# خشب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خشب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خشب

الخشبة محركة: ما غلظ من العيدان، ج خشب، محركة أيضا مثل شجرة وشجر وخشب بضمتين قال الله تعالى في صفة المنافقين  كأنهم خشب مسندة  مثل ثمرة وثمر وقرىء خشب بإسكان الشين، مثل بدنة وبدن، أراد - والله أعلم - أن المنافقين في ترك التفهم والاستبصار ووعي ما يسمعون من الوحي بمنزلة الخشب، وفي الحديث في ذكر المنافقين  خشب بالليل صخب بالنهار  أراد أنهم ينامون الليل لا يصلون، كأن جثثهم خشب: مطروحة، وهو مجاز، وتضم الشين وتسكن تخفيفا، والعرب تقول للقتيل: كأنه خشبة، وكأنه جذع، وخشبان، بضمهما أي بضم أولهما مثل حمل وحملان قال:
  كأنهم بجنوب القاع خشبان

  وفي حديث سلمان  كان لا يكاد يفقه كلامه من شدة عجمته، وكان يسمي الخشب الخشبان  قال ابن الأثير: وقد أنكر هذا الحديث، لأن سلمان كان يضارع كلامه كلام الفصحاء.
 قلت: وكذا قولهم: سين بلال عند الله شين، وقد ساعد في ثبوت الخشبان الرواية والقياس كما عرفت.
 وبيت مخشب: ذو خشب، والخشابة باعتها.
 وخشبه يخشبه خشبا فهو خشيب ومخشوب: خلطه، وانتقاه والخشب: الخلط، والانتقاء، وهو ضد وخشب الشيء بالشيء: خلطه به وخشب السيف يخشبه خشبا فهو مخشوب وخشيب: صقله وفي نسخة بعد هذا أو شحذه والخشب: الشحذ، نقله الصاغاني، وخشب السيف: طبعه أي برده ولم يصقله، وهو ضد، فعلى هذا يكون قوله:  أو شحذه  بعد قوله  ضد  كما هو ظاهر، ومن المجاز: خشب الشعر يخشبه خشبا: أمره كما جاءه أي قاله من غيرش تنوق، وفي نسخة: من غير تأنق ولا تعمل له هو يخشب الكلام والعمل: إذا لم يحكمه ولم يجوده، وشعر خشيب ومخشوب، وجاء بالمخشوب، وكان الفرزدق ينقح الشعر وجرير يخشبه، وكان خشب جرير خيرا من تنقيح الفرزدق، وقوله كاختشبه ظاهر إطلاقه أنه يستعمل في الشعر والعمل، كما يستعمل في السيف، وأنه كالثلاثي في معانيه المذكورة، ومثله للصاغاني، وأنشد لجندل بن المثنى.

  قد علم الراسخ في الشعر الأرب
  والشعراء أنني لا أختشب
  حسرى رذاياهم ولكن أقتضب والذي في لسان العرب: ما نصه: اختشب السيف: اتخذه خشبا، ما تنوق فيه، يأخذه من هنا وها هنا، أنشد ابن الأعرابي:
  ولا فتك إلا سعي عمرو ورهطه                      بما اختشبوا من معضـد وددان قلت: وكذا: تخشبه، أي أخذه خشبا من غير تنوق، قال:
  وقترة من أثل ما تخشبا وخشب القوس يخشبها خشبا عملها عملها الأول، قاله أبو حنيفة، وخشبت النبل خشبا أي بريته البري الأول ولم أسوه، فإذا فرغ قال قد خلقته، أي لينته، من الصفاة الخلقاء وهي الملساء.
 والخشيب، كأمير من السيوف: الطبيع هو الخشن الذي قد برد ولم يصقل ولا أحكم عمله. والخشيب: الصقيل ضد، وقيل: هو الحديث الصنعة، وقيل: هو الذي بديء طبعه، قال الأصمعي: سيف خشيب، وهو عند الناس: الصقيل، وإنما أصله برد قبل أن يلين، وسيف خشيب، كالمخشوب، أي شحيذ، ويقال: سيف مشقوق الخشيبة، يقول: عرض حن طبع، قال ابن مرداس:
  جمعت إليه نثرتي ونـجـيبـتـي                      ورمحي ومشقوق الخشيبة صارما والخشبة: البردة الأولى قبل الصقال.
 والخشيبة: الطبيعة، قال صخر الغي:
  ومرهف أخلصت خشيبته                      أبيض مهو في متنه ربد أي طبيعته، والمهو: الرقيق الشفرتين، والمعنى أنه أرق حتى صار كالماء في رقته، والربد: شبه مدق النمل أو الغبار وقيل: الخشب الذي في السيف: أن تضع سنانا عريضا أملس عليه فتدلكه فإن كان فيه شعب أو شقاق أو حدب ذهب به واملس قال الأحمر: قال لي أعرابي: قلت لصيقل: هل فرغت من سيفي، قال: نعم إلا أني لم أخشبه.

  والخشابة مطرق دقيق إذا صقل الصيقل السيف وفرغ منه أجراها عليه، فلا يغيره الجفن، وهذه عن الهجري، والخشيب: الرديء، والمنتقى، والخشيب: المنحوت من القسي، كالمخشوب، قال أوس في صفة خيل:
  فحلحلهها طورين ثم أفاضهـا                      كما أرسلت مخشوبة لم تقوم والخشيب: المنحوت من الأقداح كالمخشوب، قدح مخشوب وخشيب، أي منحوت، والخشيب: السهم حين يبرى البري الأول ولم يفرغ منه، ويقول الرجل للنبال أفرغت من سهمي فيقول: قد خشبته، أي بريته البري الأول ولم أسوه ج أي الخشيب بمعنى القوس المنحوت: خشب ككتب يقال: قوس خشيب من قسي خشب، وخشائب، والخشيب من الرجال: الطويل الجافي العاري العظام في صلابة وشدة وغلظ، وكذلك هو من الجمال، ورجل خشيب: عاري العظم بادي العصب، ومن الإبل: الجافي، السمج المتجافي المتشاسيء الخلق، وجمل خشيب أي غليظ.
 ورجل خشب: في جسده صلابة وشدة وحدة.
 والخشيب: الغليظ الخشن من كل شيء كالخشب ككتف، والخشيبي كالخشيب: اليابس، نقله ابن سيده عن كراع.
 وقد اخشوشب الرجل: إذا صار صلبا خشنا في دينه، وملبسه، ومطعمه، وجميع أحواله.
 ورجل خشب وقشب، بكسرهما: لا خير فيه أو عنده، هكذا في النسخ والصحيح - كما في لسان العرب وغيره - تقديم قشب على خشب، فإن خشبا إتباع لقشب، فتأمل.
 والخشب ككتف: الخشن وظليم خشب: خشن، وكل شيء غليظ خشن فهو خشب كالأخشب والخشب: العيش غير المتأنق فيه ومن المجاز: مال خشيب وحطب جزل.
 واخشوشب في عيشه: شظف وصبر على الجهد، ومنه قالوا:  تمعددوا واخشوشبوا  . ورد ذلك في حديث عمر رضي الله عنه، أو تكلف في ذلك ليكون أجلد له وقيل: الاخشيشاب في الحديث: ابتذال النفس في العمل، والاحتفاء في المشي، ليغلظ الجسد، ويروى: واخشوشنوا، من العيشة الخشناء، ويروى بالجيم، والخاء المعجمة والنون، يقول: عيشوا عيش معد، يعني عيش العرب الأول ولا تعودوا أنفسكم الترفه أو عيشة العجم، فإنه يقعد بكم عن المغازي.
 والأخشب من الجبال: الجبل الخشن العظيم الغليظ، جبل خشب: خشن عظيم، وقيل: هو الذي لا يرتقى فيه، قال الشاعر يصف البعير ويشبهه فوق النوق بالجبل:
  تحسب فوق الشول منه أخشبا والأخشب من القف: ما غلظ وخشن وتحجر، والجمع: أخاشب، لأنه غلب عليها الأسماء، ويقال: كأنهم أخاشب مكة، وفي حديث وفد مذحج  على حراجيج كأنها أخاشب  جمع أخشب، والحراجيج: جمع حرجوج، الناقة الطويلة أو الضامرة، وقد قيل في مؤنثه الخشباء، قال كثير عزة:
  ينوء فيعدو من قريب إذا عـدا                      ويكمن في خشباء وعث مقيلها فإما أن يكون اسما كالصلفاء، وإما أن يكون صفة على ما يطرد في باب أفعل، والأول أجود، لقولهم في جمعه: الأخاشب، وقيل: الخشباء في قول كثير: الغيضة، والأول أعرف.

  والأخشبان: جبلا مكة، وفي الحديث في ذكر مكة  لا تزول مكة حتى يزول أخشباها  أي جبلاها، وفي الحديث  أن جبريل قال: يا محمد إن شئت جمعت عليهم الأخشبين، فقال: دعني أنذر قومي  الأخشبان: الجبلان المطيفان بمكة وهما أبو قبيس وقعيقعان، ويسميان الجبجبان أيضا، ويقال: بل هما أبو قبيس والأحمر وهو جبل مشرف وجهه على قعيقعان، وقال ابن وهب: الأخشبان جبلا منى اللذان تحت العقبة، وكل خشن غليظ من الجبال فهو أخشب، وقال السيد علي العلوي: الأخشب الشرقي أبو قبيس، والأخشب الغربي هو المعروف بجبل الخط، والخط من وادي إبراهيم عليه السلام، وقال الأصمعي: الأخشبان: أبو قبيس، وهو الجبل المشرف على الصفا، وهو ما بين حرف أجياد الصغير المشرف على الصفا إلى السويداء التي تلي الخندمة، وكان يسمى في الجاهلية الأمين، والأخشب الآخر: الجبل الذي يقال له: الأحمر، كان يسمى في الجاهلية الأعرف، وهو الجبل المشرف وجه على قعيقعان، قال مزاحم العقيلي:
  خليلي هل من حيلة تعلمانهاتقرب من ليلى إلي احتيالهـا
  فإن بأعلى الأخشبين أراكةعدتني عنها الحرب دان ظلالها قال في المعجم: والذي يظهر من هذا الشعر أن الأخشبين فيه غير التي بمكة أنه يدل على أنها من منازل العرب، التي يحلون بها بأهاليهم وليس الأخشبان كذلك ويدل أيضا على أنه موضع واحد، لأن الأراكة لا تكون في موضعين.
 والخشباء: الأرض الشديدة يقال: وقعنا في خشباء شديدة، وهي أرض فيها حجارة وحصى وطين، كما يقال: وقعنا في غضراء، وهي الطين الخالص الذي يقال له الحر، لخلوصه من الرمل وغيره، قاله ابن الأنباري، ويقال: أكمة خشباء، وهي التي كأن حجارتها منثورة متدانية، قال رؤبة:
  بكل خشباء وكل سفح والجبهة الخشباء: الكريهة، وهي الخشبة أيضا، والجبهة الخشباء والكريهة واليابسة يقال: جبهة خشباء، ورجل أخشب الجبهة قال:
  أما تراني كالوبيل الأعصـل
  أخشب مهزولا وإن لم أهزل

  والخشبية، محركة: قوم من الجهمية قاله الليث، يقولون: إن الله تعالى لا يتكلم وإن القرآن مخلوق، وقال ابن الأثير: هم أصحاب المختار بن أبي عبيد، ويقال: هم ضرب من الشيعة، قيل: لأنهم حفظوا خشبة زيد بن علي حين صلب، والأول أوجه، لما ورد في حديث ابن عمر  كان يصلي خلف الخشبية  وصلب زيد كان بعد ابن عمر بكثير، والذي قرأت في كتاب الأنساب للبلاذري ما نصه: قال المختار لآل جعدة بن هبيرة - وأم جعدة أم هانيء بنت أبي طالب -: ائتوني بكرسي علي بن أبي طالب، فقالوا: لا والله ماله عندنا كرسي، قال: لا تكونوا حمقى، ائتوني به، فظن القوم عند ذلك أنهم لا يأتونه بكرسي فيقولون هذا كرسي علي إلا قبله منهم، فجاءوه بكرسي فقالوا: هذا هو، فخرجت شبام وشاكر ورؤوس أصحاب المختار وقد عصبوه بخرق الحرير والديباج، فكان أول من سدن الكرسي حين جيء به موسى بن أبي موسى الأشعري، وأمه ابنة الفضل بن العباس بن عبد المطلب، ثم إنه دفع إلى حوشب اليرسمي من همدان، فكان خازنه وصاحبه، حتى هلك المختار، وكان أصحاب المختار يعكفون عليه ويقولون: هو بمنزلة تابوت موسى، فيه السكينة، ويستسقون به ويستنصرون ويقدمونه أمامهم إذا أرادوا أمرا، فقال الشاعر:
  أبلغ شباما وأبا هانيء                      أني بكرسيهم كافـر وقال أعشى همدان:
  شهدت عليكم أنكـم خـشـبـية                      وأني بكم يا شرطة الكفر عارف
  وأقسم ما كرسيكـم بـسـكـينة                      وإن ظل قد لفت عليه اللفـائف
  وأن ليس كالتابوت فينا وإن سعت                      شبام حواليه ونـهـد وخـارف
  وإن شاكر طافت به وتمسحـت                      بأعواده أو أدبرت لا يسـاعـف
  وإني امرؤ أحببت آل مـحـمـد                      وآثرت وحيا ضمنته الصحـائف انتهى، وقال منصور بن المعتمر: إن كان من يحب عليا يقال له: خشبي، فاشهدوا أني سأحبه، وقال الذهبي: قاتلوا مرة بالخشب فعرفوا بذلك.
 والخشبان بالضم: الجبال التي ليست بضخام ولا صغار.
 وخشبان رجل، وخشبان لقب وخشبان: ع.
 وتخشبت الإبل: أكلت الخشب قال الراجز ووصف إبلا:
  حرقها من النجيل أشهبه
  أفنانه وجعلت تخشبـه ويقال: الإبل تتخشب عيدان الشجر، إذا تناولت أغصانه أو تخشبت، إذا أكلت اليبيس من المرعى.
 والأخاشب: جبال اجتمعن بالصمان في محلة بني تميم، ليس قربها أكمة ولا جبل، والأخاشب: جبال مكة، وجبال منى، وجبال سود قريبة من أجإ، بينها رملة ليست بالطويلة، عن نصر، كذا في المعجم.
 وأرض خشاب، كسحاب: شديدة يابسة، كالخشباء تسيل من أدنى مطر.
 وذو خشب محركة: ع باليمن وهو أحد مخاليفها، قال الطرماح:
  أو كالفتى حاتم إذ قال ما ملكتكفاي للناس نهبى يوم ذي خشب ومال خشب، ككتف، كما ضبطه الصاغاني، أي هزلى لرعيها اليبيس.
 والخشبي: ع وراء وفي نسخة قرب الفسطاط على ثلاث مراحل منها.

  وخشبة بن الخفيف الكلبي تابعي فارس. وخشب كجنب: واد باليمامة وواد بالمدينة على مسيرة ليلة منها، له ذكر في الأحاديث والمغازي، ويقال له: ذو خشب، فيه عيون.
 وخشبات محركة: ع وراء عبادان على بحر فارس، يطلق فيها الحمام غدوة فتأتي بغداد العصر، وبيءنها وبين بغداد أكثر من مائة فرسخ، نقله الصاغاني.
 والمخيشبة مصغرا: باليمن.
 والمخيشيب كمنيصير أيضا: ع بها بالقرب من زبيد، حرسها الله تعالى.
 والخشاب ككتاب: بطون من بني تميم قال جرير:
  أثعلبة الفوارس أم رياحـا                      عدلت بهم طهية والخشابا وهم بنو رزام بن مالك بن حنظلة والمخشوب: المخلوط في نسبه، قاله أبو عبيد، قال الأعشى:
  تلك خيلي منه وتلك ركابي                      هن صغر أولادها كالزبيب
  قافل جرشع تراه كتيس الر                      بل لا مقرف ولا مخشوب قال ابن خالويه: المخشوب: الذي لم يرض ولم يحسن تعليمه، مشبه بالجفنة المخشوبة، وهي التي لم تحكم صنعتها، قال: ولم يصف الفرس أحد بالمخشوب إلا الأعشى، ومعنى قافل: ضامر، وجرشع: منتفخ الجنبين، والمقرف: الذي دانى الهجنة من قبل أبيه.
 وخشبت الشيء بالشيء، إذا خلطته به.
 وطعام مخشوب إن كان لحما فنيء لم ينضج وإلا أي إن لم يكن لحما بل كان حبا فقفار بتقديم القاف على الفاء، أي فهو مفلق قفار، وفي الأمثال:  مخشوب لم ينقح  أي لم يهذب بعد، قاله الميداني والزمخشري واستدركه شيخنا.
 وخشاب كرمان: قرية بالري منها محاج بن حمزة.
 والخشيبة، بالتصغير: أرض قريبة من اليمامة كانت بها وقعة بين تميم وحنيفة

### Türkçe

**الخشبة** (harekeli): çubuklardan kalın olan şey; çoğulu **خشب**. (Harekeli) yine; **شجرة** ve **شجر** ve **خشب** (iki ötre ile) gibi. Yüce Allah münafıkların vasfında dedi ki: “Sanki onlar dayandırılmış **خشب**.” **ثمرة** ve **ثمر** gibi. Ve **خشب** şîn’in sükûnuyla okunmuştur; **بدنة** ve **بدن** gibi. Murad etti –Allah daha iyi bilir– ki münafıklar, anlayışı terk etmede, basiretle görmeyi terk etmede ve vahiyden işittiklerini kavramada, **الخشب** menzilesindedir. Ve hadiste münafıkların zikrinde: “Geceleyin **خشب**; gündüzleyin gürültü.” Murad etti ki onlar geceyi uyurlar, namaz kılmazlar; sanki cesetleri **خشب**: atılmış. Bu mecazdır. Şîn ötrelenir ve hafifletme için sükûnlanır. Araplar öldürülen için derler: “Sanki o bir **خشبة**,” ve “sanki o bir **جذع**,” ve **خشبان** (ikisini ötrelemekle), yani ikisinin evvelini ötrelemekle; **حمل** ve **حملان** gibi. Dedi ki:
  Sanki onlar düzlüğün güneylerinde **خشبان**

Ve Selmân hadîsinde: Acemliğinin şiddetinden sözünü neredeyse anlamazdı; ve **الخشب**’e **الخشبان** adını verirdi. İbnü’l-Esîr dedi: Bu hadisi inkâr etmişlerdir; çünkü Selmân’ın sözü fasihlerin sözüne yaklaşırdı.
Dedim: Ve yine onların sözü: “Bilâl’in **سين**’i Allah katında **شين**’dir.” Ve rivayet ile kıyas, bildiğin üzere, **الخشبان**’ın sabit oluşunda yardımcı olmuştur.
Ve **بيت مخشب**: **خشب** sahibi; ve **الخشابة** onun satıcısıdır.
Ve **خشبه** onu **يخشبه** **خشبا**; o hâlde o **خشيب** ve **مخشوب**: onu karıştırdı; ve seçti. Ve **الخشب**: karıştırma ve seçme; ve o zıddır. Ve **خشب** şeyi şey ile: onu onunla karıştırdı. Ve **خشب السيف** kılıcı **يخشبه** **خشبا**; o hâlde o **مخشوب** ve **خشيب**: onu cilaladı. Bir nüshada bunun ardından: “veya onu biledi.” Ve **الخشب**: bileme; Sâgânî onu nakletti. Ve **خشب السيف**: onu tab’ etti, yani onu eğeledi ve onu cilalamadı; ve o zıddır. Buna göre onun sözü: “**أو شحذه**” onun sözü “**ضد**”dan sonra olur; göründüğü üzere. Ve mecazdan: **خشب الشعر** şiiri **يخشبه** **خشبا**: onu geldiği gibi yaptı; yani onu, süslenme olmaksızın söyledi. Bir nüshada: süslenme olmaksızın ve işçilik yapmaksızın. O, sözü ve işi **يخشب**: onu sağlam yapmadığında ve onu güzelleştirmediğinde. Ve **شعر خشيب** ve **مخشوب**; ve **بالمخشوب** getirdi. Ferazdak şiiri ayıklardı; Cerîr onu **يخشبه** idi. Cerîr’in **خشب**’i Ferazdak’ın ayıklamasından daha hayırlı idi. Ve onun sözü “**كاختشبه**” zahirdir; onun mutlak kullanımı, onun şiirde ve işte kullanıldığını gösterir; kılıçta kullanıldığı gibi. Ve onun, zikredilen mânalarında üçlü fiil gibi olduğu. Sâgânî için de bunun benzeri vardır. Ve Cündel b. el-Müsennâ’dan inşâd etti.

  Şiirde kökleşmiş olan ve edebin (şiirin) erbabı bildi
  Ve şairler ki ben **لا أختشب**
  Onların rezillikleri (ayıpları) hasretlidir; fakat ben kısaltırım (iktizâb ederim)

Ve **لسان العرب**’da olan: lafzı şudur: **اختشب السيف**: onu **خشبا** edindi; onda süslenmedi; onu buradan ve şuradan alır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  Ve hiçbir öldürme yoktur; ancak Amr’ın ve topluluğunun koşmasıyla
  **بما اختشبوا** (aldıklarıyla) **من معضـد وددان**

Dedim: Ve yine: **تخشبه**; yani onu **خشبا** aldı, süslenme olmaksızın. Dedi ki:
  Ve **وقترة** (toz) **من أثل**’den; onu **ما تخشبا**

Ve **خشب القوس** yayı **يخشبها** **خشبا**: onu ilk yapımı gibi yaptı; Ebû Hanîfe söyledi. Ve **خشبت النبل** okları **خشبا**: onu ilk yontma ile yonttum ve onu düzeltmedim. Bitirdiğinde der: “Onu **قد خلقته**,” yani onu bitirdim; **الصفاة الخلقاء**’dan; o pürüzsüz olandır.
Ve **الخشيب** ( **أمير** vezninde) kılıçlardan: **الطبيع**; o, eğelenmiş fakat cilalanmamış ve işi sağlam yapılmamış kaba olandır. Ve **الخشيب**: cilalı; zıddır. Ve denildi: o yeni yapımdır. Ve denildi: o tab’ına başlanmış olandır. Asma‘î dedi: **سيف خشيب**; ve o, insanların yanında: cilalıdır. Ancak onun aslı, yumuşamadan önce eğelenmiş olmasıdır. Ve **سيف خشيب** ( **المخشوب** gibi): yani bilenmiş. Ve denilir: **سيف مشقوق الخشيبة**; der ki: tab’ı geniş, keskindir. İbn Mirdâs dedi ki:
  Ona saçtığımı ve deveyi topladım
  Ve mızrağımı ve **مشقوق الخشيبة** keskin kılıcı

Ve **الخشبة**: ciladan önceki ilk eğe.
Ve **الخشيبة**: tabiat (mizaç/ham yapı). Sahr el-Gayy dedi:
  Ve keskin bir (kılıç) ki onun **خشيبته**’sini arıttım
  Beyaz; sırtında ince; **ربد**

Yani: onun tabiatı. Ve **المهو**: iki ağızlı ince olan. Mânâ: onu inceltti; ta ki inceliğinde su gibi oldu. Ve **الربد**: karınca ezicisine yahut toza benzer; ve denildi: kılıçtaki **الخشب**: üzerine geniş, pürüzsüz bir **سنان** koyup onunla ovalamandır; eğer onda çatallanma yahut yarıklar yahut tümsek varsa onu giderir ve pürüzsüzleştirir. Ahmer dedi: Bir bedevî bana dedi: Bir cilacıya dedim: “Kılıcımdan bitirdin mi?” Dedi: “Evet; ancak onu **لم أخشبه**.”

Ve **الخشابة**: cilacı kılıcı cilalayıp ondan bitirdiğinde onun üzerine yürüttüğü ince, dövülmüş (alet); böylece kın onu değiştirmez. Bu, Hicrî’den. Ve **الخشيب**: kötü. Ve seçilmiş. Ve **الخشيب**: yaylardan yontulmuş olan; **المخشوب** gibi. Evs, atların vasfında dedi:
  Onu iki kez gevşetti, sonra onu akıttı
  Tıpkı doğrultulmamış **مخشوبة** salındığı gibi

Ve **الخشيب**: kadeh çubuklarından yontulmuş olan; **المخشوب** gibi. **قدح مخشوب** ve **خشيب**: yani yontulmuş. Ve **الخشيب**: ok, ilk yontma ile yontulduğunda ve ondan bitirilmediğinde. Adam okçulara der: “Okumdan bitirdin mi?” O da der: “Onu **قد خشبته**,” yani onu ilk yontma ile yonttum ve onu düzeltmedim. Çoğulu: yani yontulmuş yay mânasında **الخشيب**’in çoğulu: **خشب** ( **كتب** gibi). Denilir: **قوس خشيب**; **قسي خشب**’den. Ve **خشائب**. Ve erkeklerden **الخشيب**: uzun, kaba, kemikleri çıplak; sertlikte, şiddette ve kalınlıkta. Ve o, develerden de böyledir. Ve **رجل خشيب**: kemiği çıplak, siniri belirgin. Ve develerden: kaba; çirkin, uzak duran, yaratılışı itici. Ve **جمل خشيب**: yani kalın.
Ve **رجل خشب**: bedeninde sertlik, şiddet ve keskinlik vardır.
Ve **الخشيب**: her şeyden kalın, kaba olan; **الخشب** gibi; ( **كتف** gibi). Ve **الخشيبي** **كالخشيب**: kuru; İbn Sîde, Kurâ‘dan nakletti.
Ve adam **قد اخشوشب**: dininde, giyiminde, yemeğinde ve bütün hâllerinde sert-kaba olduğunda.
Ve **رجل خشب** ve **قشب** (ikisini kesrelemekle): onda yahut yanında hayır yoktur. Nüshalarda böyledir; doğru olan –**لسان العرب** ve başkasında olduğu gibi– **قشب**’i **خشب**’den önce getirmektir; çünkü **خشبا**, **قشب**’e tâbidir; düşün.
Ve **الخشب** ( **كتف** gibi): kaba. Ve **ظليم خشب**: kaba. Ve her kalın kaba şey **خشب**’tir; **الأخشب** gibi. Ve **الخشب**: içinde süslenilmeyen geçim. Ve mecazdan: **مال خشيب** ve **حطب جزل**.
Ve geçiminde **اخشوشب**: sıkıntı çekti ve meşakkate sabretti. Ondandır ki dediler: “**تمعددوا واخشوشبوا**.” Bu, Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde gelmiştir. Yahut bunda kendini zorladı ki ona daha dayanıklı olsun. Ve denildi: hadîsteki **الاخشيشاب**: işte nefsi yıpratma; yürüyüşte çıplak ayakla yürüme; beden kalınlaşsın diye. Ve rivayet edilir: **واخشوشنوا**; **العيشة الخشناء**’dan. Ve cim ile rivayet edilir; ve mu‘ceme **الخاء** ve **النون** ile: der ki: Ma‘add’ın geçimi gibi geçinin; yani Arapların ilk geçimi; kendinizi refaha yahut Acemlerin geçimine alıştırmayın; çünkü bu sizi gazalardan alıkoyar.
Ve dağlardan **الأخشب**: kaba, büyük, kalın dağ. **جبل خشب**: kaba, büyük. Ve denildi: o, içinde çıkılmayan olandır. Şair, deveyi vasfeder ve onu dişi develerin üstünde dağa benzetir:
  Onunla, sütlü develerin üstünde bir **أخشبا** sanırsın

Ve **القف**’ten **الأخشب**: kalınlaşıp kabalaşan ve taşlaşan şey. Çoğulu: **أخاشب**; çünkü isimler ona galip gelmiştir. Ve denilir: “Sanki onlar Mekke’nin **أخاشب**’idir.” Ve **مذحج** heyeti hadîsinde: “**على حراجيج كأنها أخاشب**.” **أخاشب**, **أخشب**’in çoğuludur. Ve **الحراجيج**: **حرجوج**’un çoğulu; uzun yahut zayıf deve. Ve onun müennesi hakkında **الخشباء** denilmiştir. Kesîr ‘Azze dedi:
  Yakında yüklenir; koştuğunda yakından koşar
  Ve **خشباء**’da gizlenir; konak yeri çetin

Ya **الصلفاء** gibi bir isimdir; yahut **أفعل** bâbında yürüyen üzere bir sıfattır. Birincisi daha iyidir; onların çoğulunda “**الأخاشب**” demeleri sebebiyle. Ve denildi: Kesîr’in sözündeki **الخشباء**: koruluktur. Birincisi daha bilinir.

Ve **الأخشبان**: Mekke’nin iki dağı. Ve Mekke’nin zikrinde hadîste: “Mekke, **أخشباها** zail oluncaya dek zail olmaz.” Yani: iki dağı. Ve hadîste: Cebrâîl dedi ki: “Ey Muhammed, istersen onların üzerine **الأخشبين**’i toplarım.” O dedi: “Beni bırak; kavmimi uyarayım.” **الأخشبان**: Mekke’yi kuşatan iki dağdır; onlar **أبو قبيس** ve **قعيقعان**’dır. Ve onlara **الجبجبان** da denir. Ve denilir: bilakis onlar **أبو قبيس** ve **الأحمر**’dir; o, yüzü **قعيقعان**’a bakan yüksek bir dağdır. İbn Vehb dedi: **الأخشبان**, Minâ’nın iki dağıdır; **العقبة**’nin altında olan iki dağ. Ve dağlardan her kaba kalın şey **أخشب**’tir. Seyyid Ali el-‘Alevî dedi: Doğu **الأخشب**: **أبو قبيس**; batı **الأخشب**: **جبل الخط** diye bilinen. Ve **الخط**, İbrâhîm (aleyhisselâm) vadisindendir. Asma‘î dedi: **الأخشبان**: **أبو قبيس**; o, Safâ’ya bakan dağdır; o, Safâ’ya bakan küçük **أجياد** kenarı ile **الخندمة**’ye bitişik **السويداء** arasındadır. Câhiliyede ona **الأمين** denirdi. Diğer **الأخشب**: kendisine **الأحمر** denilen dağ; câhiliyede ona **الأعرف** denirdi; o, yüzü **قعيقعان**’a bakan dağdır. Muzâhim el-‘Ukaylî dedi:
  Ey iki dostum, bana öğreteceğiniz bir çare var mı
  Leylâ’ya yaklaşmaya; onun hilesiyle
  Çünkü **الأخشبين**’in en üstünde bir **أراكة** vardır
  Savaş beni ondan uzaklaştırdı; gölgesi yakınlaştı

**المعجم**’de dedi: Bu şiirden görünen, ondaki **الأخشبين**’in Mekke’deki olmadığını; çünkü onun, Arapların menzillerinden olduğuna delâlet ettiğini; onlar aileleriyle oraya inerler; **الأخشبان** böyle değildir. Ve ayrıca onun tek bir yer olduğuna delâlet eder; çünkü **الأراكة** iki yerde olmaz.
Ve **الخشباء**: şiddetli yer. Denilir: “Şiddetli bir **خشباء**’ya düştük.” O, içinde taşlar, çakıl ve çamur olan yerdir. Nitekim denilir: “**غضراء**’ya düştük.” O, saf çamurdur; kendisine **الحر** denir; kumdan ve başkasından saf oluşu sebebiyle. İbnü’l-Enbârî söyledi. Ve denilir: **أكمة خشباء**; o, taşları dağınık, birbirine yakın gibi olandır. Ru’be dedi:
  Her **خشباء** ile ve her yamaçla

Ve **الجبهة الخشباء**: çirkin. Ve o, **الخشبة**’dir de. Ve **الجبهة الخشباء** ve çirkin ve kuru. Denilir: **جبهة خشباء**. Ve **رجل أخشب الجبهة**. Dedi ki:
  Beni görmüyor musun; şiddetli sağanak gibi
  **أخشب**; zayıf; zayıflamasam da

Ve **الخشبية** (harekeli): **الجهمية**’den bir kavim; Leys söyledi. Derler ki: Yüce Allah konuşmaz ve Kur’an mahlûktur. İbnü’l-Esîr dedi: Onlar **المختار بن أبي عبيد**’in ashabıdır. Ve denilir: onlar Şîa’dan bir zümredir. Denildi: çünkü **زيد بن علي** asıldığında onun **خشبة**’sini korudular. Birincisi daha uygundur; İbn Ömer hadîsinde vârid olduğundan: “**كان يصلي خلف الخشبية**.” Zeyd’in asılması İbn Ömer’den çok sonra idi. Ve ben **الأنساب** kitabında Belâzurî için okuduğum: lafzı şudur: Muhtâr, **آل جعدة بن هبيرة**’ye –ve Câde’nin annesi, Ebû Tâlib’in kızı Ümmü Hânî’dir– dedi: “Bana Ali b. Ebî Tâlib’in kürsüsünü getirin.” Dediler: “Hayır, vallahi; bizde onun kürsüsü yok.” Dedi: “Ahmak olmayın; onu getirin.” Kavim o vakit zannetti ki ona bir kürsü getirmezlerse, “Bu Ali’nin kürsüsüdür” deyip onlardan kabul eder. Ona bir kürsü getirdiler ve dediler: “Bu odur.” **شبام** ve **شاكر** ve Muhtâr’ın ashabının başları çıktı; onu ipek ve dibâc parçalarıyla sarmışlardı. Kürsü getirildiğinde ona ilk hizmet eden **موسى بن أبي موسى الأشعري** idi; annesi **الفضل بن العباس بن عبد المطلب**’in kızı idi. Sonra onu Hemdân’dan **حوشب اليرسمي**’ye verdi; o, onun haznedarı ve sahibi oldu; Muhtâr helâk oluncaya dek. Muhtâr’ın ashabı onun başında itikâfa çekilir ve derlerdi: “O, Mûsâ’nın tabutu menzilesindedir; onda sekînet vardır.” Onunla yağmur isterler, yardım isterler ve bir iş istediklerinde onu önlerine koyarlardı. Şair dedi ki:
  **شبام**’a ve Ebû Hânî’ye ulaştır
  Ki ben onların kürsüsüne kâfirim

Ve Hemdân’ın A‘şâ’sı dedi:
  Şahit oldum aleyhinize ki siz **خشبية**’siniz
  Ve ben sizi bilirim, ey küfrün polisi
  Ve yemin ederim: kürsünüz bir **سكينة** değildir
  Üzerine sargılar sarılmış olsa da
  Ve o, bizde tabut gibi değildir; etrafında koşsa da
  **شبام** ve **نهد** ve **خارف**
  Ve **شاكر** onun etrafında dönse ve sürtünse
  Onun çubuklarına; yahut geri dönse, yardım etmez
  Ve ben bir kimseyim; Âl-i Muhammed’i sevdim
  Ve sahifelerin içine koyduğun vahyi tercih ettim

Bitti. Ve Mansûr b. el-Mu‘temir dedi: “Eğer Ali’yi sevene **خشبي** denirse, şahit olun ki ben onu mutlaka seveceğim.” Zehebî dedi: “Bir kere **بالخشب** ile savaştılar; böylece onunla tanındılar.”
Ve **الخشبان** (ötre ile): ne çok büyük ne de küçük olan dağlar.
Ve **خشبان** bir adam; ve **خشبان** bir lakap; ve **خشبان**: (bir yer adı).
Ve develer **تخشبت**: **الخشب** yedi. Râciz dedi ve develeri vasfetti:
  Onu **النجيل**’den bir **أشهبه** yaktı
  Dalları; ve onu **تخشبـه** yaptı

Ve denilir: Develer ağaç dallarının çubuklarını **تتخشب** eder; dallarını aldıklarında. Yahut **تخشبت**: otlaktan kuruyu yediğinde.
Ve **الأخاشب**: **الصمان**’da Benî Temîm’in konak yerinde toplanmış dağlar; yakınında tepe de dağ da yoktur. Ve **الأخاشب**: Mekke dağları; ve Minâ dağları; ve **أجإ**’ye yakın kara dağlar; aralarında uzun olmayan bir kumluk vardır; Nasr’dan; **المعجم**’de böyledir.
Ve **أرض خشاب** ( **سحاب** gibi): şiddetli, kuru; **الخشباء** gibi; en küçük yağmurdan akar.
Ve **ذو خشب** (harekeli): Yemen’de bir yer; onun **مخاليف**’inden biridir. Tırmâh dedi:
  Yahut Hâtim gibi bir delikanlı; dediğinde: “Sana sahip olduğum şey
  İnsanlara ganimetimdir; **يوم ذي خشب** günü”

Ve **مال خشب** ( **كتف** gibi), Sâgânî’nin ضبط ettiği üzere: yani onun otlatması için kuru ot sebebiyle zayıf.
Ve **الخشبي**: bir yer; bir nüshada: Fustat yakınında; ondan üç merhale.

Ve **خشبة بن الخفيف الكلبي**: tâbiî; süvari. Ve **خشب** ( **جنب** gibi): Yemâme’de bir vadi; ve Medine’de bir vadi; ondan bir gecelik mesafede; hadîslerde ve megâzîde zikri vardır. Ve ona **ذو خشب** denilir; onda pınarlar vardır.
Ve **خشبات** (harekeli): Abbâdân’ın ötesinde, Fâris denizi üzerinde bir yer; orada sabahleyin güvercin salınır da Bağdat’a ikindi vakti gelir; onunla Bağdat arasında yüz fersahtan fazladır; Sâgânî nakletti.
Ve **المخيشبة** (küçültme): Yemen’de.
Ve **المخيشيب** ( **منيصير** gibi) yine: orada, Zübeyd yakınında bir yer; Yüce Allah onu korusun.
Ve **الخشاب** ( **كتاب** gibi): Benî Temîm’den kollar. Cerîr dedi:
  Süvariler **أثعلبة** mi yoksa **رياحـا** mı
  Onlarla **طهية**’yi ve **الخشابا**’yı denk tuttun

Onlar **بنو رزام بن مالك بن حنظلة**’dir. Ve **المخشوب**: nesebinde karışık olan; Ebû Ubeyd söyledi. A‘şâ dedi:
  İşte atlarım ondandır ve işte bineklerim
  Onların küçük yavruları kuru üzüm gibi
  Zayıf; şişkin yanlı; onu, yaban keçisi gibi görürsün
  Ne **مقرف** ne de **مخشوب**

İbn Hâlaveyh dedi: **المخشوب**: razı edilmemiş ve eğitimi güzel yapılmamış olan; **الجفنة المخشوبة**’ya benzetilmiştir; o, sanatı sağlam yapılmamış olandır. Dedi: A‘şâ’dan başka kimse atı **بالمخشوب** ile vasfetmemiştir. Ve **قافل**’in mânâsı: zayıf. Ve **جرشع**: yanları şişkin. Ve **المقرف**: babası tarafından melezliğe yaklaşan.
Ve **خشبت** şeyi şey ile: onu onunla karıştırdığında.
Ve **طعام مخشوب**: eğer et ise, çiğ; pişmemiş. Yoksa, yani et değil de tane ise, **فقفار** (kāf’ı fâ’dan önce getirmekle): yani o, yarılmış **قفار**dır. Ve mesellerde: “**مخشوب لم ينقح**”: yani henüz arıtılmamış/ayıklanıp düzeltilmemiş; Meydânî ve Zemahşerî söyledi; şeyhimiz onu istidrâk etti.
Ve **خشاب كرمان**: Rey’de bir köy; ondan **محاج بن حمزة**.
Ve **الخشيبة** (küçültme ile): Yemâme’ye yakın bir yer; orada Temîm ile Hanîfe arasında bir vuku‘a olmuştu.
