# خشل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خشل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خشل

الخَشْل: البَيْضة إِذا أَخْرَجْتَ جوفها؛ عن أَبي حنيفة. والخَشْل والخَشَل، مُحَرَّك الشين: المُقْلُ نفسه، قيل هو اليابس، وقيل هو رَطْبُه وصغاره الذي لا يؤكل، وقيل هو نواه، واحدته خَشْلة وخَشَلة؛ قال الكميت:
يَسْتَخْرِج الحَشَراتِ الخُشْنَ رَيِّقُها،
كأَن أَرؤسَها في مَوْجه الخَشَلُ
قال ابن بري: قال علي بن
حمزة إِنما هو الخَشْل، بسكون الشين لا غير، وأَما الخَشَل في بيت الكميت فإِنما حرَّكه ضرورة؛ قال ذو الرمة:
وساقت حَصَادَ القُلْقُلان، كأَنما
هو الخَشْل أَعرافُ الرِّياح الزَّعازِع
ويروى: كأَنه نَوَى الخَشْل أَي نوى المُقْل. والخَشْل: الرديء من كل شيء، وقد تَخَشَّل، وأَصله من ذلك. الليث: الخَشْل من المُقْل كالحَشَف من التَّمْر. ورجل مُخَشَّل ومخشول: مرذول وقد خَشَله. والخَشْل: رؤوس الحُلِيِّ من الخلاخيل والأَسْوِرة، وقيل: الخَشْل ما تَكَسَّر من رؤوس الحُلِيِّ وأَطرافِه، والخَشَل كذلك؛ قال الشماخ:
تَرَى قِطَعاً من الأَحناش فيه
جَماجِمُهن كالخَشَل النَّزِيع
ومما حكاه ابن بري عن علي بن حمزة قال: والخَشْل الأَسْوِرة والخلاخيل، بالإِسكان لا غير، وهو ما كان منها أَجْوَف غير مُصْمَت، وكل أَجوف غير مُصْمَت فهو خَشْلٌ، بالإِسكان. قال: وأَما رؤوس الأَسْوِرة والخلاخيل فلا تكون إِلا مُصْمَتة وليست خَشْلاً؛ قال: ومنه قول رؤبة:
كثَمَر الحُمَّاض غَيْرِ الخَشْل
أَي غير الرديء. وحكى ابن بري عن أَبي عمر الزاهد وابن خالويه وابن فارس وغيرهم في الخَشْل للمُقْل، كقول ابن حمزة إِنه بالإِسكان لا غير، وان ما ورد منه محرّكاً فهو على جهة الضرورة كبيت الكميت وكبيت الشماخ؛ قال ابن بري: هكذا رواه الخليل بتحريك الشين، قال: وقد قيل إِنهما لغتان، والأَعرف فيهما سكون الشين، قال: وقد روي بالتحريك أَيضاً عن ابن خالويه، قال: الخَشَل المُقْل والحُلِيُّ، وقال ابن خالويه: الخَشْل المُقْل اليابس، ويقال لرَطْبه البَهْشُ، ويقال لنواه المُلْجُ، ولسويقه الحَتِيُّ والعَكِيُّ والثَّتى، الثاء قبل التاء. ورجل مُخَشَّل: مُحَلَّى من ذلك. والخَشْل: ضرب من النبات أَصفر وأَحمر وأَخضر؛ قال الشاعر: حتى اكْتَسَتْ من ضَرْب كل شَكْل،
كَثَمر الحُمَّاض غَيْرِ الخَشْل
والخَشْل: رديء المُقْل. والخَشْل: ما تَكَسَّر من الحُلِيِّ، وقيل: إِن الخَشْل في بيت ذي الرمة رؤوس الحُليِّ. ويقال: الحَتِيُّ قِشْرة المُقْلة التي تؤكل، والمُقْلة نفسُها بلا قشر خَشْلة، وهي النَّواة، قال: فعلى هذا للفظة الخَشْل أَحد عشر معنى: المُقْل ونواه ويابسه ورديئه، والرديء من كل شيء، والحُلِيُّ ورؤُوسه وما تكَسَّر منه وما تَجَوَّف منه، والمُجَوَّف من كل شيء وضرب من النَّبْت، والخَنْشَلِيلُ نذكره في ترجمة خنشل فإِن سيبويه جعله مرة ثلاثيّاً وأُخرى رباعيّاً، والله أَعلم.

### Türkçe

**الخَشْل**: yumurta; içini çıkardığın zaman; Ebû Hanîfe’den. Ve **الخَشْل** ve **الخَشَل** (şîn’i harekeli): **المُقْل**’ün kendisi; “kurusu” denilmiştir, “yaşı ve yenmeyen küçüğü” denilmiştir, “çekirdeği” denilmiştir; tekili **خَشْلة** ve **خَشَلة**’dir; el-Kumeyt dedi ki:

“Onun salyası sert böcekleri çıkarır,
sanki onun başları, dalgasında **الخَشَل**’dir.”

İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza dedi ki: O ancak **الخَشْل**’dir; şîn’in sükûnuyla, başka değil; el-Kumeyt’in beytindeki **الخَشَل** ise onu ancak zaruret sebebiyle harekelemiştir; Zû’r-Rumme dedi ki:

“Ve **القُلْقُلان**’ın hasadını sevk etti; sanki
o, şiddetli rüzgârların yeleleri **الخَشْل**’dir.”

Şöyle de rivayet edilir: “sanki o, **الخَشْل**’in çekirdeğidir”; yani **المُقْل**’ün çekirdeği. Ve **الخَشْل**: her şeyin kötüsü; ve **تَخَشَّل** etti; aslı da bundandır. el-Leys: **الخَشْل**, **المُقْل**’den, **التَّمْر**’den **الحَشَف** gibidir. Ve **مُخَشَّل** ve **مخشول** adam: rezil; ve onu **خَشَله** etti. Ve **الخَشْل**: halhalların ve bileziklerin süslerinin başları; ve denilmiştir ki: **الخَشْل**, süslerin başlarından ve uçlarından kırılan şeydir; ve **الخَشَل** de böyledir; eş-Şemmâh dedi ki:

“Orada engereklerden parçalar görürsün;
onların kafatasları, koparılmış **الخَشَل** gibidir.”

İbn Berrî’nin Ali b. Hamza’dan naklettiği şeylerdendir; dedi ki: Ve **الخَشْل** bilezikler ve halhallardır; sükûnla, başka değil; ve o, onlardan içi boş, dolu (katı) olmayan şeydir; ve her içi boş, dolu (katı) olmayan şey **خَشْلٌ**’dür; sükûnla. Dedi ki: Bileziklerin ve halhalların başları ise ancak dolu (katı) olur; **خَشْلاً** değildir; dedi ki: Ve ondan, Ru’be’nin sözü:

“**الحُمَّاض**’ın meyvesi gibi; **الخَشْل** olmayan”

Yani: kötü olmayan. İbn Berrî, Ebû Ömer ez-Zâhid’den, İbn Hâlaveyh’ten, İbn Fâris’ten ve başkalarından, **الخَشْل**’in **المُقْل** için oluşu hakkında, İbn Hamza’nın “o ancak sükûnladır” sözü gibi (nakletti); ondan harekeli olarak gelen şey ise ancak zaruret yönündendir; el-Kumeyt’in beyti ve eş-Şemmâh’ın beyti gibi; İbn Berrî dedi: Halîl onu şîn’i harekeli olarak böyle rivayet etti; dedi ki: İkisinin iki lehçe olduğu da söylenmiştir; ve onlarda daha bilinen, şîn’in sükûnudur; dedi ki: İbn Hâlaveyh’ten de harekeli olarak rivayet edilmiştir; dedi ki: **الخَشَل** **المُقْل** ve süstür. Ve İbn Hâlaveyh dedi ki: **الخَشْل** kuru **المُقْل**’dür; ve onun yaşı için **البَهْشُ** denir; ve çekirdeği için **المُلْجُ** denir; ve uncuğu için **الحَتِيُّ** ve **العَكِيُّ** ve **الثَّتى** denir; **الثاء** harfi, **التاء**’dan önce. Ve **مُخَشَّل** adam: bununla süslenmiş. Ve **الخَشْل**: sarı, kırmızı ve yeşil bir bitki türü; şair dedi ki:

“Ta ki her şekilden bir türle örtündü;
**الحُمَّاض**’ın meyvesi gibi; **الخَشْل** olmayan.”

Ve **الخَشْل**: kötü **المُقْل**. Ve **الخَشْل**: süsten kırılan şey; ve denilmiştir ki: Zû’r-Rumme’nin beytindeki **الخَشْل**, süslerin başlarıdır. Ve denir ki: **الحَتِيُّ**, yenilen **المُقْلة**’nin kabuğudur; ve **المُقْلة**’nin kendisi, kabuksuz olarak **خَشْلة**’dir; ve o, çekirdektir; dedi ki: Buna göre **الخَشْل** lafzının on bir manası vardır: **المُقْل** ve onun çekirdeği ve kurusu ve kötüsü; ve her şeyin kötüsü; ve süs ve onun başları ve ondan kırılan şey ve ondan içi boş olan şey; ve her şeyin içi boş olanı; ve bitkiden bir tür; ve **الخَنْشَلِيلُ**’i, **خنشل** maddesinde zikredeceğiz; çünkü Sîbeveyh onu bir defa üç harfli, bir defa dört harfli kılmıştır; Allah daha iyi bilir.
