# خشف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خشف

الخشفن والخشفة، ويحرك أي: الأخير، أو كلاهما، والأول مصدر، وهو: الصوت والحركة، ومنه قول النبي صلى الله عليه وسلم لبلال رضي الله عنه: ما عملك يا بلال فإني لا أراني أدخل الجنة، فأسمع الخشفة، فأنظر إلا رأيتك. زاد الجوهري: وقيل: الخطاف، قال الليث: ومن قال: الخفاش، فاشتقاق اسمه من صغر عينيه. وخشاف، غير منسوب: محدث، روى عن أمه، كذا في العباب. قلت: وهو شيخ لمحمد بن كناسة، نقله الحافظ. وخشاف: والد طلق التابعي الذي روى عنه سوادة بن مسلم. وخشاف، كغراب: ع قال الأعشى:
  ظبية من ظباء بطن خشاف                      أم طفل بالجو غير ربيب وخشاف، كشداد: والد فاطمة التابعية، روت عن عبد الرحمن ابن الربيع الظفري، وله صحبة قلت: وله حديث في قتل من منع صدقته. وخشاف: جد زمل بن عمرو ابن العنز بن خشاف بن خديد بن واثلة بن حارثة بن هند بن حرام بن ضنة العذري، رضي الله عنه، له وفادة، وكان صاحب شرطة معاوية رضي الله عنه بصفين، قتل بمرج راهط، وكان على المصنف أن يشير إلى صحبته، كما هو عادته في هذا الكتاب. وأم خشاف: الداهية، قال:
  يحملن عنقاء وعنقفيرا
  وأم خشاف وخنشفيرا وخشف، من حد نصر، وضرب، خشوفا بالضم، وخشفانا محركة، إذا ذهب في الأرض، فهو خاشف، وخشوف، وخشيف، كصاحب، وصبور، وأمير. وخشف في الشيء، يخشف، دخل فيه، كانخشف، فهو مخشف، وخشيف، وخشوف، وخاشف، كمنبر، وأمير، وصبور، وصاحب. وخشف الماء: جمد. وخشف البرد: اشتد، وقال الجوهري: خشف الثلج، وذلك في شدة البرد، تسمع له خشفة عند المشي، وأنشد هو الصاغاني للشاعر وهو القطامي:
  إذا كبد النجم السماء بشتوةعلى حين هر الكلب والثلج خاشف قال ابن بري: والذي في شعره: السماء بسحرة. وخشف فلان: إذا تغيب في الأرض: ويقال: خشف زيد: إذا مشى بالليل، خشفا، محركة. والمخشف، كمقعد: اليخدضان، عن الليث، قال الصاغاني: ومعناه موضع الجمد. قلت: واليخ، بالفارسية: الجمد، ودان: موضعه، هذا هو الصواب، وقد غلط صاحب اللسان، لما رأى لفظ اليخدان في العين، ولم يفهم معناه، فصحفه، وقال: هو النجران، وزاد: الذي يجري عليه الباب، ولا إخاله إلا مقلدا للأزهري، والصواب ما ذكرناه، رضي الله عنهم أجمعين.

  والمخشف، كمنبر: الأسد، لجراءته على الجولان. وأيضا: الدليل الماضي، قال الليث: دليل مخشف: يخشف بالليل. وقد خشف بهم خشافة، كسحابة، وخشف تخشيفا: إذا مضى بهم، وأنشد الليث:
  تنح سعار الحرب لا تصطلي بها                      فإن لها من القبيلين مخشـفـا والمخشف أيضا: الجريء على السرى، وقال أبو عمرو: رجل مخش مخشف، وهما الجريئان على هول الليل، أو هو الجوال بالليل طرفة، كالخشوف كصبور، والمصدر الخشفان، محركة، وهو الجولان بالليل، حكى ابن بري، عن أبي عمرو: الخشوف: الذاهب في الليل أو غيره بجراءة، وأنشد لأبي المساور العبسي:
  سرينا وفينا صارم متغطرسسرندى خشوف في الدجى مؤلف القفر وأنشد لأبي ذؤيب:
  أتيح له من الفتيان خرق                      أخو ثقة وخريق خشوف والأخشف من الإبل: من عمه الجرب، فيمشي مشية الشنج، قاله الليث، والشنج، ككتف: كذا هو نص العين، وفي سائر نسخ القاموس الشيخ وهو غلط، وقال الأصمعي: إذا جرب البعير أجمع، فيقال: أجرب أخشف، وقال الليث: وقيل: هو الذي يبس عليه جربه، قال الفرزدق:
  كلانا بـه عـر يخـاف قـرافـه                      على الناس مطلي المساعر أخشف وقال ابن دريد: يسميه بعض أهل اليمن الخزف، وأحسبهم يخصون بذلك ما غلظ منه ج: خشف، بالضم. وقد خشف البعير، كفرح خشفا، وكذا خزف خزفا. والخشف، مثلثة قال شيخنا: المشهور الضم، ثم الكسر، وعليه اقتصر ابن دريد: ولد الظبي أول ما يولد، وقال الأصمعي: أول ما يولد الظبي طلا، ثم خشف، وقال غيره: هو الظبي بعد أن كان جداية، أو هو خشف أول مشيه، أو هي التي نفرت من أولادها وتشردت، ج: خشفة، كقردة، وهي خشفة، بهاء.
 والخشف، بالفتح: الذل، لغة في الخسف، بالسين المهملة. والخشف أيضا: الرديء من الصوف، ويضم. والخشف: الذباب الأخضر، وجمعه أخشاف، ويثلث، الفتح عن الليث، والضم عن أبي حنيفة، ويقال: هو خشف، كصرد. وبالكسر الخشف بن مالك الطائي. قلت: وأحمد بن عبد الله بن الخشف القارىء: من المحدثين. والخشف، بالتحريك: الثلج الخشن، وتسمع له خشفة عند المشي، وكذلك الجمد الرخو، وقد خشف يخشف خشوفا، كالخشيف فيهما أي: في الثلج والجمد، وليس للخشيف فعل، يقال: أصبح الماء خشيفا، وأنشد الليث:
  أنت إذا ما انحدر الخشيف
  ثلج وشفان لـه شـفـيف
  جم السحاب مدفعق غروف

  والخشوف كصبور: من يدخل في الأمور، ولا يهاب، كالمخشف. وقال الفراء: الأخاشف: العزاز الصلب من الأرض، قال: وأما الأخاسف، بالسين المهملة فالأرض اللينة، وقد ذكر في موضعه، يقال: وقع في أخاشف من الأرض. ويقال: إن الخشيف، كأمير: يبيس الزعفران. والخشيف: الماضي من السيوف، كالخاشف، والخشوف، كصاحب، وصبور. وظبية مخشف، كمحسن: لها خشف، نقله الصاغاني. وانخشف فيه: دخل، وهو تكرار، فإنه قد تقدم له ذلك بغينه. وخاشف في ذمته: إذا سارع في إخفارها، وكان سهم بن غالب من رؤوس الخوارج خرج بالبصرة عند الجسر، فأمنه عبد الله بن عامر، فكتب إلى معاوية رضي الله تعالى عنه: قد جعلت لهم ذمتك، فكتب إليه معاوية رضي الله تعالى عنه: لو كنت قتلته كانت ذمة خاشفت فيها فلما قدم زياد صلبه على باب داره أي: سارعت إلى إخفارها، يقال: خاشف فلان إلى الشر، يريد: لم يكن في قتلك إياه إلا أن يقال: قد أخفر ذمته، يعني أن قتله كان الرأي. وخاشف الإبل ليلته: إذا سايرها. وخاشف السهم، مخاشفة: سمع له خشفة، أي: صوت، عند الإصابة بالغرض.
 ومما يستدرك عليه: الخشف من الإبل: التي تسير في الليل، الواحدة خشوف، وخاشف، وخاشفة، قال:
  بات يباري ورشات كالقطا
  عجمجمات خشفا تحت السرى قال ابن بري: الواحد من الخشف: خاشف، لا غير، فأما خشوف فجمعه: خشف. والورشات: الخفاف من النوق. وماء خاشف، وخشف: جامد. والخشيف من الماء: ما جرى في البطحاء تحت الحصى يومين أو ثلاثة، ثم ذهب. والخشف، محركة: اليبس، قال عمرو بن الأهتم:
  وشن مائحة في جسمها خشف                      كأنه بقباص الكشح محتـرق وجبال خشف: متواضعة، عن ثعلب، وأنشد:
  جون ترى فيه الجبال الخشفا
  كما رأيت الشارف الموحفا وأم خشاف، كشداد: الداهية، ويقال لها: خشاف، أيضا، بغير أم. وخاشف إلى الشر: بادر إليه. والخشف: الخزف، يمانية، نقله ابن دريد، كذا في اللسان، والصواب هو بالسين المهملة، وقد تقدم. والخشفة، محركة: واحدة الخشف: حجارة تنبت في الأرض نباتا، قاله الخطابي، وبه فسر حديث الكعبة: إنها كانت خشفة على الماء فدحيت.

### Türkçe

**الخشفن** ve **الخشفة**; ve “harekelenir” (yani: sonuncusu), yahut ikisi de; ve birincisi mastardır; o da: ses ve harekettir. Ondandır: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم Bilâl’e رضي الله عنه sözü: “Amelin nedir ey Bilâl? Çünkü ben kendimi cennete girer görmüyorum da **الخشفة**’yi işitiyorum; bakıyorum, ancak seni görüyorum.” Cevherî artırdı: “Ve denildi: **الخطاف**.” Leys dedi: “Ve kim **الخفاش** dedi ise, adının iştikakı, iki gözünün küçüklüğündendir.” Ve **وخشاف**; nisbetli olmayan: muhaddis; annesinden rivayet etti; **العباب**’da böyle. Dedim: O, Muhammed b. Kinâse’nin şeyhidir; Hâfız onu nakletti. Ve **وخشاف**: Tâlik et-tâbiî’nin babasıdır; ondan Sevâde b. Müslim rivayet etti. Ve **وخشاف**; **كغراب**: ع; A‘şâ dedi:
  “Bâtın **خشاف** ceylanlarından bir ceylan;
  havada bir çocuk anası, üvey olmayan.”

Ve **وخشاف**; **كشداد**: tâbiî Fâtıma’nın babasıdır; Abdurrahman b. er-Rabî‘ ez-Zuferî’den rivayet etti; ve onun sohbeti vardır. Dedim: Onun, sadakasını vermeyi men edeni öldürme hakkında bir hadisi vardır. Ve **وخشاف**: Ziml b. Amr b. el-‘Anz b. **خشاف** b. Hudeyd b. Vâsile b. Hârise b. Hind b. Harâm b. Dınne el-‘Uzerî’nin dedesidir; رضي الله عنه; onun bir heyet gelişi vardır; ve Sıffîn’de Muâviye رضي الله عنه’un şurta sahibi idi; Merc Râhit’te öldürüldü; musannifin, bu kitaptaki âdeti üzere, onun sohbetine işaret etmesi gerekirdi. Ve **أم خشاف**: dehâ (musibet); dedi:
  “Ankā’yı ve ‘unkafîrâ’yı taşırlar,
  ve **أم خشاف**’ı ve hınşefîrâ’yı.”

Ve **خشف**, **حد نصر** ve **ضرب** babından; **خشوفا** (damme ile) ve **خشفانا** (harekeli) olarak: yere gidip kaybolduğunda; o, **خاشف**’tir; ve **خشوف** ve **خشيف**, **كصاحب** ve **صبور** ve **أمير**. Ve **خشف** bir şeyin içine, **يخشف**: içine girdi; **كانخشف** gibi; o, **مخشف**’tir; ve **خشيف** ve **خشوف** ve **خاشف**, **كمنبر** ve **أمير** ve **صبور** ve **صاحب**. Ve **خشف الماء**: dondu. Ve **خشف البرد**: şiddetlendi. Cevherî dedi: **خشف الثلج**; bu, şiddetli soğukta olur; yürürken ona bir **خشفة** işitirsin. O (Cevherî), şair olan Kutâmî’ye ait olarak Sâğânî’nin şu beytini inşâd etti:
  “Yıldızın ciğeri göğü bir kışla yaraladığında,
  köpeğin uluduğu ve karın **خاشف** olduğu vakitte.”

İbn Berrî dedi: Onun şiirinde olan: “**السماء بسحرة**.” Ve **خشف** falan: yere gizlendiğinde; ve denilir: **خشف زيد**: gece yürüdüğünde; **خشفا** (harekeli). Ve **المخشف**, **كمقعد**: **اليخدضان**; Leys’ten. Sâğânî dedi: “Manası: don yeridir.” Dedim: Ve **اليخ**, Farsçada: don; ve **دان**: onun yeri; doğru olan budur. **اللسان** sahibi, **العين**’deki **اليخدان** lafzını görünce ve manasını anlamayınca, onu tashîf etti ve “o, **النجران**’dır” dedi; ve artırdı: “kapının üzerinde cereyan eden (şey)”; ben onu, ancak Ezherî’yi taklit eden sayarım; doğru olan, bizim zikrettiğimizdir; Allah hepsinden razı olsun.

Ve **المخشف**, **كمنبر**: aslan; dolaşmaya cüretinden dolayı. Ve ayrıca: geçen (ilerleyen) kılavuz. Leys dedi: **دليل مخشف**: gece **يخشف** eder. Ve onlarla **خشافة** (bulut gibi) etti; ve **خشف تخشيفا**: onlarla geçtiğinde; Leys inşâd etti:
  “Savaşın kuduzluğundan çekil; onunla yanma;
  çünkü onun iki kabileden bir **مخشف**’ı vardır.”

Ve **المخشف** ayrıca: gece yürüyüşüne cüret eden. Ebû Amr dedi: **رجل مخش مخشف**; ikisi de, gecenin dehşetine cüret eden iki kişidir; yahut o, gece dolaşandır; **الخشوف** gibi, **كصبور**; ve mastar **الخشفان** (harekeli)dir; o, gece dolaşmadır. İbn Berrî, Ebû Amr’dan hikâye etti: **الخشوف**: gece veya başkasında, cüretle giden. Ebû’l-Musâvir el-Absî’ye ait olarak inşâd etti:
  “Geceledik; içimizde kibirli keskin bir kılıç,
  karanlıkta **خشوف** bir serendâ; ıssızlığı birleştiren.”

Ve Ebû Züeyb’e ait olarak inşâd etti:
  “Ona yiğitlerden bir yırtık (delikanlı) nasip edildi;
  güven sahibi bir kardeş ve **خشوف** bir yırtık.”

Ve develerden **الأخشف**: uyuzun onu kapladığı; böylece **الشنج** yürüyüşüyle yürür; Leys söyledi. Ve **الشنج**, **ككتف**: **العين**’in nassı böyledir; **القاموس**’un diğer nüshalarında **الشيخ** vardır; o yanlıştır. Asma‘î dedi: Deve bütünüyle uyuz olduğunda: **أجرب أخشف** denilir. Leys dedi: “Ve denildi: uyuzu üzerinde kuruyan kimsedir.” Ferazdak dedi:
  “İkimizde de, bulaşmasından korkulan bir uyuz vardır;
  insanlara karşı, kızgınlıkları sürülmüş **أخشف**.”

İbn Düreyd dedi: Yemen ehlinin bazısı ona **الخزف** adını verir; sanırım onlar bununla, ondan kalın olanı tahsis ederler. Çoğulu: **خشف** (damme ile). Ve deve **خشف** etti, **كفرح**: **خشفا**; ve yine **خزف** etti: **خزفا**. Ve **الخشف**, üçlü (üç harekeli). Şeyhimiz dedi: meşhur olan dammedir, sonra kesredir; İbn Düreyd bununla yetindi: ceylan yavrusu, ilk doğduğunda. Asma‘î dedi: Ceylan ilk doğduğunda **طلا**dır, sonra **خشف**. Başkası dedi: o, **جدَايَة** olduktan sonra ceylandır; yahut o, ilk yürüyüşünde **خشف**’tır; yahut o, yavrularından ilk defa ürküp kaçan ve başıboş kalan (dişi)dir. Çoğulu: **خشفة**, **كقردة**; ve o, **خشفة**’dir, **هاء** ile.

Ve **الخشف**, fetha ile: zillet; **الخسف**’te (ihmâl edilmiş **السين** ile) bir lugattır. Ve **الخشف** ayrıca: yünün kötüsü; ve damme ile de gelir. Ve **الخشف**: yeşil sinek; çoğulu **أخشاف**; ve üçlüdür; fetha Leys’ten, damme Ebû Hanîfe’den. Ve denilir: o, **خشف**’tır, **كصرد**. Kesre ile: **الخشف بن مالك الطائي**. Dedim: Ve **أحمد بن عبد الله بن الخشف القارىء**: muhaddislerdendir. Ve **الخشف** (hareke ile): kaba kar; yürürken ona bir **خشفة** işitirsin; ve yine yumuşak don. Ve **خشف يخشف خشوفا**; ikisinde de, yani karda ve donda, **كالخشيف**; ve **للخشيف** fiil yoktur; denilir: su **خشيفا** olarak sabahladı. Leys inşâd etti:
  “Sen, **الخشيف** aşağı indiğinde,
  kar ve **شفان**; onun için bir **شفيف** vardır;
  bulut yığını; itici; derin çukurlar.”

Ve **الخشوف** **كصبور**: işlere giren ve korkmayan; **كالمخشف**. Ferrâ dedi: **الأخاشف**: yerin sert, katı **العزاز**’ı. Dedi: **الأخاسف** ise (ihmâl edilmiş **السين** ile) yumuşak topraktır; yerinde zikredilmiştir. Denilir: yerden **أخاشف**’a düştü. Ve denilir: **الخشيف**, **كأمير**: safranın kurusudur. Ve **الخشيف**: kılıçlardan geçen (keskin) olan; **كالخاشف** ve **الخشوف**, **كصاحب** ve **صبور**. Ve **ظبية مخشف**, **كمحسن**: onun **خشف**’ı vardır; Sâğânî nakletti. Ve **انخشف** onun içine: girdi; bu, tekrardır; çünkü onun, **بغينه** ile, bu daha önce geçti. Ve **خاشف** onun zimmetinde: onu bozmaya (ihfâr etmeye) sürat ettiğinde. Ve Sehm b. Gâlib, Hâricîlerin başlarındandı; Basra’da köprü yanında çıktı; Abdullah b. Âmir ona emân verdi; Muâviye رضي الله تعالى عنه’a yazdı: “Onlar için senin zimmetini kıldım.” Muâviye رضي الله تعالى عنه ona yazdı: “Eğer onu öldürseydin, içinde **خاشفت** ettiğin bir zimmet olurdu.” Ziyâd gelince onu evinin kapısında astı; yani: onu bozmaya sürat ettin. Denilir: falan şerre doğru **خاشف** etti; ister: onu öldürmende, ancak “zimmetini bozdu” denilmesi vardır; yani onu öldürmek görüş idi. Ve **خاشف الإبل** gecesinde: onlarla gece yürüdüğünde. Ve **خاشف السهم**, **مخاشفة**: hedefe isabet ettiğinde ona bir **خشفة**, yani bir ses işitildi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: develerden **الخشف**: gece yürüyen (dişiler); bir tanesi: **خشوف** ve **خاشف** ve **خاشفة**. Dedi:
  “Geceledi; **القطا** gibi **ورشات** ile yarışır;
  gece yürüyüşü altında **خشفا** (olarak) **عجمجمات**.”

İbn Berrî dedi: **الخشف**’ın tekili: yalnız **خاشف**’tir; **خشوف** ise onun çoğulu: **خشف**’tır. Ve **الورشات**: dişi develerden hafif olanlar. Ve **ماء خاشف** ve **خشف**: donmuş. Ve sudan **الخشيف**: çakılın altında, batḥâda iki yahut üç gün akan, sonra giden (su). Ve **الخشف** (harekeli): kuruluk. Amr b. el-Ehtem dedi:
  “Bedeninde **خشف** olan bir **مائحة**;
  sanki böğür yanının **قباص**’ında yanmış.”

Ve **جبال خشف**: alçak (mütevazı) dağlar; Sa‘leb’den. Ve inşâd etti:
  “Koyu (bir yer); onda **الجبال الخشفا**’yı görürsün,
  tıpkı **الشارف الموحفا**’yı gördüğün gibi.”

Ve **أم خشاف**, **كشداد**: dehâ (musibet); ve ona, **أم** olmaksızın da **خشاف** denilir. Ve şerre doğru **خاشف**: ona koştu. Ve **الخشف**: **الخزف**; Yemenî; İbn Düreyd nakletti; **اللسان**’da böyledir; doğru olan, onun ihmâl edilmiş **السين** ile olmasıdır; daha önce geçti. Ve **الخشفة** (harekeli): **الخشف**’ın bir tanesi: yerde bitki gibi biten taşlar; Hattâbî söyledi; ve onunla Kâbe hadisi tefsir edildi: “O, su üzerinde bir **خشفة** idi; sonra yayıldı (dahyet).”
