَراجيجُ: جمع حُرْجُوجٍ، وهي الناقةُ الطويلةُ، وقيل: الضَّامِرةُ؛ وقيل: الحادَّةُ القَلْبِ. وظَلِيمٌ خَشِيبٌ أَي خَشِنٌ.  وكلُّ شيءٍ غَلِيظٍ خَشِنٍ، فهو أَخْشَبُ وخَشِبٌ.  وتخَشَّبَتِ الإِبلُ إِذا أَكلت اليَبِيسَ من الـمَرْعَى. وعَيْشٌ خَشِبٌ:  غير مُتَأَنَّقٍ فيه، وهو من ذلك.  واخْشَوْشَبَ في عَيْشِه: شَظِفَ. وقالوا: تمَعْدَدُوا، واخْشَوْشِبُوا  أَي اصْبِرُوا على جَهْدِ العَيْشِ؛ وقيل تَكَلَّفُوا ذلك، ليكون  أَجْلَدَ لكم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: اخْشَوْشِبُوا، وتَمعْدَدُوا. قال: هو الغِلَظُ، وابْتِذالُ النَّفْسِ في العَمَل، والاحْتِفاءُ في الـمَشْيِ، ليَغْلُظ الجَسَدُ؛ ويُروى: واخْشَوْشِنُوا، من العِيشةِ الخَشْناءِ.  ويقال: اخْشَوْشَب الرَّجُل إِذا صارَ صُلْباً، خَشِناً في دِينهِ ومَلْبَسِه ومَطْعَمِه، وجَمِيعِ أَحْوالِه. ويُروى بالجيم والخاءِ المعجمة،  والنون؛ يقول: عِيشُوا عَيْشَ مَعَدٍّ، يعني عَيْشَ العَرَبِ الأَوَّل، ولا  تُعَوِّدُوا أَنـْفُسَكم التَّرَفُّه، أَو عِيشةَ العَجَمِ، فإِنَّ ذلك يَقْعُدُ بكم عن المغازي.  وجَبَلٌ أَخْشَبُ: خَشِنٌ عظيم؛ قال الشاعر يصف البعير، ويُشَبِّهه فوقَ النُّوق بالجَبَل:  تَحْسَبُ فَوْقَ الشَّوْلِ، مِنه، أَخْشَبا  والأَخْشَبُ مِن الجِبال: الخَشِنُ الغَلِيظُ؛ ويقال: هو الذي لا يُرْتَقَى فيه. والأَخْشَبُ من القُفِّ: ما غَلُظَ، وخَشُنَ، وتحَجَّر؛ والجمع  أَخاشِبُ لأَنه غَلَبَ عليه الأَسْماءُ؛ وقد قيل في مؤَنَّثه: الخَشْباءُ؛ قال كثير عزة:  يَنُوءُ فَيَعْدُو، مِنْ قَريبٍ، إِذا عَدا  * ويَكْمُنُ، في خَشْباءَ، وَعْثٍ مَقِيلُها  فإِما أَن يكون اسماً، كالصَّلْفاءِ، وإِما أَن يكون صفة، على ما يطرد في باب أَفعل، والأَوّل أَجود، لقولهم في جمعه: الأَخاشِبُ. وقيل الخَشْباءُ، في قول كثير، الغَيْضةُ، والأَوّلُ أَعْرَفُ.  والخُشْبانُ: الجِبالُ الخُشْنُ، التي ليست بِضِخامٍ، ولا صِغارٍ. ابن  الأَنباري: وقَعْنا في خَشْباءَ شَدِيدةٍ، وهي أَرضٌ فيها حِجارةٌ وحَصى وطين. ويقال: وقَعْنا في غضْراءَ، وهي الطِّين الخالِصُ الذي يقال له الحُرُّ، لخُلُوصِه مِن الرَّمْلِ وغيره. والحَصْباءُ: الحَصى الذي يُحْصَبُ به.  والأَخْشَبانِ: جَبَلا مَكَّةَ. وفي الحديث في ذِكْر مَكَّةَ: لا تَزُولُ مَكَّةُ، حتى يَزُولَ أَخْشَباها. أَخْشَبا مَكَّةَ: جَبَلاها. وفي الحديث: أَن جِبْرِيلَ، عليه السلام، قال: يا محمدُ إِنْ شِئْتَ جَمَعْتُ عَليهم الأَخْشَبَينِ، فقال: دَعْني أُنْذِرْ قَوْمي؛ صلى اللّه عليه وسلم،  وجَزاه خَيراً عن رِفْقِه بأُمَّتِه، ونُصْحِه لهم، وإِشْفاقِه عليهم.  غيره: الأَخْشَبانِ: الجَبَلانِ الـمُطِيفانِ بمكَّةَ، وهما: أَبو قُبَيْس  والأَحْمرُ، وهو جبَل مُشْرِفٌ وَجْهُه على قُعَيْقِعانَ.  \<ص:355>  والأَخْشَبُ: كلُّ جَبَلٍ خَشِنٍ غَلِيظٍ.  والأَخاشِبُ: جِبالُ الصَّمَّان. وأَخاشِبُ الصَّمَّانِ: جِبال اجْتَمَعْنَ بالصَّمَّانِ، في مَحِلّة بني تَمِيم، ليس قُرْبَها أَكَمةٌ، ولا جَبَلٌ؛ وصُلْبُ الصَّمَّانِ: مكانٌ خَشِبٌ أَخْشَبُ غَلِيظٌ؛ وكلُّ خَشِنٍ أَخْشَبُ وخَشِبٌ.  والخَشْبُ: الخَلْطُ والانْتِقاءُ، وهو ضِدٌّ. خَشَبَه يَخْشِبُه خَشْباً، فهو خَشِيبٌ ومَخْشُوبٌ. أَبو عبيد: الـمَخْشُوب: الـمَخْلوط في نَسَبِه؛ قال الأَعشى يصف فرساً:  قافِلٍ جُرْشُعٍ، تراه كَيَبْس الرَّ  * بْل، لا مُقْرِفٍ، ولا مَخْشُوبِ  قال ابن بري: أَورد الجوهري عجز هذا البيت، لا مقرفٌ ولا مَخْشُوبُ، قال: وصوابه لا مُقْرِفٍ ولا مَخْشُوبِ بالخفض، وبعده:  تِلْكَ خَيْلي منه، وتِلكَ رِكابي،  * هُنَّ صُفْرٌ أَولادُها، كالزَّبيبِ  قال ابن خالويه: الـمَخْشُوب الذي لم يُرَضْ، ولم يُحَسَّنْ تَعْلِيمه،  مُشَبَّهٌ بالجَفْنةِ الـمَخْشُوبة، وهي التي لم تُحْكَمْ صَنْعَتُها.  قال: ولم يَصِفِ الفَرَسَ أَحَدٌ بالـمَخْشُوبِ، إِلاَّ الأَعْشَى. ومعنى  قافِل: ضامِرٌ. وجُرْشُعٌ: مُنْتَفِخُ الجَنْبَينِ. والرَّبْلُ: ما تَرَبَّلَ من النَّباتِ في القَيظ، وخرج من تحت اليَبيسِ مِنه نباتٌ أَخضَر.  والـمُقْرِفُ: الذي دانَى الهُجْنةَ مِنْ قِبَلِ أَبيهِ.  وخَشَبْتُ الشيءَ بالشيءِ: خَلَطْتُه به.  وطعامٌ مَخْشُوبٌ إِذا كان حَبّاً، فهو مُفَلَّقٌ قَفارٌ، وإِن كان لحماً  فَنيءٌ لم يَنْضَجْ. ورجل قَشِبٌ خَشِبٌ: لا خَيرَ عنده، وخَشِبٌ إِتْباعٌ  له. الليث: الخَشَبِيَّةُ: قومٌ مِنَ الجَهْمِيَّةِ(1)  (1 قوله «الجهمية» ضبط في التكملة، بفتح فسكون، وهو قياس النسب إِلى جهم بفتح فسكون أيضاً، ومعلوم أن ضبط التكملة لا يعدل به ضبط سواها.) يَقُولون: إِنَّ اللّه لا يتَكَلَّم، ويقُولون: القرآنُ مَخْلُوقٌ.  والخِشابُ: بُطُونٌ مِن تَمِيمٍ؛ قال جرير:  أَثَعْلَبَةَ الفوارِسِ أَم رِياحاً،  * عَدَلْتَ بهم طُهَيَّةَ والخِشابا؟  ويُروى: أَو رَباحاً.  وبنو رِزامِ بن مالكِ بن حَنْظَلَة يقال لهم: الخِشابُ. واستشهد الجوهري ببيت جرير هذا على بني رِزامٍ.  وخُشْبانُ : اسم. وخُشْبانُ: لَقَبٌ.  وذُو خَشَبٍ: موضِع ؛ قال الطِّرِمَّاحُ:  أَو كالفَتى حاتِمٍ، إِذْ قالَ: ما ملَكَتْ  * كَفَّايَ للنَّاسِ نُهْبَى، يومَ ذي خَشَبِ  وفي الحديث ذكر خُشُبٍ، بضمتين، وهو وادٍ على مَسِيرةِ لَيْلة من الـمَدينةِ، له ذِكرٌ كَثيرٌ في الحديث والمغازي، ويقال له: ذُو خُشُبٍ.
مقاييس اللغة:
(خشب)  الخاء والشين والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خشونةٍ وغِلَظ. فالأخْشَب: الجبَلُ الغليظ. ومن ذلك قول النبي صلى الله عليه وسلم، في مكّة: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". يريد جبلَيْها. وقول القائل يصف بعيراً:
* تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
فإنّه شبَّهَ ارتفاعَه فوق النُّوق بالجبَل. والخَشِيب السيف الذي بُدِئَ طَبعُه؛ ولا يكون في هذه الحال إلاّ خَشِناً. وسهمٌ مخْشوبٌ وخشيبٌ، وهو حين يُنْحَتُ. وجَمَلٌ خشيب: غليظ. وكلُّ هذا عندي مشتقٌّ من الخشَب. وتخشَّبت الإبل، إذا أكَلَتِ اليبيسَ من المرعَى. ويقال جَبْهةٌ خَشْبَاءُ: كريهة يابسة ليست بمستوية. وظَليمٌ خشيبٌ: غليظ. قال أبو عُبيد: الخشيبُ السَّيفُ الذي بُدِئَ طبعُه؛ ثمّ كثُر حتَّى صار عندهم الخشيبُ الصقيلَ.
القاموس المحيط:
الخَشَبُ، محركةً ما غَلُظَ من العِيدانِ، ج خَشَبٌ، محركةً أيضاً، وبضمتين، وخُشْبٌ وخُشْبانٌ، بضمهما. وخَشَبَهُ يَخْشِبُهُ خَلَطَه، وانْتَقاهُ، ضِدُّ، والسَّيْفَ صَقَلَه أوْ شَحذَه، وطَبَعَه، ضِدُّ، والشِّعْرَ قاله من غير تَنَوُّقٍ وتَعَمُّلٍ له، كاخْتَشَبَهُ، والقَوْسَ عَمِلَها عَمَلَها الْأَوَّلَ. والخَشيبُ، كأمير السَّيْفُ الطَّبيعُ والصَّقِيلُ، كالمَخْشُوب، والرَّدِيءُ، والمُنْتَقى، والمَنْحُوتُ من القِسِيّ والْأَقْداحِ، ج ككُتُبٍ، وخَشائِبُ، والطَّويلُ الجافي العاري العظام في صَلاَبةٍ، كالخَشِبِ، كَكَتِفٍ، والخَشِيبِيّ. وقد اخْشَوشَبَ. ورجلٌ خِشْبٌ قِشْبٌ، بكسرهما لا خَيْرَ فيه. وكالكَتِفِ الخَشِنُ، كالْأَخْشَبِ، والعَيْشُ غَيْرُ المُتَأَنَّقِ فيه. واخْشَوْشَبَ في عَيْشِهِ صَبَرَ على الجَهْدِ، أو تَكَلَّفَ في ذلك ليكُونَ أَجْلَدَ له. والْأَخْشَبُ الجَبَلُ الخَشِنُ العظيمُ. والْأَخْشَبانِ جَبَلاَ مكةَ أبو قُبَيْسٍ والْأَحْمَرُ، وجَبَلاَ مِنى. والخَشْبَاءُ الشَّديدةُ، والكَرِيهَةُ، واليابِسَةُ. والخَشَبِيَّةُ، مُحَرَّكَةً قومٌ من الجَهْمِيَّةِ. والخُشْبانُ، بالضم الجبالُ الخُشْنُ، لَيْسَتْ بضِخامٍ ولا صِغارٍ، ورجلٌ، وع.
وتَخَشَّبَتِ الْإِبِلُ: أَكَلَت الخَشَبَ أو اليَبيسَ. والْأَخاشِبُ: جِبالُ الصَّمَّانِ. وأرضٌ خَشَابٌ، كَسحابٍ: تَسِيلُ من أدْنَى مَطَرٍ. وذو خَشَبٍ، محركةً: ع باليَمَنِ. ومالٌ خَشَبٌ: هَزْلَى.
والخَشَبِيُّ: ع وَرَاءَ الفُسْطَاط. وخَشَبَةُ بنُ الخَفِيفِ: تابعيُّ فارسٌ، وكجُنُبٍ: وادٍ باليمامة، ووادٍ بالمدينة. وخَشَباتٌ، محركةً: ع وَرَاءَ عَبّادَانَ. والمُخَيْشِبَةُ: ة باليَمنِ. والمُخَيْشِيبُ: ع بها.
والخِشَابُ، كَكِتَابٍ: بُطونٌ من تَميمٍ. وطَعامٌ مَخْشوبٌ: إن كان لَحْماً فَنِيءٌ، وإلا فَقَفَارٌ.
تاج العروس:
خ ش ب
الخَشَبَة مُحَرَّكَةً : ما غَلُظَ مِنَ العِيدَانِ ج خَشَبٌ مُحَرَّكَةَ أَيضاً مثل شَجَرَة وشَجَر وخُشُبٌ بضَمَّتَيْنِ قال الله تعالى في صِفَةِ المُنَافِقِينَ " كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَة " مثل ثَمَرَةٍ وثُمُرٍ وقُرِىء خُشْبٌ بإِسْكانِ الشِّينِ مثل بَدَنَةٍ وبُدْنٍ أَرَادَ - واللهُ أَعْلَمُ - أَنَّ المُنَافِقِينَ في تَرْكِ التَّفَهُّمِ والاسْتِبْصَارِ وَوَعْيِ مَا يَسْمَعُونَ مِن الوَحْيِ بمنزلَةِ الخُشُبِ وفي الحديث في ذكر المنافقينَ " خُشُبٌ باللَّيْلِ صُخُبٌ بالنَّهَارِ " أَرَادَ أَنَّهُم يَنَامُونَ اللَّيلَ لا يُصَلُّونَ كأَنَّ جُثَثَهُم خُشُبٌ : مَطْرُوحَةٌ وهو مجازٌ وتُضَم الشِّينُ وتُسَكَّنُ تخفيفاً والعربُ تقولُ لِلْقَتِيلِ : كأَنَّه خَشَبَةٌ وكَأَنَّهُ جِذْعٌ وخُشْبَانٌ بضمهما أَي بضم أَولهما مثل حَمَلٍ وحُمْلاَنٍ قال :
" كَأَنَّهُمْ بِجَنُوبِ القَاعِ خُشْبَانُ
وفي حَديث سَلْمَانَ " كَانَ لاَ يكاد يُفْقَهُ كَلاَمُهُ مِن شِدَّةِ عُجْمَتِهِ وكانَ يُسَمِّي الخَشَبَ الخُشْبَانَ " قال ابنُ الأَثير : وقد أُنْكِرَ هذا الحديثُ لأَنَّ سَلْمَانَ كانَ يُضَارِعُ كَلاَمُه كَلاَمَ الفُصْحَاءِ
قلتُ : وكَذَا قولُهُم : سِينُ بِلالٍ عِنْدَ اللهِ شِينٌ وقد سَاعَدَ في ثُبُوتِ الخُشْبَانِ الرِّوَايَةُ والقِيَاسُ كَمَا عَرَفْتَ
وبَيْتٌ مُخَشَّبٌ : ذُو خَشَبٍ والخَشَّابَةُ بَاعَتُهَا
وخَشَبَهُ يَخْشِبُهُ خَشْباً فَهُوَ خَشِيبٌ ومَخْشُوبٌ : خَلَطَهُ وانْتَقَاهُ والخَشْبُ : الخَلْطُ والانْتِقَاءُ وهو ضِدٌّ وخَشَبَ الشيءَ بالشيءِ : خَلَطَهُ بهِ وخَشَبَ السَّيْفَ يَخْشِبُهُ خَشْباً فهو مَخْشُوبٌ وخَشِيب : صَقَلهُ وفي نسخة بعد هذا أَوْ شَحَذَهُ والخَشَبُ : الشَّحْذُ نَقَلَه الصاغانيّ وخَشَبَ السَّيْفَ : طَبَعَهُ أَيْ بَرَدَهُ ولم يَصْقُلْهُ وهو ضِدٌّ فَعَلَى هذَا يَكُونُ قولُه : " أَوْ شَحَذَه " بعدَ قولهِ " ضِدٌّ " كما هو ظاهر ومن المجاز : خَشَبَ الشِّعْرَ يَخْشِبُهُ خَشْباً : أَمَرَّهُ كَمَا جَاءَه أَي قَالَهُ مِنْ غَيْرش تَنَوُّقٍ وفي نسخة : من غير تَأَنَّقٍ ولاَ تَعَمُّلٍ له هو يَخْشِبُ الكَلامَ والعَمَلَ : إذا لَمْ يُحْكِمْهُ وَلَمْ يُجَوِّدْهُ وشِعْرٌ خَشِيبٌ ومَخْشُوبٌ وجَاءَ بالمَخْشُوبِ وكان الفَرَزْدَق يُنَقِّح الشِّعْرَ وجَرِيرٌ يَخْشِبُهُ وكَانَ خَشْبُ جَرِيرٍ خَيْراً من تَنْقِيحِ الفَرَزْدَقِ وقولُه كاخْتَشَبَهُ ظَاهِرُ إطْلاَقِهِ أَنَّه يُسْتَعْمَلُ في الشِّعْرِ والعَمَلِ كَمَا يُسْتَعْمَلُ في السَّيْفِ وأَنه كالثُّلاَثِيِّ في مَعَانِيهِ المَذْكُورةِ ومثلُه للصاغانيّ وأَنْشَدَ لَجَنْدَلِ بنِ المُثَنَّى
" قَدْ عَلِمَ الرَّاسِخُ في الشِّعْرِ الأَرِبْ
" والشُّعَرَاءُ أَنَّنِي لاَ أَخْتَشِبْ
" حَسْرَى رَذَايَاهُمْ ولكِنْ أَقْتَضِبْ والذي في لسان العرب : مَا نَصُّهُ : اخْتَشَبَ السَّيْفَ : اتَّخَذَهُ خَشْباً مَا تَنَوَّقَ فِيهِ يَأْخُذُهُ مِنْ هُنَا وهَا هُنَا أَنشدَ ابنُ الأَعرابيّ :
وَلاَ فَتْكَ إلاَّ سَعْيُ عَمْرٍو وَرَهْطِهِ ... بِمَا اخْتَشَبُوا مِنْ مِعْضَدٍ ودَدَانِ قلتُ : وكَذَا : تَخَشَّبَهُ أَي أَخَذَهُ خَشْباً مِنْ غَيْرِ تَنَوُّقٍ قال :
" وقِتْرَةٍ مِنْ أَثْلِ مَا تَخَشَّبَا وخَشَب القَوْسَ يَخْشِبُهَا خَشْباً عَمِلَهَا عَمَلَهَا الأَوَّلَ قاله أَبو حنيفةَ وخَشَبْتُ النَّبْلَ خَشْباً أَي بَرَيْتُه البَرْيَ الأَوَّلَ ولم أُسَوِّه فإِذَا فَرَغَ قال قَدْ خَلَقْتُه أَي لَيَّنْتُه من الصَّفَاةِ الخَلْقَاءِ وهي المَلْسَاءُ
والخَشِيبُ كأَمِيرٍ من السُّيوفِ : الطَّبِيعُ هو الخَشِنُ الذي قد بُرِدَ ولم يُصْقَلْ ولا أُحْكِمَ عَمَلُه . والخَشِيبُ : الصَّقِيل ضِدٌّ وقيل : هو الحَدِيث الصَّنْعَةِ وقيلَ : هو الذي بُدِيءَ طَبْعُه قال الأَصمعيّ : سَيْفٌ خَشِيبٌ وهو عند الناس : الصَّقِيلِ وإنما أَصْلُه بُرِدَ قَبْلَ أَنْ يُلَيَّنَ وسَيْفٌ خَشِيب كالمَخْشُوبِ أَي شَحِيذٌ ويقالُ : سَيْفٌ مَشْقُوقُ الخَشِيبَةِ يَقُولُ : عُرِّضَ حِنَ طُبِعَ قال ابنُ مِرْدَاسٍ :
جَمَعْتُ إلَيْهِ نَثْرَتِي ونَجِيبَتِي ... ورُمْحِي ومَشْقُوقَ الخَشِيبَةِ صَارِمَا والخَشْبَةُ : البَرْدَةُ الأُولَى قَبْلَ الصِّقَال
والخَشِيبَةُ : الطَّبِيعَة قال صَخْرُ الغَيِّ :
ومُرْهَفٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ ... أَبْيَضُ مَهْوٌ في مَتْنِهِ رُبَدُ أَي طَبِيعَتُه والمَهْوُ : الرَّقِيقُ الشَّفْرَتَيْنِ والمعْنَى أَنَّه أُرِقَّ حتى صار كالمَاءِ في رِقَّتِهِ والرُّبَدُ : شِبْهُ مَدَقّ النَّمْلِ أَو الغُبَارِ وقيل : الخَشْبُ الذي في السَّيْفِ : أَن تَضَعَ سِنَاناً عَرِيضاً أَمْلَسَ عليه فتدْلُكَهُ فإنْ كان فيه شَعَبٌ أَو شِقَاقٌ أَو حَدَبٌ ذَهَبَ به وامْلَسَّ قال الأَحْمَرُ : قال لي أَعرابيٌّ : قُلْتُ لِصَيْقَلٍ : هلْ فَرَغْتَ مِنْ سَيْفِي قَالَ : نَعَمْ إلاَّ أَنِّي لَمْ أَخْشِبْهُ
والخِشَابَةُ مِطْرَقٌ دَقِيقٌ إذا صَقَلَ الصَّيْقَلُ السيفَ وفَرَغَ منه أَجْرَاهَا عَلَيْهِ فَلاَ يُغَيِّرُه الجَفْنُ وهذه عن الهَجَرِيّ والخَشِيبُ : الرَّدِيءُ والمُنْتَقَى والخَشِيبُ : المنْحُوتُ مِنَ القِسِيِّ كالمَخْشُوبِ قال أَوْسٌ في صِفَةِ خَيْلٍ :
فَحَلْحَلَهَها طَوْرَيْنِ ثُمَّ أَفَاضَهَا ... كَمَا أُرْسِلَتْ مَخْشُوبَةً لمْ تُقَوَّمِ والخَشِيب : المَنْحُوتُ من الأَقْدَاحِ كالمَخْشُوبِ قَدَحٌ مَخْشُوبٌ وخَشِيبٌ أَي مَنحُوتٌ والخَشِيبُ : السَّهْمُ حِينَ يُبْرَى البَرْيَ الأَوَّلَ ولم يُفْرَغْ منه ويقول الرجلُ للنَّبَّالِ أَفَرَغْتَ مِنْ سهْمِي فيَقول : قَدْ خَشَبْتُهُ أَيْ بَرَيْتُه البَرْيَ الأَوَّلَ ولَمْ أُسَوِّه ج أَي الخَشِيب بمعنى القَوْسِ المنحوت : خُشُبٌ ككُتُبٍ يقال : قَوْسٌ خَشِيبٌ مِنْ قِسِيٍّ خُشُبٍ وخَشَائِبُ والخَشِيبُ من الرِّجال : الطَّوِيلُ الجَافِي العَارِي العِظَامِ في صَلاَبَةٍ وشِدَّةٍ وغِلَظٍ وكذلكَ هو من الجِمَالِ ورَجُلٌ خَشِيبٌ : عَارِي العَظْم بَادِي العَصَبِ ومن الإِبلِ : الجَافِي السَّمْجُ المُتجافِي المُتَشَاسِيءُ الخَلْقِ وجَمَلٌ خَشِيبٌ أَي غَليظٌ
ورَجُلٌ خَشِبٌ : في جَسَدِه صَلاَبَةٌ وشِدَّةٌ وحِدَّةٌ
والخَشِيبُ : الغلِيظ الخَشِن من كلِّ شيءٍ كالخَشِبِ ككَتِفٍ والخَشِيبِيّ كالخَشِيبِ : اليَابِس نقله ابنُ سِيده عن كُراع
وقَدِ اخْشَوْشَبَ الرجُل : إذا صار صُلْباً خَشِناً في دِينِهِ ومَلْبَسِهِ ومَطْعَمِهِ وجَمِيع أَحْوَالِه
ورَجُلٌ خَشِبٌ وقَشِبٌ بكسرهما : لاَ خَيْرَ فيهِ أَو عِنْدَه هكذا في النسخ والصحيحُ - كما في لسان العرب وغيره - تَقْدِيمُ قَشِبٍ علَى خَشِبٍ فإنَّ خَشِباً إتباعٌ لقَشِبٍ فتأَملْ
والخَشِبُ ككَتِفٍ : الخَشِنُ وظَلِيمٌ خَشِبٌ : خَشِنٌ وكُلُّ شَيْءٍ غَلِيظٍ خَشِنٍ فهو خَشِبٌ كالأَخْشَبِ والخَشِبُ : العَيْشُ غَيْرُ المُتَأَنَّق فيهِ ومن المجاز : مَالٌ خَشِيبٌ وحَطَبٌ جَزْلٌ
واخشَوْشَبَ فِي عَيْشِهِ : شَظِفَ وصَبَرَ عَلَى الجَهْدِ ومنه قالَوا : " تَمَعْدَدُوا واخْشَوْشِبُوا " . ورَدَ ذلك في حديث عُمَرَ رضي الله عنه أوْ تَكَلَّفَ في ذلكَ ليكونَ أَجْلَدَ لَهُ وقِيلَ : الاخْشِيشَابُ في الحديث : ابْتِذَالُ النَّفْسِ في العَمَلِ والاحْتِفَاءُ في المَشْيِ لِيَغْلُظَ الجَسَدُ ويُرْوَى : واخْشَوْشِنُوا من العِيشَةِ الخَشْنَاءِ ويروى بالجِيم والخَاءِ المُعْجَمَةِ والنُّونِ يقولُ : عِيشُوا عَيْشَ مَعَدٍّ يَعْنِي عَيْشَ العَرَبِ الأَول وَلاَ تَعُوِّدُوا أنْفُسَكُمُ التَّرَفُّهَ أَوْ عِيشَةَ العَجَمِ فإنه يَقْعُدُ بِكُم عنِ المَغَازِي
والأَخْشَبُ من الجِبَالِ : الجَبَلُ الخَشِنُ العَظِيمُ الغَلِيظُ جَبَلٌ خَشِبٌ : خَشِنٌ عَظِيمٌ وقيل : هو الذي لا يُرْتَقَى فيه قال الشاعر يَصِفُ البعيرَ ويُشَبِّهُهُ فَوْقَ النُّوقِ بالجَبَلِ :
" تَحْسِبُ فَوْقَ الشَّوْل مِنْهُ أَخْشَبَا والأَخْشَبُ مِنَ القُفّ : ما غَلُظَ وخَشُنَ وتَحَجَّرَ والجَمْعُ : أخَاشِبُ لأَنَّه غَلَبَ عليها الأَسماءُ ويقال : كَأَنَّهُم أَخَاشِبُ مَكَّةَ وفي حديث وَفْدِ مَذْحِجٍ " عَلَى حَرَاجِيجَ كَأَنَّهَا أَخَاشِبُ " جَمْعُ أَخْشَبٍ والحَرَاجِيجُ : جمْعُ حُرْجُوجٍ النَّاقَةُ الطَّوِيلَةُ أَو الضَّامِرَة وقد قِيلَ في مُؤَنَّثِه الخَشْبَاءُ قال كُثَيِّر عزَّةَ :
يَنُوءُ فَيَعْدُو مِنْ قَرِيبٍ إذَا عَدَا ... ويَكْمُنُ فِي خَشْبَاءَ وَعْثٍ مَقِيلُهَا فإمَّا أَنْ يَكُونَ اسْماً كالصَّلْفَاءِ وإمَّا أَنْ يَكُونَ صِفَةً على ما يَطَّرِدُ في باب أَفْعَلَ والأَوَّلُ أَجْوَدُ لِقَوْلِهِم في جَمْعِه : الأَخَاشِبُ وقِيلَ : الخَشْبَاءُ في قَوْلِ كُثَيِّر : الغَيْضَةُ والأَوَّلُ أَعْرَفُ
والأَخْشَبَانِ : جَبَلاَ مَكَّةَ وفي الحديث في ذِكْرِ مَكَّةَ " لاَ تَزُولُ مَكَّةُ حَتَّى يَزُولَ أَخْشَبَاهَا " أَي جَبَلاها وفي الحديث " أَنَّ جِبْرِيلَ قَالَ : يَا مُحَمَّدُ إنْ شِئتَ جَمَعْتُ عَلَيْهِم الأَخْشَبَيْنِ فَقَالَ : دَعْنِي أُنْذِرْ قَوْمِي " الأَخْشَبَانِ : الجَبَلاَنِ المُطِيفَانِ بِمَكَّةَ وهُمَا أَبُو قُبَيْسٍ وقُعَيْقِعَانُ ويُسَمَّيَانِ الجَبْجَبانِ أَيضاً ويقالُ : بَلْ هُمَا أَبُو قُبَيْسٍ والأَحْمَر وهُوَ جَبَلٌ مُشْرِفٌ وَجْهُهُ عَلَى قُعَيْقِعَانَ وقال ابنُ وَهْبٍ : الأخْشَبَانِ جَبَلاَ مِنًى اللذانِ تحتَ العَقَبَةِ وكُلُّ خَشِنٍ غَلِيظٍ مِنَ الجِبَالِ فَهُوَ أَخْشَبُ وقال السَّيِّدُ عُلَيٌّ العَلَوِيُّ : الأَخْشَبُ الشَّرْقِيُّ أَبُو قُبَيْسٍ والأَخْشَبُ الغَرْبِيُّ هو المَعْرُوفُ بجَبَلِ الخُطّ والخُطُّ من وَادِي إبراهيمَ عليه السلامُ وقال الأَصمعيّ : الأَخْشَبَانِ : أَبُو قُبَيْسٍ وهو الجَبَلُ المُشْرِفُ عَلَى الصَّفَا وهُوَ مَا بَيْنَ حَرف أجياد الصغير المُشْرِف عَلَى الصَّفَا إلى السُّوَيْدَاءِ التي تَلِي الخَنْدَمَةَ وكان يُسَمَّى في الجاهليَّةِ الأَمِينَ والأَخْشَبُ الآخَرُ : الجَبَلُ الذي يقال له : الأَحْمَرُ كانَ يُسَمَّى في الجاهليةِ الأَعْرَفَ وهو الجَبَلُ المُشْرِفُ وَجْهُ على قُعَيْقِعَانَ قال مُزَاحِمٌ العُقَيْلِيُّ :
" خَلِيلَيَّ هَلْ مِنْ حِيلةٍ تَعْلَمَانِهَاتُقَرِّبُ مِنْ لَيْلَى إلَيَّ احْتِيَالُهَا
" فَإنَّ بِأَعْلَى الأَخْشَبَيْنِ أَرَاكَةًعَدَتْنِيَ عَنْهَا الحَرْبُ دَانٍ ظِلاَلُهَا قال في المعجم : والذي يَظْهَرُ من هذا الشِّعْرِ أَنَّ الأَخْشَبَيْن فيه غير التي بمَكَّةَ أَنَّه يَدًُلُّ عَلَى أَنَّهَا من مَنَازِلِ العَرَبِ التي يَحُلُّونَ بِهَا بأَهَالِيهِم وليس الأَخشبان كذلك ويَدلُّ أيضاً على أَنه مَوْضِعٌ وَاحِدٌ لأَنَّ الأَرَاكَةَ لا تَكُونُ في مَوْضِعَيْن
والخَشْبَاءُ : الأَرْضُ الشَّدِيدَةُ يُقَالُ : وَقَعْنَا في خَشْبَاءَ شَدِيدَةٍ وهِيَ أَرْضٌ فيها حِجَارَةٌ وحَصًى وطينٌ كما يقالُ : وقَعْنا في غَضْرَاءَ وهي الطِّينُ الخَالِصُ الذي يقال له الحُرُّ لخُلُوصِه من الرَّمْلِ وغيرِه قاله ابنُ الأَنْبَاريّ ويقالُ : أَكَمَةٌ خَشْبَاءُ وهي التي كأَنَّ حِجَارَتَها مَنْثُورَةٌ مُتَدَانيَةٌ قال رُؤبة :
" بِكُلِّ خَشْبَاءَ وكُلِّ سَفْحِ والجَبْهَةُ الخَشْبَاءُ : الكَرِيهَةُ وهي الخَشِبَةُ أَيْضاً والجَبْهَةُ الخَشْبَاءُ والكَرِيهَةُ واليَابِسَةُ يقال : جَبْهَةٌ خَشْبَاءُ ورَجُلٌ أَخْشَبُ الجَبْهَةِ قال :
" أَما تَرَانِي كالوَبِيلِ الأَعْصَلِ
" أَخْشَبَ مَهْزُولاً وإنْ لَمْ أُهْزَلِ
والخَشَبِيَّةُ مُحَرَّكَةً : قَوْمٌ مِنَ الجَهْمِيَّةِ قاله الليثُ يقولونَ : إنَّ اللهَ تَعَالَى لاَ يَتَكَلَّمُ وإنَّ القُرْآنَ مَخْلُوقٌ وقال ابنُ الأَثير : هم أَصْحَابُ المُخْتَارِ بنِ أَبِي عُبَيْدٍ ويقال : هم ضَرْبٌ من الشِّيعَةِ قيل : لأَنهم حَفِظُوا خشَبَةَ زَيْدِ بنِ عليٍّ حِينَ صُلِب والأَوّل أَوْجَهُ لِمَا وَرَد في حديث ابنِ عُمَرَ " كَانَ يُصَلِّي خَلْفَ الخَشَبِيَّةِ " وصَلْبُ زَيْدٍ كانَ بعدَ ابنِ عُمَرَ بكثيرٍ والذي قرأْتُ في كتاب الأَنْساب للبلاذُرِيّ ما نَصّهُ : قال المُخْتَارُ لآلِ جَعْدَةَ بنِ هُبَيْرَةَ - وأُمُّ جَعْدَةَ أَمُّ هَانِيءٍ بِنتُ أَبِي طالبٍ - : ائْتُونِي بِكُرْسِيِّ عَلِيِّ بنِ أَبِي طَالِب فقالوا : لاَ وَاللهِ مالَهُ عِنْدَنَا كُرْسِيٌّ قال : لاَ تَكُونُوا حَمْقَى ائتونِي بِهِ فَظنَّ القَوْمُ عندَ ذلكَ أنهم لا يَأْتُونَه بكُرسيٍّ فيقولون هَذَا كُرْسِيُّ عَلِيٍّ إلاَّ قَبِلَه منهم فجاءُوه بكُرْسِيٍّ فقالوا : هَذَا هُو فخَرَجَتْ شِبَامُ وشاكِرُ ورُؤوسُ أَصْحَابِ المُخْتَارِ وقد عَصَّبُوهُ بخِرَقِ الحَرِيرِ والدِّيبَاجِ فكان أَوَّلَ مَن سَدَنَ الكُرْسِيَّ حينَ جِيءَ به مُوسَى بنُ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيّ وأُمُّه ابْنَةُ الفَضْلِ بنِ العَبَّاسِ بنِ عَبْدِ المُطَّلِبِ ثم إنَّه دُفِعَ إلى حَوْشَبٍ اليُرْسَمِيّ من هَمْدَان فكان خازِنَه وصاحِبَه حتى هَلَكَ المُخْتَارُ وكان أَصحابُ المختارِ يَعْكُفُونَ عليه ويقولون : هو بمنزِلَة تابوتِ موسى فيه السَّكِينَةُ ويَسْتَسْقُونَ به ويَسْتَنْصِرُونَ ويُقَدِّمُونَه أَمَامَهُم إذا أَرادوا أَمْراً فقال الشاعر :
أَبْلِغْ شِبَاماً وأَبَا هَانِيءٍ ... أَنِّي بِكُرْسِيِّهِمْ كافِر وقال أَعشى هَمْدَانَ :
شَهِدْتُ عليكم أَنَّكُمْ خَشَبِيَّةٌ ... وأَنِّي بكمْ يا شُرْطَةَ الكُفْرِ عَارِفُ
وأُقْسِمُ ما كُرْسِيُّكُمْ بسَكِينَةٍ ... وإنْ ظَلَّ قَدْ لُفَّتْ عليه اللَّفَائِفُ
وأَنْ ليْسَ كالتَّابُوتِ فِينَا وإنْ سَعَتْ ... شِبَامٌ حوَالَيْهِ ونَهْدٌ وخَارِفُ
وإنْ شَاكِرٌ طَافَتْ به وتَمَسَّحَتْ ... بأَعْوَادِه أَوْ أَدْبَرَتْ لا يُسَاعِفُ
وإنِّي امْرُؤٌ أَحْبَبْتُ آلَ مُحَمَّدٍ ... وآثَرْتُ وَحْياً ضُمِّنَتْهُ الصَّحَائفُ انتهى وقال منصور بن المُعْتَمِر : إنْ كان مَنْ يُحِبُّ عَلِيًّا يُقَالُ له : خَشَبِيٌّ فاشْهَدُوا أَنِّي سَأُحِبُّهُ وقال الذَّهَبِيُّ : قَاتَلُوا مَرَّةً بالخَشَبِ فعُرِفُوا بذلك
والخُشْبَانُ بالضم : الجِبَالُ التي لَيستْ بضِخَامٍ ولا صِغَارٍ
وخُشْبَانُ رَجُلٌ وخُشْبَانُ لَقَبٌ وخُشْبَانُ : ع
وَتَخَشَّبَتِ الإِبِلُ : أَكَلَتِ الخَشَبَ قال الراجزُ وَوَصَفَ إبِلاً :
" حَرَّقَهَا مِنَ النَّجِيلِ أَشْهَبُهْ
" أَفْنَانُهُ وجَعَلَتْ تَخَشَّبُهْ ويقال : الإِبِلُ تَتَخَشَّبُ عِيدَانَ الشَّجَرِ إذا تَنَاوَلَتْ أَغْصَانَه أَو تَخَشَّبَتْ إذا أَكَلَتِ اليَبِيسَ من المَرْعَى
والأَخَاشِبُ : جِبَالٌ اجْتَمَعْنَ بالصَّمَّانِ في مَحَلَّةِ بَنِي تَمِيم ليس قُرْبَها أَكَمَةٌ ولا جَبلٌ والأخَاشِبُ : جِبَالُ مَكَّةَ وجِبَالُ مِنًى وجِبَالٌ سُودٌ قَرِيبةٌ مِنْ أَجَإٍ بَيْنَهَا رَمْلَةٌ ليست بالطَّوِيلَةِ عن نَصْرٍ كذا في المعجم
وأَرْضٌ خَشَابٌ كسَحابٍ : شَديدَةٌ يابِسَةٌ كالخَشْبَاءِ تَسِيلُ من أَدْنَى مَطَرٍ
وذُو خَشَبٍ مُحَرَّكَةً : ع باليمَنِ وهو أَحَدُ مَخَالِيفِهَا قال الطِّرمَّاحُ :
" أَوْ كالفَتى حَاتِمٍ إذْ قَالَ مَا مَلَكَتْكَفَّايَ لِلنَّاسِ نُهْبَى يَوْمَ ذِي خَشَبِ ومَالٌ خَشِبٌ كَكَتِفٍ كما ضَبَطَه الصاغانيّ أَي هَزْلَى لِرَعْيِهَا اليَبِيسَ
والخَشَبِيُّ : ع وَرَاءَ وفي نسخة قُرْبَ الفُسْطَاطِ على ثَلاَث مَراحِلَ منها
وخَشَبَةُ بنُ الخَفِيفِ الكَلْبِيُّ تَابِعِيٌّ فارِسٌ . وخُشُبٌ كجُنُبٍ : وَادٍ باليَمَامة ووادٍ بالمَدِينَةِ على مَسِيرَةِ ليلةٍ منها له ذِكْرٌ في الأَحاديثِ والمَغَازِي ويقال له : ذُو خُشُبٍ فيه عُيُونٌ
وخَشَبَاتُ مُحَرَّكَةً : ع وَرَاءَ عَبَّادَانَ على بَحْرِ فارس يُطْلَقُ فيها الحَمَامُ غُدْوَةً فتَأْتِي بَغْدَادَ العَصْرَ وبَيءنَهَا وبينَ بغدادَ أكْثَرُ من مائةِ فرسخٍ نقله الصاغانيّ
والمُخَيْشِبَةُ مصَغَّراً : باليَمَنِ
والمُخَيْشِيب كمُنيْصِيرٍ أَيضاً : ع بها بالقُرْبِ من زَبِيدَ حَرَسها الله تعالى
والخِشَابُ ككِتَابٍ : بُطُونٌ من بنِي تَمِيمٍ قال جرير :
أَثَعْلَبَةَ الفَوَارِسِ أَمْ رِيَاحاً ... عَدَلْتَ بِهِمْ طُهَيَّةَ والخِشَابَا وهم بَنُو رِزَامِ بنِ مالِكِ بنِ حَنْظَلَةَ والمَخْشُوبُ : المخْلُوطُ في نَسبِه قاله أَبو عبيد قال الأَعشى :
تِلْكَ خَيْلِي مِنْهُ وتِلْكَ رِكَابِي ... هُنَّ صُغْرٌ أَوْلاَدُهَا كالزَّبِيب
قَافِلٍ جُرْشُع تَرَاهُ كتَيْسِ الرَّ ... بْلِ لاَ مُقْرِفٍ وَلاَ مَخْشُوبِ قال ابنُ خَالَوَيْهِ : المَخْشُوب : الذي لم يُرَضْ ولم يُحسَّنْ تعليمُه مُشَبَّهٌ بالجَفْنَةِ المَخْشُوبَةِ وهي التي لم تُحْكَمْ صَنْعتُها قال : ولم يَصِفِ الفَرَسَ أَحَدٌ بالمَخْشوبِ إلاَّ الأَعشى ومَعْنَى قَافِل : ضَامِرٌ وجُرْشُع : مُنْتَفِخ الجَنْبَيْنِ والمُقْرِفُ : الذي دَانَى الهُجْنَةَ من قِبلَ أَبِيه
وخشبت الشيءَ بالشْيءِ إذا خَلَطْته به
وطَعامٌ مخشوبٌ إن كان لحْماً فَنِيءٌ لم يَنْضَج وإلاّ أَي إن لم يكنْ لَحماً بل كان حَبًّا فَقَفَارٌ بتقديم القاف على الفاء أَي فهو مُفَلَّقٌ قَفَارٌ وفي الأَمثال : " مَخشوبٌ لم يُنَقَّحْ " أَي لم يُهَذَّب بعدُ قاله الميْدانيُّ والزمخشريّ واستدركه شيخنا
وخُشَّابٌ كُرُمّان : قَرْية بالرّيّ منها مِحَاجُ بن حَمزة
والخُشَيْبَة بالتصغير : أَرضٌ قريبة من اليَمامةِ كانت بها وقْعَة بين تميم وحَنيفة

_Türkçe çeviri henüz yok_
