# خشع (خ-ش-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki kuru ottur

- Harfler: خ - ش - ع
- Kur'an'da: 17 geçiş · 16 ayet · 12 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (12)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَاشِعَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Huşu eden | 3 | 3 | [41:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/41:39.md) |
| [خَاشِعِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Huşu edenler | 3 | 3 | [3:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/3:199.md) |
| [خَاشِعَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Huşu eden | 2 | 2 | [79:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/79:9.md) |
| [الْخَاشِعِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Huşu edenler | 1 | 1 | [2:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/2:45.md) |
| [تَخْشَعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%B9%D9%8E.md) | تَفْعَلَ | Huşu eder | 1 | 1 | [57:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/57:16.md) |
| [خَاشِعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Huşu eden | 1 | 1 | [59:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/59:21.md) |
| [خَاشِعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Huşu edenler | 1 | 1 | [23:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/23:2.md) |
| [خُشَّعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%AE%D9%8F%D8%B4%D9%8E%D9%91%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَّلًا | Huşu edenler | 1 | 1 | [54:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/54:7.md) |
| [خُشُوعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D8%AE%D9%8F%D8%B4%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُولًا | Huşu etmek | 1 | 1 | [17:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/17:109.md) |
| [وَالْخَاشِعَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | وَالْفَاعِلَاتِ | Ve huşu edenler | 1 | 1 | [33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/33:35.md) |
| [وَالْخَاشِعِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلِينَ | Ve huşu edenler | 1 | 1 | [33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/33:35.md) |
| [وَخَشَعَتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%90.md) | وَفَعَلَتِ | Ve huşu etti | 1 | 1 | [20:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/20:108.md) |

## Mücavir kökler — 87 mücavir (117 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · Zeyl etek denektir
2. [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir
3. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
4. [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Alçak ses
5. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Çabuk
6. [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Çekirge demektir
7. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · “Nezle” konaklama yeri demektir
8. [جدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cedese (sin’le) üstü toprakla örtülmüş harabeler demektir
9. [ذقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zekane (kaf) çene altı demektir
10. [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Medede direkleri (kolonları) birbirine bağlayan kirişlerdir
11. [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çatlak, yarık demektir
12. [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çomaktır
13. [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kımıldadı
14. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · قسور Arslan demektir
15. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
16. [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bekyu damla damla yağan yağmur demektir
17. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
18. [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kıvrık yol demektir
19. [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ferc
20. [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
21. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yardım istenilen
22. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sume” damga demektir
23. [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dilin ucu demektir
24. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Namaz
25. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Granit taş demektir
26. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
27. [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cübbe demektir
28. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
29. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
30. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
31. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
32. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
33. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
34. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
35. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
36. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Süllem” merdiven demektir
37. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
38. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ve hibe ettik
39. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Satın aldılar
40. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
41. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
42. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Uyanık yılan demektir
43. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dağ anlamındadır
44. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
45. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
46. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hafız çanta demektir
47. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
48. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Örnek verdi
49. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
50. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
51. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
52. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zade : Azık demektir
53. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su
54. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yüz demektir
55. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
56. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
57. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ön dişler demektir
58. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Az
59. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
60. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خشع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md), [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md), [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yere doğru eğilme, alçalma, sesi kısma ve gözü yere dikip hareketsizleşme |
| Çekirdek Özet 2 | Azamet karşısında benliğin baskılanmasıyla organlara ve sese yansıyan sükûnet ve teslimiyet |
| Çekirdek Özet 3 | Otorite veya hakikat huzurunda içsel ürpertiyle bedensel taşkınlıkların sıfırlanması hali |
| Kritik Hata Riski | Huşû kavramını yalnızca zihinsel/duygusal bir odaklanma sanıp bedensel ve pratik alçalış boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خش | Kaba, sert, kırılgan ve pürüzlü hale gelme; kuruma ve gevşeme | ع | Kökün taşıdığı kuruluk ve kabalık hissini içe çekilme, yere yapışma, ses ve bakışı kısarak yatışma ve alçalma hareketine dönüştürmüştür. Nitekim [خشب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8.md) kökünde kuruluk sert bir kütleye dönüşürken, [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) kökünde ürperti ve çekinmeye, خشع kökünde ise derin bir alçalma ve yatışmaya evrilmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, parmaklık (yoğunlaşmış sürtünme) | İlksel duvar imgesinin gırtlaksı hırıltıyla sertleşerek sınır çizme, sertleşme ve baskı hissi oluşturması (türetme imge). |
| ش | Diş | Kesme, çiğneme, baskı uygulama, parçalama ve sıkıştırma hareketi. |
| ع | Göz | Görme, derunî algı, pınar, açığa çıkma ve farkındalık noktası. |
| خشع | Baskı ve ağırlık karşısında bakışın kırılarak yere inmesi | Dışarıdan veya yukarıdan gelen bir kudret baskısı altında diş bileyen gücün kırılması ve gözün toprağa yönelerek sükûnete gömülmesi hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Toprağın kuruyup çökmesi, deve hörgücünün eriyip alçalması, tepenin düzleşerek yerle bir olması veya insanın bakışını yere indirip sesini kısması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir beytinde uykusuz ve yorgun geçen gece yolculuğunun ardından bakışı kırılmamış, dimdik duran yiğidi anlatırken kökün olumsuzunu kullanır: تجلى السرى عن كل خرق كأنه / صفيحة سيف طرفه غير خاشع |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde tepe veya sert arazinin yere yapışması için «قُفٌّ خَاشِعٌ» denilirdi; Cerîr ise Zübeyr’in ölüm haberi üzerine dağların baş eğip alçaldığını ifade etmek için «والجبال الخشع» ifadesini kullanmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça خشع kökü, Sami dillerinin güneybatı kolunda özellikle fiziki olarak alçalma, yere yapışma ve sesin kısılması gibi somut durumları ifade eden daralmış bir semantik hatta sahiptir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan خ-ش-ع fonetik dizilimi düzenli bir kök olarak yaygınlık göstermez; buna karşılık boyun eğme, yere kapanma ve sinme anlamları genellikle [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) veya [كنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B9.md) eşdeğerleriyle karşılanır. Kökün Arapçadaki gelişimi, toprağın kuruyup büzüşmesi veya deve hörgücünün küçülerek erimesi gibi fiziki alçalma ve küçülme olgularından insani tavra (bakışın ve sesin kırılmasına) doğru semantik bir kayma sergiler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çökme, alçalma ve büzüşme | Kökün asıl dairesi «التطامن» yani bir şeyin dikliğini yitirip yere doğru alçalması, sesin ve gözün kırılmasıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami morfo-semantik alanı | Diğer Sami dillerinde birebir üçlü kök olarak nadirdir; fiziki büzülme ve sinme anlam alanıyla sınırlı bir ortaklık sezilir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün düzenli ve kanıtlanmış bir dış akrabası tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خشع | Anlamlı | Alçalmak, sinmek, ses ve bakışı kısmak | Yere doğru eğilme, sükûnet bulma ve azamet karşısında küçülme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| خعش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur’an’da geçmez. |
| شخع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur’an’da geçmez. |
| شعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur’an’da geçmez. |
| عخش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur’an’da geçmez. |
| عشخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur’an’da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خشع | Merkez | Alçalma ve sinme | Özellikle seste, bakışta ve kalpten azaya yansıyan sükûnet ve kırılmadır. | Heybet ve korkuyla karışık boyun eğiş. |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Boyun eğme | Daha çok boyun ve gövdenin bükülmesiyle bedensel itaati bildirir. | Maddi olarak baş eğme ve zilleti kabullenme. |
| [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) | Komşu | Sürekli itaat | Saygı dolu bir duruşla emre amade olup divanda susarak beklemedir. | İbadette sebat ve kıyam halinde sükûnet. |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Boyun eğdirilme | Bir direncin kırılması sonucu kolay idare edilebilir hale gelmektir. | Baskı veya zafiyet sonucu aşağı konuma düşme. |
| [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Yalvarma | İhtiyaç ve çaresizlik sebebiyle zayıflık gösterip yakarmadır. | Acziyetle sığınma ve isteme tavrı. |
| [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Büyüklük taslama | Kendini hakikatin ve başkalarının üstünde görerek boyun eğmeyi reddetmektir. | Diklenme, kasılma ve üstünlük iddiası. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خشع | Alçalmak, ses ve bakışı kısmak | Heybet karşısında bedenin, sesin ve bakışın yatışması. | Kesin |
| Latince | Reverentia, submissio | Derin saygı, boyun eğme | Submissio dışsal alçalmayı, reverentia içsel saygıyı karşılar; göz ve ses kısıklığı unsurunu tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Awe, humility, submissiveness | Huşû, tevazu, boyun eğme | Humility alçakgönüllülüğü, awe ise dehşetle karışık saygıyı verir; kökün fiziki yatışma yönü eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | Ehrfurcht, Demut | Derin saygı, tevazu | Ehrfurcht korkuyla karışık yüce saygıyı aktarır ancak bedensel donukluğu ve ses kısıklığını karşılamaz. | Güçlü |
| Fransızca | Recueillement, soumission | İçe çekilme, boyun eğme | Recueillement zihinsel toparlanmayı ve huşû halini iyi yansıtır fakat kökün korku ve çöküş tonunu tam vermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Kalbin yumuşaması ve teslimiyeti | İçsel saygı ve ürperme | Zikre ve hakikate karşı kalplerin katılığını terk edip yumuşaması bağlamı (Hadîd [57:16](https://lisan.digital/tr/ayet/57:16.md)). |
| İbadette sükûnet ve vakar | Namazda odaklanma ve tevazu | Müminlerin kurtuluş alameti olarak namazdaki bedensel ve zihinsel dinginlik bağlamı (Mü'minûn [23:2](https://lisan.digital/tr/ayet/23:2.md)). |
| Gözlerin yere dikilmesi ve zillet | Kıyamet günü çaresizlik | İnkârcıların hesap günündeki perişanlık, utanç ve dehşet içinde bakışlarını kaldıramaması bağlamı (Kalem [68:43](https://lisan.digital/tr/ayet/68:43.md), Nâziât [79:9](https://lisan.digital/tr/ayet/79:9.md), Gâşiye [88:2](https://lisan.digital/tr/ayet/88:2.md)). |
| Seslerin kısılması ve kesilmesi | İlahi heybet karşısında suskunluk | Mahşer alanında Rahman’ın azameti karşısında fısıltı dışında tüm seslerin kesilmesi bağlamı (Tâhâ [20:108](https://lisan.digital/tr/ayet/20:108.md)). |
| Toprağın kuruyup çökmesi | Kuraklık ve hareketsizlik | Yağmur öncesi yeryüzünün boynu bükük, donuk ve kupkuru beklemesi bağlamı (Fussilet [41:39](https://lisan.digital/tr/ayet/41:39.md)). |
| Dağın parçalanıp ufalanması | Kudret karşısında un ufak olma | Kur'an'ın bir dağa inmesi durumunda dağın hissedeceği ezilme ve baş eğiş tasviri (Haşr [59:21](https://lisan.digital/tr/ayet/59:21.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Havf, recâ ve azamet idraki | Huşûun imanın zorunlu bir parçası mı yoksa ahlaki bir semeresi mi olduğu tartışması. | Allah’ın mutlak kudreti karşısında kulun ontolojik hiçliğini hissetmesi. |
| Fıkıh | Namazın sıhhati ve tadil-i erkân | Huşûun namazın farzı mı yoksa kemal şartı mı olduğu; zihinsel dağınıklığın namazı bozup bozmayacağı. | Namazda sağa sola bakmama, gereksiz hareketleri terk etme ve organları hareketsiz tutma. |
| Tefsir | [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) ile خشع ayrımı | Huşûun özellikle göz ve seste mi yoksa kalpte mi başladığı yönündeki dilsel ve bağlamsal tahliller. | Kalpte başlayıp aza ve duyulara (özellikle göz ve ses) sirayet eden teslimiyet tavrı. |
| Hadis | İbadet âdâbı ve ahlak | «Kalbi huşû duysaydı organları da huşû içinde olurdu» rivayeti ekseninde beden-ruh uyumu. | İbadet anında ciddiyet, vakarlı duruş ve laubalilikten bütünüyle arınma hali. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mabut huzurunda kulluk | Mutlak teslimiyet | Egonun kırılması | Kulun Yaratıcı karşısında haddini bilmesi, organlarına sükûnet vermesi ve benliğini sıfırlamasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikat karşısındaki tutum | Epistemik tevazu | Dogmatizmi ve kibri önleme | Kişinin bildiği karşısında şımarmaması, mutlak bilgi kaynağı karşısında haddini idrak edip dinlemeye geçmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite düzeni | Meşru otoriteye riayet | Taşkınlığı önleme | Bireylerin adil yasa ve kamu düzeni karşısında keyfi başkaldırıyı terk edip sükûnetle kurallara uymasıdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Mülkiyet ve servet ahlakı | Tüketim şımarıklığının terki | İsraf ve kibri kırma | Servet sahibinin elindekini kendinden bilmeyip mülkün gerçek sahibine karşı boyun bükerek azgınlaşmamasıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük enerji durumu (potansiyel kuyusu) | Fiziksel bir sistemin uyarılmış, kararsız ve yüksek enerjili durumdan en düşük enerji seviyesine inerek dengeye ve dinginliğe kavuşması (entropi asgari hareketliliği). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Otorite karşısında uyum ve itaat | Sosyoloji ve psikolojide bireyin ezici bir meşru güç veya kolektif irade karşısında itiraz gücünü yitirerek sakinleşmesi, teslimiyet göstermesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Huşûu yalnızca bireysel, pasif ve sübjektif bir meditasyon haline yahut gözyaşı dökmeye indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Huşû sadece içsel bir his değil; dağların parçalanmasından yeryüzünün kurumasına, gözlerin yere dikilmesinden seslerin kısılmasına kadar tüm varlığın azamet karşısında hareketini sınırlandırmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Huşû hissi bulunmadığı gerekçesiyle amellerin ve ibadetlerin terki yahut huşûu yapay beden hareketleri ve gösterişli keder tavırlarıyla simüle eden bir riyakarlığa sapılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hedeflediği insan tipinin en temel ontolojik tavrını tanımlar: Yaratıcı karşısında diklenen müstekbir tavrın zıddı olarak, her azasıyla haddini bilen, yatışmış kul bilinci. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Namaz ve ibadet sahnelerinde (Mü'minûn [23:2](https://lisan.digital/tr/ayet/23:2.md)), kıyamet ve mahşer tasvirlerinde (Tâhâ [20:108](https://lisan.digital/tr/ayet/20:108.md), Kalem [68:43](https://lisan.digital/tr/ayet/68:43.md)), vahyin ağırlığını anlatan ayetlerde (Haşr [59:21](https://lisan.digital/tr/ayet/59:21.md), Hadîd [57:16](https://lisan.digital/tr/ayet/57:16.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı salt kuru bir kurallar bütünü ya da salt taşkın bir duygu seli olarak görme yanılgısını düzeltir; içteki ürperti ile dıştaki sükûneti organik olarak birleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert veya dik bir nesnenin yere doğru eğilmesi, deve hörgücünün erimesi, kuru toprağın çökmesi; gözün toprağa dikilip sesin kısılması.
- Soyut anlam: İlahi azamet ve mutlak kudret karşısında nefsin kibrini yitirmesi, içsel korku ve saygının bedensel uzuvlara sükûnet, hareketsizlik ve tevazu olarak yansıması.
- Sistematik karşılık: Dinî ve ahlaki sistemde kibrin ve taşkınlığın panzehiri; varlığın hakikat huzurunda haddine rücu ederek potansiyel taşkınlık enerjisini sıfırlaması hali.
- LaTeX modeli: $$H = \lim_{M \to \infty} \left( \frac{1}{M} \cdot \mathbf{v}_a \right) \implies \mathbf{v}_a \to \mathbf{0}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ algılanan ilahi azameti ve mutlak büyüklüğü temsil eder. $M$ sonsuza yaklaştıkça, varlığın veya organların otonom taşkınlık ve hareketlilik vektörü olan $\mathbf{v}_a$, bu büyüklüğün ters orantılı baskısı altında sıfıra yaklaşır. Bu limit durumu ($H$), kökün ifade ettiği huşû halini, yani sınırsız bir azamet karşısında tüm bedensel ve zihinsel iddiaların sükûnete ve hareketsizliğe erimesini modeller.

## Geçtiği ayetler (16 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/2:45.md) — الْخَاشِعِينَ

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ

Meal (IK): Sabır ve namazla (Allah’tan) yardım isteyin. Gerçi bu, ağır gelir ama, huşu duyanlara değil.

### [Ali İmran 3:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/3:199.md) — خَاشِعِينَ

وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’tan öyleleri vardır ki; Allah’a, size indirlen ve kendilerine indirilmiş olana, Allah’a huşu’ duyarak inanırlar. Allah’ın ayetlerini az bir pahaya değişmezler. İşte onların ecirleri Rabbları katındadır. Allah, şüphesiz hesabı çabuk görendir.

### [İsra 17:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/17:109.md) — خُشُوعًا

وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا

Meal (IK): Yüzleri üstü kapanarak ağlarlar. Ve bu, onların huşu’unu artırır.

### [Taha 20:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/20:108.md) — وَخَشَعَتِ

يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا

Meal (IK): O gün; hiç bir tarafa sapmadan o davetçiye uyacaklardır. Sesler, Rahman’ ın heybetinden kısılmıştır ve sen; fısıltıdan başka bir şey işitmezsin.

### [Enbiya 21:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/21:90.md) — خَاشِعِينَ

فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ

Meal (IK): Biz de ona icabet ederek Yahya’yı ihsan etmiş, eşini doğum yapabilecek bir hale getirmiştik. Doğrusu onlar; hayırlı şeylerde yarışıyorlar, korkarak ve umarak bize yalvarıyorlardı. Bize karşı derin saygı duyuyorlardı

### [Müminun 23:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/23:2.md) — خَاشِعُونَ

الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ

Meal (IK): Ki onlar; namazlarında huşu’ içindedirler.

### [Ahzab 33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/33:35.md) — وَالْخَاشِعِينَ · وَالْخَاشِعَاتِ

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Doğrusu müslüman erkeklerle, müslüman kadınlar; mü’min erkeklerle, mü’ min kadınlar; taata devam eden erkeklerle, taata devam eden kadınlar; sadık erkeklerle, sadık kadınlar; sabreden erkeklerle, sabreden kadınlar; huşu’ eden erkeklerle, huşu’eden kadınlar; sadaka veren erkeklerle, sadaka veren kadınlar; oruç tutan erkeklerle, oruç tutan kadınlar; iffetlerini koruyan erkeklerle, iffetlerini koruyan kadınlar; Allah’ı çokça zikreden erkeklerle, çokça zikreden kadınlar; işte onlar için, Allah; mağfiret ve büyük bir mükafat hazırlamıştır.

### [Fussilet 41:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/41:39.md) — خَاشِعَةً

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): O’nun ayetlerinden biri de, kupkuru gördüğün yeryüzünün Biz ona su indirdiğimiz zaman harekete geçip kabarmasıdır. Ona can veren Allah, elbette ölüleri de diriltir. Muhakkak ki O; her şeye kadirdir.

### [Şura 42:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/42:45.md) — خَاشِعِينَ

وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ

Meal (IK): Ve onları ateşe sunulurken zilletten başları öne eğilmiş, göz ucuyla gizli gizli çevreye bakarken göreceksin. İman etmiş olanlar da derler ki: Hüsranda olanlar; kıyamet günü kendilerini de, ailelerini de hüsranda bırakanlardır. İyi bilin ki; zalimler muhakkak sürekli bir azab içindedirler.

### [Kamer 54:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/54:7.md) — خُشَّعًا

خُشَّعًا أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ

Meal (IK): Gözleri hor ve hakir olarak, yaygın çekirgeler gibi kabirlerinden çıkarlar.

### [Hadid 57:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/57:16.md) — تَخْشَعَ

أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): İman edenlerin, Allah’ı anması ve O’ndan inen gerçek için kalblerinin yumuşaması zamanı hala gelmedi mi? Onlar, daha önce kendilerine kitab verilip de üzerlerinden uzun zaman geçmiş, artık kalbleri katılaşmış bulunanlar gibi olmasınlar. Onlardan bir çoğu fasıklardır.

### [Haşr 59:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/59:21.md) — خَاشِعًا

لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Şayet Biz, bu Kur’an’ı bir dağa indirmiş olsaydık; sen, onun Allah’ın haşyetinden baş eğerek parça parça olduğunu görürdün. İşte Biz, bu misalleri insanlara anlatırız, belki düşünürler.

### [Kalem 68:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/68:43.md) — خَاشِعَةً

خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ

Meal (IK): Gözleri dönmüş olarak, yğzlerini zillet bürür. Halbuki kendileri sapa* sağlam oldukları vakit secdeye çağırılmışlardı.

### [Mearic 70:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/70:44.md) — خَاشِعَةً

خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذَلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ

Meal (IK): Gözleri dönmüş, yüzlerini zillet bürümüş olarak. İşte bu; onlara vaad olunan gündür.

### [Naziat 79:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/79:9.md) — خَاشِعَةٌ

أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ

Meal (IK): Gözler yere döner.

### [Gaşiye 88:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/ayet/88:2.md) — خَاشِعَةٌ

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ

Meal (IK): Yüzler vardır ki, o gün zillete bürünmüştür.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki kuru ottur. Bu otlar çürür ve toprak daha iyi ot bitirecek hale gelir. Bu verimli toprağın adı « huşu » dur. Böylece insanın belli bilgiler aldıktan sonra o bilgilerin etkisi altında rabbine dönmesi için, içinde oluşan duyguya huşu denir. Kuranda namaz içinde kunut ve huşu farz kılınmıştır. Kunut okunanları dinlemek, yani Allah’ın emirlerini telakki etmek, huşu ise ondan sonra sükûnet hali alarak kendi içini dinleyerek rabıta kurmaktır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الخاء والشين
)خ ش ع مستعمل فقط( خشع: الخشوع: رَمْيُكَ بِبِصرك إلى الأرض. وتَخَاشَعْتُ: تَشَبَّهْتُ بالخاشِعِينَ. ورَجُلٌ مُتَخَشِّعٌ مُتَضَرِّعٌ. والخُشُوعُ والتَّخَشُّعُ والتَّضَرُّعُ واحدٌ، قال:
ومُدَجَّجٌ يحْمِي الكتِيبة لا يُرى		عنه الكريهِة ضارِعا مُتَخَشِّعا
وأَخْشَعْتُ أي طَأْطَأْتُ الرَّأْسَ كالمُتواضِع. والخشُوعُ المعْنَى من الخُضُوعِ إلاَّ أنَّ الخُضُوعَ في البدنِ وهو الإقْرَارُ بالاستِخدامِ، والخُشُوعُ في البدنِ والصَّوْتِ والبَصَر قال الله - عَزَّ وجلَّ-: "خاشِعة أبصارُهمُ ": "وخشعتِ الأصواتُ للرَّحْمَنِ" أي سَكْنتْ. والخُشْعَةُ: قُفُّ غلبْت عليه السُّهولة، قُفٌّ خاشِعٌ وأَكَمَةٌ خاشِعةٌ أي مُلْتَزِمَةٌ لاطئةٌ بالأرض.
وفي الحديث: "كانت الكَعْبَةُ خُشْعَةً على الماءِ فَدُحِيَتْ منها الأرضُ".

##### Türkçe

باب العين و الخاء والشين
(**خ ش ع** sadece kullanılmıştır) **خشع**: **الخشوع**: bakışını yere atmandır. Ve **تَخَاشَعْتُ**: **الخاشِعِينَ**e benzedim. Ve **رَجُلٌ مُتَخَشِّعٌ**: yalvaran, yakaran. Ve **الخُشُوعُ** ile **التَّخَشُّعُ** ile **التَّضَرُّعُ** birdir, dedi ki:
ومُدَجَّجٌ يحْمِي الكتِيبة لا يُرى		عنه الكريهِة ضارِعا مُتَخَشِّعا
Ve **أَخْشَعْتُ** yani başı, alçakgönüllü gibi eğdim. Ve **الخشُوعُ**; **الخُضُوعِ**dan olan mânâdır; ancak **الخُضُوعَ** bedendedir ve o, hizmete koşulmayı ikrardır; **الخُشُوعُ** ise beden, ses ve bakıştadır. Allah -azze ve celle- dedi ki: "**خاشِعة أبصارُهمُ**": "**وخشعتِ الأصواتُ للرَّحْمَنِ**" yani sükûnet buldu. Ve **الخُشْعَةُ**: üzerine yumuşaklığın galip geldiği **قُفُّ**tur; **قُفٌّ خاشِعٌ** ve **أَكَمَةٌ خاشِعةٌ** yani yere yapışık, alçak.
Ve hadiste: " **كانت الكَعْبَةُ خُشْعَةً على الماءِ فَدُحِيَتْ منها الأرضُ** ".

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخُشوعُ: الخضوعُ. يقال: خَشَعَ واخْتَشَعَ. وخَشَعَ ببصره، أي غَضّهُ. وبلدةٌ خاشِعَةٌ، أي مُغْبَرَّةٌ لا منزِل بها. ومكانٌ خاشعٌ. والخُشْعَةُ: أكمةٌ متواضِعةٌ. والتَخَشُّعُ: تكلُّفُ الخُشوعِ.

##### Türkçe

**الخُشوعُ**: boyun eğme. Denir ki: **خَشَعَ** ve **اخْتَشَعَ**. Ve **خَشَعَ ببصره**; yani onu (bakışını) kıstı. Ve **بلدةٌ خاشِعَةٌ**; yani üzerinde toz bulunan, içinde mesken olmayan (bir belde). Ve **مكانٌ خاشعٌ**. Ve **الخُشْعَةُ**: alçakgönüllü (küçük) bir tepe. Ve **التَخَشُّعُ**: **الخُشوعِ**u zorlama (kendini zorlayarak yapma).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والخاء مع الشين
خشع
استعمل من وجوهه : خشع .
وأهملت الوجوه الأُخر
خشع : في الحديث : ( كانت الكعبة خُشعةً على الماء وبعضهم رواه : كانت حَشَفة فدُحِيتْ منها الأرض ) .
وسمعتُ العرب تقول للحَثْمة اللاطئة بالأرض : هي الخُشْعة ، وجمعها خُشَع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الخُشعة : الأكَمة . قال : وهي الحَثْمة ، والسَّرْوَعة ، والصائدة ، والقائدة .
وقال شمر : قال أبو زيد : خشعت الشمس وكَسفَتْ وخسفت بمعنًى واحد .
قال : وقال أبو صالح الكلابيّ : خشوع الكواكب إذا غارت فكادت تغيب في مَغيبها . وأنشد :
بدر تَكاد له الكواكبُ تخشعُ
وقال أبو عدنان : خشعت الكواكب ، إذا دنت من المغيب . وخضعت أيدي الكواكب ، إذا مالت لتغيب .
وقال الله جلّ ثناؤه : ( نُّكُرٍ خُشَّعاً أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الاَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُّنتَشِرٌ ) ( القَمَر : 7 ) وقرىء : ( خاشعاً أبصارهم ) . قال الزجاج : نَصب ) نُّكُرٍ ) ( القَمَر : 7 ) على الحال ، المعنى يخرجون من الأجداث ( خُشَّعاً ) . قال : ومن قرأ ( خاشعاً ) فعلى أنَّ لك في أسماء الفاعلين إذا تقدّمت على الجماعة التوحيد نحو ( خاشعاً أبصارهم ) ، ولك التوحيد والتأنيث لتأنيث الجماعة كقولك : ( خاشعة أبصارهم ) . قال : ولكَ الجمع نحو ) نُّكُرٍ خُشَّعاً أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الاَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُّنتَشِرٌ ) ( القَمَر : 7 ) تقول مررت بشبابٍ حسن أوجههم ، وحسانٍ أوجههم ، وحسنة أوجههم . وأنشد :
وشبابٍ حَسَنٍ أوجهُهم
من إياد بن نزار بن مَعَدّ
وقال جلّ وعزّ : ( وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَانِ ) ( طاه : 108 ) أي سكنت . وكلُّ ساكن خاضع خاشع .
والتخشُّع لله : الإخبات والتذلُّل .
وإذا يبست الأرض ولم تُمطَر قيل : قد خشعت . قال الله تعالى : ( وَتَرَى الاَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَآ أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَآءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ ) ( الحَجّ : 5 ) . سمعتُ العربَ تقول : رأيت أرض بني فلانٍ خاشعةً هامدة ما فيها خضراء . وخشَعَ سَنامُ البعير ، إذا أُنضِيَ فذهب شحمُه وتطأطأ شرفُه . وجِدار خاشع ، إذا تداعى واستوى مع الأرض . وقال النابغة :
ونُؤيٌ كجِذم الحوضِ أثلم خاشعُ
قال الليث : خشع الرجل يخشَع خشوعا ، إذا رمَى ببصره إلى الأرض . واختَشَع ، إذا طأطأ صدره وتواضع . قال : والخُشُوع قريبٌ من الخضوع ، إلاّ أن الخضوع في البدن والإقرار بالاستخداء ، والخشوع في البدن والصَّوت والبصر . قال الله : ( وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَانِ ) ( طاه : 108 ) :
وقال ابنُ دَريد : خشَع الرجل خَراشيَّ صدرِه ، إذا رمَى بها .
قلت : جعل خشَع واقعاً ، ولم أسمعه لغيره .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الخاء** ile **الشين**

**خشع**
Yüzlerinden kullanılmıştır: **خشع**.
Ve öteki yüzler ihmâl edilmiştir.

**خشع**: hadiste: “Kâbe su üzerinde **خُشعةً** idi; ve bazısı onu şöyle rivayet etti: **حَشَفة** idi; ondan yer yayıldı.”

Arapları, yere yapışık **الحَثْمة** için şöyle derken işittim: o, **الخُشْعة**’dır; onun çoğulu **خُشَع**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الخُشعة**: tümsek. Dedi: ve o, **الحَثْمة**’dir; ve **السَّرْوَعة**; ve **الصائدة**; ve **القائدة**.

Şemmer dedi: Ebû Zeyd dedi: Güneş **خشعت** ve **كَسفَتْ** ve **خسفت**; tek bir mânâ üzeredir.

Dedi: Ebû Sâlih el-Kilâbî dedi: Yıldızların **خشوع**u, battıkları zaman; artık batış yerlerinde kaybolmaya yaklaşmalarıdır. Ve inşâd etti:
بدر تَكاد له الكواكبُ تخشعُ

Ebû ‘Adnân dedi: Yıldızlar **خشعت**; batışa yaklaştıkları zaman. Ve yıldızların elleri **خضعت**; batmak için meylettikleri zaman.

Allah, celîl senâsı, dedi: (**نُّكُرٍ خُشَّعاً أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الاَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُّنتَشِرٌ**) (**القَمَر**: 7). Ve şöyle okunmuştur: (**خاشعاً أبصارهم**). Zeccâc dedi: (**نُّكُرٍ**) (**القَمَر**: 7)’nin nasbı hâl üzerinedir; mânâ: kabirlerden (**خُشَّعاً**) olarak çıkarlar. Dedi: (**خاشعاً**) okuyan kimseye gelince; fâil isimlerinde, cemaat üzerine öne geçtiği zaman, birleme vardır; (**خاشعاً أبصارهم**) gibi. Ve cemaatin müennesliği için, birleme ve te’nîs senindir; senin sözün gibi: (**خاشعة أبصارهم**). Dedi: ve cem‘ senindir; (**نُّكُرٍ خُشَّعاً أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الاَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُّنتَشِرٌ**) (**القَمَر**: 7). “Güzel yüzlü gençlerin yanından geçtim” dersin: “**حسن** yüzleri”, ve “**حسان** yüzleri”, ve “**حسنة** yüzleri”. Ve inşâd etti:
وشبابٍ حَسَنٍ أوجهُهم
من إياد بن نزار بن مَعَدّ

Ve celîl ve azîz dedi: (**وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَانِ**) (**طاه**: 108); yani: sükûnet buldu. Ve her sâkin, boyun eğmiş, **خاشع**dır.

Allah için **التخشُّع**: **الإخبات** ve alçalma.

Yer kuruduğu ve yağmur yağdırılmadığı zaman: “**خشعت**” denir. Allah تعالى dedi: (**وَتَرَى الاَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَآ أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَآءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ**) (**الحَجّ**: 5). Arapları şöyle derken işittim: “Falan oğullarının yerini gördüm; **خاشعةً** **هامدة**; onda yeşil yok.” Ve devenin hörgücü **خشَع**; zayıflatıldığı zaman; böylece yağı gitti ve yüksekliği alçaldı. Ve **جِدار** **خاشع**; yıkılmaya yüz tuttuğu ve yerle bir olduğu zaman. Nâbiga dedi:
ونُؤيٌ كجِذم الحوضِ أثلم خاشعُ

Leys dedi: Adam **خشع** **يخشَع** **خشوعا**; bakışını yere attığı zaman. Ve **اختَشَع**; göğsünü eğdiği ve tevazu gösterdiği zaman. Dedi: ve **الخُشُوع**, **الخضوع**a yakındır; ancak **الخضوع** bedendedir ve boyun eğişi ikrardır; **الخشوع** ise bedende ve seste ve bakıştadır. Allah dedi: (**وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَانِ**) (**طاه**: 108).

İbn Düreyd dedi: Adam, göğsünün **خَراشيَّ**sini **خشَع**; onu attığı zaman.

Dedim: **خشَع**ı geçişli kıldı; ve onu ondan başkası için işitmedim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والشين وما يثلثهما)
  (خشع)  الخاء والشين والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على التَّطامُن. يقال خَشَع، إذا تطامَنَ وطأْطأَ رأسَه، يخشَع خُشوعاً. وهو قريبُ المعنى من الخضوع، إلاّ أنّ الخُضوع في البدَن والإقرارُ بالاستخذاء، والخشوعَ في الصَّوتِ والبصر. قال الله تعالى: ﴿خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ﴾ [القلم 43، المعارج 44]. قال ابنُ دريد: الخاشِع المستكينُ والرَّاكع. يقال اختشعَ فلانٌ، ولا يقال اختَشَع بَصرُه. ويقال: خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه، إذا ألْقى بُزاقاً لزِجاً. والخُشْعَة: قِطعةٌ من الأرض قُفٌّ قد غلبَتْ عليه السُّهولة. يقال قُفٌّ خاشع: لاطِئٌ بالأرض. قال ابنُ الأعرابيّ: بلدةٌ خاشعة: مُغْبَرَّة. قال جريرٌ:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  قال الخليل. خَشَعَ سَنامُ البَعير، إذا ذهَبَ إلاّ أقله.
  (خشف)  الخاء والشين والفاء يدلُّ على الغُموض والسَّتْر وما قارب ذلك. فالخُشَّاف: طائرُ الليل، معروف([2]). والمِخْشَف: الرّجل الجَريء على الليّل. ويقال خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً، إذا ذهَبَ في الأرض وهو قياس الباب. والأخْشَف: البعير الذي غطَّى جلدَه الجربُ؛ لأنّه إذا غطَّاه فقد سَتَره. وسيف خَشِيفٌ: ماضٍ، في ضريبَتِه غُموضٌ([3]). والخشْفَة: الصَّوت ليس بالشديد.
  ومما شذَّ عن الأصل الخَُِشْف: وهُوَ الغَزَال. وهو صحيح. ويقولون-والله أعلم- إنَّ الخشيف الثَّلج ويبيس الزَّعفَران([4]). وخشَفْت رأسَه بالحجر، إذا فضخْته. فإنْ كان هؤلاء الكلماتُ الثّلاثُ صحيحةً فقياسُها قياسٌ آخر، وهو من الهشْمِ والكَسْر.
  (خشل)  الخاء والشين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حَقارة وصِغَر. قالوا: الخَشْل الرديُّ مِن كلِّ شيء. قالوا: وأصلُه الصِّغار من المُقْل، وهو الخَشْل. الواحدة [خَشلْة]. قال الشَمّاخ يصف عُقَاباً ووكْرَه:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  يقول: إنّ في وكره رؤوسَ الحيّات. ويقال لِرُؤوس الحَلي، من الخلاخيل والأسورة خَشْل. وهذا على معنى التشبيه، أو لأنَّ ذلك أصغرُ ما في الحَلْي. وكان الأصمعيُّ يفسِّر بيت الشماخ على هذا.
  قال: وشبّه رؤوس [الأحناش] بذلك، وهو أشْبَه. ويقال إنّ الخَشْل البَيْض إذا أخرج ما في جَوْفه. فإن كان هذا صحيحاً فلا شيءَ أحقَرُ من ذلك. وهو قياس الباب.
  (خشم)  الخاء والشين والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاعٍ. فالخَيْشوم: الأنف. والخَشَم: داءٌ يعتَرِيه. والرجل الغليظُ الأنْفِ خُشَام. والمُخَشَّم: الذي ثار([6]) الشَّرابُ في خَيشومه فسَكِر. وخياشيم الجِبال: أنوفُها.
  وشذَّت عن الباب كلمةٌ إن كانت صحيحة. قالوا: خَشِم اللّحمُ تغيّر.
  (خشن)  الخاء والشين و*النون أصلٌ واحد، وهو خلافُ اللِّين. يقال شيءٌ  خَشِنٌ. ولا يكادُون يقولون في الحجَر إلاَّ الأخْشَن. قال:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  واخشَوْشَنَ الرَّجُل، إذا تماتَنَ وترك التُّرْفَةَ. وكتيبة خشناءُ، أي كثيرة السِّلاح.
  (خشي)  الخاء والشين والحرف المعتل يدلُّ على خَوف وذُعْر، ثمّ يحمل عليه المجاز. فالخَشيَة الخَوْف. ورجلٌ خَشْيَانُ. وخاشانِي فلانٌ فخشَيْتُه، أي كنتُ أشّد خَشْيةً منه.
  والمجاز قولهم خَشِيت بمعنى عَلِمت. قال:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])أي علِمتُ. ويقال هذا المكانُ أخْشَى من ذلك، أي أشدُّ خوفاً.
  ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن الجمعُ بينهما على بُعدٍ، الخَشْوُ: التمر الحَشَف. وقد خَشَتِ النَّخلةُ تَخْشُو خَشْواً. والخَشِيُّ من اللّحم([9]): اليابسُ.
  (خشب)  الخاء والشين والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خشونةٍ وغِلَظ. فالأخْشَب: الجبَلُ الغليظ. ومن ذلك قول النبي صلى الله عليه وسلم، في مكّة: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". يريد جبلَيْها. وقول القائل يصف بعيراً:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  فإنّه شبَّهَ ارتفاعَه فوق النُّوق بالجبَل. والخَشِيب السيف الذي بُدِئَ طَبعُه؛ ولا يكون في هذه الحال إلاّ خَشِناً. وسهمٌ مخْشوبٌ وخشيبٌ، وهو حين يُنْحَتُ. وجَمَلٌ خشيب: غليظ. وكلُّ هذا عندي مشتقٌّ من الخشَب. وتخشَّبت الإبل، إذا أكَلَتِ اليبيسَ من المرعَى. ويقال جَبْهةٌ خَشْبَاءُ: كريهة يابسة ليست بمستوية. وظَليمٌ خشيبٌ: غليظ. قال أبو عُبيد: الخشيبُ السَّيفُ الذي بُدِئَ طبعُه؛ ثمّ كثُر حتَّى صار عندهم الخشيبُ الصقيلَ.
  (خشر)  الخاء والشين والراء يدلُّ على رداءةٍ ودُونٍ. فالخُشَارة: ما بقي [على] المائدةِ، ممّا لا خيرَ فيه. يقال خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً، إذا بَقّيت الرَّدِيّ([11]). ويقال الخُشَارة من الشَّعير: ما لا لُبَّ لـه، فهو كالنُّخَالة. وإنّ فُلاناً لَمِنْ خُشارة النّاس، أي رُذَالِهم.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) انظر خزانة الأدب (2: 166).
([2]) وهو الذي يقال له الخفاش.
([3]) في الأصل: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([5]) ديوان الشماخ 61 واللسان (خشل).
([6]) في الأصل والمجمل: "سار"، صوابه في اللسان.
([7]) انظر ما سبق في مادة ثني (1: 391)، وكذا اللسان (خشن).
([8]) البيت في المجمل واللسان (خشى).
([9]) في اللسان والمجمل: "من الشجر".
([10]) وكذا في اللسان والمخصص (10: 77)، فالضمير في "منه" للبعير، لكن في المجمل "منها"، وضمير هذه للنوق.
([11]) في المجمل: "خشرت ذاك إذا أبقيته"، والمعنيان مذكوران في اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** و**الشين** وما يثلثهما)
  (**خشع**)  **الخاء** ve**الشين** ve**العين** tek bir asıldır; alçalmaya delâlet eder. Denir: **خَشَع**; alçaldığı ve başını eğdiği zaman; **يخشَع** **خُشوعاً**. Bu, **الخضوع** ile mânaca yakındır; ancak **الخُضوع** bedende ve aşağılanmayı ikrar etmedir; **الخشوع** ise seste ve bakıştadır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ**﴾ [القلم 43، المعارج 44]. İbn Düreyd dedi: **الخاشِع**; boyun eğmiş olan ve rükû eden kimsedir. Denir: **اختشعَ** falan kimse; ve denmez: **اختَشَع** onun bakışı. Ve denir: **خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه**; yapışkan bir tükürük attığı zaman. Ve **الخُشْعَة**: yerden bir parçadır; sert (kıraç) olup üzerine düzlük galip gelmiştir. Denir: **قُفٌّ خاشع**: yere yapışık. İbnü’l-A‘râbî dedi: **بلدةٌ خاشعة**: tozlu. Cerîr dedi:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  Halîl dedi: **خَشَعَ سَنامُ البَعير**; devenin hörgücü gittiği zaman, ancak en azı kaldığında.

  (**خشف**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الفاء** kapalılığa ve örtmeye ve buna yakın olana delâlet eder. Şu hâlde **الخُشَّاف**: gece kuşudur, bilinen([2]). Ve **المِخْشَف**: geceye karşı cüretkâr adamdır. Ve denir: **خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً**; yeryüzünde gittiği zaman; ve bu, babın kıyasıdır. Ve **الأخْشَف**: derisini uyuzun kapladığı devedir; çünkü onu kapladığında onu örtmüş olur. Ve **سيف خَشِيفٌ**: keskin; vuruşunda bir kapalılık vardır([3]). Ve **الخشْفَة**: şiddetli olmayan sestir.
  Ve asıldan şâz olan şeylerden: **الخَُِشْف**; ve o, ceylandır. Ve o sahihtir. Ve derler—Allah daha iyi bilir—: **الخشيف** kar ve safranın kurusudur([4]). Ve denir: **خشَفْت رأسَه بالحجر**; onu taşla ezdiğin zaman. Şu hâlde bu üç kelime sahih ise, onların kıyası başka bir kıyastır; ve o, parçalama ve kırmadandır.

  (**خشل**)  **الخاء** ve**الشين** ve**اللام** tek bir asıldır; hakirlik ve küçüklüğe delâlet eder. Dediler: **الخَشْل** her şeyden düşük olandır. Dediler: ve aslı, **المُقْل**den küçüklüktür; ve o, **الخَشْل**dir. Tekili [**خَشلْة**]. Şemmâh bir kartalı ve yuvasını vasfederek dedi:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  Der ki: onun yuvasında yılanların başları vardır. Ve **الحَلي**nin başlarına—halhallar ve bileziklerden—**خَشْل** denir. Bu, teşbih mânası üzerinedir; yahut çünkü bu, süste olanın en küçüğüdür. Asma‘î, Şemmâh’ın beytini bunun üzerine tefsir ederdi.
  Dedi: ve [**الأحناش**]ın başlarını onunla benzetti; ve o daha uygundur. Ve denir ki: **الخَشْل**; içindekini çıkardığı zaman yumurtadır. Şu hâlde bu sahih ise, bundan daha hakir bir şey yoktur. Ve bu, babın kıyasıdır.

  (**خشم**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الميم** tek bir asıldır; yükselmeye delâlet eder. Şu hâlde **الخَيْشوم**: burundur. Ve **الخَشَم**: ona arız olan bir hastalıktır. Ve burnu kalın adam **خُشَام**dır. Ve **المُخَشَّم**: içkinin **خَيشوم**unda kabarıp yükseldiği([6]) kimse; böylece sarhoş olur. Ve dağların **خياشيم**i: onların burunlarıdır.
  Ve babdan şâz oldu bir kelime, eğer sahih ise. Dediler: **خَشِم اللّحمُ**; et değişti.

  (**خشن**)  **الخاء** ve**الشين** ve **النون** tek bir asıldır; ve o, yumuşaklığın zıddıdır. Denir: **شيءٌ خَشِنٌ**. Ve taş hakkında neredeyse ancak **الأخْشَن** derler. Dedi:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  Ve **اخشَوْشَنَ** adam; katılaştığı ve refahı terk ettiği zaman. Ve **كتيبة خشناءُ**: yani silahı çok olan.

  (**خشي**)  **الخاء** ve**الشين** ve illetli harf, korku ve ürpermeye delâlet eder; sonra mecaz ona hamledilir. Şu hâlde **الخَشيَة**: korkudur. Ve adam **خَشْيَانُ**dur. Ve falan kimse bana **خاشانِي** etti de ben ondan **فخشَيْتُه**; yani ondan daha şiddetli korku içinde oldum.
  Ve mecaz, onların **خَشِيت** sözleridir; **عَلِمت** mânasında. Dedi:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])yani bildim. Ve denir: bu mekân, şundan daha **أخْشَى**dır; yani daha şiddetli korkudur.
  Ve babdan şâz olan şeylerden—ve ikisi arasında uzakça birleştirme mümkün olur—**الخَشْوُ**: **الحَشَف** hurmasıdır. Ve hurma ağacı **خَشَتِ**; **تَخْشُو خَشْواً**. Ve etten([9]) **الخَشِيُّ**: kurudur.

  (**خشب**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الباء** tek bir asıldır; pürüzlülük ve kalınlığa delâlet eder. Şu hâlde **الأخْشَب**: kalın dağdır. Ve bundan, Peygamber’in—sallallahu aleyhi ve sellem—Mekke hakkında sözü: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". İki dağını kasteder. Ve bir söyleyenin, bir deveyi vasfederek sözü:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  Çünkü onun, dişi develerin üstündeki yükselişini dağa benzetti. Ve **الخَشِيب**: tab‘ı başlatılmış kılıçtır; ve bu hâlde ancak pürüzlü olur. Ve **سهمٌ مخْشوبٌ** ve **خشيبٌ**; ve o, yontulduğu zamandır. Ve **جَمَلٌ خشيب**: kalın. Ve bütün bunlar, bana göre **الخشَب**den türemiştir. Ve develer **تخشَّبت**; mer‘âdan kuruyu yedikleri zaman. Ve denir: **جَبْهةٌ خَشْبَاءُ**: çirkin, kuru, düzgün olmayan. Ve **ظَليمٌ خشيبٌ**: kalın. Ebû Ubeyd dedi: **الخشيبُ**; tab‘ı başlatılmış kılıçtır; sonra çoğaldı, ta ki onlarda **الخشيبُ** parlak (cilalı) oldu.

  (**خشر**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الراء** kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. Şu hâlde **الخُشَارة**: sofrada kalan, hayır olmayan şeydir. Denir: **خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً**; düşük olanı bıraktığım zaman([11]). Ve denir: arpadan **الخُشَارة**: özü olmayan şeydir; o, kepek gibidir. Ve şüphesiz falan kimse, insanların **خُشارة**sındandır; yani onların rezillerindendir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Edeb Hazinesi’ne bak (2: 166).
([2]) Ve o, **الخفاش** denilen şeydir.
([3]) Asılda: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) **القاموس**ta zikredildi, **اللسان**da zikredilmedi.
([5]) Şemmâh divanı 61 ve **اللسان** (**خشل**).
([6]) Asılda ve **المجمل**de: "سار"; doğrusu **اللسان**dadır.
([7]) Daha önce **ثني** maddesinde geçen yere bak (1: 391); ve كذلك **اللسان** (**خشن**).
([8]) Beyit **المجمل**de ve **اللسان**da (**خشى**).
([9]) **اللسان**da ve **المجمل**de: "من الشجر".
([10]) Ve كذلك **اللسان**da ve **المخصص** (10: 77); şu hâlde "منه"deki zamir deve içindir; fakat **المجمل**de "منها"dır; ve bunun zamiri dişi develeredir.
([11]) **المجمل**de: "خشرت ذاك إذا أبقيته"; ve iki mânâ **اللسان**da zikredilmiştir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخشوع: الضراعة، وأكثر ما يستعمل الخشوع فيما يوجد على الجوارح. والضراعة أكثر ما تستعمل فيما يوجد في القلب ولذلك قيل فيما روي: روي: (إذا ضرع القلب خشعت الجوارح) (الحديث عن أبي هريرة عن رسول الله صلى الله عليه وسلم أنه رأى رجلا يعبث بلحيته في صلاته، فقال: (لو خضع قلبه لخشعت جوارحه) أخرجه الحكيم الترمذي في نوادر الأصول 1/317، قال العراقي: بسند ضعيف. والمعروف أنه من قول سعيد بن المسيب، رواه ابن أبي شيبة في المصنف وفيه رجل لم يسم. وروى محمد بن نصر في كتاب الصلاة من رواية عثمان بن أبي دهرس مرسلا: لا يقبل الله من عبده عملا حتى يشهد قلبه مع بدنه. ورواه أبو منصور الديلمي في مسند الفردوس من حديث أبي بن كعب، وإسناده ضعيف. راجع: تخريج أحاديث الإحياء 1/339). قال تعالى: ﴿ويزيدهم خشوعا﴾ [الإسراء/109]، وقال: ﴿الذين هم في صلاتهم خاشعون﴾ [المؤمنون/2]، ﴿وكانوا لنا خاشعين﴾ [الأنبياء/90]، ﴿وخشعت الأصوات﴾ [طه/108]، ﴿خاشعة أبصارهم﴾ [القلم/43]، ﴿أبصارها خاشعة﴾ [النازعات/9]، كناية عنها وتنبيها على تزعزعها كقوله: ﴿إذا رجت الأرض رجا﴾ [الواقعة/4]، و ﴿إذا زلزلت الأرض زلزالها﴾ [الزلزلة/1]، ﴿يوم تمور السماء مورا وتسير الجبال سيرا﴾ [الطور/9 - 10].

##### Türkçe

- **الخشوع**: yalvarma; ve **الخشوع** daha çok uzuvlar üzerinde bulunan şey hakkında kullanılır. **الضراعة** ise daha çok kalpte bulunan şey hakkında kullanılır; bundan dolayı rivayet olunan şeyde denildi: Rivayet olundu: (Kalp **ضرع** edince uzuvlar **خشعت** eder) (Hadis: Ebû Hureyre’den, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’den: O, namazında sakalıyla oynayan bir adam gördü; şöyle dedi: (Kalbi **خضع** etseydi uzuvları **خشعت** ederdi) onu el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru’l-Usûl 1/317’de çıkardı; el-Irâkî dedi: zayıf bir senedle. Bilinen, onun Saîd b. el-Müseyyeb’in sözü olduğudur; İbn Ebî Şeybe onu el-Musannef’te rivayet etti ve onda adı anılmayan bir adam vardır. Muhammed b. Nasr da Kitâbu’s-Salât’ta Osman b. Ebî Dehrs’in rivayetinden mürsel olarak rivayet etti: Allah, kulundan bir ameli, kalbi bedeniyle birlikte şahitlik edinceye kadar kabul etmez. Ebû Mansûr ed-Deylemî de Müsnedu’l-Firdevs’te Übey b. Ka‘b hadisi olarak rivayet etti; onun isnadı zayıftır. Bkz.: Tahrîcu Ehâdîsi’l-İhyâ 1/339). Yüce Allah dedi: ﴿Ve onları **خشوعا** artırır﴾ [الإسراء/109], ve dedi: ﴿Onlar ki namazlarında **خاشعون**’dur﴾ [المؤمنون/2], ﴿Ve onlar bize **خاشعين** idiler﴾ [الأنبياء/90], ﴿Ve sesler **خشعت** etti﴾ [طه/108], ﴿Gözleri **خاشعة**﴾ [القلم/43], ﴿Gözleri **خاشعة**﴾ [النازعات/9]; ona kinaye olarak ve onun sarsılışına dikkat çekme olarak, şu sözü gibi: ﴿Yer **رجا** ile sarsılınca﴾ [الواقعة/4], ve ﴿Yer kendi zelzelesiyle **زلزلت** edilince﴾ [الزلزلة/1], ﴿Gök **مورا** ile dalgalanır ve dağlar yürüyüşle yürür﴾ [الطور/9 - 10].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ش ع
خشع له وتخشع‏:‏ ذل وتطامن‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أرض خاشعـة‏:‏ متطامنـة‏.‏
وخشعـت الجبـال‏.‏
وقـف خاشـع‏:‏ لاطـيء بالـأرض‏.‏
وخشعـت دونـه الأبصـار وخشـع ببصـره‏:‏ غضـه‏.‏
وأرض خاشعـة‏:‏ غيـر ممطـورة‏.‏
وحشيشـة خاشعة‏:‏ يابسة ساقطة على الأرض‏.‏
وخشع الورق‏:‏ ذبل‏.‏
وسنام خاشع‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ بالصهب ناصبة الأعناق قد خشعت من طول ما وجفت أشرافها الكوم

##### Türkçe

خ ش ع
**خشع له** ve **تخشع**: zelil oldu ve alçaldı.
Mecazdan: **أرض خاشعة**: alçak (çukur).
Ve **خشعت الجبال**.
**وقف خاشع**: yere yapışık (alçak).
Ve **خشعت دونه الأبصار** ve **خشع ببصره**: onu kıstı.
Ve **أرض خاشعة**: yağmur görmemiş.
Ve **حشيشة خاشعة**: kuru, yere düşmüş.
Ve **خشع الورق**: soldu.
Ve **سنام خاشع**.
Zû’r-Rumme dedi:
**بالصهب ناصبة الأعناق قد خشعت من طول ما وجفت أشرافها الكوم**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَشَع يَخْشَعُ خُشوعاً واخْتَشَع وتَخَشَّعَ: رمى ببصره نحو الأَرض وغَضَّه وخفَضَ صوته. وقوم خُشَّع: مُتَخَشِّعُون. وخشَع بصرُه: انكسر، ولا يقال اخْتَشع؛ قال ذو الرمة:
تَجَلَّى السُّرى عن كلِّ خِرْقٍ كأَنه
صَفِيحةُ سَيْفٍ، طَرْفُه غيرُ خاشِع
واخْتشعَ إِذا طأْطأَ صَدْرَه وتواضع، وقيل: الخُشوع قريب من الخُضوع إِلا أَنّ الخُضوع في البدن، وهو الإِقْرار بالاستِخْذاء، والخُشوعَ في البدَن والصوْت والبصر كقوله تعالى: خاشِعةً أَبصارُهم؛ وخَشَعتِ الأَصواتُ للرحمن، وقرئ: خاشِعاً أَبصارُهم؛ قال الزجاج: نصب خاشعاً على الحال، المعنى يخرجون من الأَجْداث خُشَّعاً، قال: ومَن قرأَ خاشِعاً فعلى أَنّ لك في أَسماء الفاعلين إِذا تقدمت على الجماعة التوحيد نحو خاشِعاً أَبصارُهم، ولك التوحيدُ والتأْنِيثُ لتأْنِيث الجَماعةِ كقولك خاشعةً أَبصارهم، قال: ولك الجمع خُشَّعاً أَبصارُهم، تقول: مررتُ بشُبّان حَسَنٍ أَوْجُهُهم وحِسانٍ أَوجُههم وحسَنةٍ أَوجهُهم؛ وأَنشد:
وشَبابٍ حَسَنٍ أَوجُهُهُم،
منْ إِيادِ بنِ نِزارِ بنِ مَعَدِّ
وقوله: وخشَعتِ الأَصوات للرحمن؛ أَي سكنت، وكلُّ ساكنٍ خاضعٍ خاشعٌ. وفي حديث جابر: أَنه، صلى الله عليه وسلم، أَقبل علينا فقال: أَيُّكم يُحِب أَن يُعْرِضَ الله عنه؟ قال: فخَشَعْنا أَي خَشِينا وخضَعْنا؛ قال ابن الأَثير: والخُشوع في الصوت والبصَر كالخُضوع في البدَن. قال: وهكذا جاء في كتاب أَبي موسى، والذي جاء في كتاب مسلم فجَشِعْنا، بالجيم، وشرحه الحميدي في غريبه فقال: الجَشَعُ الفَزَعُ والخَوْفُ. والتخشُّع: نحو التضرُّعِ. والخشُوعُ: الخضُوعُ. والخاشع: الراكع في بعض اللغات. والتخشُّعُ: تَكلُّف الخُشوع. والتخشُّعُ لله: الإِخْباتُ والتذلُّلُ. والخُشْعةُ: قُفٌّ غَلبت عليه السُّهولةُ. والخُشْعةُ، مثال الصُّبْرة: أَكَمةٌ مُتواضِعةٌ. وفي الحديث: كانت الكعبة خُشْعةً على الماء فَدُحِيَت الأَرضُ من تَحْتِها؛ قال ابن الأَثير: الخُشْعةُ أَكَمةٌ لاطِئةٌ بالأَرض، والجمع خُشَعٌ، وقيل: هو ما غَلَبت عليه السُّهولة أَي ليس بحجر ولا طين، ويروى خَشَفة، بالخاء والفاء، والعرب تقول للجَثَمة اللاطئة بالأَرض هي الخُشْعة، وجمعها خُشَعٌ؛ وقال أَبو زبيد
(* قوله «وقال أبو زبيد»
أي يصف صروف الدهر، وقوله الاوداة يريد الاودية فقلب، أفاده شرح القاموس.): جازِعات إِليهمُ، خُشَعَ الأَوْ
داةِ قُوتاً، تُسْقَى ضَياحَ المَدِيدِ
ويروى: خُشَّعَ الأَوْداة جمع خاشِعٍ. ابن الأَعرابي: الخُشْعةُ الأَكمةُ وهي الجَثَمةُ والسَّرْوعةُ والقائدةُ. وأَكمة خاشِعة: مُلْتَزِقة لاطئة بالأَرض. والخاشِعُ من الأَرض: الذي تُثِيره الرّياح لسُهولته فتمحو آثارَه. وقال الزجاج: وقوله تعالى: ومن آياته أَنك ترى الأَرض خاشعة، قال: الخاشِعة المتَغَبّرة المُتَهَشِّمة، وأَراد المُتهشِّمةَ النبات. وبَلْدةٌ خاشعة أَي مُغْبَرّة لا مَنْزِل بها. وإِذا يَبِست الأَرض ولم تُمْطَر قيل: قد خَشَعَت. قال تعالى: وترى الأَرض خاشعة فإِذا أَنزلنا عليها الماء اهْتَزّتْ وربَتْ. والعرب تقول: رأَينا أَرض بني فلان خاشِعةً هامِدة ما فيها خَضْراء. ويقال: مكان خاشِعٌ. وخَشَعَ سَنامُ البعير إِذا أُنْضِيَ فذهب شَحْمه وتَطأْطأَ شَرَفُه. وجِدار خاشعٌ إِذا تَداعَى واستوى مع الأَرض؛ قال النابغة:
ونُؤْيٌ كَجِذْم الحَوْضِ أَثْلَمُ خاشِعُ
وخَشَعَ خَراشِيَّ صدْره: رمَى بُزاقاً لَزِجاً. قال ابن دريد: وخَشَعَ الرَّجلُ خَراشِيَّ صدْرِه إِذا رمَى بها. ويقال: خَشَعَت الشمسُ وخَسَفَت وكَسَفَت بمعنى واحد. وقال أَبو صالح الكلابي: خُشوعُ الكواكِب إِذا غارَت وكادت تَغِيب في مَغِيبها؛ وأَنشد:
بَدْر تَكادُ له الكواكب تَخْشَعُ
وقال أَبو عدنان: خشعت الكواكب إِذا دنت من المَغِيب، وخضَعَت أَيدي الكواكب أَي مالت لتَغِيب.
والخِشْعةُ: الذي يُبْقر عنه بطْن أُمه. قال ابن بري: قال ابن خالويه والخِشْعة ولد البَقِير، والبقيرُ: المرأَة تموت وفي بطنها ولد حيّ فَيُبْقَر بطنُها ويُخرج، وكان بكير بن عبد العزيز خِشْعة؛ ورأَيت في حاشية نسخة موثوق بها من أَمالي الشيخ ابن بري قال الحطيئة يمدح خارِجةَ بن حِصْن بن حُذَيفةَ بن بَدْر:
وقد عَلِمَتْ خيْلُ ابنِ خِشْعةَ أَنها
متى تَلْقَ يَوْماً ذا جِلادٍ تُجالِدِ
خِشْعةُ: أُم خارجةَ وهي البَقِيرةُ كانت ماتت وهو في بطنها يَرْتَكِم، فبُقِر بطنُها فسميت البَقِيرةَ وسمي خارجةَ لأَنهم أَخرجوه من بطنها.

##### Türkçe

**خَشَع** **يَخْشَعُ** **خُشوعاً** ve **اخْتَشَع** ve **تَخَشَّعَ**: bakışını yere doğru attı, onu kıstı ve sesini alçalttı. Ve bir kavim **خُشَّع**: **مُتَخَشِّعُون** (mütehaşşi‘ olanlar). Ve **خشَع بصرُه**: kırıldı; ve **اخْتَشع** denilmez; **ذو الرمة** dedi:
تَجَلَّى السُّرى عن كلِّ خِرْقٍ كأَنه
صَفِيحةُ سَيْفٍ، طَرْفُه غيرُ خاشِع

Ve **اخْتشعَ**: göğsünü eğdiği ve tevazu gösterdiği zaman; ve denildi ki: **الخُشوع** **الخُضوع**’a yakındır; ancak **الخُضوع** bedendedir ve o, zilleti kabullenmedir; **الخُشوع** ise beden, ses ve bakıştadır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **خاشِعةً أَبصارُهم**; ve **وخَشَعتِ الأَصواتُ للرحمن**; ve şöyle okunmuştur: **خاشِعاً أَبصارُهم**; **الزجاج** dedi: **خاشعاً**’ı hâl üzere nasbetti; mânâ: kabirlerden **خُشَّعاً** olarak çıkarlar; dedi ki: ve kim **خاشِعاً** okursa, cemaatin önüne geçtiği zaman fâil isimlerinde tekilleştirme senin içindir; **خاشِعاً أَبصارُهم** gibi; ve cemaatin müennesliği sebebiyle tekilleştirme ve müennesleştirme senin içindir; senin sözün gibi **خاشعةً أَبصارهم**; dedi ki: ve çoğul da senin içindir: **خُشَّعاً أَبصارُهم**; dersin ki: “Güzel yüzlü gençlere uğradım”: **حَسَنٍ أَوْجُهُهم** ve **حِسانٍ أَوجُههم** ve **حسَنةٍ أَوجهُهم**; ve okudu:
وشَبابٍ حَسَنٍ أَوجُهُهُم،
منْ إِيادِ بنِ نِزارِ بنِ مَعَدِّ

Ve onun sözü: **وخَشَعتِ الأَصوات للرحمن**; yani: sakinleşti; ve her sakin olan, boyun eğen, huşû sahibi olandır.

Ve **جابر** hadîsinde: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, bize yönelip şöyle dediği: “Hanginiz Allah’ın kendisinden yüz çevirmesini sever?” dedi. Bunun üzerine **فخَشَعْنا** yani korktuk ve boyun eğdik; **ابن الأَثير** dedi: ve **الخُشوع** seste ve bakışta, bedendeki **الخُضوع** gibidir. Dedi: ve böylece **أَبي موسى**’nın kitabında geldi; **مسلم**’in kitabında gelen ise **فجَشِعْنا**’dır, **الجيم** ile; onu **الحميدي** garîbinde şerh etti de şöyle dedi: **الجَشَعُ** korku ve ürküntüdür. Ve **التخشُّع**: **التضرُّعِ** gibidir. Ve **الخشُوعُ**: **الخضُوعُ**dur. Ve **الخاشع**: bazı dillerde rükû eden kimsedir. Ve **التخشُّعُ**: **الخُشوع**u zorlamadır. Ve Allah için **التخشُّعُ**: **الإِخْباتُ** ve alçalma.

Ve **الخُشْعةُ**: üzerinde yumuşaklığın galip geldiği bir düzlüktür. Ve **الخُشْعةُ**, **الصُّبْرة** vezninde: alçak bir tepeciktir. Ve hadîste: Kâbe su üzerinde bir **خُشْعةً** idi de yer onun altından yayıldı; **ابن الأَثير** dedi: **الخُشْعةُ** yere yapışık bir tepeciktir; çoğulu **خُشَعٌ**dır; ve denildi ki: üzerinde yumuşaklığın galip geldiği şeydir; yani ne taş ne de çamurdur; **خَشَفة** diye de rivayet edilir, **الخاء** ve **الفاء** ile; ve Araplar yere yapışık kütleye **الخُشْعة** derler; çoğulu **خُشَعٌ**dır; ve **أَبو زبيد** dedi
(* Onun sözü “وقال أبو زبيد”: yani zamanın dönüşlerini tasvir eder; ve onun sözü **الاوداة** ile vadileri kasteder, ters çevirdi; bunu **شرح القاموس** faydalandırdı.):
جازِعات إِليهمُ، خُشَعَ الأَوْ
داةِ قُوتاً، تُسْقَى ضَياحَ المَدِيدِ

Ve şöyle de rivayet edilir: **خُشَّعَ الأَوْداة**; **خاشِعٍ**’in çoğuludur. **ابن الأَعرابي**: **الخُشْعةُ** tepeciktir; o da **الجَثَمةُ** ve **السَّرْوعةُ** ve **القائدةُ**dır. Ve **أَكمة خاشِعة**: yere yapışık, yere bitişik. Ve yerden **الخاشِعُ**: yumuşaklığından dolayı rüzgârların onu kaldırdığı, böylece izlerini sildiği şeydir. Ve **الزجاج** dedi: Yüce Allah’ın sözü: **ومن آياته أَنك ترى الأَرض خاشعة**; dedi: **الخاشِعة** tozlu, kırılmış olandır; ve bitkinin kırılmışını kastetti.

Ve **وبَلْدةٌ خاشعة**: yani tozlu, içinde mesken olmayan. Ve yer kuruduğunda ve yağmur almadığında: “**قد خَشَعَت**” denir. Yüce Allah dedi: **وترى الأَرض خاشعة فإِذا أَنزلنا عليها الماء اهْتَزّتْ وربَتْ**. Ve Araplar der: “Falanoğullarının yerini **خاشِعةً هامِدة** gördük; onda yeşillik yok.” Ve denir: **مكان خاشِعٌ**. Ve **خَشَعَ سَنامُ البعير**: zayıfladığı, yağı gittiği ve hörgücünün yüksekliği eğildiği zaman. Ve **جِدار خاشعٌ**: yıkılmaya yüz tuttuğu ve yerle bir olduğu zaman; **النابغة** dedi:
ونُؤْيٌ كَجِذْم الحَوْضِ أَثْلَمُ خاشِعُ

Ve **وخَشَعَ خَراشِيَّ صدْره**: yapışkan bir tükürük attı. **ابن دريد** dedi: ve **وخَشَعَ الرَّجلُ خَراشِيَّ صدْرِه**: onu attığı zaman. Ve denir: **خَشَعَت الشمسُ** ve **وخَسَفَت** ve **وكَسَفَت**: tek bir mânâdadır. Ve **أَبو صالح الكلابي** dedi: yıldızların **خُشوعُ**u: battıkları ve batış yerlerinde kaybolmaya yaklaştıkları zaman; ve okudu:
بَدْر تَكادُ له الكواكب تَخْشَعُ

Ve **أَبو عدنان** dedi: **خشعت الكواكب**: batışa yaklaştıkları zaman; ve **وخضَعَت أَيدي الكواكب**: yani batmak için eğildiler.

Ve **الخِشْعةُ**: annesinin karnı yarılarak çıkarılan şeydir. **ابن بري** dedi: **ابن خالويه** dedi: ve **الخِشْعة** **البَقِير**in yavrusudur; ve **البقيرُ**: karnında diri bir çocuk olduğu hâlde ölen kadındır; karnı yarılır ve çıkarılır; ve **بكير بن عبد العزيز** bir **خِشْعة** idi; ve güvenilir bir nüshanın hâşiyesinde, şeyh **ابن بري**’nin **أَمالي**sinden gördüm: **الحطيئة** **خارِجةَ بن حِصْن بن حُذَيفةَ بن بَدْر**’ü överken dedi:
وقد عَلِمَتْ خيْلُ ابنِ خِشْعةَ أَنها
متى تَلْقَ يَوْماً ذا جِلادٍ تُجالِدِ

**خِشْعةُ**: **خارجة**’nin annesidir; o **البَقِيرةُ**dır; o, karnında o sıkışmış hâlde iken ölmüştü; karnı yarıldı da ona **البَقِيرةَ** adı verildi ve **خارجة** adı verildi; çünkü onu karnından çıkardılar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ش ع * * الخُشُوعُ * الخضوع وبابهما واحد يقال * خَشَع * و * اخْتَشَعَ * و * خَشَعَ * ببصره أي غضه و * الخُشْعَةُ * بوزن الجمعة أكمة متواضعة وفي الحديث ﴿كانت الأرض خشعة على الماء ثم دحيت﴾ و * التَّخَشُّعُ * تكلف الخشوع

##### Türkçe

* خ ش ع * * **الخُشُوعُ** * boyun eğme; ikisinin de باب’ı birdir. Denir ki: * **خَشَع** * ve * **اخْتَشَعَ** *; ve * **خَشَعَ** * gözleriyle, yani onu kıstı. Ve * **الخُشْعَةُ** * (cuma‘a vezninde): mütevazı bir tepe. Ve hadiste: ﴿Yer su üzerinde **خشعة** idi, sonra yayıldı.﴾ Ve * **التَّخَشُّعُ** *: huşû‘u tekellüf etmek.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخشوع: الخضوع: كالاختشاع، والفعل كمنع، يقال: خشع يخشع خشوعا، واختشع. نقله الجوهري، وقال الليث: يقال: اختشع فلان ولا يقال. اختشع ببصره. أو الخشوع: قريب المعنى من الخضوع، قاله الليث. أو هو ونص العين: إلا أن الخضوع في البدن، وهو الإقرار بالاستخذاء، والخشوع في الصوت والبصر. قال الله تعالى:  خاشعة أبصارهم  وقرئ:  خاشعا أبصارهم  . قال الزجاج: هو منصوب على الحال. وخشع ببصره، أي غضه، وهو مجاز. وفي النهاية: الخشوع في الصوت والبصر كالخضوع في البدن. ومنه حديث جابر: أنه أقبل علينا، فقال: أيكم يحب أن يعرض الله عنه? قال: فخشعنا، أي خشينا وخضعنا. قال: وهكذا جاء في كتاب أبي موسى، والذي جاء في كتاب مسلم: فجشعنا بالجيم، وشرحه الحميدي في غريبه فقال: الجشع: الفزع والخوف. والخشوع: السكون والتذلل. ومنه قوله تعالى:  وخشعت الأصوات للرحمن  أي انخفضت. وقيل: سكنت. وكل ساكن خاضع وخاشع.
 والخشوع في الكوكب: دنوه من الغروب، كما في العباب، وهو قول أبي عدنان وأبي صالح الكلابي. أما نص أبي عدنان: خشعت الكواكب، إذا دنت من المغيب، وخضعت أيدي الكواكب: أي مالت لتغيب. ونص أبي صالح: خشوع الكواكب، إذا غارت وكادت أن تغيب في مغيبها، وأنشد:
  بدر تكاد له الكواكب تخشع وهو مجاز. ومن المجاز أيضا: الخاشع: المكان المغبر لا منزل به. وفي الصحاح: بلدة خاشعة: مغبرة لا منزل بها، ومكان خاشع. وأنشد الصاغاني لجرير:
  لما أتى خبر الزبير تواضعت                      سور المدينة، والجبال الخشع وقال النابغة الذبياني يصف آثار الديار:
  رماد ككحل العين ما إن تبينـه                      ونؤى كجذم الحوض أثلم خاشع

  وفي اللسان: الخاشع من الأرض: الذي تثيره الرياح لسهولته، فتمحو آثاره. وقال الزجاج في قوله تعالى:  ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة  . أي متغيرة متهشمة، أراد متهشمة النبات. وقال غيره: أي مطمئنة ساكنة. وقالوا: إذا يبست الأرض ولم تمطر قيل: قد خشعت. وذكر الآية. قال: والعرب تقول: رأينا أرض بني فلان خاشعة هامدة، ما فيها خضراء. والمكان الخاشع أيضا: الذي لا يهتدى له، نقله الصاغاني. وقال ابن دريد: للخشوع مواضع: الخاشع: المستكين. والخاشع: الراكع في بعض اللغات. ومن المجاز: خشع السنام. أي سنام البعير، إذا ذهب إلا أقله، كما في العباب. وفي اللسان: إذا أنضي، فذهب شحمه، وتطأطأ شرفه.
 وخشع فلان خراشي صدره فخشعت هي: إذا ألقى بزاقا لزجا، لازم متعد، كما في العباب. وقال ابن دريد: أي رمى بها. قال: والخشعة، بالكسر: الصبي يلزق، هكذا في النسخ، والصواب: يبقر عنه بطن أمه إذا ماتت وهو حي، قال ابن بري. قال ابن خالويه: والخشعة: ولد البقير، والبقير: المرأة تموت وفي بطنها ولد حي، فيبقر بطنها ويخرج، وكان بكير بن عبد العزيز خشعة. قال صاحب اللسان: ورأيت في حاشية نسخة من أمالي الشيخ ابن بري موثوق بها، قال الحطيئة يمدح خارجة بن حصن بن حذيفة ابن بدر:
  وقد علمت خيل ابن خشعة أنهامتى تلق يوما ذا جلاد تجالد خشعة: أم خارجة، وهي البقيرة. كانت ماتت وهو في بطنها يرتكم، فبقر بطنها فسميت البقيرة، وسمي خارجة، لأنهم أخرجوه من بطنها. والخشعة، بالضم: القطعة من الأرض الغليظة، عن ابن دريد. وقال الليث: الخشعة من الأرض: قف قد غلبت عليه السهولة، أي ليس بحجر ولا طين. وقال الجوهري: هي الأكمة المتواضعة. وقال ابن الأعرابي: العرب تقول للجثمة اللاطئة الملتزقة بالأرض هي الخشعة والسروعة والقائدة. وج: خشع، كصرد. قال أبو زبيد يصف صروف الدهر:
  جازعات إليهم خشـع الأو                      داة قوتا تسقى ضياح المديد الأوداة: الأودية على القلب. ويروى خشع: جمع خاشع.
 قال الجوهري: وفي الحديث: كانت الأرض خاشعة على الماء، ثم دحيت. قلت: والذي في الغريبين للهروي: كانت الكعبة خاشعة على الماء فدحيت منها الأرض. وفي العباب من حديث عبد الله بن عمر، رضي الله عنهما: خلق الله البيت قبل أن يخلق الأرض بألف عام، وكان البيت زبدة بيضاء حين كان العرش على الماء، وكانت الأرض تحته كأنها خاشعة على الماء. ويروى: خشفة، فدحيت الأرض من تحته، والخشفة: صخرة تنبت في البحر، وسيأتي.
 وتخشع: تضرع، قاله الليث، وأنشد:
  ومدجج يحمي الكتيبة لا يرى                      عند البديعة ضارعا يتخشع وقال الجوهري: التخشع: تكلف الخشوع. ومما يستدرك عليه: تخشع واختشع: رمى ببصره نحو الأرض، وغضه، وخفض صوته. وقوم خشع، كركع: متخشعون. وخشع بصره: انكسر، قال ذو الرمة:
  تجلى السرى عن كل خرق كأنه                      صفيحة سيف طرفه غير خاشع

  والخشوع: الخوف: وبه فسر قوله تعالى:  الذين هم في صلاتهم خاشعون  ، أي خائفون.
 واختشع: إذا طأطأ صدره وتواضع. وقف خاشع: لاطيء بالأرض، وهو مجاز. وجدار خاشع: إذا تداعى واستوى مع الأرض، وهو مجاز. ويقال: خشعت الشمس، وخسفت، وكسفت: بمعنى واحد، وهو مجاز. ويقال: خشعت دونه الأبصار، وهو مجاز. وخشعان، بالضم: قرية باليمن.
 وحشيشة خاشعة: يابسة ساقطة على الأرض، وهو مجاز. وكذا خشع الورق، إذا ذبل.
 وأبو طاهر بركات بن إبراهيم الخشوعي المسند، لأن جده الأعلى كان يؤم الناس فتوفي في المحراب فسمي الخشوعي، ذكره الحافظ لمنذري.

##### Türkçe

**الخشوع**: boyun eğme: **كالاختشاع** gibi; fiil de **كمنع** gibidir; denir ki: **خشع يخشع خشوعا**; ve **اختشع**. Bunu el-Cevherî nakletti; el-Leys dedi ki: “Denir: **اختشع** falan; ve denilmez.” **اختشع ببصره**. Yahut **الخشوع**: boyun eğmeye yakın mânâdadır; bunu el-Leys söyledi. Yahut o ve gözün dikilmesi: ancak **الخضوع** bedendedir; o, aşağılanmayı kabullenmedir; **الخشوع** ise seste ve bakıştadır. Allah Teâlâ dedi ki: **خاشعة أبصارهم**; ve şöyle okunmuştur: **خاشعا أبصارهم**. ez-Zeccâc dedi ki: o, hâl üzere mansuptur. Ve **خشع ببصره**; yani onu kıstı; bu mecazdır. **النهاية**’de: seste ve bakışta **الخشوع**, bedende **الخضوع** gibidir. Ondan Câbir hadisi: bize yöneldi, dedi ki: “Hanginiz Allah’ın ondan yüz çevirmesini sever?” Dedi: derken **فخشعنا**; yani korktuk ve boyun eğdik. Dedi: Ebû Mûsâ’nın kitabında da böyle gelmiştir; Müslim’in kitabında gelen ise: **فجشعنا** **بالجيم** iledir; Humeydî onu **غريبه**’inde şerh edip dedi ki: **الجشع**: ürkme ve korkudur. **الخشوع**: sükûnet ve alçalma. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **وخشعت الأصوات للرحمن**; yani alçaldı. Ve denildi: sakinleşti. Her sakin olan, boyun eğen ve huşû eden (kimsedir).

Ve yıldızda **الخشوع**: **العباب**’da olduğu üzere, batmaya yakın olmasıdır; bu, Ebû Adnân ve Ebû Sâlih el-Kilâbî’nin sözüdür. Ebû Adnân’ın lafzı: **خشعت الكواكب**; yani batışa yaklaştığında. Ve **خضعت أيدي الكواكب**: yani batmak için eğildi. Ebû Sâlih’in lafzı: yıldızların **خشوع**u; yani battığında ve batış yerinde batmaya ramak kaldığında; ve şu beyti okudu:
  **بدر تكاد له الكواكب تخشع**
Bu mecazdır. Mecazdan ayrıca: **الخاشع**: üzerinde konak olmayan tozlu yer. **الصحاح**’ta: **بلدة خاشعة**: üzerinde konak olmayan tozlu; ve **مكان خاشع**. es-Sağânî Cerîr’den şu beyti okudu:
  **لما أتى خبر الزبير تواضعت                      سور المدينة، والجبال الخشع**
en-Nâbiga ez-Zubyânî yurt izlerini vasfederek dedi:
  **رماد ككحل العين ما إن تبينـه                      ونؤى كجذم الحوض أثلم خاشع**

**اللسان**’da: yerden **الخاشع**: kolaylığı sebebiyle rüzgârların kaldırdığı, böylece izlerini sildiği (yerdir). ez-Zeccâc Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة**: yani değişmiş, parçalanmış; bitkinin parçalanmışını kastetti. Başkası dedi ki: yani sakin, durgun. Dediler ki: yer kuruduğunda ve yağmur yağmadığında denir: “**قد خشعت**.” Ve âyeti zikretti. Dedi: Araplar der ki: “Falan oğullarının yerini **خاشعة هامدة** gördük; onda yeşillik yok.” **المكان الخاشع** ayrıca: kendisine yol bulunamayan (yerdir); bunu es-Sağânî nakletti. İbn Düreyd dedi ki: **للخشوع مواضع**: **الخاشع**: boyun eğmiş (kimse). **الخاشع**: bazı lehçelerde rükû eden. Mecazdan: **خشع السنام**; yani devenin hörgücü; **العباب**’da olduğu üzere, azı dışında gittiğinde. **اللسان**’da: zayıflayıp, yağı gidip, yüksekliği alçaldığında.

Ve **خشع فلان خراشي صدره فخشعت هي**: yapışkan bir tükürük attığında; lâzım–müteaddîdir; **العباب**’da olduğu üzere. İbn Düreyd dedi ki: yani onu attı. Dedi: **والخشعة** (kesre ile): çocuk yapışır; nüshalarda böyle; doğrusu: annesi öldüğünde o diri iken onun karnı yarılıp çıkarılır; İbn Berrî dedi. İbn Hâlaveyh dedi ki: **والخشعة**: **البقير**in yavrusu; **البقير**: karnında diri çocuk olduğu hâlde ölen kadın; karnı yarılır ve çıkarılır; Bekîr b. Abdülazîz **خشعة** idi. **اللسان** sahibi dedi ki: Şeyh İbn Berrî’nin **أمالي**’sinden güvenilir bir nüshanın hâşiyesinde gördüm; el-Hutay’a, Hârice b. Hısn b. Huzeyfe b. Bedr’i överken dedi:
  **وقد علمت خيل ابن خشعة أنهامتى تلق يوما ذا جلاد تجالد**
**خشعة**: yani Hârice’nin annesi; o **البقيرة**dır. O öldü, o ise karnında kıpırdanıyordu; karnı yarıldı, bu yüzden **البقيرة** diye adlandırıldı; Hârice de adlandırıldı; çünkü onu karnından çıkardılar. **والخشعة** (damme ile): sert yer parçası; İbn Düreyd’den. el-Leys dedi ki: yerden **الخشعة**: kolaylığın galip geldiği bir yükselti; yani ne taş ne çamurdur. el-Cevherî dedi ki: o, alçak tümsektir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Araplar yere yapışık, bitişik kütleye **الخشعة** ve **السروعة** ve **القائدة** der. Çoğulu: **خشع**; **كصرد** gibi. Ebû Zübeyd, zamanın dönüşlerini vasfederek dedi:
  **جازعات إليهم خشـع الأو                      داة قوتا تسقى ضياح المديد**
**الأوداة**: kalbin tersine (okunuşla) vadiler. Ve **خشع** rivayet edilir: **خاشع**ın çoğulu.

el-Cevherî dedi ki: Hadiste: “Yer su üzerinde **خاشعة** idi, sonra yayıldı.” Dedim: Herevî’nin **الغريبين**’inde olan: “Kâbe su üzerinde **خاشعة** idi; ondan yer yayıldı.” **العباب**’da Abdullah b. Ömer hadisi (Allah ikisinden de razı olsun): Allah evi, yeri yaratmadan bin yıl önce yarattı; arş su üzerindeyken ev beyaz bir köpüktü; yer onun altında, sanki su üzerinde **خاشعة** idi. Ve **خشفة** rivayet edilir; yer onun altından yayıldı; **الخشفة**: denizde biten bir kaya; ileride gelecek.

Ve **تخشع**: yalvarıp yakardı; bunu el-Leys söyledi; ve şu beyti okudu:
  **ومدجج يحمي الكتيبة لا يرى                      عند البديعة ضارعا يتخشع**
el-Cevherî dedi ki: **التخشع**: huşûu zorla yapma. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **تخشع** ve **اختشع**: bakışını yere doğru attı, onu kıstı ve sesini alçalttı. Ve **قوم خشع**; **كركع** gibi: huşû edenler. Ve **خشع بصره**: kırıldı; Zû’r-Rumme dedi:
  **تجلى السرى عن كل خرق كأنه                      صفيحة سيف طرفه غير خاشع**

Ve **الخشوع**: korku: bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edilmiştir: **الذين هم في صلاتهم خاشعون**; yani korkanlar.

Ve **اختشع**: göğsünü eğip alçaldığında. **وقف خاشع**: yere yapışık; bu mecazdır. **وجدار خاشع**: yıkılmaya yüz tutup yerle bir olduğunda; bu mecazdır. Ve denir: **خشعت الشمس** ve **خسفت** ve **كسفت**: tek mânâdadır; bu mecazdır. Ve denir: **خشعت دونه الأبصار**; bu mecazdır. Ve **خشعان** (damme ile): Yemen’de bir köy.

Ve **وحشيشة خاشعة**: kuru, yere düşmüş ot; bu mecazdır. Aynı şekilde **خشع الورق**; yani yaprak solduğunda.

Ve Ebû Tâhir Berakât b. İbrâhîm el-**الخشوعي** el-**المسند**; çünkü en yüce dedesi insanlara imamlık ederdi; mihrabda vefat etti, bu yüzden **الخشوعي** diye adlandırıldı; bunu Hâfız el-Münzirî zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَشَعَ
1 خَشَعَ ذ , aor. خَشَعَ , inf. n. خُشُوعٌ, He was, or became, lowly, humble, or submissive; (S, Msb, K;) as also ↓ اختشع (S, K) and ↓ تخشّع; (Abu-lFet-h, Ham pp. 24 and 127;) خُشُوعٌ being syn. with خُضُوعٌ: (S, Msb, K:) or خشوع is nearly the same as خضوع: (Lth, K:) or the former is mostly used as meaning in the voice; and the latter, in the necks: (Msb:) or the latter is in the body; and the former is in the voice and in the eyes: (K:) or, as we read in the 'Eyn, the former is nearly the same as the latter, except that the latter is in the body, and signifies the acknowledging of humility and submission, and the former is in the voice and in the eyes; and the like is said in the Nh [and in the Msb in art. خضع]. (TA.) You say, خَشَعَتِ الأَصْوَاتُ The voices were [or shall be (as in the Kur xx. 107]) still and low: (Msb:) or low: or, as some say, still. (TA.) And خَشَعَ بِبَصَرِهِ He lowered his eye. (S.) And ↓ اختشع and ↓ تخشّع He cast his eye towards the ground, and lowered his voice. (TA.) Lth says that you say, فُلَانٌ ↓ اختشع, but not اختشع بِبَصَرِهِ. (TA.) And خَشَعَ بَصَرُهُ His eye became contracted. (TA.) And خَشَعَتْ دُونَهُ الأَبْصَارُ (tropical:) [meaning The eyes were cast down before him, or it]. (TA.) خُشُوعٌ also signifies The being, or becoming, still: and the abasing oneself; or lowering oneself. (K, TA.) And ↓ اختشع, He lowered, or stooped, or bent down, his breast. (TA.) ― -b2- Also, inf. n. as above, He feared; for instance, in prayer: (TA:) or خَشَعَ فِى صَلَاتِهِ and فِى دُعَائِهِ signifies He applied himself with his heart to [or in] his prayer, and his supplication. (Msb.) ― -b3- خَشَعَتِ الكَوَاكِبُ, (Aboo-'Adnلn,) inf. n. as above, (K,) (tropical:) The stars approached to the place of setting; (Aboo-'Adnلn;) or approached to setting: (K:) or sank, and nearly disappeared in their setting-place. (Aboo- Sلlih El-Kilلbee.) [The corresponding phrase in Hebrew, occurring in Gen. xxxvii. 9, probably has the same meaning.] ― -b4- خَشَعَتِ الشَّمْسُ (tropical:) The sun became eclipsed. (TA.) ― -b5- خَشَعَ السَّنَامُ (tropical:) The hump for the most part went away; (O, K;) i. e. the hump of the camel: (TA:) or became lean; its fat going away, and its height becoming lowered. (L.) ― -b6- فُلَانٌ جِذْلٌ حِكَاكٌ خَشَعَتِ عَنْهُ الأُبَنُ is a saying of the Arabs, explained in art. حك. (TA in that art.) ― -b7- خَشَعَ الوَرَقُ (tropical:) The leaves withered. (TA.) ― -b8- خَشَعَتِ الأَرْضُ (tropical:) The earth, or land, dried up, not being rained upon. (TA.) -A2- خَشَعَ فُلَانٌ خَرَاشِىٌّ صَدْرِهِ Such a one ejected the viscous saliva [or phlegm of his chest]. (O, K.) ― -b2- And خَشَعَتْ خَرَاشِىٌّ صَرِهِ The viscous saliva [or phlegm of his chest] became ejected. (O, K.) The verb is thus intrans., as well as trans. (O.)

تخشّع
5 تخشّع ذ He lowered, humbled, or abased, himself: (Lth, K:) or he constrained himself to be, or to become, lowly, humble, or submissive; or to be so, or to become so, in voice, or in the eyes. (S.) See also 1, in two places.

تخاشع
6 تخاشع ذ [He feigned lowliness, humility, or submissiveness, in demeanour, or in voice, or in the eyes]. (TA in art. موت; &c.)

8 اـِخْتَشَعَ see 1, in four places.

خُشْعَةٌ
خُشْعَةٌ ذ A low hill: (S:) or a hill cleaving to the ground: (IAar, K:) and a piece of rugged ground: (IDrd, K:) or [elevated ground such as is termed] قُفّ that is for the most part soft, i. e. neither stone nor clay: (Lth:) and a rock growing in the sea: (TA:) pl. خُشَعٌ. (K.) It is said in a trad., كَانَتِ الأَرْضُ خُشْعَةً عَلَى المَآءِ ثُمَّ دُحِيَتْ [The earth was a low hill, &c., upon the water: then it was spread out]: (S:) but this trad. is variously related. (TA.)

خَاشِعٌ
خَاشِعٌ ذ Lowly, humble, or submissive, (K, TA,) and still: (TA:) [or so in the voice and in the eyes: (see 1:)] pl. خَاشِعُونَ and خُشَّعٌ; the latter also signifying men lowering, humbling, or abasing, themselves: or constraining themselves to be, or to become, lowly, humble, or submissive; or to be so, or to become so, in voice, or in the eyes: or casting their eyes towards the ground, and lowering their voices. (TA.) Hence, in the Kur [lxviii. 43, and lxx. 44], accord. to different readings, خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ and خَاشِعًا أَبْصَارُهُمْ [Having their eyes cast down]: the accus. case being used as denotative of state. (Zj, TA.) ― -b2- Bowing; or bending down the head and body. (K.) ― -b3- Fearing. (TA.) ― -b4- (tropical:) A camel's foot (خُفٌّ) cleaving to the ground. (TA.) ― -b5- (tropical:) A wall that has cracked, and given notice of its falling, and [then] become even with the ground. (TA.) ― -b6- (tropical:) A herb dried up, and falling down upon the ground. (TA.) ― -b7- Applied to a place, (S, K,) and, with ة, to a بَلْدَة [or portion of country], (S,) (tropical:) Overspread with dust, [in the CK المُعَنْبَرُ is erroneously put for المُغَبَّرُ,] and having in it no place of alighting, or of abiding: (S, K:) and to land (أَرْضٌ), meaning of which the wind raises the surface, by reason of its softness, so as to efface its traces, or tracks: (L:) or in this case it is with ة, as in the Kur xli. 39, and means altered (مُتَغَيِّرَة [probably a mistranscription for مُتَغَبِّرَة overspread with dust]), and having its herbage broken in pieces: (Zj, * TA:) or dried up, and containing no herbage: (Jel:) or containing no green herbage: or low, or depressed, and still: (TA:) and, without ة, applied to a place, to which one finds not his way: (Sgh, K:) pl. خُشَّعٌ. (TA.)

##### Türkçe

**خَشَعَ**
1 **خَشَعَ** ذ, muzâri‘ **خَشَعَ**, mastar ismi **خُشُوعٌ**, O, zelil, mütevazı veya boyun eğici idi yahut oldu; (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **اختشع** (S, K) ve ↓ **تخشّع**; (Abu-lFet-h, Ham pp. 24 and 127;) **خُشُوعٌ**, **خُضُوعٌ** ile eşanlamlıdır: (S, Msb, K:) yahut **خشوع**, **خضوع** ile neredeyse aynıdır: (Lth, K:) yahut birincisi çoğunlukla seste mânâ olarak kullanılır; ikincisi ise boyunlarda: (Msb:) yahut ikincisi bedendedir; birincisi seste ve gözlerdedir: (K:) yahut, **'Eyn**’de okuduğumuz üzere, birincisi ikincisiyle neredeyse aynıdır; ancak ikincisi bedendedir ve tevazu ve boyun eğişi ikrar etmeyi ifade eder; birincisi ise seste ve gözlerdedir; benzeri **Nh**’de de söylenmiştir [ve **Msb**’de **خضع** maddesinde]. (TA.) Sen dersin, **خَشَعَتِ الأَصْوَاتُ** Sesler sakin ve alçak oldu [yahut olacaktır (Kur xx. 107’de olduğu gibi)]: (Msb:) yahut alçak: yahut, bazılarının dediği gibi, sakin. (TA.) Ve **خَشَعَ بِبَصَرِهِ** Gözünü indirdi. (S.) Ve ↓ **اختشع** ve ↓ **تخشّع** Gözünü yere doğru attı ve sesini alçalttı. (TA.) Lth der ki sen dersin, فُلَانٌ ↓ **اختشع**, fakat **اختشع بِبَصَرِهِ** değil. (TA.) Ve **خَشَعَ بَصَرُهُ** Gözü büzüldü. (TA.) Ve **خَشَعَتْ دُونَهُ الأَبْصَارُ** (mecaz:) [mânâsı: Gözler onun önünde (yahut onun karşısında) yere indirildi]. (TA.) **خُشُوعٌ** ayrıca sakin olmayı yahut sakin olmayı ifade eder: ve kişinin kendini alçaltması; yahut kendini aşağı indirmesi. (K, TA.) Ve ↓ **اختشع**, Göğsünü indirdi, yahut eğildi, yahut büküldü. (TA.) ― -b2- Yine, mastar ismi yukarıdaki gibi, Korktu; meselâ namazda: (TA:) yahut **خَشَعَ فِى صَلَاتِهِ** ve **فِى دُعَائِهِ** şu mânâya gelir: Kalbiyle namazına ve duasına yöneldi. (Msb.) ― -b3- **خَشَعَتِ الكَوَاكِبُ**, (Aboo-'Adnلn,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) (mecaz:) Yıldızlar batma yerine yaklaştı; (Aboo-'Adnلn;) yahut batmaya yaklaştı: (K:) yahut battı ve batma yerlerinde neredeyse kayboldu. (Aboo- Sلlih El-Kilلbee.) [Tekvin xxxvii. 9’da geçen İbranicedeki karşılık ifade muhtemelen aynı mânâya sahiptir.] ― -b4- **خَشَعَتِ الشَّمْسُ** (mecaz:) Güneş tutuldu. (TA.) ― -b5- **خَشَعَ السَّنَامُ** (mecaz:) Hörgüç çoğunlukla gitti; (O, K;) yani devenin hörgücü: (TA:) yahut zayıfladı; yağı gidip yüksekliği alçaldı. (L.) ― -b6- **فُلَانٌ جِذْلٌ حِكَاكٌ خَشَعَتِ عَنْهُ الأُبَنُ** Arapların bir sözüdür; **حك** maddesinde açıklanmıştır. (TA o maddede.) ― -b7- **خَشَعَ الوَرَقُ** (mecaz:) Yapraklar kurudu. (TA.) ― -b8- **خَشَعَتِ الأَرْضُ** (mecaz:) Yer/arz, üzerine yağmur yağmadığından kurudu. (TA.) -A2- **خَشَعَ فُلَانٌ خَرَاشِىٌّ صَدْرِهِ** Böyle biri göğsünün yapışkan tükürüğünü [yahut balgamını] çıkardı. (O, K.) ― -b2- Ve **خَشَعَتْ خَرَاشِىٌّ صَرِهِ** Göğsünün yapışkan tükürüğü [yahut balgamı] çıkarılmış oldu. (O, K.) Fiil böylece, geçişsiz olduğu gibi geçişlidir de. (O.)

**تخشّع**
5 **تخشّع** ذ Kendisini indirdi, alçalttı yahut zelil kıldı: (Lth, K:) yahut kendisini zelil, mütevazı veya boyun eğici olmaya yahut olmaya zorladı; yahut seste veya gözlerde böyle olmaya yahut böyle olmaya. (S.) Ayrıca 1’e, iki yerde, bak.

**تخاشع**
6 **تخاشع** ذ [Hâl ve tavırda, yahut seste, yahut gözlerde, zelilliği, tevazuyu veya boyun eğiciliği gösterişle yaptı]. (TA, **موت** maddesinde; vb.)

8 **اـِخْتَشَعَ** 1’e bak, dört yerde.

**خُشْعَةٌ**
**خُشْعَةٌ** ذ Alçak bir tepe: (S:) yahut yere yapışık bir tepe: (IAar, K:) ve engebeli yerden bir parça: (IDrd, K:) yahut [çoğunlukla yumuşak olan, yani ne taş ne de kil olan,] **قُفّ** diye adlandırılan türden yükselti: (Lth:) ve denizde yetişen bir kaya: (TA:) çoğulu **خُشَعٌ**. (K.) Bir rivayette şöyle denmiştir, **كَانَتِ الأَرْضُ خُشْعَةً عَلَى المَآءِ ثُمَّ دُحِيَتْ** [Yer, su üzerinde alçak bir tepe idi, vb.; sonra yayılıp döşendi]: (S:) fakat bu rivayet çeşitli şekillerde nakledilmiştir. (TA.)

**خَاشِعٌ**
**خَاشِعٌ** ذ Zelil, mütevazı veya boyun eğici, (K, TA,) ve sakin: (TA:) [yahut seste ve gözlerde böyle: (1’e bak:)]; çoğulu **خَاشِعُونَ** ve **خُشَّعٌ**; ikincisi ayrıca kendilerini indiren, alçaltan yahut zelil kılan erkekler mânâsına da gelir: yahut kendilerini zelil, mütevazı veya boyun eğici olmaya yahut olmaya zorlayan; yahut seste veya gözlerde böyle olmaya yahut böyle olmaya; yahut gözlerini yere doğru atan ve seslerini alçaltan. (TA.) Bundan dolayı, Kur’ân’da [lxviii. 43 ve lxx. 44], farklı kıraatlere göre, **خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ** ve **خَاشِعًا أَبْصَارُهُمْ** [Gözleri yere indirilmiş olarak]: mansub hâl, hâli bildirmek için kullanılmıştır. (Zj, TA.) ― -b2- Rükû eden; yahut başı ve bedeni eğen. (K.) ― -b3- Korkan. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Yere yapışık bir devenin ayağı (**خُفٌّ**). (TA.) ― -b5- (mecaz:) Çatlamış, düşeceğini haber vermiş ve [sonra] yerle bir olmuş bir duvar. (TA.) ― -b6- (mecaz:) Kuruyup yere düşen bir ot. (TA.) ― -b7- Bir yere nispetle, (S, K,) ve ة ile bir **بَلْدَة**’ye [yahut ülkenin bir parçasına] nispetle, (S,) (mecaz:) Tozla kaplı, [CK’de **المُعَنْبَرُ** yanlışlıkla **المُغَبَّرُ** yerine konmuştur,] ve içinde konma yahut ikamet etme yeri bulunmayan: (S, K:) ve (أَرْضٌ) araziye, mânâsı: yumuşaklığı sebebiyle rüzgârın yüzeyini kaldırdığı, böylece izlerini yahut yollarını sildiği: (L:) yahut bu durumda ة iledir; Kur xli. 39’da olduğu gibi; ve mânâsı: değişmiş (**مُتَغَيِّرَة** [muhtemelen **مُتَغَبِّرَة** “tozla kaplı” için yanlış yazım]), ve otu parça parça kırılmış: (Zj, * TA:) yahut kurumuş ve içinde ot bulunmayan: (Jel:) yahut içinde yeşil ot bulunmayan: yahut alçak yahut çökük ve sakin: (TA:) ve ة olmaksızın, bir yere nispetle, kişinin yolunu bulamadığı yer: (Sgh, K:) çoğulu **خُشَّعٌ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَشَعَ
خَشَعَ A ( n. ac. خُشُوْع 27 ),
a.  Was humble, lowly, submissive.

b.  Was low; was sinking, setting ( sun ).

c.  [ La ], Humbled himself before.

أَخْشَعَ
أَخْشَعَ IV ,
a.  Humbled, abased.

تَخَشَّعَ
تَخَشَّعَ V ,  تَخَاْشَعَ VI ,
a.  Humbled himself.

b.  Was touched, affected, moved.

c.  see I (c) .

اِخْتَشَعَ
اِخْتَشَعَ VIII
a.  [ La ],  see I (c) .

خَاْشِع
خَاْشِع 21 , ( pl. خَشَعَة 4t ,  خُشَّع 11 &  reg. ),
a.  Humble, lowly, submissive.

b.  Low ( voice ).

c.  Deeply affected, moved.

خُشُوْع
خُشُوْع 27 ,
a.  Humility.

b.  Compunction, contrition.

تَخَشَّعَ
N. Ac. تَخَشَّعَ V .
a.  Supplication.

##### Türkçe

خَشَعَ
خَشَعَ A ( n. ac. **خُشُوْع** 27 ),
a. Mütevazı, alçakgönüllü, boyun eğici oldu.

b. Alçak oldu; batıyor, gurup ediyordu (güneş).

c. [ La ], önünde kendini alçalttı.

أَخْشَعَ
أَخْشَعَ IV ,
a. Alçalttı, zelil kıldı.

تَخَشَّعَ
تَخَشَّعَ V ,  تَخَاْشَعَ VI ,
a. Kendini alçalttı.

b. Dokunuldu, etkilendi, harekete geçirildi.

c. I (c)’ye bak.

اِخْتَشَعَ
اِخْتَشَعَ VIII
a. [ La ], I (c)’ye bak.

خَاْشِع
خَاْشِع 21 , ( pl. **خَشَعَة** 4t ,  **خُشَّع** 11 &  reg. ),
a. Mütevazı, alçakgönüllü, boyun eğici.

b. Alçak (ses).

c. Derinden etkilenmiş, harekete geçmiş.

خُشُوْع
خُشُوْع 27 ,
a. Tevazu.

b. Vicdan azabı, pişmanlık.

تَخَشَّعَ
N. Ac. تَخَشَّعَ V .
a. Yalvarma.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خشع
خَشَعَ - يَخْشَعُ - خُشُوْع - خَاشِع - خَاشِعِيْن
خَشَعَ - يَخْشَعُ + الكائن: يهدأ ويسكن ويطمئن: يتوقف عن الحركة والتقلب والتغير، ثم يبقى هادئاً ساكناً ثابتاً لا يتغير وضعه ولا يتقلب، وهو في الجماد (غير الأحياء): يظل من غير اهتزاز ولا تغير في الحجم، وفي الأحياء: تتوقف نفس الكائن عن التبدل والتغير وتطمئن وتثبت وتهدأ لأمر أو لكائن، فلا يبقى فيها تضارب وتنافر في ما تقبله على أنه صحيح، فهي مثلاً تقبل الإيمان بالله من غير صراع بين القبول والرفض
﴿ترى الأرض خاشعة﴾: ترى الأرض هادئة ساكنة ثابتة على حالها لا تتقلب ولا تتغير
خَشَعَ - يَخْشَعُ + كائن + لـِ كائن أو أمر أو شيء: يتوقف عن الحركة والتقلب ويسكن لأجل الكائن ولأمره: وهي كناية عن الخضوع والذل والتواضع
﴿وخشعت الأصوات للرحمان﴾
خَشَعَ - يَخْشَعُ + كائن + في أمر: يتوقف عن الحركة والتقلب ويسكن في أثناء فعل هذا الأمر: وهي كناية عن الخضوع والذل والتواضع في أثناء فعل هذا الأمر
﴿الذين هم في صلاتهم خاشعون﴾
خَشَعَ - يَخْشَعُ + كائن + من كائن أو شيء أو أمر: يتوقف عن الحركة والتقلب ويسكن من أثر وأمر هذا الكائن أو الأمر
﴿وتراهم يعرضون عليها خاشعين من الذل﴾
﴿لو أنزلنا هذا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله﴾
خُشُوْع: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " خَشَعَ - يَخْشَعُ ": التوقف عن الحركة والتقلب والتغير، ثم البقاء هادئاً ساكناً ثابتاً لا يتغير وضعه ولا يتقلب
خَاشِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَشَعَ - يَخْشَعُ "
خَاشِعِيْن: جمع " خَاشِع"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" هدوء الحركة الشديد القريب من التوقف وذلك للحركة الاهتزازية في المكان"، وهي:
سَجَى - يَسْجَى (سَجَا - يَسْجُو)، هَمَدَ - يَهْمَدُ، خَشَعَ - يَخْشَعُ، قَنَتَ - يَقْنُتُ، خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ)، طَمَنَ - يَطْمُن

خشع - يخشع
 	﴿يومئذ يتبعون الداعي لا عوج له وخشعت الأصوات للرحمان فلا تسمع إلا همسا (108)﴾ طه
 	﴿ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ولا يكونوا كالذين أوتوا الكتاب من قبل فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم وكثير منهم فاسقون(16)﴾ الحديد
خشوع
 	﴿ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا (109)﴾ الإسراء
خاشع
يوم القيامة 1 - خشوع الأبصار
في جهنم	﴿خاشعة أبصارهم ترهقهم ذلة وقد كانوا يدعون إلى السجود وهم سالمون(43)﴾ القلم ﴿خاشعة أبصارهم ترهقهم ذلة ذلك اليوم الذي كانوا يوعدون(44)﴾ المعارج
أثناء العرض على جهنم	﴿وتراهم يعرضون عليها خاشعين من الذل ينظرون من طرف خفي وقال الذين آمنوا إن الخاسرين الذين خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة ألا إن الظالمين في عذاب مقيم(45)﴾ الشورى
أثناء القيامة	﴿يوم ترجف الراجفة(6)تتبعها الرادفة(7)قلوب يومئذ واجفة(8) أبصارها خاشعة (9)﴾ النازعات ﴿خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث كأنهم جراد منتشر(7)﴾ القمر
2 - خشوع الأصوات والوجوه

أثناء الحشر	﴿يومئذ يتبعون الداعي لا عوج له وخشعت الأصوات للرحمان فلا تسمع إلا همسا (108)﴾ طه
في جهنم	﴿هل أتاك حديث الغاشية(1)وجوه يومئذ خاشعة(2)عاملة ناصبة(3)تصلى نارا حامية(4)تسقى من عين آنية(5)ليس لهم طعام إلا من ضريع(6)لا يسمن ولا يغني من جوع(7)﴾ الغاشية
الخشوع في الصلاة والقرآن والدعاء
خشوع القلب
الخشوع عند تدبر القرآن	﴿ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ولا يكونوا كالذين أوتوا الكتاب من قبل فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم وكثير منهم فاسقون(16)﴾ الحديد
الخشوع عند تلاوة كتب الله	﴿وإن من أهل الكتاب لمن يؤمن بالله وما أنزل إليكم وما أنزل إليهم خاشعين لله لا يشترون بآيات الله ثمنا قليلا أولئك لهم أجرهم عند ربهم إن الله سريع الحساب(199)﴾ آل عمران ﴿ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا (109)﴾ الإسراء
الخشوع في الصلاة	﴿واستعينوا بالصبر والصلاة وإنها لكبيرة إلا على الخاشعين(45)﴾ البقرة ﴿الذين هم في صلاتهم خاشعون (2)﴾ المؤمنون
الخشوع في الدعاء	﴿فاستجبنا له ووهبنا له يحيى وأصلحنا له زوجه إنهم كانوا يسارعون في الخيرات ويدعوننا رغبا ورهبا وكانوا لنا خاشعين (90)﴾ الأنبياء
 	﴿إن المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات والصادقين والصادقات والصابرين والصابرات والخاشعين والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات والصائمين والصائمات والحافظين فروجهم والحافظات والذاكرين الله كثيرا والذاكرات أعد الله لهم مغفرة وأجرا عظيما(35)﴾ الأحزاب
خشوع الأرض والجبال

الأرض خاشعة   الجبل خاشعاً	﴿ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت إن الذي أحياها لمحيي الموتى إنه على كل شيء قدير (39)﴾ فصلت ﴿لو أنزلنا هذا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون(21)﴾ الحشر

تصنيف موضوعي
الخشوع في غير الأحياء
الخشوع للجبل والحجر : يصبح قابلاً للتصدع والتشقق	﴿لو أنزلنا هذا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون(21)﴾ الحشر ﴿ثم قست قلوبكم من بعد ذلك فهي كالحجارة أو أشد قسوة وإن من الحجارة لما يتفجر منه الأنهار وإن منها لما يشقق فيخرج منه الماء وإن منها لما يهبط من خشية الله وما الله بغافل عما تعملون(74)﴾ البقرة
في الأرض : هامدة بدون اهتزاز ولا تغير في الحجم  	﴿ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت إن الذي أحياها لمحيي الموتى إنه على كل شيء قدير(39)﴾ فصلت ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج(5)
الخشوع في الأحياء
1 -الخشوع لله  صفة من صفات المؤمنين
 	﴿إن المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات والصادقين والصادقات والصابرين والصابرات والخاشعين والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات والصائمين والصائمات والحافظين فروجهم والحافظات والذاكرين الله كثيرا والذاكرات أعد الله لهم مغفرة وأجرا عظيما(35)﴾ الأحزاب
أثناء الدعاء لله   أثناء تدبر القرآن	﴿فاستجبنا له ووهبنا له يحيى وأصلحنا له زوجه إنهم كانوا يسارعون في الخيرات ويدعوننا رغبا ورهبا وكانوا لنا خاشعين(90)﴾ الأنبياء ﴿وإن من أهل الكتاب لمن يؤمن بالله وما أنزل إليكم وما أنزل إليهم خاشعين لله لا يشترون بآيات الله ثمنا قليلا أولئك لهم أجرهم عند ربهم إن الله سريع الحساب(199)﴾ آل عمران
2 - للقرآن
الخشوع للقرآن ضد القسوة في القلب منه  	﴿ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ولا يكونوا كالذين أوتوا الكتاب من قبل فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم وكثير منهم فاسقون(16)﴾ الحديد
أهل الكتاب عند تيقنهم بأنه القرآن حق من  عند الله	﴿وإن من أهل الكتاب لمن يؤمن بالله وما أنزل إليكم وما أنزل إليهم خاشعين لله لا يشترون بآيات الله ثمنا قليلا أولئك لهم أجرهم عند ربهم إن الله سريع الحساب(199)﴾ آل عمران ﴿قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا(107)ويقولون سبحان ربنا إن كان وعد ربنا لمفعولا(108)  ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا(109)﴾ الإسراء
خشوع الجبل والحجر للقرآن  : قابل للتصدع والتشقق	﴿لو أنزلنا هذا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون(21)﴾ الحشر ﴿ثم قست قلوبكم من بعد ذلك فهي كالحجارة أو أشد قسوة وإن من الحجارة لما يتفجر منه الأنهار وإن منها لما يشقق فيخرج منه الماء وإن منها لما يهبط من خشية الله وما الله بغافل عما تعملون(74)﴾ البقرة
3 - الخشوع في الصلاة
 	﴿واستعينوا بالصبر والصلاة وإنها لكبيرة إلا على الخاشعين(45)﴾ البقرة ﴿الذين هم في صلاتهم خاشعون(2)﴾ المؤمنون
الخشوع يوم القيامة
أثناء قيام الساعة	﴿يوم ترجف الراجفة(6)تتبعها الرادفة(7)قلوب يومئذ واجفة(8) أبصارها خاشعة(9)﴾ النازعات
بعد القيامة من الأحداث	﴿خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث كأنهم جراد منتشر(7)﴾ القمر ﴿يوم يخرجون من الأجداث سراعا كأنهم إلى نصب يوفضون(43) خاشعة أبصارهمترهقهم ذلة ذلك اليوم الذي كانوا يوعدون(44)﴾ المعارج
أثناء المحشر خاشعة أبصارهم ترهقهم ذلة	﴿يوم يخرجون من الأجداث سراعا كأنهم إلى نصب يوفضون(43) خاشعة أبصارهم ترهقهم ذلة ذلك اليوم الذي كانوا يوعدون(44)﴾ المعارج ﴿يوم يكشف عن ساق ويدعون إلى السجود فلا يستطيعون(42) خاشعة أبصارهم ترهقهم ذلة وقد كانوا يدعون إلى السجود وهم سالمون(43)﴾ القلم
أثناء المحشر	﴿يومئذ يتبعون الداعي لا عوج له وخشعت الأصوات للرحمان فلا تسمع إلا همسا (108)﴾ طه
أثناء العرض على النار أمام النار	﴿وتراهم يعرضون عليها خاشعين من الذل ينظرون من طرف خفي وقال الذين آمنوا إن الخاسرين الذين خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة ألا إن الظالمين في عذاب مقيم(45)﴾ الشورى ﴿وجوه يومئذ خاشعة(2) عاملة ناصبة(3)تصلى نارا حامية(4)﴾ الغاشية
خاشعة - ناعمة	﴿وجوه يومئذ خاشعة(2) عاملة ناصبة(3)تصلى نارا حامية(4)﴾ الغاشية ﴿وجوه يومئذ ناعمة(8)لسعيها راضية(9)﴾ الغاشية
مختار الصحاح
● [خشع] خ ش ع: الخُشُوعُ الخضوع وبابهما واحد يقال خَشَع و اخْتَشَعَ و خَشَعَ ببصره أي غضه و الخُشْعَةُ بوزن الجمعة أكمة متواضعة وفي الحديث ﴿كانت الأرض خشعة على الماء ثم دحيت﴾ و التَّخَشُّعُ تكلف الخشوع
الراغب
خشع
- الخشوع: الضراعة، وأكثر ما يستعمل الخشوع فيما يوجد على الجوارح. والضراعة أكثر ما تستعمل فيما يوجد في القلب ولذلك قيل فيما روي: روي: (إذا ضرع القلب خشعت الجوارح) (الحديث عن أبي هريرة عن رسول الله صلى الله عليه وسلم أنه رأى رجلا يعبث بلحيته في صلاته، فقال: (لو خضع قلبه لخشعت جوارحه) أخرجه الحكيم الترمذي في نوادر الأصول 1/317، قال العراقي: بسند ضعيف. والمعروف أنه من قول سعيد بن المسيب، رواه ابن أبي شيبة في المصنف وفيه رجل لم يسم. وروى محمد بن نصر في كتاب الصلاة من رواية عثمان بن أبي دهرس مرسلا: لا يقبل الله من عبده عملا حتى يشهد قلبه مع بدنه. ورواه أبو منصور الديلمي في مسند الفردوس من حديث أبي بن كعب، وإسناده ضعيف. راجع: تخريج أحاديث الإحياء 1/339). قال تعالى: }ويزيدهم خشوعا﴿[الإسراء/109]، وقال:﴾الذين هم في صلاتهم خاشعون﴿[المؤمنون/2]،﴾وكانوا لنا خاشعين﴿[الأنبياء/90]،﴾وخشعت الأصوات﴿[طه/108]،﴾خاشعة أبصارهم﴿[القلم/43]،﴾أبصارها خاشعة﴿[النازعات/9]، كناية عنها وتنبيها على تزعزعها كقوله:﴾إذا رجت الأرض رجا﴿[الواقعة/4]، و﴾إذا زلزلت الأرض زلزالها﴿[الزلزلة/1]،﴾يوم تمور السماء مورا وتسير الجبال سيرا{ [الطور/9 - 10].
ملخص اللسان
1) وخشَعتِ الأَصوات للرحمن؛ أَي سكنت، وكلُّ ساكنٍ خاضعٍ خاشعٌ
2) والتخشُّعُ:  تَكلُّف الخُشوع. والتخشُّعُ لله: الإِخْباتُ والتذلُّلُ
3) خَشَع يَخْشَعُ خُشوعاً واخْتَشَع وتَخَشَّعَ: رمى ببصره نحو  الأَرض وغَضَّه وخفَضَ صوته.
4) وخشَع بصرُه: انكسر،
5) وقيل: الخُشوع قريب من الخُضوع إِلا أَنّ الخُضوع في البدن، وهو الإِقْرار بالاستِخْذاء، والخُشوعَ في  البدَن والصوْت والبصر كقوله تعالى: خاشِعةً أَبصارُهم؛ وخَشَعتِ الأَصواتُ  للرحمن
6) واخْتشعَ إِذا طأْطأَ صَدْرَه وتواضع،
7) الجَشَعُ الفَزَعُ والخَوْفُ. والتخشُّع: نحو  التضرُّعِ
8)  والخاشع: الراكع في بعض اللغات
9) وبَلْدةٌ خاشعة أَي مُغْبَرّة لا مَنْزِل بها. - ومن آياته أَنك ترى الأَرض خاشعة، قال:  الخاشِعة المتَغَبّرة المُتَهَشِّمة، وأَراد المُتهشِّمةَ النبات.
10) وإِذا يَبِست الأَرض ولم تُمْطَر  قيل: قد خَشَعَت. قال تعالى: وترى الأَرض خاشعة فإِذا أَنزلنا عليها  الماء اهْتَزّتْ وربَتْ. والعرب تقول: رأَينا أَرض بني فلان خاشِعةً هامِدة  ما فيها خَضْراء.
11) وأَكمة خاشِعة: مُلْتَزِقة  لاطئة بالأَرض.
والخاشِعُ من الأَرض: الذي تُثِيره الرّياح لسُهولته فتمحو  آثارَه.
12) خَشَعَت الشمسُ  وخَسَفَت وكَسَفَت بمعنى واحد. وقال أَبو صالح الكلابي: خُشوعُ الكواكِب إِذا  غارَت وكادت تَغِيب في مَغِيبها؛
لسان العرب
● - خشع: خَشَع يَخْشَعُ خُشوعاً واخْتَشَع وتَخَشَّعَ: رمى ببصره نحو  الأَرض وغَضَّه وخفَضَ صوته. وقوم خُشَّع: مُتَخَشِّعُون. وخشَع بصرُه: انكسر،  ولا يقال اخْتَشع؛ قال ذو الرمة:  تَجَلَّى السُّرى عن كلِّ خِرْقٍ كأَنه  صَفِيحةُ سَيْفٍ، طَرْفُه غيرُ خاشِع  واخْتشعَ إِذا طأْطأَ صَدْرَه وتواضع، وقيل: الخُشوع قريب من الخُضوع  إِلا أَنّ الخُضوع في البدن، وهو الإِقْرار بالاستِخْذاء، والخُشوعَ في  البدَن والصوْت والبصر كقوله تعالى: خاشِعةً أَبصارُهم؛ وخَشَعتِ الأَصواتُ  للرحمن، وقرئ: خاشِعاً أَبصارُهم؛ قال الزجاج: نصب خاشعاً على الحال،  المعنى يخرجون من الأَجْداث خُشَّعاً، قال: ومَن قرأَ خاشِعاً فعلى أَنّ لك  في أَسماء الفاعلين إِذا تقدمت على الجماعة التوحيد نحو خاشِعاً  أَبصارُهم، ولك التوحيدُ والتأْنِيثُ لتأْنِيث الجَماعةِ كقولك خاشعةً أَبصارهم،  قال: ولك الجمع خُشَّعاً أَبصارُهم، تقول: مررتُ بشُبّان حَسَنٍ  أَوْجُهُهم وحِسانٍ أَوجُههم وحسَنةٍ أَوجهُهم؛ وأَنشد:  وشَبابٍ حَسَنٍ أَوجُهُهُم،  منْ إِيادِ بنِ نِزارِ بنِ مَعَدِّ  وقوله: وخشَعتِ الأَصوات للرحمن؛ أَي سكنت، وكلُّ ساكنٍ خاضعٍ خاشعٌ.  وفي حديث جابر: أَنه، صلى الله عليه وسلم، أَقبل علينا فقال: أَيُّكم يُحِب  أَن يُعْرِضَ الله عنه؟ قال: فخَشَعْنا أَي خَشِينا وخضَعْنا؛ قال ابن  الأَثير: والخُشوع في الصوت والبصَر كالخُضوع في البدَن. قال: وهكذا جاء  في كتاب أَبي موسى، والذي جاء في كتاب مسلم فجَشِعْنا، بالجيم، وشرحه  الحميدي في غريبه فقال: الجَشَعُ الفَزَعُ والخَوْفُ. والتخشُّع: نحو  التضرُّعِ. والخشُوعُ: الخضُوعُ. والخاشع: الراكع في بعض اللغات. والتخشُّعُ:  تَكلُّف الخُشوع. والتخشُّعُ لله: الإِخْباتُ والتذلُّلُ.  والخُشْعةُ: قُفٌّ غَلبت عليه السُّهولةُ. والخُشْعةُ، مثال الصُّبْرة:  أَكَمةٌ مُتواضِعةٌ. وفي الحديث: كانت الكعبة خُشْعةً على الماء  فَدُحِيَت الأَرضُ من تَحْتِها؛ قال ابن الأَثير: الخُشْعةُ أَكَمةٌ لاطِئةٌ  بالأَرض، والجمع خُشَعٌ، وقيل: هو ما غَلَبت عليه السُّهولة أَي ليس بحجر ولا  طين، ويروى خَشَفة، بالخاء والفاء، والعرب تقول للجَثَمة اللاطئة  بالأَرض هي الخُشْعة، وجمعها خُشَعٌ؛ وقال أَبو زبيد  (* قوله «وقال أبو زبيد»  أي يصف صروف الدهر، وقوله الاوداة يريد الاودية فقلب، أفاده شرح القاموس.):  جازِعات إِليهمُ، خُشَعَ الأَوْ  داةِ قُوتاً، تُسْقَى ضَياحَ المَدِيدِ  ويروى: خُشَّعَ الأَوْداة جمع خاشِعٍ. ابن الأَعرابي: الخُشْعةُ  الأَكمةُ وهي الجَثَمةُ والسَّرْوعةُ والقائدةُ. وأَكمة خاشِعة: مُلْتَزِقة  لاطئة بالأَرض. والخاشِعُ من الأَرض: الذي تُثِيره الرّياح لسُهولته فتمحو  آثارَه. وقال الزجاج: وقوله تعالى: ومن آياته أَنك ترى الأَرض خاشعة، قال:  الخاشِعة المتَغَبّرة المُتَهَشِّمة، وأَراد المُتهشِّمةَ النبات.  وبَلْدةٌ خاشعة أَي مُغْبَرّة لا مَنْزِل بها. وإِذا يَبِست الأَرض ولم تُمْطَر  قيل: قد خَشَعَت. قال تعالى: وترى الأَرض خاشعة فإِذا أَنزلنا عليها  الماء اهْتَزّتْ وربَتْ. والعرب تقول: رأَينا أَرض بني فلان خاشِعةً هامِدة  ما فيها خَضْراء. ويقال: مكان خاشِعٌ. وخَشَعَ سَنامُ البعير إِذا  أُنْضِيَ فذهب شَحْمه وتَطأْطأَ شَرَفُه. وجِدار خاشعٌ إِذا تَداعَى واستوى مع  الأَرض؛ قال النابغة:  ونُؤْيٌ كَجِذْم الحَوْضِ أَثْلَمُ خاشِعُ  وخَشَعَ خَراشِيَّ صدْره: رمَى بُزاقاً لَزِجاً. قال ابن دريد: وخَشَعَ  الرَّجلُ خَراشِيَّ صدْرِه إِذا رمَى بها. ويقال: خَشَعَت الشمسُ  وخَسَفَت وكَسَفَت بمعنى واحد. وقال أَبو صالح الكلابي: خُشوعُ الكواكِب إِذا  غارَت وكادت تَغِيب في مَغِيبها؛ وأَنشد:  بَدْر تَكادُ له الكواكب تَخْشَعُ  وقال أَبو عدنان: خشعت الكواكب إِذا دنت من المَغِيب، وخضَعَت أَيدي  الكواكب أَي مالت لتَغِيب.  والخِشْعةُ: الذي يُبْقر عنه بطْن أُمه. قال ابن بري: قال ابن خالويه  والخِشْعة ولد البَقِير، والبقيرُ: المرأَة تموت وفي بطنها ولد حيّ  فَيُبْقَر بطنُها ويُخرج، وكان بكير بن عبد العزيز خِشْعة؛ ورأَيت في حاشية نسخة  موثوق بها من أَمالي الشيخ ابن بري قال الحطيئة يمدح خارِجةَ بن حِصْن  بن حُذَيفةَ بن بَدْر:  وقد عَلِمَتْ خيْلُ ابنِ خِشْعةَ أَنها  متى تَلْقَ يَوْماً ذا جِلادٍ تُجالِدِ  خِشْعةُ: أُم خارجةَ وهي البَقِيرةُ كانت ماتت وهو في بطنها يَرْتَكِم،  فبُقِر بطنُها فسميت البَقِيرةَ وسمي خارجةَ لأَنهم أَخرجوه من بطنها.
مقاييس اللغة:
(خشع)  الخاء والشين والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على التَّطامُن. يقال خَشَع، إذا تطامَنَ وطأْطأَ رأسَه، يخشَع خُشوعاً. وهو قريبُ المعنى من الخضوع، إلاّ أنّ الخُضوع في البدَن والإقرارُ بالاستخذاء، والخشوعَ في الصَّوتِ والبصر. قال الله تعالى: ﴿خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ﴾ [القلم 43، المعارج 44]. قال ابنُ دريد: الخاشِع المستكينُ والرَّاكع. يقال اختشعَ فلانٌ، ولا يقال اختَشَع بَصرُه. ويقال: خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه، إذا ألْقى بُزاقاً لزِجاً. والخُشْعَة: قِطعةٌ من الأرض قُفٌّ قد غلبَتْ عليه السُّهولة. يقال قُفٌّ خاشع: لاطِئٌ بالأرض. قال ابنُ الأعرابيّ: بلدةٌ خاشعة: مُغْبَرَّة. قال جريرٌ:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])
قال الخليل. خَشَعَ سَنامُ البَعير، إذا ذهَبَ إلاّ أقله.
القاموس المحيط:
الخُشوعُ الخُضوعُ، كالاخْتِشَاعِ، والفعْلُ كمنَع، أو قَريبٌ من الخُضوعِ، أو هو في البَدَنِ، والخُشُوعُ في الصوتِ والبَصَرِ، و السُّكونُ والتَّذَلُّلُ، و في الكَوْكَبِ دُنُوُّه من الغُروبِ.
والخاشِعُ: المكانُ المُغْبَرُّ لا مَنْزِلَ به، والمكانُ لا يُهْتَدَى له، والمُسْتَكِينُ، والراكِعُ. وَخَشَعَ السَّنامُ: ذَهَبَ إلا أقَلَّهُ، و فلانٌ خَرَاشِيَّ صَدْرِه فَخَشَعَتْ هي: إذا ألْقَى بُزاقاً لَزِجاً. والخِشْعَةُ، بالكسر: الصبِيُّ يُلْزَقُ عنه بَطْنُ أُمِّه إذا ماتتْ، وبالضم: القِطْعَةُ من الأرضِ الغليظةُ، والأَكَمَةُ اللاطِئَةُ بالأرض، ج: كصُرَدٍ. وَتَخَشَّعَ: تَضَرَّعَ.
تاج العروس:
خ ش ع
الخُشُوعُ : الخُضُوعُ : كالاخِتْشاعِ والفِعْلُ كمَنَعَ يُقَالُ : خَشَعَ يَخْشَعُ خُشُوعاً واخْتَشَعَ . نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وقَالَ اللَّيْثُ : يُقَالُ : اخْتَشَع فُلانٌ ولا يُقَالُ . اخْتَشَعَ ببَصَرِهِ . أَوْ الخُشُوعُ : قَرِيب المَعْنَى مِن الخُضُوعِ قالَهُ اللَّيْثُ . أَوْ هو ونَصُّ العَيْنِ : إِلاَّ أَنَّ الخُضُوعَ في البَدَنِ وهو الإِقْرَارُ بالاسْتِخْذاءِ والخُشُوع في الصَّوْتِ والبَصَرِ . قالَ اللهُ تَعَالَى : " خاشِعَةً أَبْصَارُهُم " وقُرِئِ : " خَاشِعاً أَبْصَارُهُمْ " . قالَ الزّجّاجُ : هو مَنْصُوبٌ على الحالِ . وخَشَعَ ببَصَرِه أَيْ غَضَّهُ وهو مَجَازٌ . وفي النِّهَايَة : الخُشُوعُ في الصَّوْتِ والبَصَرِ كالخُضُوعِ في البَدَنِ . ومِنْهُ حَدِيثُ جابِرٍ : أَنَّهُ أَقْبَلَ عَلَيْنَا فقالَ : أَيُّكُمْ يُحِبُّ أَنْ يُعْرِضَ اللهُ عَنْهَ ؟ قَالَ : فخَشَعْنَا أَي خَشِينَا وخَضَعْنا . قالَ : وهكَذَا جَاءَ في كِتَابِ أَبِي مُوسَى والَّذِي جاءَ في كِتَابِ مُسْلِمٍ : فجَشِعْنَا بالجِيمِ وشَرَحَه الحُمَيْدِيّ في غَريبِه فقالَ : الجَشَعُ : الفَزَعُ والخَوْفُ . والخُشُوعُ : السُّكُونُ والتَّذَلُّلُ . ومِنْهُ قَوْلُهُ تَعَاَلَى : " وخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمنِ " أَي انْخَفَضَتْ . وقِيلَ : سَكَنَتْ . وكُلُّ سَاكِنٍ خَاضِعٌ وخَاشِعٌ
والخُشُوعُ في الكَوْكَبِ : دُنُوُّهِ مِن الغُرُوبِ كما في العُبَابِ وهو قَوْلُ أَبِي عَدْنَان وأَبِي صالِحٍ الكِلابيّ . أَمّا نَصُّ أَبِي عَدْنَانَ : خَشَعَتِ الكَوَاكَبُ إِذا دَنتْ من المَغِيْب وخضَعَت أَيْدِي الكَواكب : أَي مالَتْ لتَغِيبَ . ونَصُّ أَبِي صالِحٍ : خُشُوعُ الكَوَاكِبِ إِذا غارَتْ وكَادَتْ أَن تَغِيبَ في مَغِيبِهَا وأَنْشَدَ :
" بَدْرٌ تَكَادُ لَهُ الكَوَاكِبُ تَخْشَعُ وهو مَجَازٌ . ومِنَ المَجَازِ أَيْضاً : الخَاشِعُ : المَكَانُ المُغْبَرُّ لا مَنْزِلَ به . وفي الصّحاح : بَلْدَةٌ خَاشِعَةٌ : مُغْبَرَّةٌ لا مَنْزِلَ بها ومَكَانٌ خَاشِعٌ . وأَنْشَدَ الصّاغَانِيّ لِجَرِيرٍ :
لَمَّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَوَاضَعَتْ ... سُورُ المَدِينَةِ والجِبَالُ الخُشَّعُ وقالَ النابِغَةُ الذُّبْيَانِيّ يَصِفُ آثَارَ الدِّيَارِ :
رَمَادٌ ككُحْلِ العَيْنِ ما إِنْ تَبِينُه ... ونُؤْىٌ كجِذْمِ الحَوضِ أَثْلَمُ خاشِعُ
وفي اللِّسَان : الخاشِعُ من الأَرْضِ : الَّذِي تُثِيرُه الرِّيَاحُ لِسُهُولَتِه فَتَمْحُو آثَارَهُ . وقَالَ الزَّجّاج في قَوْلِه تَعَالَى : " ومِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الأَرْضَ خاشِعَةَ " . أَيْ مُتَغَيَّرَةً مُتهشِّمَة أَرادَ مُتهشِّمَة النَّبَاتِ . وقَالَ غَيْرُه : أَيْ مُطْمَئِنَّةً سَاكِنَةً . وقَالُوا : إِذا يَبِسَتِ الأَرْضُ ولَمْ تُمْطَرْ قِيلَ : قد خَشَعَتْ . وذَكَرَ الآيَة . قال : والعَرَبُ تَقُولُ : رَأَيْنا أرْض بَنِي فُلانٍ خَاشعَةً هَامِدَة ما فِيهَا خَضْرَاءُ . والمَكَانُ الخاشِعُ أَيْضاً : الَّذِي لا يُهْتَدَى له نَقَلَهُ الصّاغَانِيّ . وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : لِلْخُشُوعِ مَوَاضِعُ : الخَاشِعُ : المُسْتَكِينُ . والخاشِعُ : الرَّاكِعُ في بَعْضِ اللُّغَاتِ . ومِنَ المَجَازِ : خَشَعَ السَّنَامُ . أَيْ سَنَامُ البَعِيرِ إِذا ذَهَبَ إِلاّ أَقَلَّهُ كَمَا في العُبَابِ . وفي اللِّسَانِ : إِذا أُنْضِيَ فذَهَبَ شَحْمُهُ وتَطَأَطَأَ شَرفُهُ
وخَشَعَ فُلانٌ خَرَاشِيَّ صَدْرِهِ فخَشَعَتْ هي : إِذا أَلْقَى بُزَاقاً لَزِجاً لازِمٌ مُتَعَدٍّ كما في العُبَابِ . وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : أَيْ رَمَى بِهَا . قال : والخِشْعَةُ بالكَسْرِ : الصَّبِيُّ يُلْزَقُ هكَذَا فِي النُّسَخِ والصَّوابُ : يُبْقَرُ عَنْهُ بَطْنُ أَمِّه إِذا ماتَتْ وهو حَيٌّ قالَ ابنُ بَرّيّ . قالَ ابنُ خالَوَيْه : والخِشْعَةُ : وَلَدُ البَقِيرِ والبَقِيرُ : المَرْأَةُ تَمُوتُ وفي بَطْنِهَا وَلَدٌ حَيٌّ فُيبْقَرُ بَطْنُهَا ويُخْرَج وكانَ بَكِيرُ بن عَبْدِ العَزيزِ خِشْعَةً . قالَ صاحِبُ اللِّسَانِ : ورَأَيْتُ في حاشِيَةِ نُسْخَةٍ من أَمالِي الشَّيْخِ ابْنِ بَرِّيّ مُوْثُوقٍ بِهَا قالَ الحُطَيْئَةُ يَمْدَحُ خارِجَةَ بنَ حِصْنِ بنِ حُذَيْفَةَ ابنِ بَدْر :
" وقَدْ عَلِمَتْ خَيْلُ ابنِ خِشْعَةَ أَنَّهَامَتَى تَلْقَ يَوْماً ذَا جِلاَدٍ تُجَالِدِ خِشْعَةُ : أُمُّ خَارِجَةَ وهي البَقِيرَةُ . كانَتْ ماتَت وهو في بَطْنِهَا يَرْتَكِم فبُقِرَ بَطْنُهَا فسُمِّيَت البَقيرَة وسُمِّيَ خارجَة لأَنَّهُمْ أَخْرَجُوهُ من بَطْنِهَا . والخُشَعَةُ بالضَّمِّ : القِطْعَةُ من الأَرْضِ الغَلِيظَة عَنِ ابْنِ دُرَيْدِ . وقالَ اللَّيْثُ : الخُشَعَة من الأَرْض : قُفٌّ قد غَلَبَتْ عَليه السُّهُولَةُ أَيْ لَيْسَ بحَجَرٍ ولا طِينٍ . وقالَ الجَوْهَرِيّ : هي الأَكَمَةُ المُتَوَاضِعَةُ . وقالَ ابنُ الأَعْرَابِيّ : العَرَبُ تَقُولُ للْجَثَمَةِ اللاطِئَةِ المُلْتَزْقَةِ بالأَرْضِ هي الخُشْعَةُ والسَّرْوعةُ والقَائدَةُ . وج : خُشَعٌ كصُرَدٍ . قال أَبو زُبَيْدٍ يَصِفُ صُرُوفَ الدَّهْرِ :
جَازِعَاتٍ إِلَيْهِمُ خَشَعَ الأَوْ ... داةِ قُوتاً تُسْقَى ضَيَاحَ المَدَيدِ الأَوْدَاةُ : الأَوْدِيَةُ عَلَى القَلْبِ . ويُرْوَى خُشَّع : جَمْع خَاشِع
قالَ الجْوَهَرِيّ : وفي الحَدِيثِ : كَانِتِ الأَرْضُ خَاشِعَةً عَلَى الماءِ ثُمَّ دُحِيَتْ . قُلْتُ : والَّذِي في الغَرِيبَيْنِ للهَرْوِيّ : كَانَتِ الكَعْبَةُ خَاشِعَةً على الماءِ فدُحِيَتْ مِنْهَا الأَرْضُ . وفي العُبَابِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللهِ بنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا : خَلَقَ اللهُ البَيت قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الأَرْضَ بأَلْفِ عامٍ وكانَ البَيْتُ زُبْدَةً بَيْضَاءً حِينَ كَانَ العَرْشُ عَلَى الماءِ وكانَتِ الأَرْضُ تَحْتَهُ كَأَنَّهَا خَاشِعَةُ علَى الماءِ . ويُرْوَى : خَشَفَة فدُحِيَت الأَرْضُ مِن تَحْتِهِ والخَشَفَةُ : صَخْرَةٌ تَنْبُتُ في البَحْرِ وسَيَأْتِي
وتَخَشَّعَ : تَضَرَّعَ قَالَهُ اللَّيْثُ وأَنْشَدَ :
ومُدَجَّجٍ يَحْمِي الكَتِيبَةَ لا يُرَى ... عِنْدَ البَدِيعَةِ ضَارِعاً يَتَخَشَّعُ وقالَ الجَوْهَرِيّ : التَخَشَّعُ : تَكَلَّفُ الخُشُوعِ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : تَخَشَّعَ واخْتَشَعَ : رَمَى ببَصَرِهِ نَحْوَ الأَرْضِ وغَضَّهُ وخَفَضَ صَوْتَهُ . وقَوْمٌ خَشَّعٌ كرُكَّعٍ : مُتَخَشِّعُونَ . وخَشَعَ بَصَرُهُ : انْكَسَرَ قالَ ذو الرُّمَّة :
تَجَلَّى السُّرَى عَنْ كُلِّ خِرْقٍ كأَنَّهُ ... صَفِيحَةُ سَيْفٍ طَرْفُه غَيْرُ خَاشِع
والخُشُوعُ : الخَوْفُ : وبه فُسِّرَ قَوْلُه تَعَالَى : " الَّذِين هُمْ فِي صَلاَتِهِمْ خَاشِعُون " أَي خائِفُون
واخْتَشَعَ : إِذا طَأْطَأَ صَدْرَه وتَوَاضَع . وقُفٌّ خَاشِعٌ : لاطِيءٌ بالأَرْضِ وهو مجاز . وجِدَارٌ خاشِعٌ : إِذا تَدَاعَى واسّتَوَى مع الأَرْضِ وهو مَجَازٌ . ويقَال : خَشَعَت الشمسُ وخَسَفَت وكَسفَت : بمَعنىً واحدِ وهو مجَازٌ . ويُقَال : خَشَعَتْ دُونَهُ الأَبْصَارُ وهو مَجاز . وخُشْعانُ بالضَّمِّ : قَرْيَةٌ باليَمَنِ
وحَشِيشَةٌ خاشعة : يابِسَةٌ سَاقِطَةٌ عَلَى الأَرْضِ وهو مَجَازٌ . وكَذَا خَشَعَ الوَرَقُ إِذا ذَبُلَ
وأَبو طَاهِرٍ بَرَكَاتُ بْنُ إِبْراهِيمَ الخُشُوعِيّ المُسْنِدُ لأَنَّ جَدَّهُ الأَعْلَى كانَ يَؤُمُّ النّاسَ فتُوُفِّي في المِحْرَابِ فسُمِّيَ الخُشُوعِيّ ذَكَرَهُ الحَافِظُ لمُنْذِرِيّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
