# خشم (خ-ش-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ش - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والميم معهما
خ ش م، خ م ش، ش خ م، ش م خ مستعملات
خشم:
الخَشْمُ: كسر الخَيْشوم، والخُشام: داءٌ يأخذ فيه، وسدةٌ، وصاحبه: مخشومٌ.
وخَشِمَ هو فهو أَخْشَمُ وفلانٌ ظاهر الخيشوم، أي: واسع الأنف ، قال:
أَخْشَمُ بادي النعو والخَيْشومِ
والخَيْشومُ: سَلائل سُودٌ، ونَغَفٌ في العظم. والسَّليلةُ: هَنَةٌ رَقيقةٌ، كاللَّحْم لينة وفي الأنف ثلاثة أعظم، فإذا انكسر منها عظم تَخَشَّم الخَيْشوم فصار مخشوماً .
والأخشم: الذي لايجد ريح طيبٍ، ولا نتنٍ.
والتَخَشُّمُ: من السكر، وذلك أن ريح الشراب تسور في خَيْشوم الشارب ثم تخالط الدماغ، فيذهب العقل فيقال: قد تَخَشَّم، وخَشَّمَهُ الشراب.
وخَياشيم الجبال: أنوفها.
خمش: الخامِشة، وجمعُها: الخوامشُ؛ صغار مسايل الماء والدَّوافع.
والخَمُوشُ: البعوض بلغة هذيلٍ، الواحدة بالهاء، قال:
كأن وغى الخَمُوشِ بجانبيه		ما تم يلتدمن على قتـيلِ
والخَمْشُ: في الوجه، وقد يستعمل في الجسد. والخُماشَةُ: الجناية والجراحة والكدمة.
شخم: شَخَمَ اللحم شخوماً: تغيرت رائحته . وطعامٌ شاخمٌ: فاسدٌ قد كرج وتغير.
شمخ: جبل شَامخٌ: طويل في السماء، ويجمع: شَوامِخ، وقد شمَخَ شُمُوخاً. وشَمَخَ فلان بأنفهِ.
وشَمَخ أنفه، إذا رفعه عزاً.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الشين** ve **الميم** onlarla birlikte
خ ش م، خ م ش، ش خ م، ش م خ kullanılagelenlerdir

**خشم**:
**الخَشْمُ**: **الخَيْشوم**’un kırılmasıdır; **الخُشام**: onda tutan bir hastalıktır ve bir tıkanıklıktır; onun sahibi: **مخشومٌ**’dur.
Ve **خَشِمَ**; o, o hâlde **أَخْشَمُ**’dur. Ve falan kimse **الخيشوم**’u açık olandır; yani: geniş burunlu. Dedi ki:
**أَخْشَمُ بادي النعو والخَيْشومِ**
Ve **الخَيْشومُ**: siyah sülaleler ve kemikte **نَغَفٌ**’tir. Ve **السَّليلةُ**: ince bir şeydir; et gibi yumuşaktır. Ve burunda üç kemik vardır; onlardan bir kemik kırılınca **الخَيْشوم** **تَخَشَّم** olur da **مخشوماً** olur.
Ve **الأخشم**: güzel koku da, kötü koku da bulmayan kimsedir.
Ve **التَخَشُّمُ**: sarhoşluktandır; bu da şudur ki içkinin kokusu içenin **خَيْشوم**’unda yükselir, sonra beyinle karışır; böylece akıl gider; “**تَخَشَّم** oldu” denir; ve içki onu **خَشَّمَهُ**.
Ve dağların **خَياشيم**’i: onların burunlarıdır.

**خمش**: **الخامِشة**; onun çoğulu: **الخوامشُ**; su yollarının ve iticilerin küçükleridir.
Ve **الخَمُوشُ**: Hüzeyl dilinde sivrisinektir; bir tanesi **الهاء** ile (söylenir). Dedi ki:
كأن وغى **الخَمُوشِ** بجانبيه		ما تم يلتدمن على قتـيلِ
Ve **الخَمْشُ**: yüzde (olan çiziktir); bedende de kullanılabilir. Ve **الخُماشَةُ**: suç/zarar verme, yara ve beredir.

**شخم**: **شَخَمَ** et **شخوماً**: kokusu değişti. Ve **شاخمٌ** yiyecek: bozulmuş, ekşimiş ve değişmiştir.

**شمخ**: **شَامخٌ** dağ: gökte uzun olandır; çoğulu: **شَوامِخ**; ve **شمَخَ** **شُمُوخاً**. Ve falan kimse burnuyla **شَمَخَ**.
Ve **شَمَخ** burnunu; onu izzetle kaldırdığı zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَيْشومُ: أقصى الأنف. وقد خَشَمْتُهُ خَشْماً، أي كسرت خَيْشومَهُ. وخَياشيمُ الجبال: أنوفها. ورجلٌ خُشامٌ، بالضم: غليظ الأنف. وكذلك الجبل الذي له أنفٌ غليظ. ورجلٌ أَخْشَمُ بيِّن الخَشَمِ، وهو داءٌ يعتري الأنف. والمخَشَّمُ، بفتح الشين مشدّدةً: السَكران الشديد السُكْر. وخِشَّمَ اللحمُ: تغيَّر.

##### Türkçe

**الخَيْشومُ**: burnun en ucu. Ve onu **خَشَمْتُهُ** **خَشْماً**; yani onun **خَيْشومَهُ**’unu kırdım. Ve dağların **خَياشيمُ**’i: onların burunlarıdır. Ve **خُشامٌ** (ötre ile) bir adam: burnu kalın. Ve yine burnu kalın olan dağ. Ve **أَخْشَمُ** bir adam, **الخَشَمِ**’i açıkça belli; o, burna arız olan bir hastalıktır. Ve **المخَشَّمُ**, **الشين**’in fethasıyla şeddeli olarak: şiddetli sarhoş, sarhoşluğu çok olan. Ve **خِشَّمَ** et: değişti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش م
خشم ، خمش ، شخم ، شمخ ، مخش : مستعملة .
خشم : قال الليث : الْخَشْمُ : كَسْرُ الْخَيْشُوم ،
والْخُشَامُ : داءٌ يأخذ فيه ، وسُدَّةٌ .
ويقال : خَشِمَ فلانٌ ، فهو أَخْشمُ ، وفلانٌ
ظاهرُ الْخَيْشُومِ _ أي : واسعُ الأَنْفِ
وأنشد :
أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ
قال : والْخَيْشُومُ : سلائِلُ سُودٌ ، ونَغَفٌ في
الْعَظْم ، والسَّلِيلَةُ هَنَةٌ رقيقة _ كاللحم _
لَيِّنَةٌ ، وفي الأنف ثَلاَثَةُ أَعْظُم ، فإذا انكسر
منها عَظْمٌ تَخَشَّمَ الْخَيْشُومُ ، فصار
مَخْشُوماً ، وَالأَخْشَمُ : الذي لا يجد ريح
طِيبٍ ولا نَتْنٍ ، والتَّخَشُّمُ : من السُّكْرِ
وذلك أنَّ ريح الشراب تَسُورُ في خَيْشُومِ
الشارب ، ثم تُخالط الدماغ فَيَذْهَبُ
العقلُ ، فيقالُ : تَخَشَّمَ وخَشَّمَ الشراب ،
وأنشد :
فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا
أي : المكَسَّرَ ، وَخَياشِيمُ الجِبَالِ : أُنُوفُها .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْخُشَامُ :
العظيمُ من الجبال ، وأنشد غيرُه :
ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ
وقال أبو عمرو : الْخُشَامُ : الطويل _ من
الجبال _ الذي له أَنْفٌ ، ويقال : إنَّ أَنْفَ
فلان لَخُشَامٌ _ إذا كان عظيماً .
خمش : شَمِر : قال ابن شُمَيْل : ما دون الدِّية :
فهي خُمَاشَاتٌ ، مثلُ قَطْع يد ، أو رجل ،
أو أُذُن أو عَين ، أو لَطْمَة ، أو ضَرْبة ،
بالعصا .
كُلُّ هذا خُمَاشَةٌ .
وقد أخذتُ خُمَاشَتي من فلان وقد
خَمَشَني فلان _ أي : ضرَبَني أو لَطَمَني أو
قَطَع عُضْواً مِنِّي ، وأخذ خُمَاشَتَهُ _ إذا
أقْتَصَّ .
وفي حديث قيس بن عاصم : ( أَنَّهُ جَمَعَ
بنيه عند موته _ وقال : كان بيني وبين بني
فلان خُمَاشَاتٌ في الجاهلية .
قال أبو عبيد : أراد بها جِنَاياتٍ
وجِرَاحَاتٍ .
وأنشد قول ذِي الرُّمَّة :
رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا
يصف عَيْراً وأُتُنَهُ وَرَمْحَهُنَّ إيَّاهُ _ إذا أراد
سِفَادَهُنَّ .
وأراد بقوله : ) ( رَبَاعٌ
) _ عَيْراً قد طلعت
رَبَاعِيَتَاهُ ، والامتثالُ : الاقتصاص .
وقال الليث : الْخامِشةُ وجَمْعُهَا الْخَوامِشُ _
وهي صغار المسَايِل والدوافع ، قلت :
سُمِّيَتْ خَامِشَةً لأنها تَخْمِشُ الأرض _ أي :
تَخُدُّ فيها بما تحمل من ماء السَيْل ،
والْحَوافِشُ : مدافع السيل _ الواحدة :
حَافِشةٌ .
ابن الأعرابي : الْخَمُوشُ : البعوض _ بلغة
هُذَيْلٍ ، واحدتها خَمُوشة ، وأنشد :
كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ
وفي الحديث : ) ( مَنْ سَأَلَ وَهُوَ غَنيٌّ _ جَاءَتْ
مَسْأَلَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُمُوشاً أو كُدُوحاً ) ( .
قال أبو عبيد : الْخُمُوشُ مثل الْخدُوشِ
يقال : خَمَشَتِ امرأةٌ وجْهَهَا تَخمِشُهُ خَمْشاً
وخُمُوشاً .
قال لَبِيدٌ _ يذْكُر نساءً قُمن يَنُحْنَ على عمه
أبي بَرَاءٍ :
يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ
شمخ : قال الليث : شَمَخَ فلانٌ بأَنْفِهِ ، وشمخَ
أنفُه لِيَ _ إذا رفع رأسَه عِزّاً وكِبْراً ، وجَبل
شَامِخٌ : طويلٌ في السماء ، وقد شَمَخَ
شُمُوخاً ، والجميع شَوَامِخُ .
قلت : ومن هذا قيل للمتكَبِّر : شَامِخٌ
وَشَمَّاخُ ، وشَمْخُ بْنُ فَزَارَة : بَطْنٌ منهم .
وقال أبو تراب : قال عَرَّامٌ : _ نِيّةٌ زَمَخٌ ،
وَشَمَخٌ وزَمُوخُ وشَمُوخٌ . وقد زَمَخ بأنفه ،
وَشَمَخَ .
شخم : أبو عبيد _ عن الفراء _ قال : أَشْخَمَ
اللحمُ إشْخَاماً _ إذا تغيَّرَتْ رِيحُه لا مِنْ
نَتِنٍ ولكن كراهةً .
وقال أبو زيد : يقال : أَشْخَمَ فُوهُ إِشْخَاماً
_ إذا تغيَّرت رِيحُه ، ولحمٌ فيه تَشْخِيمٌ _ إذا
تغيَّرتْ ريحه .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ الشُّخُمُ هُمُ
المسْتَدُّو الأُنُوفِ من الرَّوائح الطِّيِّبةِ أو
الخَبيثة .
قال : والشُّخُمُ : الْبِيضُ من الرجال ،
والشُّجُمُ _ بالجيم _ : الطِّوال الأعْفَارُ .
وقال : شَعَرٌ أَشْخَمُ _ إذا ابيضَّ ، وروضٌ
أَشْخَمُ : لا نبت فيه .
وفي ) ( النوادر ) ( حمار أَطْخَمُ ، وأَشْخَمُ
وأَدْغَمُ _ بمعنى واحد .

##### Türkçe

خ ش م
**خشم** , **خمش** , **شخم** , **شمخ** , **مخش** : kullanımdadır.

**خشم** : **الليث** dedi: **الْخَشْمُ** : **الْخَيْشُوم**’un kırılmasıdır,
ve **الْخُشَامُ** : onda tutan bir hastalıktır, ve bir tıkanıklıktır.
Ve denilir: falan **خَشِمَ** oldu, o hâlde o **أَخْشمُ**’dur; ve falan
**ظاهرُ الْخَيْشُومِ** — yani: burnu geniş olandır.
Ve inşad etti:
**أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ**
Dedi: ve **الْخَيْشُومُ** : siyah sülalelerdir, ve kemikte bir **نَغَف**’tir; ve **السَّلِيلَةُ** ince bir şeydir — et gibi —
yumuşaktır; ve burunda üç kemik vardır; onlardan bir kemik kırılınca **الْخَيْشُومُ** **تَخَشَّمَ** olur, böylece
**مَخْشُوماً** olur; ve **الأَخْشَمُ** : güzel koku ve ne pis koku bulan kişidir; ve **التَّخَشُّمُ** : sarhoşluktandır;
bu da şudur: içkinin kokusu içenin **خَيْشُوم**’unda dolaşır, sonra beyinle karışır da akıl gider; bu yüzden denilir:
**تَخَشَّمَ** ve içki **خَشَّمَ** etti.
Ve inşad etti:
**فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا**
Yani: kırılmış olanı; ve **خَياشِيمُ الجِبَالِ** : onların burunlarıdır.
**أبو عبيد** — **الأصمعي**’den — : **الْخُشَامُ** : dağlardan büyük olandır; ve başkası inşad etti:
**ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ**
Ve **أبو عمرو** dedi: **الْخُشَامُ** : uzun — dağlardan — burunu olan olandır; ve denilir: şüphesiz falanın burnu elbette **لَخُشَامٌ**’dır — eğer büyük ise.

**خمش** : **شَمِر** : **ابن شُمَيْل** dedi: diyetin altı: o hâlde onlar **خُمَاشَاتٌ**tır; el kesmek gibi, yahut ayak,
yahut kulak yahut göz, yahut tokat, yahut sopa ile bir vurma.
Bütün bunların hepsi **خُمَاشَةٌ**’dır.
Ve ben falandan **خُمَاشَتي**’mi aldım; ve falan beni **خَمَشَني** etti — yani: beni vurdu yahut tokatladı yahut
benden bir uzuv kesti; ve onun **خُمَاشَتَهُ**’sini aldı — eğer kısas yaptıysa.
Ve **قيس بن عاصم** hadîsinde: (Şüphesiz o, ölümü sırasında oğullarını topladı — ve dedi: benimle falan oğulları arasında
câhiliyede **خُمَاشَاتٌ** vardı.)
**أبو عبيد** dedi: onunla cinayetler ve yaralamalar kastetti.
Ve **ذِي الرُّمَّة**’nin sözünü inşad etti:
**رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا**
Bir yaban eşeğini, dişi eşeklerini ve onların ona mızraklamasını tasvir eder — onların çiftleşmesini istediği zaman.
Ve şu sözüyle kastetti: (**رَبَاعٌ**) — iki **رَبَاعِيَتَاهُ**’ı çıkmış bir yaban eşeği; ve **الامتثالُ** : kısastır.
Ve **الليث** dedi: **الْخامِشةُ** ve onun çoğulu **الْخَوامِشُ** — ve o, küçük sel yatakları ve iticilerdir; dedim:
ona **خَامِشَةً** adı verildi; çünkü o yeri **تَخْمِشُ** eder — yani: sel suyundan taşıdığı şeyle onda yarık açar;
ve **الْحَوافِشُ** : selin iticileridir — tekili: **حَافِشةٌ**.

**ابن الأعرابي** : **الْخَمُوشُ** : sivrisinektir — **هُذَيْلٍ** diliyle; tekili **خَمُوشة**; ve inşad etti:
**كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ**
Ve hadîste: (Kim zengin olduğu hâlde isterse — onun istemesi kıyamet gününde **خُمُوشاً** yahut **كُدُوحاً** olarak gelir.)
**أبو عبيد** dedi: **الْخُمُوشُ** **الْخدُوشِ** gibidir; denilir: bir kadın yüzünü **خَمَشَتِ**; onu **تَخمِشُهُ**
**خَمْشاً** ve **خُمُوشاً**.
**لَبِيدٌ** dedi — amcası **أبي بَرَاءٍ** üzerine ağıt yakan kadınları anarak:
**يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ**

**شمخ** : **الليث** dedi: falan burnuyla **شَمَخَ** etti; ve burnu bana karşı **شمخَ** etti — eğer başını izzet ve kibirle kaldırdıysa;
ve **جَبل شَامِخٌ** : gökte uzun olandır; ve o **شَمَخَ** **شُمُوخاً**; ve hepsi **شَوَامِخُ**tur.
Dedim: bundan dolayı kibirliye **شَامِخٌ** ve **شَمَّاخُ** denildi; ve **شَمْخُ بْنُ فَزَارَة** : onlardan bir koldur.
Ve **أبو تراب** dedi: **عَرَّامٌ** dedi: — bir niyet **زَمَخٌ** , ve **شَمَخٌ** ve **زَمُوخُ** ve **شَمُوخٌ**. Ve burnuyla **زَمَخ** etti,
ve **شَمَخَ** etti.

**شخم** : **أبو عبيد** — **الفراء**’dan — dedi: et **أَشْخَمَ** olur **إشْخَاماً** — eğer kokusu değişirse;
pis kokudan değil, fakat tiksinti olarak.
Ve **أبو زيد** dedi: denilir: ağzı **أَشْخَمَ** olur **إِشْخَاماً** — eğer kokusu değişirse; ve içinde **تَشْخِيمٌ** olan et —
eğer kokusu değişmişse.
**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — : **الشُّخُمُ** onlar, güzel yahut kötü kokulardan burunları tıkananlardır.
Dedi: ve **الشُّخُمُ** : erkeklerden beyaz olanlardır; ve **الشُّجُمُ** — **بالجيم** — : uzun, tozlu olanlardır.
Ve dedi: **شَعَرٌ أَشْخَمُ** — eğer beyazladıysa; ve **روضٌ أَشْخَمُ** : onda bitki yoktur.
Ve (**النوادر**)’de: **حمار أَطْخَمُ** , ve **أَشْخَمُ** ve **أَدْغَمُ** — tek bir anlamdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والشين وما يثلثهما)
  (خشع)  الخاء والشين والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على التَّطامُن. يقال خَشَع، إذا تطامَنَ وطأْطأَ رأسَه، يخشَع خُشوعاً. وهو قريبُ المعنى من الخضوع، إلاّ أنّ الخُضوع في البدَن والإقرارُ بالاستخذاء، والخشوعَ في الصَّوتِ والبصر. قال الله تعالى: ﴿خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ﴾ [القلم 43، المعارج 44]. قال ابنُ دريد: الخاشِع المستكينُ والرَّاكع. يقال اختشعَ فلانٌ، ولا يقال اختَشَع بَصرُه. ويقال: خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه، إذا ألْقى بُزاقاً لزِجاً. والخُشْعَة: قِطعةٌ من الأرض قُفٌّ قد غلبَتْ عليه السُّهولة. يقال قُفٌّ خاشع: لاطِئٌ بالأرض. قال ابنُ الأعرابيّ: بلدةٌ خاشعة: مُغْبَرَّة. قال جريرٌ:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  قال الخليل. خَشَعَ سَنامُ البَعير، إذا ذهَبَ إلاّ أقله.
  (خشف)  الخاء والشين والفاء يدلُّ على الغُموض والسَّتْر وما قارب ذلك. فالخُشَّاف: طائرُ الليل، معروف([2]). والمِخْشَف: الرّجل الجَريء على الليّل. ويقال خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً، إذا ذهَبَ في الأرض وهو قياس الباب. والأخْشَف: البعير الذي غطَّى جلدَه الجربُ؛ لأنّه إذا غطَّاه فقد سَتَره. وسيف خَشِيفٌ: ماضٍ، في ضريبَتِه غُموضٌ([3]). والخشْفَة: الصَّوت ليس بالشديد.
  ومما شذَّ عن الأصل الخَُِشْف: وهُوَ الغَزَال. وهو صحيح. ويقولون-والله أعلم- إنَّ الخشيف الثَّلج ويبيس الزَّعفَران([4]). وخشَفْت رأسَه بالحجر، إذا فضخْته. فإنْ كان هؤلاء الكلماتُ الثّلاثُ صحيحةً فقياسُها قياسٌ آخر، وهو من الهشْمِ والكَسْر.
  (خشل)  الخاء والشين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حَقارة وصِغَر. قالوا: الخَشْل الرديُّ مِن كلِّ شيء. قالوا: وأصلُه الصِّغار من المُقْل، وهو الخَشْل. الواحدة [خَشلْة]. قال الشَمّاخ يصف عُقَاباً ووكْرَه:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  يقول: إنّ في وكره رؤوسَ الحيّات. ويقال لِرُؤوس الحَلي، من الخلاخيل والأسورة خَشْل. وهذا على معنى التشبيه، أو لأنَّ ذلك أصغرُ ما في الحَلْي. وكان الأصمعيُّ يفسِّر بيت الشماخ على هذا.
  قال: وشبّه رؤوس [الأحناش] بذلك، وهو أشْبَه. ويقال إنّ الخَشْل البَيْض إذا أخرج ما في جَوْفه. فإن كان هذا صحيحاً فلا شيءَ أحقَرُ من ذلك. وهو قياس الباب.
  (خشم)  الخاء والشين والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاعٍ. فالخَيْشوم: الأنف. والخَشَم: داءٌ يعتَرِيه. والرجل الغليظُ الأنْفِ خُشَام. والمُخَشَّم: الذي ثار([6]) الشَّرابُ في خَيشومه فسَكِر. وخياشيم الجِبال: أنوفُها.
  وشذَّت عن الباب كلمةٌ إن كانت صحيحة. قالوا: خَشِم اللّحمُ تغيّر.
  (خشن)  الخاء والشين و*النون أصلٌ واحد، وهو خلافُ اللِّين. يقال شيءٌ  خَشِنٌ. ولا يكادُون يقولون في الحجَر إلاَّ الأخْشَن. قال:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  واخشَوْشَنَ الرَّجُل، إذا تماتَنَ وترك التُّرْفَةَ. وكتيبة خشناءُ، أي كثيرة السِّلاح.
  (خشي)  الخاء والشين والحرف المعتل يدلُّ على خَوف وذُعْر، ثمّ يحمل عليه المجاز. فالخَشيَة الخَوْف. ورجلٌ خَشْيَانُ. وخاشانِي فلانٌ فخشَيْتُه، أي كنتُ أشّد خَشْيةً منه.
  والمجاز قولهم خَشِيت بمعنى عَلِمت. قال:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])أي علِمتُ. ويقال هذا المكانُ أخْشَى من ذلك، أي أشدُّ خوفاً.
  ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن الجمعُ بينهما على بُعدٍ، الخَشْوُ: التمر الحَشَف. وقد خَشَتِ النَّخلةُ تَخْشُو خَشْواً. والخَشِيُّ من اللّحم([9]): اليابسُ.
  (خشب)  الخاء والشين والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خشونةٍ وغِلَظ. فالأخْشَب: الجبَلُ الغليظ. ومن ذلك قول النبي صلى الله عليه وسلم، في مكّة: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". يريد جبلَيْها. وقول القائل يصف بعيراً:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  فإنّه شبَّهَ ارتفاعَه فوق النُّوق بالجبَل. والخَشِيب السيف الذي بُدِئَ طَبعُه؛ ولا يكون في هذه الحال إلاّ خَشِناً. وسهمٌ مخْشوبٌ وخشيبٌ، وهو حين يُنْحَتُ. وجَمَلٌ خشيب: غليظ. وكلُّ هذا عندي مشتقٌّ من الخشَب. وتخشَّبت الإبل، إذا أكَلَتِ اليبيسَ من المرعَى. ويقال جَبْهةٌ خَشْبَاءُ: كريهة يابسة ليست بمستوية. وظَليمٌ خشيبٌ: غليظ. قال أبو عُبيد: الخشيبُ السَّيفُ الذي بُدِئَ طبعُه؛ ثمّ كثُر حتَّى صار عندهم الخشيبُ الصقيلَ.
  (خشر)  الخاء والشين والراء يدلُّ على رداءةٍ ودُونٍ. فالخُشَارة: ما بقي [على] المائدةِ، ممّا لا خيرَ فيه. يقال خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً، إذا بَقّيت الرَّدِيّ([11]). ويقال الخُشَارة من الشَّعير: ما لا لُبَّ لـه، فهو كالنُّخَالة. وإنّ فُلاناً لَمِنْ خُشارة النّاس، أي رُذَالِهم.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) انظر خزانة الأدب (2: 166).
([2]) وهو الذي يقال له الخفاش.
([3]) في الأصل: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([5]) ديوان الشماخ 61 واللسان (خشل).
([6]) في الأصل والمجمل: "سار"، صوابه في اللسان.
([7]) انظر ما سبق في مادة ثني (1: 391)، وكذا اللسان (خشن).
([8]) البيت في المجمل واللسان (خشى).
([9]) في اللسان والمجمل: "من الشجر".
([10]) وكذا في اللسان والمخصص (10: 77)، فالضمير في "منه" للبعير، لكن في المجمل "منها"، وضمير هذه للنوق.
([11]) في المجمل: "خشرت ذاك إذا أبقيته"، والمعنيان مذكوران في اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** و**الشين** وما يثلثهما)
  (**خشع**)  **الخاء** ve**الشين** ve**العين** tek bir asıldır; alçalmaya delâlet eder. **خَشَع** denir, alçaldığı ve başını eğdiği zaman; **يخشَع خُشوعاً**. O, **الخضوع**’dan mana bakımından yakındır; ancak **الخُضوع** bedende ve aşağılanmayı ikrar etmedir; **الخشوع** ise seste ve bakıştadır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ**﴾ [القلم 43، المعارج 44]. İbn Düreyd dedi: **الخاشِع**; boyun eğen ve rükû eden kimsedir. **اختشعَ فلانٌ** denir; **اختَشَع بَصرُه** denmez. Ve denir: **خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه**; yapışkan bir tükürük attığı zaman. **الخُشْعَة**: düzlüğün galip geldiği, sert bir yer parçasıdır. **قُفٌّ خاشع** denir: yere yapışık. İbnü’l-A‘râbî dedi: **بلدةٌ خاشعة**: tozlu. Cerîr dedi:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  Halîl dedi. **خَشَعَ سَنامُ البَعير**; devenin hörgücü, azı hariç gittiği zaman.

  (**خشف**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الفاء** kapalılığa ve örtmeye ve buna yakın olana delâlet eder. **الخُشَّاف**: gece kuşu; bilinen([2]). **المِخْشَف**: geceye karşı cesur adam. Ve denir: **خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً**; yeryüzünde gittiği zaman; bu, babın kıyasıdır. **الأخْشَف**: derisini uyuzun kapladığı deve; çünkü onu kapladığı zaman onu örtmüştür. **سيف خَشِيفٌ**: keskin; vuruşunda bir kapalılık vardır([3]). **الخشْفَة**: şiddetli olmayan sestir.
  Asıldan şâz olanlardan: **الخَُِشْف**; o, ceylandır. Ve o sahihtir. Ve derler -Allah daha iyi bilir-: **الخشيف** kar ve safranın kurusudur([4]). Ve **خشَفْت رأسَه بالحجر**; onu taşla ezdiğin zaman. Şu üç kelime sahih ise, onların kıyası başka bir kıyastır; o da **الهشْم** ve**الكَسْر**’dendir.

  (**خشل**)  **الخاء** ve**الشين** ve**اللام** tek bir asıldır; hakirlik ve küçüklüğe delâlet eder. Dediler: **الخَشْل** her şeyden kötü olandır. Dediler: aslı, **المُقْل**’den küçüklüktür; o da **الخَشْل**’dir. Tekili [**خَشلْة**]. Şemmâh, bir kartalı ve yuvasını vasfederek dedi:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  Der ki: yuvasında yılanların başları vardır. Ve **الخلاخيل** ve**الأسورة** gibi ziynetlerin başlarına **خَشْل** denir. Bu, benzetme manası üzerinedir; yahut çünkü o, ziynette olanın en küçüğüdür. Asma‘î, Şemmâh’ın beytini bunun üzerine tefsir ederdi.
  Dedi: **[الأحناش]**’ın başlarını bununla benzetti; ve o daha uygundur. Ve denir ki: **الخَشْل**; içindekini çıkardığı zaman yumurtadır. Bu sahih ise, bundan daha hakir bir şey yoktur. Ve o, babın kıyasıdır.

  (**خشم**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الميم** tek bir asıldır; yükselmeye delâlet eder. **الخَيْشوم**: burundur. **الخَشَم**: ona arız olan bir hastalıktır. Burnu kalın olan adama **خُشَام**. **المُخَشَّم**: içki **خَيشوم**’unda kabarıp da sarhoş olan kimsedir. Dağların **خياشيم**’i: burunlarıdır.
  Babdan şâz oldu bir kelime; sahih ise. Dediler: **خَشِم اللّحمُ**; et değişti.

  (**خشن**)  **الخاء** ve**الشين** ve**النون** tek bir asıldır; o, yumuşaklığın zıddıdır. **شيءٌ خَشِنٌ** denir. Taş hakkında ise neredeyse ancak **الأخْشَن** derler. Dedi:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  **واخشَوْشَنَ الرَّجُل**; adam katılaştığı ve refahı terk ettiği zaman. **كتيبة خشناءُ**: yani silahı çok olan.

  (**خشي**)  **الخاء** ve**الشين** ve illetli harf; korku ve dehşete delâlet eder; sonra mecaz ona hamledilir. **الخَشيَة**: korkudur. **رجلٌ خَشْيَانُ**. **خاشانِي فلانٌ فخشَيْتُه**; yani ondan daha şiddetli korku içinde oldum.
  Mecaz, onların **خَشِيت**’i **عَلِمت** manasında söylemeleridir. Dedi:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])yani bildim. Ve denir: **هذا المكانُ أخْشَى من ذلك**; yani daha şiddetli korkudur.
  Babdan şâz olanlardan -ve ikisi arasında uzakça birleştirme mümkün olabilir-: **الخَشْوُ**; **الحَشَف** hurmadır. Ve **خَشَتِ النَّخلةُ تَخْشُو خَشْواً**. **الخَشِيُّ من اللّحم**([9]): kuru olandır.

  (**خشب**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الباء** tek bir asıldır; kabalığa ve kalınlığa delâlet eder. **الأخْشَب**: kalın dağdır. Bundan, Peygamber’in -sallallahu aleyhi ve sellem- Mekke hakkında sözü: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". İki dağını kasteder. Bir kimsenin, bir deveyi vasfederek sözü:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  Çünkü onun, dişi develerin üstündeki yükselişini dağa benzetti. **الخَشِيب**: tab‘ı başlatılmış kılıçtır; ve bu hâlde ancak kaba olur. **سهمٌ مخْشوبٌ** ve**خشيبٌ**; o, yontulduğu zamandır. **جَمَلٌ خشيب**: kalın. Bütün bunlar, benim yanımda **الخشَب**’den türemiştir. **تخشَّبت الإبل**; develer, otlaktan kuruyu yediği zaman. Ve denir: **جَبْهةٌ خَشْبَاءُ**: çirkin, kuru, düz olmayan. **ظَليمٌ خشيبٌ**: kalın. Ebû Ubeyd dedi: **الخشيبُ**; tab‘ı başlatılmış kılıçtır; sonra çoğaldı, ta ki onların yanında **الخشيبُ** parlak olana dönüştü.

  (**خشر**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الراء** kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. **الخُشَارة**: sofrada kalan, hayır olmayan şeydir. **خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً** denir; kötü olanı bıraktığım zaman([11]). Ve denir: arpadan **الخُشَارة**; özü olmayan şeydir; o, kepek gibidir. Ve muhakkak ki falan kimse, insanların **خُشارة**’sındandır; yani onların rezillerindendir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Edeb Hazinesi’ne bak (2: 166).
([2]) O, **الخفاش** denilen şeydir.
([3]) Asılda: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) Kâmûs’ta zikredildi, Lisân’da zikredilmedi.
([5]) Şemmâh divanı 61 ve Lisân (**خشل**).
([6]) Asılda ve Mücmel’de: "سار"; doğrusu Lisân’dadır.
([7]) Daha önce **ثني** maddesinde geçen yere bak (1: 391); ayrıca Lisân (**خشن**).
([8]) Beyit Mücmel’de ve Lisân’da (**خشى**).
([9]) Lisân ve Mücmel’de: "من الشجر".
([10]) Lisân ve Muhaṣṣaṣ’ta (10: 77) da böyledir; "منه"deki zamir deve içindir; fakat Mücmel’de "منها"dır; bunun zamiri dişi develeredir.
([11]) Mücmel’de: "خشرت ذاك إذا أبقيته"; iki mana Lisân’da zikredilmiştir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ش م
إن ريحه تسور في الخياشيم‏.‏
ورجل أخشم وبه خشم وهو الذي لا يجد الروائح لسدة في خياشيمه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أشرفت خياشيم الجبال وهي أنوفها‏.‏

##### Türkçe

خ ش م
“Şüphesiz onun kokusu **الخياشيم** içinde dolaşır.”
**أخشم** bir adam; onda **خشم** vardır: o, **خياشيم**inde bir tıkanıklık sebebiyle kokuları bulmayan kimsedir.‏
Mecazdan: Dağların **خياشيم**i yükseldi; yani onların **أنوف**larıdır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَشِمَ اللحمُ خَشَماً وأَخْشَمَ: تغيرت رائحته. والخَيْشُوم من الأَنف: ما فوق نُخْرَتِهِ من القَصَبة وما تحتها من خَشارِمِ رأْسه، وقيل: الخَياشِيمُ غَراضيف في أَقصى الأَنف بينه وبين الدماغ، وقيل: هي عُروق في باطن الأَنف، وقيل: الخَيْشُومُ أَقصى الأَنف. والخَشْمُ: كسْر الخَيْشُومِ؛ خَشَمَهُ يَخشِمُهُ خَشْماً: كسر خَيشومَهُ. وخَياشِيمُ الجبال: أُنوفها؛ وأَنشد ابن بري لذي الرُّمَّة:
من ذِرْوَةِ الصَّمَّان خَيْشُومُ
قال أَبو حنيفة: وقيل لابنة الخُسِّ أَيُّ البلادِ أَمْرَأُ؟ قالت: خَياشِيم الحَزَنِ أَو جِواءُ الصَّمَّانِ. والخَشَمُ والخُشوم: سَعَةُ الأَنف، خَشِمَ خَشَماً وخُشوماً وهو أَخْشَمُ. والخَشَمُ: داء يأْخذ في جوف الأَنف فتتغير رائحته؛ والخُشامُ: داء يأْخذ فيه وسُدَّةٌ، وصاحبه مَخْشومٌ. ورجل أَخْشَمُ بَيِّنُ الخَشَمِ: وهو داء يعتري الأَنف. وفلان ظاهر الخَيْشومِ أَي واسع الأَنف؛ وأَنشد:
أَخْشَم بادي النَّعْوِ والخَيْشومِ
والخَشَمُ: سقوط الخَياشيم وانسدادُ المُتَنَفِّس ولا يكاد الأَخْشَمُ يَشُمُّ شيئاً. والخُشامُ: كالخَشَمِ. وفي الأَنف ثلاثة أَعظم فإِذا انكسر منها عظم تَخَشَّمَ الخَيْشومُ فصار مَخشوماً. والأَخْشَمُ: الذي لا يجد ريح طيب ولا نَتْنٍ. وفي الحديث: لقي الله وهو أَخْشَمُ. وفي حديث عمر: أَن مَرْجانةَ ولِيدتَهُ أَتت بولدِ زِناً، فكان عمرُ يحمله على عاتقه ويَسْلِتُ خَشَمَهُ؛ الخَشَمُ: ما يسيل من الخَياشِيم أَي يمسح مُخاطه وما سال من خَيْشومِه. ورجل مَخْشُوم ومُتَخَشّمٌ ومُخَشَّمٌ، بفتح الشين مشددة: سكران، مشتقّ من الخَيْشُومِ؛ قال الأَعشى:
إِذا كان هِنْزَمْنٌ ورُحْتُ مُخَشَّماً
وخَشَّمَه الشرابُ: تَثَوَّرَتْ ريحه في الخَيْشُومِ وخالطت الدماغ فأَسكرته، والاسم الخُشْمَةُ، وقيل: المُخَشَّمُ السكران الشديد السُّكر من غير أَن يشتق من الخَيْشُوم. التهذيب: والتَّخَشُّم من السُّكر، وذلك أَن ريح الشراب تَثُور في خَيْشُومِ الشارب ثم تخالط الدماغ فيذهب العقل، فيقال: تَخَشَّمَ وخَشَّمَه الشرابُ؛ وأَنشد:
فأَرْغَمَ اللهُ الأُنوفَ الرُّغَّمَا،
مَجْدوعَها والعَنِتَ المُخَشَّما
أَي المكسَّر. والخُشامُ: العظيم من الأُنوف وإِن لم يكن مُشْرِفاً. ويقال: إِن أَنف فلان لَخُشامٌ إِذا كان عظيماً. ورجل خُشامٌ، بالضم: غليظ الأَنف، وكذلك الجبَل الذي له أَنف غليظ. والخَيْشُومُ: سَلائلُ سُود ونَغَفٌ في العظم، والسَّلِيلَةُ هَنَةٌ رقيقة كاللحم. وخَياشِيم الجبال: أُنوفها. والخُشامُ: العظيم من الجبال؛ وأَنشد:
ويَضْحَى به الرَّعْنُ الخُشامُ كأَنَّه،
وراء الثَّنايا، شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ
أَبو عمرو: الخُشامُ الطويل من الجبال الذي له أَنف.
وابن الخُشامِ: من فُرسانهم؛ قال مُرَقِّشٌ:
أَبَأْتُ، بثَعْلَبَةَ بن الخُشا
مِ، عَمْرَو بنَ عَوْفٍ فَزاحَ الوَهَلْ

##### Türkçe

**خَشِمَ** et, **خَشَماً** ve **أَخْشَمَ**: kokusu değişti. Ve burundan **الخَيْشُوم**: onun **نُخْرَتِهِ**’nin üstündeki **القَصَبة**’den olan şey ve onun altındaki başının **خَشارِمِ**’inden olan şeydir; ve denildi ki: **الخَياشِيمُ** burunun en sonunda, onunla beyin arasında kıkırdaklardır; ve denildi ki: onlar burunun iç tarafında damarlardır; ve denildi ki: **الخَيْشُومُ** burunun en sonudur. Ve **الخَشْمُ**: **الخَيْشُومِ**’un kırılmasıdır; onu **خَشَمَهُ** **يَخشِمُهُ** **خَشْماً**: onun **خَيشومَهُ**’unu kırdı. Dağların **خَياشِيمُ**’i: onların burunlarıdır; ve İbn Berrî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad etti:

من ذِرْوَةِ الصَّمَّان خَيْشُومُ

Ebû Hanîfe dedi: ve **الخُسِّ**’ün kızına “hangi belde daha **أَمْرَأُ** (otlakça daha iyi)?” denildi; dedi ki:
**خَياشِيم** **الحَزَنِ** yahut **جِواءُ** **الصَّمَّانِ**. Ve **الخَشَمُ** ve **الخُشوم**: burunun genişliğidir; **خَشِمَ** **خَشَماً** ve **خُشوماً** ve o **أَخْشَمُ**’dur. Ve **الخَشَمُ**: burunun iç boşluğunda tutan bir hastalıktır da kokusu değişir; ve **الخُشامُ**: onda tutan bir hastalık ve bir tıkanıklıktır; ve onun sahibi **مَخْشومٌ**’dur. Ve bir adam **أَخْشَمُ** **بَيِّنُ** **الخَشَمِ**: ve o, buruna arız olan bir hastalıktır. Ve falan **ظاهر** **الخَيْشومِ**’dur, yani burunu geniştir; ve inşad etti:

أَخْشَم بادي النَّعْوِ والخَيْشومِ

Ve **الخَشَمُ**: **الخَياشيم**’in düşmesi ve **المُتَنَفِّس**’in tıkanmasıdır; ve **الأَخْشَمُ** neredeyse hiçbir şey koklamaz. Ve **الخُشامُ**: **الخَشَمِ** gibidir. Burunda üç kemik vardır; onlardan bir kemik kırılınca **الخَيْشومُ** **تَخَشَّمَ** olur da **مَخشوماً** olur. Ve **الأَخْشَمُ**: ne güzel koku ne de pis koku kokusu bulmayan kimsedir. Hadiste: Allah’a kavuştu, hâlbuki o **أَخْشَمُ** idi. Ömer’in hadisinde: onun câriyesi Mercâne zina ile bir çocuk getirdi; Ömer onu omzunda taşırdı ve onun **خَشَمَهُ**’unu **يَسْلِتُ** ederdi; **الخَشَمُ**: **الخَياشِيم**’den akan şeydir; yani onun sümüğünü ve onun **خَيْشومِه**’undan akanı siler. Ve bir adam **مَخْشُوم** ve **مُتَخَشّمٌ** ve **مُخَشَّمٌ**, şînin fethasıyla şeddeli: sarhoş; **الخَيْشُومِ**’dan türetilmiştir; A‘şâ dedi:

إِذا كان هِنْزَمْنٌ ورُحْتُ مُخَشَّماً

Ve içki onu **خَشَّمَهُ**: kokusu **الخَيْشُومِ**’da kabardı ve beyinle karıştı da onu sarhoş etti; adı **الخُشْمَةُ**’dır. Ve denildi ki: **المُخَشَّمُ**, **الخَيْشُوم**’dan türetilmeksizin, şiddetli sarhoş olan sarhoştur. **التهذيب**: ve **التَّخَشُّم** sarhoşluktandır; bu da şudur ki, içkinin kokusu içenin **خَيْشُومِ**’unda kabarır, sonra beyinle karışır da aklı giderir; bu sebeple “**تَخَشَّمَ**” ve “içki onu **خَشَّمَهُ**” denir; ve inşad etti:

فأَرْغَمَ اللهُ الأُنوفَ الرُّغَّمَا،
مَجْدوعَها والعَنِتَ المُخَشَّما

Yani: kırılmış olan. Ve **الخُشامُ**: çıkık olmasa bile burunların büyüğüdür. Ve “falanın burnu elbette **لَخُشامٌ**” denir; büyük olduğu zaman. Ve bir adam **خُشامٌ**, damme ile: burnu kalın olan; ve burnu kalın olan dağ da böyledir. Ve **الخَيْشُومُ**: kemikte siyah akıntılar ve kurtçuklar; ve **السَّلِيلَةُ** et gibi ince bir şeydir. Dağların **خَياشِيم**’i: onların burunlarıdır. Ve **الخُشامُ**: dağların büyüğüdür; ve inşad etti:

ويَضْحَى به الرَّعْنُ الخُشامُ كأَنَّه،
وراء الثَّنايا، شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ

Ebû Amr: **الخُشامُ**, burnu olan dağların uzun olanıdır.
Ve **ابن الخُشامِ**: onların süvarilerindendir; Muraqqiş dedi:

أَبَأْتُ، بثَعْلَبَةَ بن الخُشا
مِ، عَمْرَو بنَ عَوْفٍ فَزاحَ الوَهَلْ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ش م * * الخَيْشُومُ * أقصى الأنف ورجل * أخشَمُ * بين * الخَشَمِ * وهو داء يعتري الأنف

##### Türkçe

* خ ش م * * **الخَيْشُومُ** * burnun en uç kısmı; ve bir adam: * **أخشَمُ** *; arasında * **الخَشَمِ** *; ve o, burnu etkileyen bir hastalıktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( خَشِم اللَّحْمُ ، كَفَرِح ) خَشَماً | ( وَأَخْشَم وَتَخَشَّم ) كذا في النُّسَخ ، | والصَّوابُ : وخَشَّم مُشَدَّداً ، كما هو | نَصّ الجَوْهَرِيّ ، وعليه اقْتَصَر ، وأما | تَخَشَّم فلم أَرَه في أُمَّهات اللُّغَة التي | مِنْها مَأْخَذُ المُصَنّف : ( تَغَيَّرت | رائِحَتُه ) . | | ( والخَيْشُومُ ) فَيْعول من الخَشم ، | وهو ( من الأَنْفِ : ما فَوْقَ نُخْرَتِه من | القَصَبةِ وما تَحْتَها من خَشَارِم | الرَّأْسِ ) ، كذا في المُحْكَم . وفي | الصّحاح . الخَيْشُوم : أَقْصَى الأَنف ، | ( و ) قيل : ( الخَيَاشِيمُ : غَرَاضِيفُ في |

| أَقْصَى الأَنْفِ بَيْنَه وبَيْنَ الدِّماغ . أو ) | هي ( عُروقٌ في بَطْنِ الأَنْفِ ) . ونَصّ | المُحْكَم في باطِن الأنفِ . | | ( وخَشَمه يَخْشِمه ) خَشْماً من حَدّ | ضَرَب : ( كَسَر خَيْشُومَه ) . نقله | الجوهريّ . | | ( وخَشِمَ ) الرجلُ ( كَفَرِح : خَشَماً ) | مُحَرَّكَة على القِياسِ ، ( وخُشوماً ) | بالضّمّ على غَيْرِ قِياس : ( اتَّسَعَ أنفُه | فهو أَخْشَم ) وَاسِعُ الأَنْف . | | ( و ) خَشِم ( الأَنْفُ ) خَشَماً : | ( تَغَيَّرت رائِحَتُه من داءٍ فيه ) ، وهي | السُّدَّةُ ، وقيل : كَسْر عَظْم من عِظَام | الأَنْف الثَّلاَثة ( فَهُوَ ) أي الأَنْفُ | ( أخشَمُ : ، وصاحِبُه مَخْشُوم . | | ( و ) خَشِم ( فُلانٌ خَشَماً ) مُحَرَّكة | ( وخُشاماً بالضَّم : سَقَطت | خَياشِيمُه ) ، وانسدّ مُتَنَفَّسُه ، | ( والأَخْشَم لا يكاد يَشمُّ شَيْئاً ) طَيِّباً | كان أو نَتِنا لِسُدَّة في خَياشِيمِه من | كَسْر إِحْدَى العِظام الثَّلاث ، ومنه | الحَدِيثُ :   لَقِي اللهَ وهو أَخْشَم   . | | ( وَرجل مُخَشَّمٌ ، كَمُعَظَّمٍ ومَخْشُوم | ومُتَخَشِّم ) أي : ( سَكْرانُ ) ، مُشْتَق من | الخَيْشُوم . قال الأَعْشَى : | % ( إذا كان هِيزَمْرٌ ورُحْتُ مُخَشَّماً % ) % | | ( و ) قَد ( خَشَّمه الشَّرابُ تَخْشِيماً ) : | إذا ( تَثَوَّرَتْ ) ، كذا في النُّسَخ ، وهو | الصَّوابُ . وفي المحكم : تَشَوَّرت | ( رائِحَتُه في الخَيْشُومِ ) وخَالَطَت | الدِّماغ ( فأسْكَرَتْه ، والاسْمُ الخُشْمَة | بالضّمّ ) . وقيل : المُخَشَّمُ السَّكرانُ | الشَّدِيد السُّكْر من غير أن يُشْتَقّ من | الخَيْشوم . وفي التَّهذيب :   التَّخَشُّم | من السُّكرِ ، وذلك أَنَّ رِيحَ الشَّراب | تَثُور في خَيْشُوم الشّارِب ثم |

| تُخالِطُ الدِّماغ فيَذْهَب العَقْلُ ، فيقال : | تَخَشَّم وخَشَّمه الشَّرابُ   . | | ( و ) الخُشامُ ( كَغُرابٍ : الأَسَدُ ) | لِعِظَمِ أَنْفِه . | | ( و ) أيضاً ( العَظِيمُ من الأُنوفِ ) وإن | لم يكن مُشْرِفاً . يقال : إِنَّ أنفَ فُلان | لَخُشامٌ إذا كان عَظِيماً . | | ( و ) من المَجَاز : الخُشامُ : العَظِيم | من ( الجِبال ) ، قال الشّاعِرُ : | % ( وَيَضْحَى به الرَّعْنُ الخُشامُ كأَنَّه % | وَراءَ الثَّنَايا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِل ) % | | وقال أبو عَمْرٍ و : الخُشامُ : الطَّوِيلُ | من الجِبال الذي له أَنْف ، زاد غيره : | غَلِيظ . | | ( وثَعْلَبَةُ بن الخُشامِ : فارِسٌ ) . قال | مُرَقِّشٌ : | % ( أبأتُ بِثَعْلَبةَ بنِ الخُشامِ % | عمرَو بن عَوْفٍ فَزَاحَ الوَهَلْ ) % | | ( و ) الخَشّامُ ( كَشَدَّادٍ : لَقَب عَمْرِو | اْبنِ مَالِك لِكِبَرِ أَنْفِه ) ، وضَبَطه | الحافِظُ في التَّبْصِير كَغُراب ، ولَعَلَّه | الصّواب فَتَأَمَّل ذلك . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الخَيْشُومُ : سلائِلُ سُودٌ ونَغَف في | العَظْم ، والسَّلِيلة : هَنَةٌ رَقِيقَةٌ | كاللَّحم . | | وخَيَاشِيمُ الجِبال : أُنوفُها . وهو | مجاز . قال أبو حَنِيفَة : وقيل لاْبْنَةِ | الخُسّ : أَيُّ البِلاد امرأ ؟ قالت : | خَياشيم الحَزَن أو جِواءُ الصَّمَّان . | | والخَشَمُ : الأنف . وأيضاً ما سالَ | منه من المُخاطِ ، هكذا فُسِّر به | حَدِيث :   فَكان يَحْمِلُه على عاتِقِه | ويَسْلِت خَشَمَه   . والمُخشَّمُ | كَمُعَظَّم : المُكَسَّر ، وأنشدَ | الأزهريّ : |

| % ( فأرغَم اللهُ الأُنوفَ الرُّغَمَّا % ) % | % ( مَجْدُوعَها والعَنِتَ المُخَشَّمَا % ) % | | وَيَقُولُون بالفارِسيّةِ للغَضَب | خَشَم ، وهو قَرِيبُ المَأْخَذ من | المادة ، لأَنَّ الغَضَب من شأنه أن | يرفَع صاحِبُه أنفَه ويُحَدِّده . |

##### Türkçe

| | (**خَشِم اللَّحْمُ ، كَفَرِح**) **خَشَماً** | (**وَأَخْشَم وَتَخَشَّم**) nüshalarda böyledir; | doğru olan: şeddeli olarak **وخَشَّم**’dir; nitekim | Cevherî’nin nassı böyledir, o da bununla | yetinmiştir. **تَخَشَّم**’e gelince, onu, | musannifin onlardan aldığı, dilin ana kaynaklarında | görmedim: (**تَغَيَّرت رائِحَتُه**) . | | (**والخَيْشُومُ**) **الخَشم**’den **فَيْعول** veznindedir; | o, (**من الأَنْفِ : ما فَوْقَ نُخْرَتِه من | القَصَبةِ وما تَحْتَها من خَشَارِم | الرَّأْسِ**)tir; **المُحْكَم**’de böyledir. | **الصّحاح**’ta: **الخَيْشُوم**: burnun en ucu. | Ve denildi ki: (**الخَيَاشِيمُ : غَرَاضِيفُ في | أَقْصَى الأَنْفِ بَيْنَه وبَيْنَ الدِّماغ . أو**) | onlar (**عُروقٌ في بَطْنِ الأَنْفِ**)tur. **المُحْكَم**’ın | nassı: burnun iç kısmındadır. | | (**وخَشَمه يَخْشِمه**) **خَشْماً**; **ضَرَب** babından: | (**كَسَر خَيْشُومَه**) . Bunu Cevherî nakletmiştir. | | (**وخَشِمَ**) adam (**كَفَرِح : خَشَماً**) | kıyasa göre harekeli; (**وخُشوماً**) | kıyas dışı olarak damme ile: (**اتَّسَعَ أنفُه | فهو أَخْشَم**) yani geniş burunlu. | | (**و**) **خَشِم** (**الأَنْفُ**) **خَشَماً**: | (**تَغَيَّرت رائِحَتُه من داءٍ فيه**) ; o, | **السُّدَّةُ**’dir. Ve denildi ki: burnun üç | kemiğinden bir kemik kırığıdır. (**فَهُوَ**) yani burun | (**أخشَمُ**)dur; sahibi **مَخْشُوم**dur. | | (**و**) **خَشِم** (falanca **خَشَماً**) harekeli | (**وخُشاماً** damme ile: (**سَقَطت | خَياشِيمُه**) ), nefes yolu tıkandı. | (**والأَخْشَم لا يكاد يَشمُّ شَيْئاً**) güzel | olsun pis olsun; çünkü **خَياشِيم**’inde, üç kemikten | birinin kırılmasından dolayı bir **سُدَّة** vardır. | Bundan hadis: **لَقِي اللهَ وهو أَخْشَم** . | | (**وَرجل مُخَشَّمٌ ، كَمُعَظَّمٍ ومَخْشُوم | ومُتَخَشِّم**) yani: (**سَكْرانُ**) ; | **الخَيْشُوم**’dan türemiştir. A‘şâ dedi ki: | % (**إذا كان هِيزَمْرٌ ورُحْتُ مُخَشَّماً**) % | | (**و**) gerçekten (**خَشَّمه الشَّرابُ تَخْشِيماً**) : | eğer (**تَثَوَّرَتْ**) ise; nüshalarda böyledir ve | doğru olan budur. **المحكم**’de: **تَشَوَّرت** | (**رائِحَتُه في الخَيْشُومِ**) ve beyne karıştı | (**فأسْكَرَتْه**) ; ismi (**الخُشْمَة** damme ile)dir. | Ve denildi ki: **المُخَشَّمُ**; **الخَيْشوم**’dan türemeksizin, | şiddetli sarhoş olan sarhoştur. **التَّهذيب**’te: | **التَّخَشُّم** sarhoşluktandır; bu da, içkinin kokusunun | içenin **خَيْشُوم**’unda kabarması, sonra beyne karışmasıdır; | böylece akıl gider; denilir ki: **تَخَشَّم** ve **خَشَّمه الشَّرابُ** . | | (**و**) **الخُشامُ** (**كَغُرابٍ : الأَسَدُ**)dur; | burnunun büyüklüğünden dolayı. | | (**و**) ayrıca (**العَظِيمُ من الأُنوفِ**)tur; | yüksek olmasa bile. Denilir ki: falancanın burnu | büyük ise: **إِنَّ أنفَ فُلان لَخُشامٌ**. | | (**و**) mecazdan: **الخُشامُ**: (**الجِبال**)dan büyük olan. | Şair dedi ki: | % (**وَيَضْحَى به الرَّعْنُ الخُشامُ كأَنَّه** % | **وَراءَ الثَّنَايا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِل**) % | | Ebû ‘Amr dedi ki: **الخُشامُ**: burnu olan, dağlardan uzun olandır. | Başkası ekledi: kalın. | | (**وثَعْلَبَةُ بن الخُشامِ : فارِسٌ**) . Muraḳḳiş dedi ki: | % (**أبأتُ بِثَعْلَبةَ بنِ الخُشامِ** % | **عمرَو بن عَوْفٍ فَزَاحَ الوَهَلْ**) % | | (**و**) **الخَشّامُ** (**كَشَدَّادٍ : لَقَب عَمْرِو | اْبنِ مَالِك لِكِبَرِ أَنْفِه**)dir; | hâfız bunu **التَّبْصِير**’de **كَغُراب** olarak ضبط etmiştir; | belki doğru olan odur; şu hâlde bunu düşün. | | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **الخَيْشُومُ**: kemikte siyah **سلائِلُ** ve **نَغَف**. | **السَّلِيلة**: et gibi ince bir şeydir. | | **وخَيَاشِيمُ الجِبال**: onların burunlarıdır; bu mecazdır. | Ebû Hanîfe dedi ki: **الخُسّ**’un kızına: “Hangi beldenin kadınısın?” denildi. | Dedi ki: **خَياشيم الحَزَن** yahut **جِواءُ الصَّمَّان**. | | **والخَشَمُ**: burun. Ayrıca ondan akan sümük. | Böylece şu hadiste bununla tefsir edilmiştir: | **فَكان يَحْمِلُه على عاتِقِه | ويَسْلِت خَشَمَه** . **والمُخشَّمُ** | **كَمُعَظَّم**: kırılmış olan. Ezherî şu beyti şahit getirdi: | | % (**فأرغَم اللهُ الأُنوفَ الرُّغَمَّا**) % | % (**مَجْدُوعَها والعَنِتَ المُخَشَّمَا**) % | | Ve Farsçada öfkeye **خَشَم** derler; bu, maddeden çıkarılışa yakındır; | çünkü öfkenin hâli, sahibinin burnunu kaldırması ve sivriltmesidir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَشَمَهُ
1 خَشَمَهُ ذ , (S, K,) aor. خَشِمَ , (K,) inf. n. خَشْمٌ, (JK, S,) He broke his خَيْشُومٌ [q. v.]. (JK, S, K.) -A2- خَشِمَ, aor. خَشَمَ , inf. n. خَشَمٌ, (K, TA,) agreeably with rule, (TA, [accord. to the CK خَشْمٌ,]) and خُشُومٌ, (K,) which is irreg., (TA,) He (a man, TA) was, or became, wide in the nose. (K.) ― -b2- And It (the nose) became altered for the worse in odour, or stinking, by reason of a disease therein; (K, TA;) i. e., by reason of a stoppage therein, affecting the passage of the breath, and preventing respiration: or had one of its three bones broken. (TA.) ― -b3- And خَشِمَ, (JK, Mgh, Msb, K,) aor. خَشَمَ , (Mgh, Msb, K,) inf. n. خَشْمٌ, (JK, Mgh, and so in some copies of the K,) or خَشَمٌ, (S, Msb, and so in some copies of the K and in the TA,) and خُشَامٌ, (K, [but mentioned in the JK as though a simple subst.,]) said of a man, (S, * Msb, K,) He became affected with a certain disease in the nose, (JK, S, Mgh, Msb,) which stopped the passage of the breath; (JK;) or which caused it to become altered for the worse in odour, or stinking; (Zj, Mgh;) or which rendered it corrupt, or unsound, so that the person could not smell: (Msb:) or his [cartilages of the nose called the] خَيَاشِيم [pl. of خَيْشُومٌ q. v.] delapsed, (K, TA,) and the passage of his breath became stopped. (TA.) ― -b4- And خَشِمَ, (JK, Msb, K,) aor. خَشَمَ , (K,) inf. n. خَشَمٌ; (TA;) and ↓ اخشم; (JK, K;) and ↓ خشّم, (S, JM, TA,) inf. n. تَخْشِيمٌ; (JM;) for which last, the K erroneously substitutes ↓ تخشّم; (TA;) It (flesh-meat) became altered for the worse in odour, or stinking: (S, * Msb, K:) or became very stinking; stank much. (JK.)

خشّمهُ الشَّرَابُ
2 خشّمهُ الشَّرَابُ ذ , inf. n. تَخْشِيمٌ, The odour of the wine rose into his خَيْشُوم, and intoxicated him: (M, K:) or the odour of the wine rose into his خيشوم, and became infused in his brain, and so dispelled his reason. (T, TA.) -A2- See also 1, last sentence.

4 أَخْشَمَ see 1, last sentence.

تخشّم
5 تخشّم ذ His reason became dispelled by the rising of the odour of wine into his خَيْشُوم and its becoming infused in his brain. (T, TA.) ― -b2- See also 1, last sentence.

خَشْمٌ
خَشْمٌ ذ The nose: [see also خَيْشُومٌ:] and the mucus that flows from it. (TA, from a trad.: and the latter signification is mentioned in the TA voce سَلَتَ; as well as in the present article.) ― -b2- [In modern Arabic, it signifies The mouth: and hence, a spout.] -A2- In Persian, it signifies Anger: and this meaning is with probability deducible from the literal root of this art.; for he who is angry raises his nose and makes it pointed. (TA.)

خُشْمَةٌ
خُشْمَةٌ ذ [Intoxication produced by the odour of wine rising into the خَيْشُوم;] a subst. from خَشَّمَهُ الشَّرَابُ. (K.)

خَشِمٌ
خَشِمٌ ذ , applied to flesh-meat, [Stinking: (see 1, last sentence:) or] stinking much. (JK.)

خُشَامٌ
خُشَامٌ ذ A certain disease in the nose, and a stoppage of the passage of the breath [therein]. (JK. [See also 1.]) -A2- A man having a large nose: (S:) [or] a large nose; (Zj, JK, K;) and so though not elevated, or prominent. (Zj, TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) A mountain having a thick prominence: (S:) or a long mountain, (AA, JK, TA,) having a prominence, (AA, TA,) or having a thick prominence: (TA:) or a great mountain. (K.) ― -b3- And الخُشَامُ The lion: (JK, K:) because of the greatness of his nose. (TA.)

خُشَامَةٌ
خُشَامَةٌ ذ Refuse; anything remaining after the good has been picked out. (JK.)

خَيْشُومٌ
خَيْشُومٌ ذ The extreme, or most remote, [meaning innermost,] part of the nose: (S, Msb:) or the interior of the nose: (MA:) or the upper part of the interior of the nose: and the bone of the nose: (KL:) or the part that is above the نُخْرَة [which here seems to mean the end, or tip, or flexible part,] of the nose, of the bone thereof: and what is beneath this [is] of [the thin cartilages called] the خَشَارِم of the head: (M, K:) and the nose [altogether] (Msb, KL) is so called by some: (Msb:) the word is of the measure فَيْعُولٌ: (Msb, TA:) and its pl. is خَيَاشِيم: (Msb:) which [also] signifies certain cartilages in the extreme [or inmost] part of the nose, between it and the brain: or certain ducts, (عُرُوق, [meaning, or including, the air-passages, see جُشَّةٌ, and نَخَرَ, &c.,]) in the interior (بَاطِن M, or بَطْن K) of the nose. (M, K.) ― -b2- [Hence,] the pl. signifies also (tropical:) Prominences, or projecting parts, of mountains. (JK, S, TA.) ― -b3- And the sing., [as a coll. gen. n.,] Small, thin, black things, resembling flesh; and morbose nodes; upon a bone. (TA.)

أَخْشَمُ
أَخْشَمُ ذ Wide in the nose: (K:) applied to a man. (TA.) ― -b2- And, so applied, Having a certain disease in the nose, (S, Msb,) whereby it is rendered corrupt, or unsound, so that he cannot smell: (Msb:) or whose خَيْشُومٌ has a fetid odour; (Mgh, Msb;) from خَشِمَ said of flesh-meat, explained above: (Msb:) or that cannot smell anything, (JK, Az, Mgh, K, TA,) whether sweet or stinking, (Az, Mgh, TA,) by reason of a stoppage in his خَيَاشِيم, from having one of the three bones broken: (TA:) and ↓ مَخْشُومٌ [in like manner] signifies having his nose altered for the worse in odour, or stinking, his nose altered for the worse in affecting the passage of the breath, and preventing respiration; or having one of its three bones broken: (TA:) fem. of the former خَشْمَآءُ. (Msb.) ― -b3- And, applied to the nose, Altered for the worse in odour, or stinking, by reason of a disease therein, (K, TA,) i. e., by a stoppage therein, affecting the passage of the breath, and preventing respiration: or having one of its three bones broken. (TA.)

مُخَشَّمٌ
مُخَشَّمٌ ذ Intoxicated; as also ↓ مَخْشُومٌ and ↓ مُتَخَشِّمٌ: (K:) or much intoxicated. (S, TA.) ― -b2- And Broken in pieces. (TA.)

مَخْشُومٌ
مَخْشُومٌ ذ : see أَخْشَمُ: ― -b2- and see also مُخَشَّمٌ.

مُتَخَشِّمٌ
مُتَخَشِّمٌ ذ : see مُخَشَّمٌ.

##### Türkçe

**خَشَمَهُ**
1 **خَشَمَهُ** ذ, (S, K,) muzârîsi **خَشِمَ**, (K,) mastarı **خَشْمٌ**, (JK, S,) O, onun **خَيْشُومٌ**’unu [bkz.] kırdı. (JK, S, K.) -A2- **خَشِمَ**, muzârîsi **خَشَمَ**, mastarı **خَشَمٌ**, (K, TA,) kaideye uygun olarak, (TA, [CK’ye göre **خَشْمٌ**,]) ve **خُشُومٌ**, (K,) ki bu kaide dışıdır, (TA,) O (bir adam, TA) burunda geniş idi, yahut burunda geniş oldu. (K.) ― -b2- Ve O (burun) onda bulunan bir hastalık sebebiyle kokuda daha kötüye dönmüş, yahut kokmuş oldu; (K, TA;) yani, onda bulunan bir tıkanma sebebiyle; bu, nefes yolunu etkiler ve solunumu engeller: yahut onun üç kemiğinden biri kırılmış oldu. (TA.) ― -b3- Ve **خَشِمَ**, (JK, Mgh, Msb, K,) muzârîsi **خَشَمَ**, (Mgh, Msb, K,) mastarı **خَشْمٌ**, (JK, Mgh, ve K’nın bazı nüshalarında böyle,) yahut **خَشَمٌ**, (S, Msb, ve K’nın bazı nüshalarında ve TA’da böyle,) ve **خُشَامٌ**, (K, [fakat JK’da sanki yalın bir isimmiş gibi zikredilmiş,]) bir adam hakkında söylenir, (S, * Msb, K,) O, burunda belirli bir hastalığa tutuldu, (JK, S, Mgh, Msb,) ki nefes yolunu tıkadı; (JK;) yahut onu kokuda daha kötüye çevirdi, yahut kokuttu; (Zj, Mgh;) yahut onu bozuk, yahut sağlam olmayan hâle getirdi; öyle ki kişi koklayamaz: (Msb:) yahut onun **خَيَاشِيم**’i [**خَيْشُومٌ**’un çoğulu; bkz.] sarktı, (K, TA,) ve onun nefes yolu tıkandı. (TA.) ― -b4- Ve **خَشِمَ**, (JK, Msb, K,) muzârîsi **خَشَمَ**, (K,) mastarı **خَشَمٌ**; (TA;) ve ↓ **اخشم**; (JK, K;) ve ↓ **خشّم**, (S, JM, TA,) mastarı **تَخْشِيمٌ**; (JM;) bunun sonuncusu için K, yanlış olarak ↓ **تخشّم**’i ikame eder; (TA;) O (et) kokuda daha kötüye döndü, yahut koktu: (S, * Msb, K:) yahut çok koktu; çokça koktu. (JK.)

**خشّمهُ الشَّرَابُ**
2 **خشّمهُ الشَّرَابُ** ذ, mastarı **تَخْشِيمٌ**, Şarabın kokusu onun **خَيْشُوم**’una yükseldi ve onu sarhoş etti: (M, K:) yahut şarabın kokusu onun **خيشوم**’una yükseldi ve beynine nüfuz etti; böylece aklını giderdi. (T, TA.) -A2- Ayrıca 1’in son cümlesine de bak.

4 **أَخْشَمَ** 1’in son cümlesine bak.

**تخشّم**
5 **تخشّم** ذ Şarabın kokusunun onun **خَيْشُوم**’una yükselmesi ve beynine nüfuz etmesi sebebiyle aklı giderildi. (T, TA.) ― -b2- Ayrıca 1’in son cümlesine de bak.

**خَشْمٌ**
**خَشْمٌ** ذ Burun: [ayrıca **خَيْشُومٌ**’a da bak:] ve ondan akan sümük. (TA, bir rivayetten: ve bu ikinci anlam TA’da **سَلَتَ** maddesinde zikredilmiştir; bu maddenin içinde de.) ― -b2- [Modern Arapçada, Ağız anlamına gelir: ve buradan, bir ağızlık/oluk.] -A2- Farsçada, Öfke anlamına gelir: ve bu anlam, bu maddenin lafzî kökünden muhtemelen çıkarılabilir; çünkü öfkeli olan burnunu kaldırır ve onu sivriltir. (TA.)

**خُشْمَةٌ**
**خُشْمَةٌ** ذ [Şarabın kokusunun **خَيْشُوم**’a yükselmesiyle meydana gelen sarhoşluk;] **خَشَّمَهُ الشَّرَابُ**’dan bir isimdir. (K.)

**خَشِمٌ**
**خَشِمٌ** ذ, ete uygulanır, [Kokmuş: (1’in son cümlesine bak:) yahut] çok kokmuş. (JK.)

**خُشَامٌ**
**خُشَامٌ** ذ Burunda belirli bir hastalık ve [orada] nefes yolunun tıkanması. (JK. [Ayrıca 1’e de bak.]) -A2- Büyük burunlu bir adam: (S:) [yahut] büyük bir burun; (Zj, JK, K;) ve yükselmiş yahut çıkıntılı olmasa da böyledir. (Zj, TA.) ― -b2- Ve (mecaz kabul edilerek:) Kalın bir çıkıntısı olan bir dağ: (S:) yahut bir çıkıntısı olan, (AA, TA,) yahut kalın bir çıkıntısı olan, (TA:) uzun bir dağ; (AA, JK, TA,) yahut büyük bir dağ. (K.) ― -b3- Ve **الخُشَامُ** Aslan: (JK, K:) burnunun büyüklüğü sebebiyle. (TA.)

**خُشَامَةٌ**
**خُشَامَةٌ** ذ Süprüntü; iyisi seçilip alındıktan sonra kalan her şey. (JK.)

**خَيْشُومٌ**
**خَيْشُومٌ** ذ Burnun en uç, yahut en uzak, [yani en iç,] kısmı: (S, Msb:) yahut burnun içi: (MA:) yahut burnun içinin üst kısmı: ve burun kemiği: (KL:) yahut burun kemiğinin, burnun **نُخْرَة**’sinin [burada burnun ucu, yahut tepesi, yahut esnek kısmı anlamında görünüyor] üstünde olan kısmı: ve bunun altındaki [kısım] başın [**خَشَارِم** denilen ince kıkırdaklarından]dır: (M, K:) ve burun [tamamı] (Msb, KL) bazılarınca böyle adlandırılır: (Msb:) kelime **فَيْعُولٌ** veznindedir: (Msb, TA:) ve onun çoğulu **خَيَاشِيم**’dir: (Msb:) ki bu [ayrıca] burnun en uç [yahut en iç] kısmında, onunla beyin arasında bulunan belirli kıkırdaklar anlamına gelir: yahut belirli kanallar, (**عُرُوق**, [yani, yahut içine hava yollarını da alan; **جُشَّةٌ**’ye ve **نَخَرَ** vb.’ye bak,]) burnun iç kısmında (**بَاطِن** M, yahut **بَطْن** K). (M, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] çoğul ayrıca (mecaz:) Dağların çıkıntıları, yahut dışarı taşan kısımları anlamına gelir. (JK, S, TA.) ― -b3- Ve tekil, [cins isim olarak,] Et benzeri küçük, ince, siyah şeyler; ve hastalıklı düğümler; bir kemik üzerinde. (TA.)

**أَخْشَمُ**
**أَخْشَمُ** ذ Burunda geniş: (K:) bir adama uygulanır. (TA.) ― -b2- Ve, böyle uygulanınca, Burunda belirli bir hastalığı olan, (S, Msb,) onunla burun bozuk, yahut sağlam olmayan hâle gelir; öyle ki koklayamaz: (Msb:) yahut **خَيْشُومٌ**’u kötü kokulu olan; (Mgh, Msb;) yukarıda açıklanan, et hakkında söylenen **خَشِمَ**’den: (Msb:) yahut tatlı olsun kokmuş olsun hiçbir şeyi koklayamayan, (JK, Az, Mgh, K, TA,) (Az, Mgh, TA,) onun **خَيَاشِيم**’inde bir tıkanma sebebiyle; üç kemiğinden birinin kırılmış olmasından: (TA:) ve ↓ **مَخْشُومٌ** [benzer şekilde] burnu kokuda daha kötüye dönmüş, yahut kokmuş olan; burnu nefes yolunu etkileyip solunumu engelleyecek şekilde daha kötüye dönmüş olan; yahut onun üç kemiğinden biri kırılmış olan anlamına gelir: (TA:) ilkinin müennesi **خَشْمَآءُ**. (Msb.) ― -b3- Ve, buruna uygulanınca, Onda bulunan bir hastalık sebebiyle kokuda daha kötüye dönmüş, yahut kokmuş, (K, TA,) yani, onda bulunan bir tıkanma ile; bu, nefes yolunu etkiler ve solunumu engeller: yahut onun üç kemiğinden biri kırılmış. (TA.)

**مُخَشَّمٌ**
**مُخَشَّمٌ** ذ Sarhoş; ve ayrıca ↓ **مَخْشُومٌ** ve ↓ **مُتَخَشِّمٌ**: (K:) yahut çok sarhoş. (S, TA.) ― -b2- Ve parça parça kırılmış. (TA.)

**مَخْشُومٌ**
**مَخْشُومٌ** ذ: **أَخْشَمُ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca **مُخَشَّمٌ**’a da bak.

**مُتَخَشِّمٌ**
**مُتَخَشِّمٌ** ذ: **مُخَشَّمٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَشَمَ
خَشَمَ I ( n. ac. خَشْم 1 ),
a.  Injured the cartilage of the nose.

خَشِمَ
خَشِمَ A ( n. ac. خَشَم 4 ,  خُشُوْم 27 ),
a.  Had a big nose.

b.  Smelt unpleasantly ( nose ).

خِشْم
خِشْم 2 ,
a.  Cartilage of the nose.

خُشَاْم
خُشَاْم 24 ,
a.  Big-nosed.

b.  [ art. ], Lion.

خَيْشُوْم
خَيْشُوْم
a.  see 2 .

##### Türkçe

**خَشَمَ**
**خَشَمَ** I (isim-fiil: **خَشْم** 1),
a. Burnun kıkırdağını yaraladı.

**خَشِمَ**
**خَشِمَ** A (isim-fiil: **خَشَم** 4, **خُشُوْم** 27),
a. Büyük burunlu oldu.

b. (burun) kötü kokladı.

**خِشْم**
**خِشْم** 2,
a. Burnun kıkırdağı.

**خُشَاْم**
**خُشَاْم** 24,
a. Büyük burunlu.

b. [harf-i tarif ile], aslan.

**خَيْشُوْم**
**خَيْشُوْم**
a. 2’ye bak.
