# خشف (خ-ش-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ش - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والفاء معهما
خ ش ف، خ ف ش، ش خ ف، ف ش خ مستعملات
خشف:
الخِشْفُ: ولد الظبي. والأَخْشَفُ: الذي عمه الجرب، فهو يمشي مشي الشَّيْخ، وقد خشف يَخْشُفُ خَشْفاً، أي: يبس جلده عليه من الجرب.
والخَشَفانُ: الجولان بالليل والسرعة فيه، وبه سمي الخُشّافُ لخَشَفانِهِ، وهو أحسن من الخُفَاش، ومن قال: خُفَاش فاشتقاقه من صغر عينيه.
ودليل مِخْشَفٌ: يَخْشِفُ بالقوم، أي: يسير أمامهم، قال:
تنح سعار الحرب لا تصطلي بها		فإن لها من القبيلين مِخْشَـفـا
والمَخْشَفُ: اليخدان. والخَشِيفُ: الثلج الخَشِنُ، وكذلك الجمد الرخو، وليس له فعل، يقال: أصبح الماء خَشِيفاً.
والخَشْفُ: الذباب الأخضر، وجمعه: أَخْشافٌ.
وخَشَفَ يَخْشِفُ خشوفاً إذا ذهب في الأرض.
ويقال: سمعت خَشْفَتَهُ، أي: حساً منه حركةً، أو صوتاً خفياً والخَشُوف: الذي لا يهاب الليل.
خفش: الخَفَشُ: فسادٌ في الجفون تضيق له العيون من غير وجعٍ ولا قرحٍ. رجلٌ أَخْفَشُ.
فشخ: الفَشْخُ: الظلم والصفع في لعب الصبيان والكذب فيه.
شخف: الشِّخافُ: اللبن بالحميرية.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**الشين** ve**الفاء** onlarla birlikte
**خ ش ف**، **خ ف ش**، **ش خ ف**، **ف ش خ** kullanımdadırlar

**خشف**:
**الخِشْفُ**: ceylan yavrusu. Ve **الأَخْشَفُ**: uyuzun kapladığı kimse; bu yüzden yaşlının yürüyüşü gibi yürür. Ve **خشف يَخْشُفُ خَشْفاً**; yani: uyuzdan derisi onun üzerinde kurudu.
Ve **الخَشَفانُ**: geceleyin dolaşma ve ondaki sürat; ve onunla **الخُشّافُ** adlandırıldı, **خَشَفانِهِ** sebebiyle; ve o, **الخُفَاش**’tan daha iyidir. Ve kim **خُفَاش** derse, onun iştikakı gözlerinin küçüklüğündendir.
Ve **دليل مِخْشَفٌ**: kavmin önünde yürür; yani: onların önünde gider. Dedi ki:
تنح سعار الحرب لا تصطلي بها		فإن لها من القبيلين مِخْشَـفـا
Ve **المَخْشَفُ**: **اليخدان**. Ve **الخَشِيفُ**: kaba kar; ve yine yumuşak donmuş (şey); onun fiili yoktur. Denir: su **خَشِيفاً** olarak sabahladı.
Ve **الخَشْفُ**: yeşil sinek; onun çoğulu: **أَخْشافٌ**.
Ve **خَشَفَ يَخْشِفُ خشوفاً**: yere gittiği zaman (yere gömülüp kaybolduğu zaman).
Ve denir: onun **خَشْفَتَهُ**’sini işittim; yani: ondan bir hışırtı olarak bir hareket, yahut gizli bir ses. Ve **الخَشُوف**: geceden korkmayan.

**خفش**: **الخَفَشُ**: göz kapaklarında bir bozulma; ondan dolayı, acı ve yara olmaksızın gözler daralır. **رجلٌ أَخْفَشُ**.

**فشخ**: **الفَشْخُ**: çocukların oyununda zulüm ve tokat ve ondaki yalan.

**شخف**: **الشِّخافُ**: Himyerîce’de süt.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَشْفَةُ: الحِسُّ والحركة. تقول منه: خَشَفَ الإنسانُ يَخْشُفُ خَشْفاً. وخَشَفَ الثلجُ في شدّة البرد، تَسمع له خَشْفَةً عند المشي، قال الشاعر:
إذا كَبَّدَ النجمُ السـمـاءَ بـشَـتْـوَةٍ		على حينَ هَرَّ الكلبُ والثلجُ خاشِفُ
وخَشَفْتُ رأسَه بالحجر، أي فَضَخْتُهُ. والخَشيف: الثلجُ. والخَشوفُ من الرجال: السريعُ. وقال أبو عمرو: الخُشَفُ من الإبل: التي تسير بالليل، الواحد خَشوفٌ وخاشِفٌ وخاشِفَةٌ. ورجلٌ مِخْشَفٌ، أي جريٌْ على الليل. والخُشَّافُ: الخُفّاشُ، ويقال الخُطّافُ. وخِشَفَ يَخْشُفُ بالضم خُشوفاً: ذهب في الأرض.

##### Türkçe

**الخَشْفَةُ**: duyum ve hareket. Ondan şöyle dersin: insan **خَشَفَ** eder, **يَخْشُفُ** eder, **خَشْفاً**. Ve şiddetli soğukta kar **خَشَفَ** etti; yürürken ona ait bir **خَشْفَةً** işitirsin. Şair dedi ki:
إذا كَبَّدَ النجمُ السـمـاءَ بـشَـتْـوَةٍ		على حينَ هَرَّ الكلبُ والثلجُ خاشِفُ
Ve onun başını taşla **خَشَفْتُ** ettim; yani onu **فَضَخْتُهُ** (ezip parçaladım). Ve **الخَشيف**: kar. Ve erkeklerden **الخَشوفُ**: hızlı olan. Ebû Amr dedi ki: develerden **الخُشَفُ**: gece yürüyenlerdir; teki **خَشوفٌ** ve **خاشِفٌ** ve **خاشِفَةٌ**. Ve **مِخْشَفٌ** bir adam; yani geceye koşucu. Ve **الخُشَّافُ**: yarasa; ve **الخُطّافُ** denir. Ve **خِشَفَ** eder, **يَخْشُفُ** eder (ضم ile) **خُشوفاً**: yere gitti (yere gömüldü).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش ف
خشف ، خفش ، شخف ، فشخ : مستعملة .
خشف : أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : أول
ما يولد الظبي فهو طَلاً .
وقال غير واحد من الأعراب : هو طَلاً ،
ثُمَّ خِشْفٌ .
قال : ويقال : خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً _ إذا
ذهب في الأرض .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ : رجل مِخَشٌّ
مِخْشَفٌ ، وهما الجريئان على هَوْلِ اللَّيل .
وقال الليث : الْخَشَفَانُ : الجَوَلاَنُ سمِّي
الخُشَّافُ به لِخَشَفَانِهِ وهو أحسن من
الْخُفَّاشِ .
قال : ومن قال : خُفَّاشٌ : فاشتقاق اسمه
من صِغَر عينيه .
قال والْخَشِيفُ : الثلج الخَشن ، وكذلك
الجَمَدُ الرِّخْو .
قال : والْمَخْشَفُ : الْيَخَدَانُ ، وليس
لِلْخَشِيفِ فِعْلٌ ، يقال أصبح الماءُ خَشِيفاً
وأنشد :
أَنْتَ إِذَا ما انْحَدَرَ الْخَشِيفُ
ثَلْجٌ وَشَفَّانٌ لَهُ شَفِيفُ
وفي الحديث : ) ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لِبلالٍ :
إِنّي لاَ أَرَاني أَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَأَسْمَعُ الْخَشْفَةَ
إلاَّ رَأَيْتُكَ ) ( .
وقال أبو عُبيد : الخَشْفَةُ : الصوت _ ليس
بالشديد ، يقال : خَشَفَ يَخْشِفُ خَشْفًا _
إذا سمعتَ له صوتاً أو حركةً .
وقال الرِّياشِيُّ : الخَشْفُ مَرٌّ سَرِيعٌ .
وقال شَمِرٌ : يقال : خَشْفَةٌ وخَشَفَةٌ .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا جَرِبَ
البعيرُ - أَجْمَعُ _ قيل : هو أَجْرَبُ أَخْشَفُ .
وقال الليث : هو الذي يَبِسَ عليه جَرَبُهُ
وقال الفَرَزْدَقُ :
إلَى النَّاسِ مَطْلِيُّ المَسَاعِرِ أَخْشَفُ
قال : والخُشَفُ : الذبابُ الأخضرُ وجمعه
أخشاف .
ويقال : خَاشَفَ فلانٌ في ذمَّتِه _ إذا سارع
في إخْفَارها .
قال : وخَاشَفَ إلى كذا وكذا : مِثْلُه .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
الخَشَفُ : الثَّلْج ، والخَشْفُ مِثْلُ الخَسْفِ
_ وهو الذُّلُّ .
قال : والخَشْفُ : الحركة والصوت .
شمر _ عن الفَرَّاء _ قال : الأَخَاشِفُ
_ بالشين _ الْعَزَازُ الصُّلْبُ من الأرض ،
وأما الأَخَاسِفُ فهي الأرض اللَّيِّنة .
يقال : وقع في أخاسِفَ من الأرض .
وفي ) ( النوادر ) ( : يقال خُشِفَ به ، وخُفِش به
ولُهِطَ به _ إذا رُمِيَ به .
خفش : قال الليث : الخَفَشُ : فسادٌ في
الجُفون تضِيق له العُيونُ من غير وجَعٍ
ولا قَرْحٍ _ رجلٌ أَخْفَشٌ .
وفي حديث ولد المُلاَعَنَةِ : ) ( إنْ جَاءَتْ به
أُمُّهُ أَخْفَشَ الْعَيْنَين ) ( .
قال شمِرٌ : قال بعضُهم : هو الذي يُغَمِّضُ
إذا نظر .
وقال بعضُهم : الخَفَشُ ضَعْفُ البَصَرِ .
قال رُؤبة :
وَكُنْتُ لاَ أُوبَنُ بالتَّخْفِيشِ
يريد : بالضعف في أمري .
ويقال : خَفِشَ في أمره _ إذا ضعُف وبه
سمي الخُفَّاشُ _ لضعف بصره بالنهار .
وقال أبو زيد : رجلٌ خفِشٌ _ إذا كان في
عينيه غَمَصٌ _ أي : قَذًى .
قال : وأما الرّمَصُ فهو مَثْلُ الْعَمَش .
وقال أبو الهيثم : الأخْفَشُ : الذي يُبْصِرُ
بالليل ، ولا يبصر بالنهار .
قال : والأخْفَشُ يَكتُب بالليل في القَمْرَاءِ
ويفتح عينيه فتحاً واسعاً ، وهو بالنهار
يغمِّضُ عينيه لا يكاد يَطْرِف ، وبه سمِّي
الخُفَّاشُ ، لأنه يطير بالليل .
قال : وعينٌ خَفْشَاءُ وجَهْرَاءُ _ لا يبصر بها
صاحبها نهاراً .
شخف : قال الليث : الشِّخافُ _ بالْحِمْيَرِيَّةِ _ :
اللَّبَنُ .
وقال أبو عمرو : الشَّخْفُ صوتُ اللبن عند الْحَلْبِ .
يقال : سمعْتُ له شَخْفاً ، وَأنشد :
كأنَّ صَوْتَ شَخْبِها ذِي الشَّخْفِ
كَشِيشُ أَفْعَى في يَبِيسٍ قُفٍّ
قال : وَبه سُمِّيَ اللَّبنُ شِخَافاً .
فشخ : قال الليث : الفَشْخُ : الظُّلْمُ والصَّفْعُ
_ في لِعِبِ الصِّبيان ، والكذِبُ فيه .

##### Türkçe

خ ش ف
**خشف** , **خفش** , **شخف** , **فشخ** : kullanımdadır.
**خشف** : Ebû Ubeyd _ el-Asmaî’den _ : ceylanın doğurduğu ilk şey **طَلاً**’dır.
Ve bedevîlerden birden başkası dedi ki: o **طَلاً**’dır,
sonra **خِشْفٌ**.
Dedi ki: ve denir: **خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً** _ yere (toprağa) gittiği zaman.
Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _ : adam **مِخَشٌّ**
**مِخْشَفٌ**; ikisi de gecenin dehşetine karşı cüretkâr olan iki kimsedir.
Ve el-Leys dedi ki: **الْخَشَفَانُ** : dolaşma;
**الخُشَّافُ** onunla adlandırıldı, onun **لِخَشَفَانِهِ**’inden dolayı; ve o,
**الْخُفَّاشِ**’tan daha güzeldir.
Dedi ki: ve kim **خُفَّاشٌ** derse: adının iştikakı
iki gözünün küçüklüğündendir.
Dedi: ve **الْخَشِيفُ** : kaba kar; bunun gibi
yumuşak don (buz).
Dedi: ve **الْمَخْشَفُ** : **الْيَخَدَانُ**; ve
**لِلْخَشِيفِ** fiil yoktur; denir: su **خَشِيفاً** oldu.
Ve inşad etti:
أَنْتَ إِذَا ما انْحَدَرَ الْخَشِيفُ
ثَلْجٌ وَشَفَّانٌ لَهُ شَفِيفُ

Ve hadiste: ) ( Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Bilâl’e dedi ki:
**إِنّي لاَ أَرَاني أَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَأَسْمَعُ الْخَشْفَةَ
إلاَّ رَأَيْتُكَ** ) ( .
Ve Ebû Ubeyd dedi ki: **الخَشْفَةُ** : ses _
şiddetli olmayan; denir: **خَشَفَ يَخْشِفُ خَشْفًا** _
ona bir ses yahut bir hareket işittiğin zaman.
Ve er-Riyâşî dedi ki: **الخَشْفُ** hızlı bir geçiştir.
Ve Şemir dedi ki: denir: **خَشْفَةٌ** ve **خَشَفَةٌ**.
Ebû Ubeyd _ el-Asmaî’den _ : deve uyuz olduğunda
_ bütünüyle _ denildi: o **أَجْرَبُ أَخْشَفُ**’tur.
Ve el-Leys dedi ki: o, uyuzu üzerinde kuruyandır.
Ve el-Ferezdak dedi ki:
إلَى النَّاسِ مَطْلِيُّ المَسَاعِرِ أَخْشَفُ
Dedi ki: ve **الخُشَفُ** : yeşil sinek; onun çoğulu
**أخشاف**.
Ve denir: falan kimse zimmetinde **خَاشَفَ** etti _
onu bozmakta acele ettiği zaman.
Dedi ki: ve **خَاشَفَ** şuna şuna: onun gibidir.
Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ :
**الخَشَفُ** : kar; ve **الخَشْفُ** **الخَسْفِ** gibidir
_ o da zillet(tir).
Dedi ki: ve **الخَشْفُ** : hareket ve sestir.
Şemir _ el-Ferrâ’dan _ dedi ki: **الأَخَاشِفُ**
_ şîn ile _ yerin sert çorak kısmıdır;
**الأَخَاسِفُ** ise yumuşak yerdir.
Denir: yerden **أخاسِفَ**’e düştü.
Ve ) ( **النوادر** ) (’de: denir **خُشِفَ به** , **وخُفِش به**
ve **ولُهِطَ به** _ onunla atıldığı zaman.

**خفش** : el-Leys dedi ki: **الخَفَشُ** :
göz kapaklarında bir bozulmadır; ondan dolayı gözler, acı
ve yara olmaksızın daralır _ adam **أَخْفَشٌ**.
Ve **ولد المُلاَعَنَةِ** hadîsinde: ) ( Eğer annesi onu
**أَخْفَشَ الْعَيْنَين** olarak getirirse ) ( .
Şemir dedi ki: bazısı dedi: o, baktığı zaman gözünü kısandır.
Ve bazısı dedi: **الخَفَشُ** görmenin zayıflığıdır.
Rü’be dedi ki:
وَكُنْتُ لاَ أُوبَنُ بالتَّخْفِيشِ
İster: işimde zayıflıkla.
Ve denir: işinde **خَفِشَ** etti _ zayıfladığı zaman; ve onunla
**الخُفَّاشُ** adlandırıldı _ gündüz görmesinin zayıflığından dolayı.
Ve Ebû Zeyd dedi ki: adam **خفِشٌ** _
iki gözünde **غَمَصٌ** olduğu zaman _ yani: **قَذًى**.
Dedi ki: ama **الرّمَصُ** ise **الْعَمَش** gibidir.
Ve Ebû’l-Heysem dedi ki: **الأخْفَشُ** : gece görendir,
gündüz görmez.
Dedi ki: ve **الأخْفَشُ** ay ışığında gece yazar
ve iki gözünü geniş bir açışla açar; gündüz ise
iki gözünü kısar, neredeyse göz kırpmaz; ve onunla
**الخُفَّاشُ** adlandırıldı; çünkü gece uçar.
Dedi ki: göz **خَفْشَاءُ** ve **جَهْرَاءُ**’dır _
sahibi onunla gündüz görmez.

**شخف** : el-Leys dedi ki: **الشِّخافُ** _ **بالْحِمْيَرِيَّةِ** _ :
süt.
Ve Ebû Amr dedi ki: **الشَّخْفُ** sağım sırasında sütün sesidir.
Denir: ona bir **شَخْفاً** işittim; ve inşad etti:
كأنَّ صَوْتَ شَخْبِها ذِي الشَّخْفِ
كَشِيشُ أَفْعَى في يَبِيسٍ قُفٍّ
Dedi ki: ve onunla süt **شِخَافاً** adlandırıldı.

**فشخ** : el-Leys dedi ki: **الفَشْخُ** : zulüm ve tokat
_ çocukların oyununda; ve onda yalan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والشين وما يثلثهما)
  (خشع)  الخاء والشين والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على التَّطامُن. يقال خَشَع، إذا تطامَنَ وطأْطأَ رأسَه، يخشَع خُشوعاً. وهو قريبُ المعنى من الخضوع، إلاّ أنّ الخُضوع في البدَن والإقرارُ بالاستخذاء، والخشوعَ في الصَّوتِ والبصر. قال الله تعالى: ﴿خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ﴾ [القلم 43، المعارج 44]. قال ابنُ دريد: الخاشِع المستكينُ والرَّاكع. يقال اختشعَ فلانٌ، ولا يقال اختَشَع بَصرُه. ويقال: خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه، إذا ألْقى بُزاقاً لزِجاً. والخُشْعَة: قِطعةٌ من الأرض قُفٌّ قد غلبَتْ عليه السُّهولة. يقال قُفٌّ خاشع: لاطِئٌ بالأرض. قال ابنُ الأعرابيّ: بلدةٌ خاشعة: مُغْبَرَّة. قال جريرٌ:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  قال الخليل. خَشَعَ سَنامُ البَعير، إذا ذهَبَ إلاّ أقله.
  (خشف)  الخاء والشين والفاء يدلُّ على الغُموض والسَّتْر وما قارب ذلك. فالخُشَّاف: طائرُ الليل، معروف([2]). والمِخْشَف: الرّجل الجَريء على الليّل. ويقال خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً، إذا ذهَبَ في الأرض وهو قياس الباب. والأخْشَف: البعير الذي غطَّى جلدَه الجربُ؛ لأنّه إذا غطَّاه فقد سَتَره. وسيف خَشِيفٌ: ماضٍ، في ضريبَتِه غُموضٌ([3]). والخشْفَة: الصَّوت ليس بالشديد.
  ومما شذَّ عن الأصل الخَُِشْف: وهُوَ الغَزَال. وهو صحيح. ويقولون-والله أعلم- إنَّ الخشيف الثَّلج ويبيس الزَّعفَران([4]). وخشَفْت رأسَه بالحجر، إذا فضخْته. فإنْ كان هؤلاء الكلماتُ الثّلاثُ صحيحةً فقياسُها قياسٌ آخر، وهو من الهشْمِ والكَسْر.
  (خشل)  الخاء والشين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حَقارة وصِغَر. قالوا: الخَشْل الرديُّ مِن كلِّ شيء. قالوا: وأصلُه الصِّغار من المُقْل، وهو الخَشْل. الواحدة [خَشلْة]. قال الشَمّاخ يصف عُقَاباً ووكْرَه:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  يقول: إنّ في وكره رؤوسَ الحيّات. ويقال لِرُؤوس الحَلي، من الخلاخيل والأسورة خَشْل. وهذا على معنى التشبيه، أو لأنَّ ذلك أصغرُ ما في الحَلْي. وكان الأصمعيُّ يفسِّر بيت الشماخ على هذا.
  قال: وشبّه رؤوس [الأحناش] بذلك، وهو أشْبَه. ويقال إنّ الخَشْل البَيْض إذا أخرج ما في جَوْفه. فإن كان هذا صحيحاً فلا شيءَ أحقَرُ من ذلك. وهو قياس الباب.
  (خشم)  الخاء والشين والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاعٍ. فالخَيْشوم: الأنف. والخَشَم: داءٌ يعتَرِيه. والرجل الغليظُ الأنْفِ خُشَام. والمُخَشَّم: الذي ثار([6]) الشَّرابُ في خَيشومه فسَكِر. وخياشيم الجِبال: أنوفُها.
  وشذَّت عن الباب كلمةٌ إن كانت صحيحة. قالوا: خَشِم اللّحمُ تغيّر.
  (خشن)  الخاء والشين و*النون أصلٌ واحد، وهو خلافُ اللِّين. يقال شيءٌ  خَشِنٌ. ولا يكادُون يقولون في الحجَر إلاَّ الأخْشَن. قال:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  واخشَوْشَنَ الرَّجُل، إذا تماتَنَ وترك التُّرْفَةَ. وكتيبة خشناءُ، أي كثيرة السِّلاح.
  (خشي)  الخاء والشين والحرف المعتل يدلُّ على خَوف وذُعْر، ثمّ يحمل عليه المجاز. فالخَشيَة الخَوْف. ورجلٌ خَشْيَانُ. وخاشانِي فلانٌ فخشَيْتُه، أي كنتُ أشّد خَشْيةً منه.
  والمجاز قولهم خَشِيت بمعنى عَلِمت. قال:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])أي علِمتُ. ويقال هذا المكانُ أخْشَى من ذلك، أي أشدُّ خوفاً.
  ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن الجمعُ بينهما على بُعدٍ، الخَشْوُ: التمر الحَشَف. وقد خَشَتِ النَّخلةُ تَخْشُو خَشْواً. والخَشِيُّ من اللّحم([9]): اليابسُ.
  (خشب)  الخاء والشين والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خشونةٍ وغِلَظ. فالأخْشَب: الجبَلُ الغليظ. ومن ذلك قول النبي صلى الله عليه وسلم، في مكّة: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". يريد جبلَيْها. وقول القائل يصف بعيراً:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  فإنّه شبَّهَ ارتفاعَه فوق النُّوق بالجبَل. والخَشِيب السيف الذي بُدِئَ طَبعُه؛ ولا يكون في هذه الحال إلاّ خَشِناً. وسهمٌ مخْشوبٌ وخشيبٌ، وهو حين يُنْحَتُ. وجَمَلٌ خشيب: غليظ. وكلُّ هذا عندي مشتقٌّ من الخشَب. وتخشَّبت الإبل، إذا أكَلَتِ اليبيسَ من المرعَى. ويقال جَبْهةٌ خَشْبَاءُ: كريهة يابسة ليست بمستوية. وظَليمٌ خشيبٌ: غليظ. قال أبو عُبيد: الخشيبُ السَّيفُ الذي بُدِئَ طبعُه؛ ثمّ كثُر حتَّى صار عندهم الخشيبُ الصقيلَ.
  (خشر)  الخاء والشين والراء يدلُّ على رداءةٍ ودُونٍ. فالخُشَارة: ما بقي [على] المائدةِ، ممّا لا خيرَ فيه. يقال خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً، إذا بَقّيت الرَّدِيّ([11]). ويقال الخُشَارة من الشَّعير: ما لا لُبَّ لـه، فهو كالنُّخَالة. وإنّ فُلاناً لَمِنْ خُشارة النّاس، أي رُذَالِهم.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) انظر خزانة الأدب (2: 166).
([2]) وهو الذي يقال له الخفاش.
([3]) في الأصل: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([5]) ديوان الشماخ 61 واللسان (خشل).
([6]) في الأصل والمجمل: "سار"، صوابه في اللسان.
([7]) انظر ما سبق في مادة ثني (1: 391)، وكذا اللسان (خشن).
([8]) البيت في المجمل واللسان (خشى).
([9]) في اللسان والمجمل: "من الشجر".
([10]) وكذا في اللسان والمخصص (10: 77)، فالضمير في "منه" للبعير، لكن في المجمل "منها"، وضمير هذه للنوق.
([11]) في المجمل: "خشرت ذاك إذا أبقيته"، والمعنيان مذكوران في اللسان.
ـ

##### Türkçe

(خاء ve شين ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)
  (**خشع**)  **الخاء** ve **الشين** ve **العين** tek bir asıldır; alçalma ve aşağıya meyletmeye delâlet eder. **خَشَع** denir; alçaldığı ve başını eğdiği zaman; **يخشَع خُشوعاً**. Bu, **الخضوع** ile mânaca yakındır; ancak **الخُضوع** bedende ve aşağılanmayı kabullenmeyi ikrardadır; **الخشوع** ise seste ve bakıştadır. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ**﴾ [القلم 43، المعارج 44]. İbn Düreyd dedi: **الخاشِع**; boyun eğmiş olan ve rükû eden kimsedir. **اختشعَ فلانٌ** denir; **اختَشَع بَصرُه** denmez. Ve denir ki: **خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه**; göğsünün hırıltıları (çıtırtıları) yatıştı, yani yapışkan bir tükürük attığı zaman. **الخُشْعَة**: yerden bir parçadır; sert (kıraç) bir yer olup üzerine düzlük galip gelmiştir. **قُفٌّ خاشع** denir: yere yapışık (alçak). İbnü’l-A‘râbî dedi: **بلدةٌ خاشعة**: tozlu. Cerîr dedi:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  Halîl dedi: **خَشَعَ سَنامُ البَعير**; devenin hörgücü gitti, ancak en azı kaldığı zaman.

  (**خشف**)  **الخاء** ve **الشين** ve **الفاء**; kapalılığa, örtmeye ve buna yakın olana delâlet eder. **فالخُشَّاف**: gece kuşudur, bilinen([2]). **والمِخْشَف**: geceye karşı cüretkâr adamdır. Ve denir ki: **خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً**; yeryüzünde gidip kaybolduğu zaman; bu, bâbın kıyasıdır. **والأخْشَف**: derisini uyuzun kapladığı devedir; çünkü onu kapladığı vakit onu örtmüş olur. **وسيف خَشِيفٌ**: keskin; darbesinde kapalılık vardır([3]). **والخشْفَة**: şiddetli olmayan sestir.
  Asıldan şâz olan şeylerdendir: **الخَُِشْف**; o, ceylandır. Ve o sahihtir. Ve derler—Allah daha iyi bilir—: **الخشيف** kar ve safranın kurusudur([4]). Ve **خشَفْت رأسَه بالحجر**; onu taşla ezip parçaladığın zaman. Şu üç kelime sahih ise, onların kıyası başka bir kıyastır; o da ezme ve kırmadandır.

  (**خشل**)  **الخاء** ve **الشين** ve **اللام** tek bir asıldır; hakirlik ve küçüklüğe delâlet eder. Dediler: **الخَشْل** her şeyden kötü olanıdır. Dediler: aslı, gözün içindeki küçüklüklerdir; o da **الخَشْل**dir. Tekili **[خَشلْة]**. Şemmâh bir kartalı ve yuvasını vasfederken dedi:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  Yani: yuvasında yılanların başları vardır. Ve halhal ve bilezik gibi ziynetlerin başlarına **خَشْل** denir. Bu, teşbih mânası üzerinedir; yahut çünkü bu, ziynette olanın en küçüğüdür. Asma‘î, Şemmâh’ın beytini bunun üzerine tefsir ederdi.
  Dedi: **[الأحناش]**ın başlarını buna benzetti; ve bu daha uygundur. Ve denir ki: **الخَشْل**; içindekini çıkardığı zaman yumurtadır. Bu sahih ise, bundan daha hakir bir şey yoktur. Ve bu, bâbın kıyasıdır.

  (**خشم**)  **الخاء** ve **الشين** ve **الميم** tek bir asıldır; yükselmeye delâlet eder. **فالخَيْشوم**: burundur. **والخَشَم**: ona arız olan bir hastalıktır. Burnu kalın olan adama **خُشَام** denir. **والمُخَشَّم**: içki **خَيشوم**unda kabarıp yükselen([6]) ve sarhoş olan kimsedir. **وخياشيم الجِبال**: onların burunlarıdır.
  Bâbdan şâz olan bir kelime vardır; sahih ise. Dediler: **خَشِم اللّحمُ**; et değişti (bozuldu).

  (**خشن**)  **الخاء** ve **الشين** ve **النون** tek bir asıldır; o, yumuşaklığın zıddıdır. **شيءٌ خَشِنٌ** denir. Taş hakkında ise neredeyse ancak **الأخْشَن** derler. Dedi:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  **واخشَوْشَنَ الرَّجُل**; adam katılaştığı ve refahı terk ettiği zaman. **وكتيبة خشناءُ**: yani silahı çok olan.

  (**خشي**)  **الخاء** ve **الشين** ve illetli harf; korku ve dehşete delâlet eder; sonra mecaz buna hamledilir. **فالخَشيَة**: korkudur. **ورجلٌ خَشْيَانُ**. **وخاشانِي فلانٌ فخشَيْتُه**: yani ondan daha şiddetli korku içinde oldum.
  Mecaz, onların **خَشِيت**i **عَلِمت** mânasında söylemeleridir. Dedi:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])  yani: bildim. Ve denir ki: **هذا المكانُ أخْشَى من ذلك**; yani daha şiddetli korkudur.
  Bâbdan şâz olanlardandır—iki mânayı uzak da olsa birleştirmek mümkün olabilir—: **الخَشْوُ**; kuru hurmadır. Ve **خَشَتِ النَّخلةُ تَخْشُو خَشْواً**. Ve etten **الخَشِيُّ**([9]): kurudur.

  (**خشب**)  **الخاء** ve **الشين** ve **الباء** tek bir asıldır; kabalığa ve kalınlığa delâlet eder. **فالأخْشَب**: kalın dağdır. Bundan, Peygamber’in—sallallahu aleyhi ve sellem—Mekke hakkında sözü: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". İki dağını kasteder. Ve bir kimsenin bir deveyi vasfederken sözü:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  Çünkü onun dişi develerin üstünde yükselişini dağa benzetti. **والخَشِيب**: tab‘ı (dövmesi) başlatılmış kılıçtır; ve bu hâlde ancak kaba olur. **وسهمٌ مخْشوبٌ وخشيبٌ**: yontulduğu zamandır. **وجَمَلٌ خشيب**: kalın. Bütün bunlar, bana göre **الخشَب**den türemiştir. **وتخشَّبت الإبل**; develer mer‘âdan kuruyu yedikleri zaman. Ve denir ki: **جَبْهةٌ خَشْبَاءُ**: çirkin, kuru, düz olmayan. **وظَليمٌ خشيبٌ**: kalın. Ebû Ubeyd dedi: **الخشيب**; tab‘ı başlatılmış kılıçtır; sonra çoğaldı da onlarda **الخشيب** parlak (cilalı) oldu.

  (**خشر**)  **الخاء** ve **الشين** ve **الراء**; kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. **فالخُشَارة**: sofrada kalan, hayır olmayan şeydir. **خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً** denir; kötü olanı bıraktığın zaman([11]). Ve denir ki: arpadan **الخُشَارة**; özü olmayan şeydir; o, kepek gibidir. Ve muhakkak falan kimse, insanların **خُشارة**sındandır; yani onların rezillerindendir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Hızânetü’l-edeb (2: 166)’ya bak.
([2]) O, **الخفاش** denilen şeydir.
([3]) Asılda: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) Kâmûs’ta zikredildi, Lisân’da zikredilmedi.
([5]) Dîvânü’ş-Şemmâh 61 ve Lisân (**خشل**).
([6]) Asıl ve Mücmel’de: "سار"; doğrusu Lisân’dadır.
([7]) Daha önce **ثني** maddesinde (1: 391) geçtiğine bak; ayrıca Lisân (**خشن**).
([8]) Beyit Mücmel’de ve Lisân (**خشى**).
([9]) Lisân ve Mücmel’de: "من الشجر".
([10]) Lisân ve Muhassas (10: 77)’de de böyledir; "منه"deki zamir deve içindir; fakat Mücmel’de "منها"dır; bunun zamiri dişi develeredir.
([11]) Mücmel’de: "خشرت ذاك إذا أبقيته"; iki mânâ da Lisân’da zikredilmiştir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ش ف
عزتني نائبة فعطف عليّ في كشفها عطف أم الغزال على خشفها‏.‏
ودليل مخشف‏:‏ جريء على الليل.

##### Türkçe

خ ش ف
Bana bir musibet isabet etti de, onun giderilmesinde bana şefkat gösterdi; ceylanın, yavrusu **خشفها** üzerine şefkati gibi.‏
**ودليل مخشف**: geceye karşı cesur (olan).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَشْفُ: الـمَرُّ السريعُ. والخَشُوفُ من الرجال: السريعُ. وخَشَفَ في الأَرض يَخْشُفُ ويَخْشِفُ خُشوفاً وخَشَفاناً، فهو خَاشِفٌ وخَشوفٌ وخَشِيفٌ: ذَهَب. أَبو عمرو: رجل مِخَشٌّ مُخْشَفٌ وهو الجَريءُ على هَوْلِ الليل. ورجل خَشُوفٌ ومِخْشَفٌ: جريء على الليل طُرَقَةٌ. وحكى ابن بري عن أَبي عمرو: الخَشُوفُ الذاهبُ في الليل أَو غيره بجُرْأَةٍ؛ وأَنشد لأَبي الـمُساوِرِ العَبْسِيّ:
سرينا، وفِينا صارِمٌ مُتَغَطْرِسٌ،
سَرَنْدَى خَشُوفٌ في الدُّجى، مُؤْلِفُ القفرِ
وأَنشد لأَبي ذؤيب:
أُتِيحَ له من الفِتْيانِ خِرْقٌ
أَخُو ثِقةٍ وخِرّيقٌ خَشُوفُ
ودليلٌ مِخْشَفٌ: ماضٍ. وقد خَشَفَ بهم يَخشِفُ خَشافةً وخَشَّفَ وخَشَفَ في الشيء وانْخَشَفَ، كلاهما: دَخَل فيه؛ قال:
وأَقْطَعُ الليلَ، إذا ما أَسْدَفا،
وقَنَّعَ الأَرضَ قِناعاً مُغْدَفا
وانْغَضَفَتْ لِمُرْجَحِنٍّ أَغْضَفا
جَوْنٍ، تَرى فيه الجِبالَ خُشَّفا
والخُشّافُ: طائر صغيرُ العَيْنَينِ. الجوهري: الخُشّافُ الخُفّاشُ، وقيل الخُطَّافُ. الليث: الخَشَفانُ الجَوَلانُ بالليل، وسُمّي الخُشّافُ به لخَشَفانِه، وهو أَحْسَنُ من الخُفّاشِ. قال: ومن قال خُفّاشٌ فاشْتِقاقُ اسمه من صِغَر عَينيه.
والخَشْفُ والخِشْفُ: ذُبابٌ أَخْضر. وقال أَبو حنيفة: الخُشْفُ الذبابُ الأَخضر، وجمعه أَخْشافٌ. والخِشْفُ: الظَّبْيُ بعد أَن يكون جَِدايةً، وقيل: هو خِشْفٌ أَوَّلَ ما يولد، وقيل: هو خشف أَوَّل مَشْيِه، والجمع خِشَفةٌ، والأَنثى بالهاء. الأَصمعي: أَوَّلَ ما يولد الظبيُ فهو طَلاً، وقال غير واحد من الأَعراب: هو طَلاً ثم خشْفٌ.
والأَخْشَفُ من الإبل: الذي عَمَّه الجَرَبُ. الأَصمعي: إذا جَرِبَ البعيرُ أَجْمَعُ فيقال: أَجْرَبُ أَخْشَفُ، وقال الليث: هو الذي يَبِسَ عليه جَرَبَهُ؛ وقال الفرزدق:
على الناسِ مَطْلِيُّ الـمَساعِرِ أَخْشَفُ
والخُشَّفُ من الإبل: التي تسير في الليل، الواحد خَشُوفٌ وخاشِفٌ وخاشِفةٌ؛ وأَنشد:
باتَ يُباري وَرِشاتٍ كالقطا
عَجَمْجَماتٍ، خُشَّفاً تحْتَ السُّرى
قال ابن بري: الواحد من الخُشَّفِ خاشِفٌ لا غير، فأَمّا خَشُوفٌ فجمعه خشُفٌ، والوَرِشاتُ: الخِفافُ من النوقِ، والخَشْفُ مِثْلُ الخَسْفِ، وهو الذُّلُّ. والأَخاشِفُ، بالشين: العَزازُ الصُّلْبُ من الأَرض، وأَما الأَخاسِفُ فهي الأَرض اللَّيِّنةُ. وفي النوادر: يقال خَشَفَ به وخَفَشَ به وحَفَشَ به ولَهَطَ به إذا رَمَى به. وخَشَفَ البرْدُ يَخْشُفُ خَشْفاً: اشْتَدَّ. والخَشَفُ: اليُبْسُ. والخَشَفُ والخَشِيفُ: الثلْجُ، وقيل: الثلج الخَشِنُ، وكذلك الجَمْدُ الرِّخْو، وقد خَشَفَ يَخْشِفُ ويَخْشُفُ خُشُوفاً. وقال الجوهري: خَشَفَ الثلْجُ وذلك في شدَّةِ البَرْدِ تَسْمَعُ له خَشْفة عند الـمَشْيِ؛ قال:
إذا كَبَّدَ النَّجْمُ السماءَ بشَتْوةٍ،
على حِينَ هَرَّ الكلبُ والثلْجُ خاشِفُ
قال: إنما نَصَبَ حين لأَنه جَعَلَ على فَضْلاً في الكلام وأَضافَه إلى جملة فتُركت الجملة على إعرابها كما قال الآخر:
على حِينَ أَلْهى الناسَ جُلُّ أُمُورِهم،
فَنَدْلاً زُرَيْقُ المالَ نَدْلَ الثْعالِبِ
ولأَنه أُضِيفَ إلى ما لا يضاف إلى مثله وهو الفعل، فلم يوفَّرْ حظُّه من الإعرابِ؛ قال ابن بري: البيت للقطامي والذي في شعره:
إذا كبَّدَ النجمُ السماء بسُحْرةٍ
قال: وبنى حين على الفتح لأَنه أَضافه إلى هرَّ وهو فعل مبني فبُني لإضافته إلى مبني؛ ومثله قول النابغة:
على حينَ عاتَبْتُ الـمَشِيبَ على الصِّبا
وماءٌ خاشِفٌ وخَشْفٌ: جامِدٌ. والخَشِيفُ من الماء: ما جرى في البَطْحاء تحتَ الحَصى يومين أَو ثلاثةً ثم ذهب. قال: وليس للخشيف فعل، يقال: أَصبح الماءُ خَشِيفاً؛ وأَنشد:
أَنـْتَ إذا ما انْحَدَرَ الخَشِيفُ
ثَلْجٌ، وشَفَّانٌ له شَفِيفُ
والخَشَفُ: اليُبْسُ؛ قال عمرو بن الأَهتم:
وشَنَّ مائِحةً في جِسْمِها خَشَفٌ،
كأَنـَّه بِقِباصِ الكَشْحِ مُحْتَرِقُ
والخَشْفُ والخَشْفةُ والخَشَفةُ: الحركة والحِسُّ. وقيل: الحِسُّ الخَفِيُّ. وخَشَفَ يَخْشِفُ خَشْفاً إِذا سُمع له صَوت أَو حَركة. وروي عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه قال: ما دَخَلْتُ مَكاناً إلا سمعت خشفة فالتَفَتُّ فإذا بلال. ورواه الأَزهري: أَنه صلى اللّه عليه وسلم، قال لِبلالٍ: ما عَمَلُك؟ فإني لا أَراني أَدخلُ الجنة فأَسْمَعُ الخَشْفَةَ فأَنظُرُ إلا رأَيتُكَ؛ قال أَبو عبيد: الخَشْفةُ الصوت ليس بالشديد، وقيل: الصوتُ، ويقال خَشْفةٌ وخَشَفَةٌ للصوت. وروى الأَزهري عن الفراء أَنه قال: الخَشْفةُ، بالسكون، الصوتُ الواحدُ. وقال غيره: الخشَفة، بالتحريك، الحِسُّ والحركة، وقيل: الحِسُّ إذا وقَع السيفُ على اللحم قلتَ سمعت له خَشْفاً، وإذا وقَع السيفُ على السِّلاح قال: لا أَسمع إلا خَشْفاً. وفي حديث أَبي هريرة: فسَمِعَتْ أُمـّي خَشْفَ قَدَمَيَّ. والخَشْفُ: صوت ليس بالشديد. وخَشْفَةُ الضَبُعِ: صَوْتُها. والخَشْفةُ: قُفٌّ قد غَلَبَتْ عليه السُّهُولةُ. وجِبالٌ خُشَّفٌ: مُتواضِعةٌ؛ عن ثعلب، وأَنشد: جَوْنٍ تَرى فيه الجِبالَ الخُشَّفا،
كما رأَيتَ الشَّارِفَ الـمُوَحَّفا
وأُمُّ خَشَّافٍ: الدّاهِيةُ؛ قال:
يَحْمِلْنَ عَنْقاء وعَنْقَفِيرا،
وأُمّ خَشّافٍ وخَنْشَفِيرا
ويقال لها أَيضاً: خَشّاف، بغير أُم.
ويقال: خاشَفَ فلان في ذِمَّته إذا سارَعَ في إخْفارِها، قال: وخاشَفَ إلى كذا وكذا مِثْلُه. وفي حديث معاوية: كان سَهْم بن غالِبٍ من رُؤوس الخَوارِج، خرج بالبصرة فآمَنَه عبدُ اللّه بن عامر فكتب إليه معاويةُ: لو كنتَ قَتَلْتَه كانت ذِمّةً خاشَفْتَ فيها أَي سارَعْتَ إلى إخْفارها. يقال: خاشَفَ إلى الشرِّ إذا بادَرَ إليه؛ يريد: لم يكن في قَتْلِكَ له إلا أَن يقالَ قد أَخْفَرَ ذِمَّتَه.
والـمَخْشَفُ: النَّجْرانُ
(* قوله «والمخشف النجران» كذا بالأصل. وفي
القاموس مع شرحه: والمخشف كمقعد: اليخدان؛ عن الليث، قال الصاغاني: ومعناه موضع الجمد. قلت: واليخ بالفارسية الجمد، ودان موضعه. هذا هو الصواب وقد غلط صاحب اللسان فقال هو النجران.) الذي يَجْري فيه البابُ، وليس له فعل.وسيف خاشِفٌ وخَشِيفٌ وخَشُوفٌ: ماضٍ. وخَشَفَ رأْسَه بالحجر: شَدَخَه، وقيل: كل ما شُدِخَ، فقد خُشِفَ. والخَشَفُ: الخَزَفُ
(* قوله «والخشف
الخزف» في شرح القاموس الصواب: الخسف، بالسين المهملة.)، يمانية؛ قال ابن دريد: أَحْسَبُهم يَخُصُّون به ما غَلُظَ منه. وفي حديث الكعبة: إنها كانت خَشَفةً على الماء فدُحِيَتْ عنها الأَرضُ. قال ابن الأَثير: قال الخطابي الخَشَفةُ واحدة الخَشَف، وهي حجارة تنبت في الأَرض نباتاً، قال: وتروى بالحاء المهملة وبالعين بدل الفاء، وهي مذكورة في موضعها.

##### Türkçe

**الخَشْفُ**: hızlı yürüyüş. Ve erkeklerden **الخَشُوفُ**: hızlı olan.

Ve **خَشَفَ في الأَرض** **يَخْشُفُ** ve **يَخْشِفُ** **خُشوفاً** ve **خَشَفاناً**; o hâlde o **خَاشِفٌ** ve **خَشوفٌ** ve **خَشِيفٌ**: gitti. Ebû Amr: **رجل مِخَشٌّ مُخْشَفٌ**: o, gecenin dehşeti üzerine cesur olandır. Ve **رجل خَشُوفٌ ومِخْشَفٌ**: geceye karşı cesur, geceleyin yolculuk eden. İbn Berî, Ebû Amr’dan hikâye etti: **الخَشُوفُ** gece veya başkasında cesaretle giden; ve Ebû’l-Musâvir el-Absî’nin şu beytini okudu:

سرينا، وفِينا صارِمٌ مُتَغَطْرِسٌ،
سَرَنْدَى خَشُوفٌ في الدُّجى، مُؤْلِفُ القفرِ

Ve Ebû Züeyb’in şu beytini okudu:

أُتِيحَ له من الفِتْيانِ خِرْقٌ
أَخُو ثِقةٍ وخِرّيقٌ خَشُوفُ

Ve **دليلٌ مِخْشَفٌ**: keskin (yürüyen). Ve **خَشَفَ بهم** **يَخشِفُ** **خَشافةً** ve **خَشَّفَ**. Ve **خَشَفَ في الشيء** ve **انْخَشَفَ**; ikisi de: onun içine girdi; dedi ki:

وأَقْطَعُ الليلَ، إذا ما أَسْدَفا،
وقَنَّعَ الأَرضَ قِناعاً مُغْدَفا
وانْغَضَفَتْ لِمُرْجَحِنٍّ أَغْضَفا
جَوْنٍ، تَرى فيه الجِبالَ خُشَّفا

Ve **الخُشّافُ**: iki gözü küçük bir kuş. el-Cevherî: **الخُشّافُ** **الخُفّاشُ**tır; ve denildi ki **الخُطَّافُ**. el-Leys: **الخَشَفانُ** geceleyin dolaşmadır; ve **الخُشّافُ** ona, onun **خَشَفانِه**’i sebebiyle adlandırıldı; ve o, **الخُفّاشِ**tan daha güzeldir. Dedi ki: Kim **خُفّاشٌ** derse, adının iştikakı gözlerinin küçüklüğündendir.

Ve **الخَشْفُ** ve **الخِشْفُ**: yeşil bir sinek. Ebû Hanîfe dedi: **الخُشْفُ** yeşil sinektir; çoğulu **أَخْشافٌ**dur. Ve **الخِشْفُ**: ceylan, **جَِدايةً** olduktan sonra; ve denildi ki: o, doğar doğmaz **خِشْفٌ**tur; ve denildi ki: o, ilk yürüyüşünde **خشف**tır; çoğulu **خِشَفةٌ**; dişisi **الهاء** ile. el-Asmaî: ceylan doğar doğmaz o **طَلاً**dır; ve bedevîlerden birden fazlası dedi ki: o **طَلاً**dır, sonra **خشْفٌ**.

Ve develerden **الأَخْشَفُ**: uyuzu onu kaplayan. el-Asmaî: deve bütünüyle uyuz olursa **أَجْرَبُ أَخْشَفُ** denir. el-Leys dedi: o, uyuzu üzerinde kuruyup kalan kimsedir; ve el-Ferezdak dedi ki:

على الناسِ مَطْلِيُّ الـمَساعِرِ أَخْشَفُ

Ve develerden **الخُشَّفُ**: gece yürüyenler; teki **خَشُوفٌ** ve **خاشِفٌ** ve **خاشِفةٌ**; ve şu beyit okundu:

باتَ يُباري وَرِشاتٍ كالقطا
عَجَمْجَماتٍ، خُشَّفاً تحْتَ السُّرى

İbn Berî dedi: **الخُشَّفِ**in teki yalnızca **خاشِفٌ**tir; **خَشُوفٌ** ise çoğulu **خشُفٌ**tur. Ve **الوَرِشاتُ**: dişi develerden hafif olanlar. Ve **الخَشْفُ** **الخَسْفِ** gibidir; o, zillet (aşağılık)tir. Ve **الأَخاشِفُ** (şîn ile): yerin sert, katı taşlıklarıdır; **الأَخاسِفُ** ise yumuşak arazidir. Ve **النوادر**’de: atınca “**خَشَفَ به** ve **خَفَشَ به** ve **حَفَشَ به** ve **لَهَطَ به**” denir. Ve **خَشَفَ البرْدُ** **يَخْشُفُ** **خَشْفاً**: şiddetlendi. Ve **الخَشَفُ**: kuruluk. Ve **الخَشَفُ** ve **الخَشِيفُ**: kar; ve denildi ki: kaba kar; ve aynı şekilde yumuşak don (buz). Ve **خَشَفَ** **يَخْشِفُ** ve **يَخْشُفُ** **خُشُوفاً**. el-Cevherî dedi: **خَشَفَ الثلْجُ**; bu, şiddetli soğukta olur; yürüyüşte ona bir **خَشْفة** işitirsin; dedi ki:

إذا كَبَّدَ النَّجْمُ السماءَ بشَتْوةٍ،
على حِينَ هَرَّ الكلبُ والثلْجُ خاشِفُ

Dedi ki: **حين**’i ancak nasb etti; çünkü söze fazlalık olarak **على**yı kıldı ve onu bir cümleye izafe etti; böylece cümle i‘rabı üzere bırakıldı; diğerinin dediği gibi:

على حِينَ أَلْهى الناسَ جُلُّ أُمُورِهم،
فَنَدْلاً زُرَيْقُ المالَ نَدْلَ الثْعالِبِ

Ve çünkü o, benzerine izafe edilmeyen şeye, yani fiile izafe edildi; böylece i‘rabdan payı tam verilmedi. İbn Berî dedi: beyit el-Kutâmî’nindir; onun şiirinde olan:

إذا كبَّدَ النجمُ السماء بسُحْرةٍ

Dedi ki: **حين**’i fetha üzere bina etti; çünkü onu **هرَّ**’e izafe etti; o ise bina edilmiş bir fiildir; bina edilmişe izafesi sebebiyle bina edildi. Bunun benzeri Nâbiga’nın sözü:

على حينَ عاتَبْتُ الـمَشِيبَ على الصِّبا

Ve **ماءٌ خاشِفٌ** ve **خَشْفٌ**: donmuş. Ve sudan **الخَشِيفُ**: iki veya üç gün çakılların altında **البَطْحاء**da akıp sonra giden şey. Dedi: **الخشيف** için fiil yoktur; “su **خَشِيفاً** oldu” denir; ve şu beyit okundu:

أَنـْتَ إذا ما انْحَدَرَ الخَشِيفُ
ثَلْجٌ، وشَفَّانٌ له شَفِيفُ

Ve **الخَشَفُ**: kuruluk; Amr b. el-Ehtem dedi ki:

وشَنَّ مائِحةً في جِسْمِها خَشَفٌ،
كأَنـَّه بِقِباصِ الكَشْحِ مُحْتَرِقُ

Ve **الخَشْفُ** ve **الخَشْفةُ** ve **الخَشَفةُ**: hareket ve his. Ve denildi ki: gizli his. Ve **خَشَفَ** **يَخْشِفُ** **خَشْفاً**: ona bir ses veya hareket işitilince. Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi: “Bir mekâna girmedim ki bir **خشفة** işitmeyeyim; dönüp baktım, bir de Bilâl.” el-Ezherî onu şöyle rivayet etti: O, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Bilâl’e dedi: “Senin amelin nedir? Çünkü ben kendimi cennete girer görmüyorum da **الخَشْفَةَ**yı işitiyorum; bakıyorum da seni görmüyorum.” Ebû Ubeyd dedi: **الخَشْفةُ** şiddetli olmayan sestir; ve denildi ki: sestir; ve ses için **خَشْفةٌ** ve **خَشَفَةٌ** denir. el-Ezherî, Ferrâ’dan rivayet etti: o dedi ki: **الخَشْفةُ** (sükûn ile) tek sestir. Başkası dedi: **الخشَفة** (hareke ile) histir ve harekettir. Ve denildi ki: kılıç et üzerine düştüğünde “ona bir **خَشْفاً** işittim” dersin; kılıç silah üzerine düştüğünde “ancak bir **خَشْفاً** işitiyorum” dedi. Ebû Hureyre hadîsinde: “Annem ayaklarımın **خَشْفَ**ini işitti.” Ve **الخَشْفُ**: şiddetli olmayan ses. Ve **خَشْفَةُ الضَبُعِ**: onun sesi. Ve **الخَشْفةُ**: üzerinde kolaylığın galip geldiği bir kaya çıkıntısı. Ve **جِبالٌ خُشَّفٌ**: alçak; Sa‘leb’den; ve şu beyit okundu:

جَوْنٍ تَرى فيه الجِبالَ الخُشَّفا،
كما رأَيتَ الشَّارِفَ الـمُوَحَّفا

Ve **أُمُّ خَشَّافٍ**: musibet; dedi ki:

يَحْمِلْنَ عَنْقاء وعَنْقَفِيرا،
وأُمّ خَشّافٍ وخَنْشَفِيرا

Ve ona ayrıca **خَشّاف** da denir; **أُم** olmaksızın.

Ve denir ki: “Falanca, zimmetinde **خاشَفَ** etti” yani onu bozmada acele etti; dedi: “**خاشَفَ** etti …e doğru” da bunun gibidir. Muâviye hadîsinde: Sehm b. Gâlib, Hâricîlerin reislerindendi; Basra’da çıktı; Abdullah b. Âmir ona emân verdi; Muâviye ona yazdı: “Eğer onu öldürseydin, içinde **خاشَفْتَ** ettiğin bir zimmet olurdu”; yani onu bozmaya acele ettin. “Şerre doğru **خاشَفَ** etti” denir: ona koştu; demek istiyor: onu öldürmende ancak “zimmetini bozdu” denilmesi vardır.

Ve **الـمَخْشَفُ**: **النَّجْرانُ**
(* “والمخشف النجران” sözü: asılda böyle. Ve **القاموس** ile şerhinde: **والمخشف كمقعد: اليخدان**; el-Leys’ten. es-Sağânî dedi: manası don yeridir. Dedim: **اليخ** Farsçada don (buz)dur, **دان** onun yeridir. Doğrusu budur; **اللسان** sahibi yanılmış, “o **النجران**dır” demiştir.) kapının içinde aktığı şeydir; ve onun fiili yoktur. Ve **سيف خاشِفٌ** ve **خَشِيفٌ** ve **خَشُوفٌ**: keskin. Ve **خَشَفَ رأْسَه بالحجر**: onu yardı; ve denildi ki: her ne yarıldıysa, muhakkak **خُشِفَ** edilmiştir. Ve **الخَشَفُ**: çömlek (pişmiş toprak)
(* “والخشف الخزف” sözü: **شرح القاموس**’ta doğrusu: **الخسف** (sîn ile).), Yemenî; İbn Düreyd dedi: sanırım onlar bununla onun kalın olanını tahsis ederler. Kâbe hadîsinde: “O, su üzerinde bir **خَشَفةً** idi; sonra ondan yer yayıldı.” İbnü’l-Esîr dedi: el-Hattâbî dedi: **الخَشَفةُ** **الخَشَف**in bir tanesidir; o, yerde bitki gibi biten taşlardır. Dedi: **الحاء** (mu‘ceme olmayan) ile ve **العين** ile **الفاء** yerine de rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ش ف * * الخُشَّافُ * الخُفاش ويقال الخُطاف

##### Türkçe

* خ ش ف * * **الخُشَّافُ** * **الخُفاش**; ve denilir: **الخُطاف**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخشفن والخشفة، ويحرك أي: الأخير، أو كلاهما، والأول مصدر، وهو: الصوت والحركة، ومنه قول النبي صلى الله عليه وسلم لبلال رضي الله عنه: ما عملك يا بلال فإني لا أراني أدخل الجنة، فأسمع الخشفة، فأنظر إلا رأيتك. زاد الجوهري: وقيل: الخطاف، قال الليث: ومن قال: الخفاش، فاشتقاق اسمه من صغر عينيه. وخشاف، غير منسوب: محدث، روى عن أمه، كذا في العباب. قلت: وهو شيخ لمحمد بن كناسة، نقله الحافظ. وخشاف: والد طلق التابعي الذي روى عنه سوادة بن مسلم. وخشاف، كغراب: ع قال الأعشى:
  ظبية من ظباء بطن خشاف                      أم طفل بالجو غير ربيب وخشاف، كشداد: والد فاطمة التابعية، روت عن عبد الرحمن ابن الربيع الظفري، وله صحبة قلت: وله حديث في قتل من منع صدقته. وخشاف: جد زمل بن عمرو ابن العنز بن خشاف بن خديد بن واثلة بن حارثة بن هند بن حرام بن ضنة العذري، رضي الله عنه، له وفادة، وكان صاحب شرطة معاوية رضي الله عنه بصفين، قتل بمرج راهط، وكان على المصنف أن يشير إلى صحبته، كما هو عادته في هذا الكتاب. وأم خشاف: الداهية، قال:
  يحملن عنقاء وعنقفيرا
  وأم خشاف وخنشفيرا وخشف، من حد نصر، وضرب، خشوفا بالضم، وخشفانا محركة، إذا ذهب في الأرض، فهو خاشف، وخشوف، وخشيف، كصاحب، وصبور، وأمير. وخشف في الشيء، يخشف، دخل فيه، كانخشف، فهو مخشف، وخشيف، وخشوف، وخاشف، كمنبر، وأمير، وصبور، وصاحب. وخشف الماء: جمد. وخشف البرد: اشتد، وقال الجوهري: خشف الثلج، وذلك في شدة البرد، تسمع له خشفة عند المشي، وأنشد هو الصاغاني للشاعر وهو القطامي:
  إذا كبد النجم السماء بشتوةعلى حين هر الكلب والثلج خاشف قال ابن بري: والذي في شعره: السماء بسحرة. وخشف فلان: إذا تغيب في الأرض: ويقال: خشف زيد: إذا مشى بالليل، خشفا، محركة. والمخشف، كمقعد: اليخدضان، عن الليث، قال الصاغاني: ومعناه موضع الجمد. قلت: واليخ، بالفارسية: الجمد، ودان: موضعه، هذا هو الصواب، وقد غلط صاحب اللسان، لما رأى لفظ اليخدان في العين، ولم يفهم معناه، فصحفه، وقال: هو النجران، وزاد: الذي يجري عليه الباب، ولا إخاله إلا مقلدا للأزهري، والصواب ما ذكرناه، رضي الله عنهم أجمعين.

  والمخشف، كمنبر: الأسد، لجراءته على الجولان. وأيضا: الدليل الماضي، قال الليث: دليل مخشف: يخشف بالليل. وقد خشف بهم خشافة، كسحابة، وخشف تخشيفا: إذا مضى بهم، وأنشد الليث:
  تنح سعار الحرب لا تصطلي بها                      فإن لها من القبيلين مخشـفـا والمخشف أيضا: الجريء على السرى، وقال أبو عمرو: رجل مخش مخشف، وهما الجريئان على هول الليل، أو هو الجوال بالليل طرفة، كالخشوف كصبور، والمصدر الخشفان، محركة، وهو الجولان بالليل، حكى ابن بري، عن أبي عمرو: الخشوف: الذاهب في الليل أو غيره بجراءة، وأنشد لأبي المساور العبسي:
  سرينا وفينا صارم متغطرسسرندى خشوف في الدجى مؤلف القفر وأنشد لأبي ذؤيب:
  أتيح له من الفتيان خرق                      أخو ثقة وخريق خشوف والأخشف من الإبل: من عمه الجرب، فيمشي مشية الشنج، قاله الليث، والشنج، ككتف: كذا هو نص العين، وفي سائر نسخ القاموس الشيخ وهو غلط، وقال الأصمعي: إذا جرب البعير أجمع، فيقال: أجرب أخشف، وقال الليث: وقيل: هو الذي يبس عليه جربه، قال الفرزدق:
  كلانا بـه عـر يخـاف قـرافـه                      على الناس مطلي المساعر أخشف وقال ابن دريد: يسميه بعض أهل اليمن الخزف، وأحسبهم يخصون بذلك ما غلظ منه ج: خشف، بالضم. وقد خشف البعير، كفرح خشفا، وكذا خزف خزفا. والخشف، مثلثة قال شيخنا: المشهور الضم، ثم الكسر، وعليه اقتصر ابن دريد: ولد الظبي أول ما يولد، وقال الأصمعي: أول ما يولد الظبي طلا، ثم خشف، وقال غيره: هو الظبي بعد أن كان جداية، أو هو خشف أول مشيه، أو هي التي نفرت من أولادها وتشردت، ج: خشفة، كقردة، وهي خشفة، بهاء.
 والخشف، بالفتح: الذل، لغة في الخسف، بالسين المهملة. والخشف أيضا: الرديء من الصوف، ويضم. والخشف: الذباب الأخضر، وجمعه أخشاف، ويثلث، الفتح عن الليث، والضم عن أبي حنيفة، ويقال: هو خشف، كصرد. وبالكسر الخشف بن مالك الطائي. قلت: وأحمد بن عبد الله بن الخشف القارىء: من المحدثين. والخشف، بالتحريك: الثلج الخشن، وتسمع له خشفة عند المشي، وكذلك الجمد الرخو، وقد خشف يخشف خشوفا، كالخشيف فيهما أي: في الثلج والجمد، وليس للخشيف فعل، يقال: أصبح الماء خشيفا، وأنشد الليث:
  أنت إذا ما انحدر الخشيف
  ثلج وشفان لـه شـفـيف
  جم السحاب مدفعق غروف

  والخشوف كصبور: من يدخل في الأمور، ولا يهاب، كالمخشف. وقال الفراء: الأخاشف: العزاز الصلب من الأرض، قال: وأما الأخاسف، بالسين المهملة فالأرض اللينة، وقد ذكر في موضعه، يقال: وقع في أخاشف من الأرض. ويقال: إن الخشيف، كأمير: يبيس الزعفران. والخشيف: الماضي من السيوف، كالخاشف، والخشوف، كصاحب، وصبور. وظبية مخشف، كمحسن: لها خشف، نقله الصاغاني. وانخشف فيه: دخل، وهو تكرار، فإنه قد تقدم له ذلك بغينه. وخاشف في ذمته: إذا سارع في إخفارها، وكان سهم بن غالب من رؤوس الخوارج خرج بالبصرة عند الجسر، فأمنه عبد الله بن عامر، فكتب إلى معاوية رضي الله تعالى عنه: قد جعلت لهم ذمتك، فكتب إليه معاوية رضي الله تعالى عنه: لو كنت قتلته كانت ذمة خاشفت فيها فلما قدم زياد صلبه على باب داره أي: سارعت إلى إخفارها، يقال: خاشف فلان إلى الشر، يريد: لم يكن في قتلك إياه إلا أن يقال: قد أخفر ذمته، يعني أن قتله كان الرأي. وخاشف الإبل ليلته: إذا سايرها. وخاشف السهم، مخاشفة: سمع له خشفة، أي: صوت، عند الإصابة بالغرض.
 ومما يستدرك عليه: الخشف من الإبل: التي تسير في الليل، الواحدة خشوف، وخاشف، وخاشفة، قال:
  بات يباري ورشات كالقطا
  عجمجمات خشفا تحت السرى قال ابن بري: الواحد من الخشف: خاشف، لا غير، فأما خشوف فجمعه: خشف. والورشات: الخفاف من النوق. وماء خاشف، وخشف: جامد. والخشيف من الماء: ما جرى في البطحاء تحت الحصى يومين أو ثلاثة، ثم ذهب. والخشف، محركة: اليبس، قال عمرو بن الأهتم:
  وشن مائحة في جسمها خشف                      كأنه بقباص الكشح محتـرق وجبال خشف: متواضعة، عن ثعلب، وأنشد:
  جون ترى فيه الجبال الخشفا
  كما رأيت الشارف الموحفا وأم خشاف، كشداد: الداهية، ويقال لها: خشاف، أيضا، بغير أم. وخاشف إلى الشر: بادر إليه. والخشف: الخزف، يمانية، نقله ابن دريد، كذا في اللسان، والصواب هو بالسين المهملة، وقد تقدم. والخشفة، محركة: واحدة الخشف: حجارة تنبت في الأرض نباتا، قاله الخطابي، وبه فسر حديث الكعبة: إنها كانت خشفة على الماء فدحيت.

##### Türkçe

**الخشفن** ve **الخشفة**; ve “harekelenir” (yani: sonuncusu), yahut ikisi de; ve birincisi mastardır; o da: ses ve harekettir. Ondandır: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم Bilâl’e رضي الله عنه sözü: “Amelin nedir ey Bilâl? Çünkü ben kendimi cennete girer görmüyorum da **الخشفة**’yi işitiyorum; bakıyorum, ancak seni görüyorum.” Cevherî artırdı: “Ve denildi: **الخطاف**.” Leys dedi: “Ve kim **الخفاش** dedi ise, adının iştikakı, iki gözünün küçüklüğündendir.” Ve **وخشاف**; nisbetli olmayan: muhaddis; annesinden rivayet etti; **العباب**’da böyle. Dedim: O, Muhammed b. Kinâse’nin şeyhidir; Hâfız onu nakletti. Ve **وخشاف**: Tâlik et-tâbiî’nin babasıdır; ondan Sevâde b. Müslim rivayet etti. Ve **وخشاف**; **كغراب**: ع; A‘şâ dedi:
  “Bâtın **خشاف** ceylanlarından bir ceylan;
  havada bir çocuk anası, üvey olmayan.”

Ve **وخشاف**; **كشداد**: tâbiî Fâtıma’nın babasıdır; Abdurrahman b. er-Rabî‘ ez-Zuferî’den rivayet etti; ve onun sohbeti vardır. Dedim: Onun, sadakasını vermeyi men edeni öldürme hakkında bir hadisi vardır. Ve **وخشاف**: Ziml b. Amr b. el-‘Anz b. **خشاف** b. Hudeyd b. Vâsile b. Hârise b. Hind b. Harâm b. Dınne el-‘Uzerî’nin dedesidir; رضي الله عنه; onun bir heyet gelişi vardır; ve Sıffîn’de Muâviye رضي الله عنه’un şurta sahibi idi; Merc Râhit’te öldürüldü; musannifin, bu kitaptaki âdeti üzere, onun sohbetine işaret etmesi gerekirdi. Ve **أم خشاف**: dehâ (musibet); dedi:
  “Ankā’yı ve ‘unkafîrâ’yı taşırlar,
  ve **أم خشاف**’ı ve hınşefîrâ’yı.”

Ve **خشف**, **حد نصر** ve **ضرب** babından; **خشوفا** (damme ile) ve **خشفانا** (harekeli) olarak: yere gidip kaybolduğunda; o, **خاشف**’tir; ve **خشوف** ve **خشيف**, **كصاحب** ve **صبور** ve **أمير**. Ve **خشف** bir şeyin içine, **يخشف**: içine girdi; **كانخشف** gibi; o, **مخشف**’tir; ve **خشيف** ve **خشوف** ve **خاشف**, **كمنبر** ve **أمير** ve **صبور** ve **صاحب**. Ve **خشف الماء**: dondu. Ve **خشف البرد**: şiddetlendi. Cevherî dedi: **خشف الثلج**; bu, şiddetli soğukta olur; yürürken ona bir **خشفة** işitirsin. O (Cevherî), şair olan Kutâmî’ye ait olarak Sâğânî’nin şu beytini inşâd etti:
  “Yıldızın ciğeri göğü bir kışla yaraladığında,
  köpeğin uluduğu ve karın **خاشف** olduğu vakitte.”

İbn Berrî dedi: Onun şiirinde olan: “**السماء بسحرة**.” Ve **خشف** falan: yere gizlendiğinde; ve denilir: **خشف زيد**: gece yürüdüğünde; **خشفا** (harekeli). Ve **المخشف**, **كمقعد**: **اليخدضان**; Leys’ten. Sâğânî dedi: “Manası: don yeridir.” Dedim: Ve **اليخ**, Farsçada: don; ve **دان**: onun yeri; doğru olan budur. **اللسان** sahibi, **العين**’deki **اليخدان** lafzını görünce ve manasını anlamayınca, onu tashîf etti ve “o, **النجران**’dır” dedi; ve artırdı: “kapının üzerinde cereyan eden (şey)”; ben onu, ancak Ezherî’yi taklit eden sayarım; doğru olan, bizim zikrettiğimizdir; Allah hepsinden razı olsun.

Ve **المخشف**, **كمنبر**: aslan; dolaşmaya cüretinden dolayı. Ve ayrıca: geçen (ilerleyen) kılavuz. Leys dedi: **دليل مخشف**: gece **يخشف** eder. Ve onlarla **خشافة** (bulut gibi) etti; ve **خشف تخشيفا**: onlarla geçtiğinde; Leys inşâd etti:
  “Savaşın kuduzluğundan çekil; onunla yanma;
  çünkü onun iki kabileden bir **مخشف**’ı vardır.”

Ve **المخشف** ayrıca: gece yürüyüşüne cüret eden. Ebû Amr dedi: **رجل مخش مخشف**; ikisi de, gecenin dehşetine cüret eden iki kişidir; yahut o, gece dolaşandır; **الخشوف** gibi, **كصبور**; ve mastar **الخشفان** (harekeli)dir; o, gece dolaşmadır. İbn Berrî, Ebû Amr’dan hikâye etti: **الخشوف**: gece veya başkasında, cüretle giden. Ebû’l-Musâvir el-Absî’ye ait olarak inşâd etti:
  “Geceledik; içimizde kibirli keskin bir kılıç,
  karanlıkta **خشوف** bir serendâ; ıssızlığı birleştiren.”

Ve Ebû Züeyb’e ait olarak inşâd etti:
  “Ona yiğitlerden bir yırtık (delikanlı) nasip edildi;
  güven sahibi bir kardeş ve **خشوف** bir yırtık.”

Ve develerden **الأخشف**: uyuzun onu kapladığı; böylece **الشنج** yürüyüşüyle yürür; Leys söyledi. Ve **الشنج**, **ككتف**: **العين**’in nassı böyledir; **القاموس**’un diğer nüshalarında **الشيخ** vardır; o yanlıştır. Asma‘î dedi: Deve bütünüyle uyuz olduğunda: **أجرب أخشف** denilir. Leys dedi: “Ve denildi: uyuzu üzerinde kuruyan kimsedir.” Ferazdak dedi:
  “İkimizde de, bulaşmasından korkulan bir uyuz vardır;
  insanlara karşı, kızgınlıkları sürülmüş **أخشف**.”

İbn Düreyd dedi: Yemen ehlinin bazısı ona **الخزف** adını verir; sanırım onlar bununla, ondan kalın olanı tahsis ederler. Çoğulu: **خشف** (damme ile). Ve deve **خشف** etti, **كفرح**: **خشفا**; ve yine **خزف** etti: **خزفا**. Ve **الخشف**, üçlü (üç harekeli). Şeyhimiz dedi: meşhur olan dammedir, sonra kesredir; İbn Düreyd bununla yetindi: ceylan yavrusu, ilk doğduğunda. Asma‘î dedi: Ceylan ilk doğduğunda **طلا**dır, sonra **خشف**. Başkası dedi: o, **جدَايَة** olduktan sonra ceylandır; yahut o, ilk yürüyüşünde **خشف**’tır; yahut o, yavrularından ilk defa ürküp kaçan ve başıboş kalan (dişi)dir. Çoğulu: **خشفة**, **كقردة**; ve o, **خشفة**’dir, **هاء** ile.

Ve **الخشف**, fetha ile: zillet; **الخسف**’te (ihmâl edilmiş **السين** ile) bir lugattır. Ve **الخشف** ayrıca: yünün kötüsü; ve damme ile de gelir. Ve **الخشف**: yeşil sinek; çoğulu **أخشاف**; ve üçlüdür; fetha Leys’ten, damme Ebû Hanîfe’den. Ve denilir: o, **خشف**’tır, **كصرد**. Kesre ile: **الخشف بن مالك الطائي**. Dedim: Ve **أحمد بن عبد الله بن الخشف القارىء**: muhaddislerdendir. Ve **الخشف** (hareke ile): kaba kar; yürürken ona bir **خشفة** işitirsin; ve yine yumuşak don. Ve **خشف يخشف خشوفا**; ikisinde de, yani karda ve donda, **كالخشيف**; ve **للخشيف** fiil yoktur; denilir: su **خشيفا** olarak sabahladı. Leys inşâd etti:
  “Sen, **الخشيف** aşağı indiğinde,
  kar ve **شفان**; onun için bir **شفيف** vardır;
  bulut yığını; itici; derin çukurlar.”

Ve **الخشوف** **كصبور**: işlere giren ve korkmayan; **كالمخشف**. Ferrâ dedi: **الأخاشف**: yerin sert, katı **العزاز**’ı. Dedi: **الأخاسف** ise (ihmâl edilmiş **السين** ile) yumuşak topraktır; yerinde zikredilmiştir. Denilir: yerden **أخاشف**’a düştü. Ve denilir: **الخشيف**, **كأمير**: safranın kurusudur. Ve **الخشيف**: kılıçlardan geçen (keskin) olan; **كالخاشف** ve **الخشوف**, **كصاحب** ve **صبور**. Ve **ظبية مخشف**, **كمحسن**: onun **خشف**’ı vardır; Sâğânî nakletti. Ve **انخشف** onun içine: girdi; bu, tekrardır; çünkü onun, **بغينه** ile, bu daha önce geçti. Ve **خاشف** onun zimmetinde: onu bozmaya (ihfâr etmeye) sürat ettiğinde. Ve Sehm b. Gâlib, Hâricîlerin başlarındandı; Basra’da köprü yanında çıktı; Abdullah b. Âmir ona emân verdi; Muâviye رضي الله تعالى عنه’a yazdı: “Onlar için senin zimmetini kıldım.” Muâviye رضي الله تعالى عنه ona yazdı: “Eğer onu öldürseydin, içinde **خاشفت** ettiğin bir zimmet olurdu.” Ziyâd gelince onu evinin kapısında astı; yani: onu bozmaya sürat ettin. Denilir: falan şerre doğru **خاشف** etti; ister: onu öldürmende, ancak “zimmetini bozdu” denilmesi vardır; yani onu öldürmek görüş idi. Ve **خاشف الإبل** gecesinde: onlarla gece yürüdüğünde. Ve **خاشف السهم**, **مخاشفة**: hedefe isabet ettiğinde ona bir **خشفة**, yani bir ses işitildi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: develerden **الخشف**: gece yürüyen (dişiler); bir tanesi: **خشوف** ve **خاشف** ve **خاشفة**. Dedi:
  “Geceledi; **القطا** gibi **ورشات** ile yarışır;
  gece yürüyüşü altında **خشفا** (olarak) **عجمجمات**.”

İbn Berrî dedi: **الخشف**’ın tekili: yalnız **خاشف**’tir; **خشوف** ise onun çoğulu: **خشف**’tır. Ve **الورشات**: dişi develerden hafif olanlar. Ve **ماء خاشف** ve **خشف**: donmuş. Ve sudan **الخشيف**: çakılın altında, batḥâda iki yahut üç gün akan, sonra giden (su). Ve **الخشف** (harekeli): kuruluk. Amr b. el-Ehtem dedi:
  “Bedeninde **خشف** olan bir **مائحة**;
  sanki böğür yanının **قباص**’ında yanmış.”

Ve **جبال خشف**: alçak (mütevazı) dağlar; Sa‘leb’den. Ve inşâd etti:
  “Koyu (bir yer); onda **الجبال الخشفا**’yı görürsün,
  tıpkı **الشارف الموحفا**’yı gördüğün gibi.”

Ve **أم خشاف**, **كشداد**: dehâ (musibet); ve ona, **أم** olmaksızın da **خشاف** denilir. Ve şerre doğru **خاشف**: ona koştu. Ve **الخشف**: **الخزف**; Yemenî; İbn Düreyd nakletti; **اللسان**’da böyledir; doğru olan, onun ihmâl edilmiş **السين** ile olmasıdır; daha önce geçti. Ve **الخشفة** (harekeli): **الخشف**’ın bir tanesi: yerde bitki gibi biten taşlar; Hattâbî söyledi; ve onunla Kâbe hadisi tefsir edildi: “O, su üzerinde bir **خشفة** idi; sonra yayıldı (dahyet).”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَشَفَ
1 خَشَفَ ذ , aor. خَشِفَ (S, Sgh, L, K) and خَشُفَ , (L, K,) inf. n. خَشْفٌ, (S,) He, or it, made a sound, (L, K,) or what is termed حِسّ [i. e. a low, faint, gentle, or soft, sound], (S,) and an audible motion: (S, L:) said of a man: and said also of snow, as meaning it caused one to hear a [sound such as is termed] خَشْفَة in walking [upon it]; as is the case in intense cold. (S.) And خَشَفَ, aor. خَشِفَ , inf. n. خُشُوفٌ, said of snow, It was rough, so that it caused one to hear a خَشْفَة in walking [upon it]: and in like manner said of ice; i. e. it was soft, or yielding [to the feet, crackling], or easily broken. (TA.) A poet says, (S,) namely, El-Katلmee, (TA,)
اـِذَا كَبَّدَ النَّجْمُ السَّمَآءَ بِشَتْوَةٍ
عَلَىحِينَ هَرَّ الكَلْبُ والثَّلْجُ خَاشِفُ
[When the asterism of the Pleiades culminates in winter, at the time when the dog whines by reason of the cold, and the snow causes one to hear a slight sound in walking upon it]: (S:) or, accord. to IB, the right reading is, بِسُحْرَةٍ [a little before daybreak, or in the last third of the night]: (TA:) حين is here mansoob because على is made to be redundant, and because it is prefixed to a verbal proposition: (S:) this is the more approved way in a case of this kind, when the verb commencing the proposition is a pret.; but some say على حِينِ. (I 'Ak p. 199.) ― -b2- خَشَفَ said of water, It froze. (K.) ― -b3- Said of cold, It was, or became, intense. (K.) ― -b4- خَشَفَ ِى السَّيْرِ, (K,) inf. n. خَشَفَانٌ, (JK,) He hastened, made haste, or sped, [app. so as to cause a slight sound to be heard,] in going, journeying, or pace. (JK, * K.) And مَرَّ يَخْشِفُ He passed along hastening. (TA.) ― -b5- خَشَفَ, (S, K,) aor. خَشُفَ (S, TA) and خَشِفَ , (TA,) inf. n. خُشُوفٌ (S, K) and خَشَفَانٌ, (K,) He went away in, or into, the land, or country. (S, K.) And خَشَفَ فُلَانٌ Such a one journeyed away, went away, or departed, or became hidden or concealed, syn. تَغَيَّبَ, (K, TA,) in the land, or country. (TA.) ― -b6- خَشَفَ فِى الشَّىْءِ (aor. خَشِفَ , TA,) He entered into the thing; as also ↓ انخشف. (K.) ― -b7- خَشَفَ, inf. n. خَشَفَانٌ, He (a man) went, or travelled, by night. (K.) ― -b8- And He was bold, or daring, in night-journeying: or he went about, or round about, by night; (L, K, TK; but in the first and second, only the inf. n. is mentioned in this case;) and journeyed much by night. (L.) And خَشَفَ بِالقَوْمِ, aor. خَشِفَ , said of a guide of the way, He went about, or round about, by night, and hastened, or sped, with the party: (JK:) or خَشَفَ بِهِمْ, inf. n. خَشَافَةٌ, he (a guide of the way) acted with a penetrative energy, or with sharpness, vigorousness, and effectiveness, with them [in conducting them]; as also ↓ خشّف, inf. n. تَخْشِيفٌ. (K, * TA.) ― -b9- خَشَفَتْ بِوَلَدِهَا She (a woman) cast forth her child [from the womb]. (K.) And خُشِفَ بِهِ He, or it, was cast, or thrown; as also خُفِشَ به, and حُفِشَ به. (TA.) -A2- خَشَفَ رَأْسَهُ بِالحَجَرِ He (a man, S) broke his head with the stone. (S, K.)

2 خَشَّفَ see 1.

خاشف
3 خاشف ذ , (K,) inf. n. مُخَاشَفَةٌ, (JK, TA,) It (an arrow) caused a [sound such as is termed] حَشْفَة to be heard on its hitting the object aimed at: (K, * TA:) or it (an arrow) caused a [confused sound such as is termed] خَشْخَشَة to be heard from the inside of the animal hit thereby. (JK.) ― -b2- خاشف فِى الشَّرِّ, and اـِلَى الشَّرِّ, He hastened in doing, and to do, evil, or mischief. (TA.) ― -b3- خاشف فِى ذِمَّتِهِ He hastened in breaking, or violating, his compact, covenant, or promise of protection or safeguard, or of security or safety. (K, * TA.) ― -b4- خاشف الاـِبِلَ لَيْلَتَهُ He went, or kept pace, with the camels during his night; syn. سَايَرَهَا. (K.)

7 اـِنْخَشَفَ see 1.

خُشْفٌ
خُشْفٌ ذ : see خَشْفَةٌ, in two places: -A2- and خِشْفٌ: -A3- and خَاشِفٌ.

خُشْفٌ
خُشْفٌ ذ : see what next follows.

خِشْفٌ
خِشْفٌ ذ (As, JK, IDrd, Msb, K) and ↓ خُشْفٌ and ↓ خَشْفٌ, (K,) the second of which is said by MF to be the most common, and then the first, (TA,) [but this is a mistake, for the first is the only form commonly occurring,] The young one of the gazelle; (JK, Msb;) applied to the male and the female; (Msb;) or the female is termed خشفة [i. e. خِشْفَةٌ and خِشْفَةِ and خَشْفَةٌ]: (K:) or the young one of the gazelle in the first stage after its birth: (K:) or after it is termed طَلًا; for it is called by the latter appellation when just born: (As, TA: [see شَصَرٌ:]) or after it is termed جَدَايَة: (TA:) or when it first walks: or she that flees, or goes away, from, or of, (مِنْ,) her young ones: (K: [a strange (as well as an ambiguous) explanation, seeing that the fem. is said in the K to be with ة:] pl. خُشُوفٌ, (Msb,) or خِشَفَةٌ. (K.)

خَشَفٌ
خَشَفٌ ذ and ↓ خَشِيفٌ Rough snow, (JK, K,) that causes one to hear a [sound such as is termed] خَشْفَة in walking [upon it]: (TA:) and (in like manner, TA) ice that is soft, or yielding [to the feet, crackling], or easily broken: (K:) or the latter signifies [simply] snow. (S.) One says, ↓ أَصَبَحَ المَآءُ خَشِيفًا [The water became ice such as was soft, &c.]. (JK, TA.) [See also خَاشِفٌ.]

خَشْفَةٌ
خَشْفَةٌ ذ (JK, S, K) and ↓ خَشَفَةٌ (Mgh, K) and ↓ خَشْفٌ (K) A sound: (K:) or such as is termed حِسٌّ; (S;) [i. e.] a low, faint, gentle, or soft, sound: (JK:) and a motion: (JK, S, K:) or a low, faint, gentle, or soft, حِسّ: or the first signifies the sound of the creeping of serpents; and the sound of the hyena: (K:) or a sound that is not loud, or vehement; (A 'Obeyd;) and so ↓ the second: (Mgh:) or a single sound; so accord. to Fr: (Az, TA:) and ↓ the last signifies the sound of a sword falling upon flesh, and upon a weapon or weapons: and the sound of feet, such as is not loud, or vehement. (TA.) -A2- Also the first, A [tract of high ground such as is termed] قُفّ that is mostly soft. (L, K.)

خَشَفَةٌ
خَشَفَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

خَشُوفٌ
خَشُوفٌ ذ A quick, or swift, man. (S.) ― -b2- One going away, or who goes away, into the land, or country; as also ↓ خَشِيفٌ and ↓ خَاشِفٌ. (K.) ― -b3- One entering, or who enters, into a thing; as also ↓ خَشِيفٌ and ↓ خَاشِفٌ and ↓ مِخشَفٌ. (K.) One who enters into affairs (K, TA) and fears not, or dreads not; as also ↓ مِخْشَفٌ. (TA.) ― -b4- Also and ↓ خَاشِفٌ and ↓ خَاشِفَةٌ sings. of خُشَّفٌ, which signifies Camels that journey by night: (S:) or, accord. to IB, the sing. of this pl. is خَاشِفٌ only: and the pl. of خُشُوفٌ is خُشَّفٌ [a mistranscription for خُشُفٌ]. (L.) ― -b5- See also مِخْشَفٌ: ― -b6- and the paragraph here next following.

خَشِيفٌ
خَشِيفٌ ذ : see خَشَفٌ, in two places: -A2- and خَشُوفٌ also, in two places. ― -b2- Also A sharp, or penetrating, sword; and so ↓ خَاشِفٌ and ↓ خَشُوفٌ: (K:) or, applied to a sword, i. q. خَشِيبٌ [q. v.]. (JK.) ― -b3- And Water that runs in a [watercourse such as is termed] بَطْحَآء, beneath the pebbles, two or three days, and then goes away. (TA.)

الخَشَّافُ
الخَشَّافُ ذ : see مِخْشَفٌ. ― -b2- أُمُّ خَشَّافٍ Calamity, or misfortune; (JK, K;) as also خَشَّافٌ, without أُمّ. (TA.)

خُشَّافٌ
خُشَّافٌ ذ A certain nocturnal flying thing; (Msb;) the خُفَّاش [or bat], (S, K, Msb,) that flies by night: so says El-Fلrلbee, in section ش: (Msb:) formed by transposition from the latter word, which is the more chaste: (Sgh, Msb, TA:) or rather so called because of its خَفَشَان, i. e. its going about, or round about, by night: (Lth, TA:) or a certain flying thing, having two small eyes: (TA:) as some say, (S,) and thus also says El-Fلrلbee, (Msb,) the خُطَّاف [or swallow]: (S, Msb, TA:) he who says خُفَّاشٌ derives its name from the smallness of its eyes. (Lth, TA.)

خَاشِفٌ
خَاشِفٌ ذ [act. part. n. of 1; fem. with ة]: see 1. ― -b2- Water freezing, or in a state of congelation, and so ↓ خَشْفٌ. (TA.) [See خَشَفٌ.] ― -b3- See also خَشُوفٌ, in four places: ― -b4- and see خَشِيفٌ. ― -b5- Also A boy light, or active, and brisk, lively, or sprightly; like خَاسِفٌ. (TA in art. خسف.)

أَخَاشِفُ
أَخَاشِفُ ذ Hard tracts of land: with س, it signifies such as are soft. (Fr, K.)

مَخْشَفٌ
مَخْشَفٌ ذ A place of ice; (Sgh, K;) [an icehouse;] this is the meaning of the term by which Lth explains it, namely, يَخَدَان, (Sgh, TA,) [or يَخْدَانْ,] which is Persian, and which the author of the L has mistranscribed نَجْرَان, adding thereto الذى يجرى عليه الباب. (TA.)

ظَبْيَةٌ مُخْشِفٌ
ظَبْيَةٌ مُخْشِفٌ ذ A she-gazelle having a خِشْف. (Sgh, K.)

مِخْشَفٌ
مِخْشَفٌ ذ : see خَشُوفٌ, in two places. ― -b2- Also A guide of the way (Lth, JK, K) who travels, or goes about, with people by night: (Lth, JK:) or who acts with a penetrative energy, and with sharpness, vigorousness, and effectiveness. (K.) A man (AA, S) bold, or daring, (AA, S, K,) to encounter the night, (S,) or to encounter the terror of the night, (AA,) or in night-journeying: (K:) or who goes about, or round about, by night; as also ↓ خَشُوفٌ: (K:) or this last, one who fears not by night: (JK:) or who goes away boldly in the night or in any case. (AA, IB.) ― -b3- المِخْشَفُ The lion; (K;) because of his boldness in going about: (TA:) and so ↓ الخَشَّافُ. (JK.)

##### Türkçe

خَشَفَ
1 **خَشَفَ** ذ , muzâri‘ı **خَشِفَ** (S, Sgh, L, K) ve **خَشُفَ** , (L, K,) mastarı **خَشْفٌ**, (S,) O, yahut o (şey), bir ses çıkardı, (L, K,) yahut **حِسّ** diye adlandırılan şeyi [yani alçak, hafif, yumuşak veya ince bir sesi], (S,) ve işitilir bir hareketi: (S, L:) adam hakkında söylenir: ve ayrıca kar hakkında da söylenir; yürürken [üzerinde] **خَشْفَة** diye adlandırılan bir [ses] işittirmesi mânâsında; şiddetli soğukta olduğu gibi. (S.) Ve **خَشَفَ**, muzâri‘ı **خَشِفَ** , mastarı **خُشُوفٌ**, kar hakkında söylenir: O, pürüzlü oldu; öyle ki yürürken [üzerinde] bir **خَشْفَة** işittirirdi: ve aynı şekilde buz hakkında da söylenir; yani o, yumuşak, yahut [ayağa] boyun eğen [çatırdayan], yahut kolay kırılan oldu. (TA.) Bir şair der ki, (S,) yani El-Katلmee, (TA,)
اـِذَا كَبَّدَ النَّجْمُ السَّمَآءَ بِشَتْوَةٍ
عَلَىحِينَ هَرَّ الكَلْبُ والثَّلْجُ خَاشِفُ
[Ülker yıldız kümesi kışın göğün ortasına geldiğinde, köpeğin soğuktan inlediği vakitte ve karın üzerinde yürürken hafif bir ses işittirdiği vakitte]: (S:) yahut IB’ye göre doğru okunuş **بِسُحْرَةٍ**’dir [tan yeri ağarmadan az önce, yahut gecenin son üçte birinde]: (TA:) **حين** burada mansûbdur; çünkü **على** زائد kılınmıştır ve çünkü o, fiil cümlesine muzâf kılınmıştır: (S:) bu, bu tür bir durumda daha makbul yoldur; cümleye başlayan fiil mâzî olduğunda; fakat bazıları **على حِينِ** der. (I 'Ak p. 199.) ― -b2- **خَشَفَ** su hakkında söylenir: O dondu. (K.) ― -b3- Soğuk hakkında söylenir: O, şiddetli oldu, yahut şiddetlendi. (K.) ― -b4- **خَشَفَ ِى السَّيْرِ**, (K,) mastarı **خَشَفَانٌ**, (JK,) O, yürüyüşte, yolculukta veya gidişte acele etti, çabuk davrandı, yahut hızlandı, [görünüşe göre hafif bir ses işittirecek şekilde]. (JK, * K.) Ve **مَرَّ يَخْشِفُ** O, acele ederek geçti. (TA.) ― -b5- **خَشَفَ**, (S, K,) muzâri‘ı **خَشُفَ** (S, TA) ve **خَشِفَ** , (TA,) mastarı **خُشُوفٌ** (S, K) ve **خَشَفَانٌ**, (K,) O, araziye, yahut memlekete gitti, yahut içine girdi. (S, K.) Ve **خَشَفَ فُلَانٌ** Böyle biri, arazide yahut memlekette yolculuğa çıktı, gitti, ayrıldı, yahut gizlendi/saklandı; eş anlamlısı **تَغَيَّبَ**, (K, TA,). (TA.) ― -b6- **خَشَفَ فِى الشَّىْءِ** (muzâri‘ı **خَشِفَ** , TA,) O, şeyin içine girdi; bunun gibi ↓ **انخشف** da. (K.) ― -b7- **خَشَفَ**, mastarı **خَشَفَانٌ**, O (adam) geceleyin gitti, yahut yolculuk etti. (K.) ― -b8- Ve O, gece yolculuğunda cesur/atılgan oldu: yahut geceleyin dolaştı, yahut etrafında dolaştı; (L, K, TK; fakat birinci ve ikincide, bu durumda yalnız mastar zikredilmiştir;) ve geceleyin çok yolculuk etti. (L.) Ve **خَشَفَ بِالقَوْمِ**, muzâri‘ı **خَشِفَ** , yol kılavuzu hakkında söylenir: O, geceleyin dolaştı/etrafında dolaştı ve kafileyle acele etti, yahut hızlandı: (JK:) yahut **خَشَفَ بِهِمْ**, mastarı **خَشَافَةٌ**, o (yol kılavuzu) onlarla [onları sevk etmede] nüfuz edici bir enerjiyle, yahut keskinlikle, kuvvetlilikle ve etkililikle davrandı; bunun gibi ↓ **خشّف**, mastarı **تَخْشِيفٌ**. (K, * TA.) ― -b9- **خَشَفَتْ بِوَلَدِهَا** O (kadın) çocuğunu [rahimden] dışarı attı. (K.) Ve **خُشِفَ بِهِ** O (kimse) yahut o (şey) atıldı, yahut fırlatıldı; bunun gibi **خُفِشَ به**, ve **حُفِشَ به**. (TA.) -A2- **خَشَفَ رَأْسَهُ بِالحَجَرِ** O (adam, S) başını taşla yardı/kırdı. (S, K.)

2 **خَشَّفَ** bkz. 1.

خاشف
3 **خاشف** ذ , (K,) mastarı **مُخَاشَفَةٌ**, (JK, TA,) O (ok), hedefe isabet ettiğinde **حَشْفَة** diye adlandırılan bir [ses] işittirdi: (K, * TA:) yahut o (ok), bununla vurulan hayvanın içinden **خَشْخَشَة** diye adlandırılan bir [karışık ses] işittirdi. (JK.) ― -b2- **خاشف فِى الشَّرِّ**, ve **اـِلَى الشَّرِّ**, O, kötülükte/şerde ve kötülük yapmaya acele etti. (TA.) ― -b3- **خاشف فِى ذِمَّتِهِ** O, ahdini/sözleşmesini, yahut himaye/eman vaadini bozmakta acele etti. (K, * TA.) ― -b4- **خاشف الاـِبِلَ لَيْلَتَهُ** O, gecesi boyunca develerle yürüdü, yahut onlarla aynı tempoda gitti; eş anlamlısı **سَايَرَهَا**. (K.)

7 **اـِنْخَشَفَ** bkz. 1.

خُشْفٌ
**خُشْفٌ** ذ : iki yerde **خَشْفَةٌ**’ye bak: -A2- ve **خِشْفٌ**: -A3- ve **خَاشِفٌ**.

خُشْفٌ
**خُشْفٌ** ذ : şimdi gelen şeye bak.

خِشْفٌ
**خِشْفٌ** ذ (As, JK, IDrd, Msb, K) ve ↓ **خُشْفٌ** ve ↓ **خَشْفٌ**, (K,) ikincisinin MF tarafından en yaygın olduğu, sonra birincinin geldiği söylenir, (TA,) [fakat bu bir hatadır; çünkü yaygın olarak vâki olan tek şekil birincidir,] Ceylanın yavrusu; (JK, Msb;) erkeğe ve dişiye uygulanır; (Msb;) yahut dişiye **خشفة** denir [yani **خِشْفَةٌ** ve **خِشْفَةِ** ve **خَشْفَةٌ**]: (K:) yahut doğumundan sonraki ilk safhada ceylanın yavrusu: (K:) yahut **طَلًا** diye adlandırıldıktan sonra; çünkü yeni doğduğunda bu adla adlandırılır: (As, TA: [bkz. **شَصَرٌ**:]) yahut **جَدَايَة** diye adlandırıldıktan sonra: (TA:) yahut ilk yürüdüğünde: yahut yavrularından ( **مِنْ** ) kaçan, yahut uzaklaşan dişi: (K: [garip (ve müphem de olan) bir açıklama; çünkü K’da dişilinin ة ile olduğu söylenmiştir:] çoğulu **خُشُوفٌ**, (Msb,) yahut **خِشَفَةٌ**. (K.)

خَشَفٌ
**خَشَفٌ** ذ ve ↓ **خَشِيفٌ** Yürürken [üzerinde] **خَشْفَة** diye adlandırılan bir [ses] işittiren pürüzlü kar, (JK, K,) (TA:) ve (aynı şekilde, TA) yumuşak, yahut [ayağa] boyun eğen [çatırdayan], yahut kolay kırılan buz: (K:) yahut ikincisi [sadece] kar mânâsına gelir. (S.) Şöyle denir: ↓ **أَصَبَحَ المَآءُ خَشِيفًا** [Su, yumuşak vb. olan buz oldu]. (JK, TA.) [Ayrıca **خَاشِفٌ**’e bak.]

خَشْفَةٌ
**خَشْفَةٌ** ذ (JK, S, K) ve ↓ **خَشَفَةٌ** (Mgh, K) ve ↓ **خَشْفٌ** (K) Bir ses: (K:) yahut **حِسٌّ** diye adlandırılan şey; (S;) [yani] alçak, hafif, yumuşak veya ince bir ses: (JK:) ve bir hareket: (JK, S, K:) yahut alçak, hafif, yumuşak veya ince bir **حِسّ**: yahut birincisi, yılanların sürünmesinin sesi; ve sırtlanın sesi mânâsınadır: (K:) yahut yüksek olmayan, yahut şiddetli olmayan bir ses; (A 'Obeyd;) ve bunun gibi ↓ ikincisi: (Mgh:) yahut tek bir ses; Fr’ye göre böyledir: (Az, TA:) ve ↓ sonuncusu, kılıcın ete düşmesinin sesi ve bir silaha yahut silahlara düşmesinin sesi; ve ayakların, yüksek olmayan yahut şiddetli olmayan sesi mânâsınadır. (TA.) -A2- Ayrıca birincisi, çoğu yumuşak olan **قُفّ** diye adlandırılan bir yüksek yer parçası. (L, K.)

خَشَفَةٌ
**خَشَفَةٌ** ذ : iki yerde bir önceki paragrafa bak.

خَشُوفٌ
**خَشُوفٌ** ذ Çabuk, yahut hızlı bir adam. (S.) ― -b2- Araziye yahut memlekete giden, yahut giden kimse; bunun gibi ↓ **خَشِيفٌ** ve ↓ **خَاشِفٌ**. (K.) ― -b3- Bir şeye giren, yahut giren kimse; bunun gibi ↓ **خَشِيفٌ** ve ↓ **خَاشِفٌ** ve ↓ **مِخشَفٌ**. (K.) İşlere giren (K, TA) ve korkmayan, yahut çekinmeyen kimse; bunun gibi ↓ **مِخْشَفٌ**. (TA.) ― -b4- Ayrıca ve ↓ **خَاشِفٌ** ve ↓ **خَاشِفَةٌ**, gece yolculuğu yapan develer mânâsına gelen **خُشَّفٌ**’ün tekilidir: (S:) yahut IB’ye göre bu çoğulun tekili yalnız **خَاشِفٌ**’dir: ve **خُشُوفٌ**’ün çoğulu **خُشَّفٌ**’dür [**خُشُفٌ** yerine bir yanlış yazımdır]. (L.) ― -b5- Ayrıca **مِخْشَفٌ**’e bak: ― -b6- ve burada hemen sonraki paragrafa.

خَشِيفٌ
**خَشِيفٌ** ذ : iki yerde **خَشَفٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca iki yerde **خَشُوفٌ**’a. ― -b2- Ayrıca Keskin, yahut delici bir kılıç; ve bunun gibi ↓ **خَاشِفٌ** ve ↓ **خَشُوفٌ**: (K:) yahut kılıca nispetle, **خَشِيبٌ** ile aynı mânâdadır [bkz.]. (JK.) ― -b3- Ve **بَطْحَآء** diye adlandırılan bir [su yatağında], çakılların altında iki yahut üç gün akan, sonra giden su. (TA.)

الخَشَّافُ
**الخَشَّافُ** ذ : **مِخْشَفٌ**’e bak. ― -b2- **أُمُّ خَشَّافٍ** Felâket, yahut musibet; (JK, K;) bunun gibi **خَشَّافٌ**, **أُمّ** olmaksızın. (TA.)

خُشَّافٌ
**خُشَّافٌ** ذ Belli bir gece uçan şey; (Msb;) gece uçan **خُفَّاش** (yahut yarasa), (S, K, Msb,) El-Fلrلbee’nin ش bölümünde söylediğine göre: (Msb:) daha fasih olan son kelimeden kalb (yer değiştirme) ile yapılmıştır: (Sgh, Msb, TA:) yahut daha ziyade, **خَفَشَان**’ından dolayı böyle adlandırılmıştır; yani geceleyin dolaşması/etrafında dolaşması: (Lth, TA:) yahut iki küçük gözü olan belli bir uçan şey: (TA:) bazıları böyle der, (S,) ve El-Fلrلbee de böyle söyler, (Msb,) **خُطَّاف** (yahut kırlangıç): (S, Msb, TA:) **خُفَّاشٌ** diyen kimse, onun adını gözlerinin küçüklüğünden türetir. (Lth, TA.)

خَاشِفٌ
**خَاشِفٌ** ذ [1’in ism-i fâili; dişili ة ile]: bkz. 1. ― -b2- Donan, yahut donma hâlinde olan su; ve bunun gibi ↓ **خَشْفٌ**. (TA.) [Bkz. **خَشَفٌ**.] ― -b3- Dört yerde ayrıca **خَشُوفٌ**’a bak: ― -b4- ve **خَشِيفٌ**’e bak. ― -b5- Ayrıca Hafif, yahut çevik, ve canlı/atak bir oğlan; **خَاسِفٌ** gibi. (TA, madde **خسف**’te.)

أَخَاشِفُ
**أَخَاشِفُ** ذ Sert arazi parçaları: **س** ile olursa, yumuşak olanlar mânâsına gelir. (Fr, K.)

مَخْشَفٌ
**مَخْشَفٌ** ذ Buz yeri; (Sgh, K;) [buzhane;] bu, Lth’nin onu açıkladığı lafzın mânâsıdır; yani **يَخَدَان**, (Sgh, TA,) [yahut **يَخْدَانْ**,] bu Farsçadır; L’nin müellifi onu **نَجْرَان** diye yanlış yazmış ve buna **الذى يجرى عليه الباب** sözünü eklemiştir. (TA.)

ظَبْيَةٌ مُخْشِفٌ
**ظَبْيَةٌ مُخْشِفٌ** ذ **خِشْف** sahibi bir dişi ceylan. (Sgh, K.)

مِخْشَفٌ
**مِخْشَفٌ** ذ : iki yerde **خَشُوفٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca Geceleyin insanlarla yolculuk eden, yahut onlarla dolaşan yol kılavuzu. (Lth, JK, K) (Lth, JK:) yahut nüfuz edici bir enerjiyle, ve keskinlikle, kuvvetlilikle ve etkililikle davranan. (K.) Geceye karşı (S,) yahut gecenin dehşetine karşı (AA,) cesur/atılgan bir adam (AA, S) (AA, S, K,) yahut gece yolculuğunda: (K:) yahut geceleyin dolaşan/etrafında dolaşan; bunun gibi ↓ **خَشُوفٌ**: (K:) yahut bu sonuncusu, geceleyin korkmayan kimse: (JK:) yahut geceleyin yahut her hâlükârda cesaretle giden kimse. (AA, IB.) ― -b3- **المِخْشَفُ** Aslan; (K;) dolaşmada cesaretinden dolayı: (TA:) ve bunun gibi ↓ **الخَشَّافُ**. (JK.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَشَفَ
خَشَفَ I ,  U ( n. ac. خَشْف 1 ,  خَشْفَة 1t ),
a.  Crackled.

b.  U ( n. ac. خُشُوْف 27 ,  خَشَفَاْن 36 ), Traversed, journeyed through ( a country ).

c.  [ Fī ], Entered, penetrated into.

d.  Walked rapidly.

e.  Froze ( water ).
خَشْف 1 ,  خَشْفَة 1t , Crackling.
خِشْف
خِشْف 2 ,  خُشْف 3 , ( pl. خُشُوْف 27 ),
a.  Young gazelle.

خَشَف
خَشَف 4 ,
a.  Frozen snow.

مَخْشَف
مَخْشَف 17 ,
a.  Ice-house.

مِخْشَف
مِخْشَف 20 ,
a.  Rapid walker.

b.  One who journeys by night.

خِشَاْف
خِشَاْف 23 ,
a.  Sherbet of dried boiled grapes.

خَشُوْف
خَشُوْف 26 ,
a.  see 20 .

خَاشُوْقَة
خَاشُوْقَة
a.  [ coll. ], Large spoon, ladle.

خُشْكُر
خُشْكُر ,  خِشْكَار P. ,
a.  Bran-bread.

##### Türkçe

**خَشَفَ**
**خَشَفَ** I, U (mast. **خَشْف** 1, **خَشْفَة** 1t),
a. Çatırdadı.

b. U (mast. **خُشُوْف** 27, **خَشَفَاْن** 36), (bir ülkeyi) katetti, içinden yolculuk etti.

c. [Fī], içine girdi, içine nüfuz etti.

d. Hızlı yürüdü.

e. (Suyu) dondurdu.

**خَشْف** 1, **خَشْفَة** 1t, çatırdama.

**خِشْف**
**خِشْف** 2, **خُشْف** 3, (çoğ. **خُشُوْف** 27),
a. Genç ceylan.

**خَشَف**
**خَشَف** 4,
a. Donmuş kar.

**مَخْشَف**
**مَخْشَف** 17,
a. Buz evi.

**مِخْشَف**
**مِخْشَف** 20,
a. Hızlı yürüyen.

b. Geceleyin yolculuk eden kimse.

**خِشَاْف**
**خِشَاْف** 23,
a. Kurutulmuş haşlanmış üzüm şerbeti.

**خَشُوْف**
**خَشُوْف** 26,
a. 20’ye bak.

**خَاشُوْقَة**
**خَاشُوْقَة**
a. [topl.], büyük kaşık, kepçe.

**خُشْكُر**
**خُشْكُر**, **خِشْكَار** P.,
a. Kepek ekmeği.
