# خشن (خ-ش-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ش - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والنون معهما
خ ش ن، خ ن ش، ن خ ش مستعملات
خشن:
خَشُنَ الشيء يَخْشُنُ خُشونةً، فهو خَشِنٌ أَخْشَنُ. والمُخَاشَنَةُ: في الكلامِ والعمل.
وأخْشَوْشَن الرّجلُ إذا لبس خَشِناً، أو قال قولاً فيه خُشُونةٌ.
وكتيبةٌ خَشْناء: كثيرة السلاح. والخَشْناءُ: بقلةٌ خضراء ورقها قصير مثل ورق الرمرام. غير أنها أشد اجتماعاً، ولها حبٌّ يكون في الروض والقيعان. والخَشْناءُ: الأرض الغليظة.
وأخشنُ: جبلٌ. وخُشَيْنةُ: حيٌّ من العَرَب، والنَّسبةُ إليهم: خُشَنِيٌّ. ومُخاشِنٌ: أسم رجل.
خنش: امرأة مُخَشَّنة: فيها بقية شباب، ونساء مُخَنّشات، وتَخنُّشها: بعض رقةِ بقيةِ شبابها.
والتَّخنُّش: التحرك.
نخش:
نُخِشَ الرجل فهو مَنْخوشٌ، أي: مهزول وامرأة مَنْخوشةٌ: لا لحم عليها.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الشين** ve **النون**’un ikisiyle birlikte

خ ش ن، خ ن ش، ن خ ش kullanımdadırlar

**خشن**:
**خَشُنَ** şey **يَخْشُنُ** **خُشونةً**; o hâlde o **خَشِنٌ** **أَخْشَنُ**’dur. Ve **المُخَاشَنَةُ**: sözde ve işte.
Ve adam **أخْشَوْشَن** olur; eğer **خَشِناً** giyerse, yahut içinde **خُشُونةٌ** bulunan bir söz söylerse.
Ve **كتيبةٌ خَشْناء**: silahı çok olan. Ve **الخَشْناءُ**: yeşil bir ottur; yaprağı kısa, **الرمرام** yaprağı gibidir. Şu var ki o daha şiddetli toplanmıştır; ve onun bir tanesi vardır ki çayırlıkta ve düzlüklerde olur. Ve **الخَشْناءُ**: kalın (sert) topraktır.
Ve **أخشنُ**: bir dağdır. Ve **خُشَيْنةُ**: Araplardan bir kabiledir; onlara nisbet: **خُشَنِيٌّ**. Ve **مُخاشِنٌ**: bir adam adıdır.

**خنش**: Kadın **مُخَشَّنة**: onda gençlik kalıntısı vardır; ve kadınlar **مُخَنّشات**; ve onun **تَخنُّشها**’sı: gençlik kalıntısının bir miktar inceliğidir.
Ve **التَّخنُّش**: hareket etmektir.

**نخش**:
Adam **نُخِشَ** olur; o hâlde o **مَنْخوشٌ**’tur; yani: zayıf. Ve kadın **مَنْخوشةٌ**: üzerinde et yoktur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخُشونَةُ: ضد اللين. وقد خَشُن الشيء فهو خَشِنٌ. واخْشَوشَنَ الشيءُ: اشتدَّتْ خُشونته. وهو للمبالغة، كقولك: أعشبت الأرض واعشوشبتْ. واخْشَوْشَنَ الرجل: تعوَّدَ لُبس الخَشَن. والأَخْشَنُ مثل الخَشِينِ، والجمع خُشْنٌ. وكتيبةٌ خَشْناءُ: كثيرة السلاح. ومَعْشَرٌ خُشْنٌ، ويجوز تحريكه في الشِعر. وخاشَنْتُهُ: خلاف لايَنْتُهُ. وخَشَّنْتُ صدره تَخْشيناً: أوغَرْتُ وقال عنترة:
وخَشَّنْتِ صدراً جَيْبُهُ لك ناصِحُ
والخُشْنَةُ: الخُشونَةُ. وقال حكيم بن مصعب:
تَشَكَّى إلَيَّ الكلبُ خُشْنَةَ عَيْشِـهِ		وَبي مثل ما بالكلب أو بيَ أَكْثَرُ

##### Türkçe

**الخُشونَةُ**: yumuşaklığın zıddı. Ve şey **خَشُن** oldu; o hâlde o **خَشِنٌ**dur. Ve şey **اخْشَوشَنَ**: onun **خُشونته**si şiddetlendi. Ve o, mübalağa içindir; senin “yer **أعشبت** oldu ve **اعشوشبتْ** oldu” demen gibi. Ve adam **اخْشَوْشَنَ**: **الخَشَن**ı giymeye alıştı. Ve **الأَخْشَنُ**, **الخَشِينِ** gibidir; cem‘i **خُشْنٌ**dur. Ve **كتيبةٌ خَشْناءُ**: silahı çok olan. Ve **مَعْشَرٌ خُشْنٌ**; şiirde onun harekelenmesi caizdir. Ve onu **خاشَنْتُهُ**: onu yumuşatmamın zıddı. Ve onun göğsünü **خَشَّنْتُ** **تَخْشيناً**: yaraladım; ve Antara dedi ki:
وخَشَّنْتِ صدراً جَيْبُهُ لك ناصِحُ

Ve **الخُشْنَةُ**: **الخُشونَةُ**dur. Ve Hakîm b. Mus‘ab dedi ki:
تَشَكَّى إلَيَّ الكلبُ خُشْنَةَ عَيْشِـهِ		وَبي مثل ما بالكلب أو بيَ أَكْثَرُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش ن
خشن ، خنش ، نخش ، شنخ
استعمل من وجوهه : خشن ، خنش ، نخش ، شنخ .
خشن : قال الليث : يقال : خَشُنَ الشيء
يَخْشُنُ خُشُونَةً فهو خَشِنٌ أَخْشَنُ ،
والمُخاشَنَةُ : في الكلام ونحوه ،
واخْشَوْشَنَ الرجلُ _ إذا لبِسَ خَشِناً ، وأكل
خَشِناً ، وقال قولاً فيه خُشُونَةٌ .
وكتيبةٌ خَشْناءُ : كثيرةُ السِّلاح .
قال : والخَشْنَاءُ _ ممدودةٌ _ بقْلةٌ خضراءُ
وَرَقُها قصيرٌ ، مثلُ الرَّمْرَام غيرَ أَنَّها أشدُّ
اجتماعاً ، ولها حَبٌّ _ تكون في الروض
والْقِيعَان .
والخَشْنَاءُ : الأرضُ الغَلِيظةُ ، ورجل
أَخْشَنُ : خَشِنٌ ، وخُشَيْنَةُ : بطْنٌ من بطون
قبيلة من قبائل العرب ، والنسبة إليهم
خُشَنِيٌّ .
وقال شمِرٌ : اخْشَوْشَنَ عليه صدرُه ، وخشُنَ
عليه صدرُه _ إذا وجد عليه .
شنخ : عمرو _ عن أبيه _ قال : المُشَنَّخُ من
النَّخْل : الذي نُقِّحَ عنه سُلاَّؤُهُ ، وقد شَنَّخَ
نَخْلَهُ تَشْنِيخاً .
وقال ذُو الرُّمَّةِ يصف الجبالَ :
إذَا شِنَاخَا قُورِهَا تعوَقَّدَا
أراد : شَنَاخِيبَ قُورِها ، وهي رؤوسُها
_ الواحِدَةُ : شُنْخُوبَةٌ ، كأَن الباء زيدَت .
نخش : سمعت العرب تقول يوم الظَّعْن _ إذا
ساقوا حَمُولَتَهُم _ : ألا وانْخَشُوها نَخْشاً
معناه : حُثُّوها وسُوقُوها سَوْقاً شديدا .
ويقال : نَخَشَ البَعِيرَ بطرَفِ عصاه _ إذا
خَرَشَهُ وساقه .
وفي ) ( نوادر العرب ) ( : نَخَشَ فلانٌ فلاناً
_ إذا حرَّكَه وآذاه ، وصَيَّصَهُ _ إذا غَلَبَهُ
فَآذَاه .
وقال الليث : نُخِشَ الرُّجُلُ فهو مَنْخُوشٌ
_ إذا هُزِلَ ، وامرأةٌ مَنْخُوشَةٌ : لا لحم
عليها .
وقال أبو تُرَابٍ : سمعتُ الجَعْفَرِيَّ يقول :
نُخِشَ لحمُ الرجل ، ونُخِسَ _ أي : قَلَّ .
قال : وقال غيرُه : نَخَشَ _ بفتح النون _ :
خنش : قال الليث : امرأة مُخَنَّشَةٌ .
قال : وتَخَنُّشُها بَعْضُ رِقَّةِ بقية شبابها
ونساءٌ مُخَنَّشَاتٌ .
وقال اللِّحياني : _ بقي من ماله خُنشُوشٌ _
أي : بقِيِّةٌ ، ومَاله عُنْشُوشٌ _ أي : ماله
شيء .

##### Türkçe

خ ش ن
**خشن** , **خنش** , **نخش** , **شنخ**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خشن** , **خنش** , **نخش** , **شنخ** .

**خشن** : Leys dedi: **خَشُنَ** şey denir;
**يَخْشُنُ** **خُشُونَةً**; o hâlde o **خَشِنٌ**’dir, **أَخْشَنُ** (daha kaba)dır,
ve **المُخاشَنَةُ**: sözde ve benzerinde,
ve adam **اخْشَوْشَنَ** _ kaba giydiği, kaba yediği ve içinde **خُشُونَةٌ** bulunan bir söz söylediği zaman.
Ve **كتيبةٌ خَشْناءُ**: silahı çok olan.
Dedi: ve **الخَشْنَاءُ** _ uzatılmıştır _ yeşil bir ottur;
yaprağı kısadır; **الرَّمْرَام** gibidir; ancak o daha şiddetli toplanmış (daha sık)tır; ve onun bir tanesi vardır _ çayırlıkta
ve düz çukurluklarda bulunur.
Ve **الخَشْنَاءُ**: kalın (sert) yer; ve adam
**أَخْشَنُ**: **خَشِنٌ**; ve **خُشَيْنَةُ**: Arap kabilelerinden bir kabilenin batınlarından bir batın; ve onlara nisbet
**خُشَنِيٌّ**’dir.
Ve Şemir dedi: göğsü ona karşı **اخْشَوْشَنَ**; ve göğsü ona karşı **خشُنَ** _ ona karşı (içinde) bulduğu zaman.

**شنخ** : Amr _ babasından _ dedi: hurmadan **المُشَنَّخُ**: ondan **سُلاَّؤُهُ** ayıklanmış olan; ve hurmasını **شَنَّخَ**; **تَشْنِيخاً**.
Ve Zû’r-Rumme dağları vasfederek dedi:
إذَا شِنَاخَا قُورِهَا تعوَقَّدَا
Murad etti: **شَنَاخِيبَ** onların tepelerinin; ve o, onların başlarıdır;
_ bir tanesi: **شُنْخُوبَةٌ**; sanki **الباء** artırılmıştır.

**نخش** : Arapların göç günü _ yüklerini sürdükleri zaman _ şöyle dediklerini işittim: “Dikkat edin, onları **انْخَشُوها** **نَخْشاً**”;
manası: onları dürtün ve onları şiddetli bir sürüşle sürün.
Ve denir: **نَخَشَ** deveyi değneğinin ucu ile _ onu çizdiği ve sürdüğü zaman.
Ve ( ) **نوادر العرب** ( )’da: falan falanı **نَخَشَ** _ onu hareket ettirdiği ve ona eziyet ettiği zaman; ve onu **صَيَّصَهُ** _ ona galip geldiği zaman
da ona eziyet etti.
Ve Leys dedi: adam **نُخِشَ**; o hâlde o **مَنْخُوشٌ**’tur
_ zayıfladığı zaman; ve kadın **مَنْخُوشَةٌ**: üzerinde et yok.
Ve Ebû Turâb dedi: Ca‘ferî’nin şöyle dediğini işittim:
adamın eti **نُخِشَ**, ve **نُخِسَ** _ yani: azaldı.
Dedi: ve başkası dedi: **نَخَشَ** _ **النون**’un fethi ile _:

**خنش** : Leys dedi: kadın **مُخَنَّشَةٌ**.
Dedi: ve onun **تَخَنُّشُها**: gençliğinin kalıntısının bir miktar inceliğidir;
ve kadınlar **مُخَنَّشَاتٌ**.
Ve Lihyânî dedi: “_ malından **خُنشُوشٌ** kaldı _” yani: bir kalıntı; ve “malı **عُنْشُوشٌ**” _ yani: onun malı
bir şey (değil).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والشين وما يثلثهما)
  (خشع)  الخاء والشين والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على التَّطامُن. يقال خَشَع، إذا تطامَنَ وطأْطأَ رأسَه، يخشَع خُشوعاً. وهو قريبُ المعنى من الخضوع، إلاّ أنّ الخُضوع في البدَن والإقرارُ بالاستخذاء، والخشوعَ في الصَّوتِ والبصر. قال الله تعالى: ﴿خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ﴾ [القلم 43، المعارج 44]. قال ابنُ دريد: الخاشِع المستكينُ والرَّاكع. يقال اختشعَ فلانٌ، ولا يقال اختَشَع بَصرُه. ويقال: خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه، إذا ألْقى بُزاقاً لزِجاً. والخُشْعَة: قِطعةٌ من الأرض قُفٌّ قد غلبَتْ عليه السُّهولة. يقال قُفٌّ خاشع: لاطِئٌ بالأرض. قال ابنُ الأعرابيّ: بلدةٌ خاشعة: مُغْبَرَّة. قال جريرٌ:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  قال الخليل. خَشَعَ سَنامُ البَعير، إذا ذهَبَ إلاّ أقله.
  (خشف)  الخاء والشين والفاء يدلُّ على الغُموض والسَّتْر وما قارب ذلك. فالخُشَّاف: طائرُ الليل، معروف([2]). والمِخْشَف: الرّجل الجَريء على الليّل. ويقال خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً، إذا ذهَبَ في الأرض وهو قياس الباب. والأخْشَف: البعير الذي غطَّى جلدَه الجربُ؛ لأنّه إذا غطَّاه فقد سَتَره. وسيف خَشِيفٌ: ماضٍ، في ضريبَتِه غُموضٌ([3]). والخشْفَة: الصَّوت ليس بالشديد.
  ومما شذَّ عن الأصل الخَُِشْف: وهُوَ الغَزَال. وهو صحيح. ويقولون-والله أعلم- إنَّ الخشيف الثَّلج ويبيس الزَّعفَران([4]). وخشَفْت رأسَه بالحجر، إذا فضخْته. فإنْ كان هؤلاء الكلماتُ الثّلاثُ صحيحةً فقياسُها قياسٌ آخر، وهو من الهشْمِ والكَسْر.
  (خشل)  الخاء والشين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حَقارة وصِغَر. قالوا: الخَشْل الرديُّ مِن كلِّ شيء. قالوا: وأصلُه الصِّغار من المُقْل، وهو الخَشْل. الواحدة [خَشلْة]. قال الشَمّاخ يصف عُقَاباً ووكْرَه:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  يقول: إنّ في وكره رؤوسَ الحيّات. ويقال لِرُؤوس الحَلي، من الخلاخيل والأسورة خَشْل. وهذا على معنى التشبيه، أو لأنَّ ذلك أصغرُ ما في الحَلْي. وكان الأصمعيُّ يفسِّر بيت الشماخ على هذا.
  قال: وشبّه رؤوس [الأحناش] بذلك، وهو أشْبَه. ويقال إنّ الخَشْل البَيْض إذا أخرج ما في جَوْفه. فإن كان هذا صحيحاً فلا شيءَ أحقَرُ من ذلك. وهو قياس الباب.
  (خشم)  الخاء والشين والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ارتفاعٍ. فالخَيْشوم: الأنف. والخَشَم: داءٌ يعتَرِيه. والرجل الغليظُ الأنْفِ خُشَام. والمُخَشَّم: الذي ثار([6]) الشَّرابُ في خَيشومه فسَكِر. وخياشيم الجِبال: أنوفُها.
  وشذَّت عن الباب كلمةٌ إن كانت صحيحة. قالوا: خَشِم اللّحمُ تغيّر.
  (خشن)  الخاء والشين و*النون أصلٌ واحد، وهو خلافُ اللِّين. يقال شيءٌ  خَشِنٌ. ولا يكادُون يقولون في الحجَر إلاَّ الأخْشَن. قال:
  * [و] الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ([7]) *
  واخشَوْشَنَ الرَّجُل، إذا تماتَنَ وترك التُّرْفَةَ. وكتيبة خشناءُ، أي كثيرة السِّلاح.
  (خشي)  الخاء والشين والحرف المعتل يدلُّ على خَوف وذُعْر، ثمّ يحمل عليه المجاز. فالخَشيَة الخَوْف. ورجلٌ خَشْيَانُ. وخاشانِي فلانٌ فخشَيْتُه، أي كنتُ أشّد خَشْيةً منه.
  والمجاز قولهم خَشِيت بمعنى عَلِمت. قال:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])أي علِمتُ. ويقال هذا المكانُ أخْشَى من ذلك، أي أشدُّ خوفاً.
  ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن الجمعُ بينهما على بُعدٍ، الخَشْوُ: التمر الحَشَف. وقد خَشَتِ النَّخلةُ تَخْشُو خَشْواً. والخَشِيُّ من اللّحم([9]): اليابسُ.
  (خشب)  الخاء والشين والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خشونةٍ وغِلَظ. فالأخْشَب: الجبَلُ الغليظ. ومن ذلك قول النبي صلى الله عليه وسلم، في مكّة: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ أخْشَبَاها". يريد جبلَيْها. وقول القائل يصف بعيراً:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه أخْشَبَا([10]) *
  فإنّه شبَّهَ ارتفاعَه فوق النُّوق بالجبَل. والخَشِيب السيف الذي بُدِئَ طَبعُه؛ ولا يكون في هذه الحال إلاّ خَشِناً. وسهمٌ مخْشوبٌ وخشيبٌ، وهو حين يُنْحَتُ. وجَمَلٌ خشيب: غليظ. وكلُّ هذا عندي مشتقٌّ من الخشَب. وتخشَّبت الإبل، إذا أكَلَتِ اليبيسَ من المرعَى. ويقال جَبْهةٌ خَشْبَاءُ: كريهة يابسة ليست بمستوية. وظَليمٌ خشيبٌ: غليظ. قال أبو عُبيد: الخشيبُ السَّيفُ الذي بُدِئَ طبعُه؛ ثمّ كثُر حتَّى صار عندهم الخشيبُ الصقيلَ.
  (خشر)  الخاء والشين والراء يدلُّ على رداءةٍ ودُونٍ. فالخُشَارة: ما بقي [على] المائدةِ، ممّا لا خيرَ فيه. يقال خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً، إذا بَقّيت الرَّدِيّ([11]). ويقال الخُشَارة من الشَّعير: ما لا لُبَّ لـه، فهو كالنُّخَالة. وإنّ فُلاناً لَمِنْ خُشارة النّاس، أي رُذَالِهم.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) انظر خزانة الأدب (2: 166).
([2]) وهو الذي يقال له الخفاش.
([3]) في الأصل: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([5]) ديوان الشماخ 61 واللسان (خشل).
([6]) في الأصل والمجمل: "سار"، صوابه في اللسان.
([7]) انظر ما سبق في مادة ثني (1: 391)، وكذا اللسان (خشن).
([8]) البيت في المجمل واللسان (خشى).
([9]) في اللسان والمجمل: "من الشجر".
([10]) وكذا في اللسان والمخصص (10: 77)، فالضمير في "منه" للبعير، لكن في المجمل "منها"، وضمير هذه للنوق.
([11]) في المجمل: "خشرت ذاك إذا أبقيته"، والمعنيان مذكوران في اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** و**الشين** وما يثلثهما)
  (**خشع**)  **الخاء** ve**الشين** ve**العين** tek bir asıldır; alçalmaya delâlet eder. **خَشَع** denir, alçaldığı ve başını eğdiği zaman; **يخشَع** **خُشوعاً**. O, **الخضوع** ile mânaca yakındır; ancak **الخُضوع** bedende ve aşağılanmayı ikrar etmedir; **الخشوع** ise seste ve bakıştadır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ**﴾ [القلم 43، المعارج 44]. İbn Düreyd dedi: **الخاشِع**; boyun eğen ve rükû eden kimsedir. **اختشعَ** falan denir; **اختَشَع بَصرُه** denmez. Ve denir: **خَشَع خَراشِيَّ صدْرِه**; yapışkan bir tükürük attığı zaman. **الخُشْعَة**: yerden bir parçadır; sert düz (قُفٌّ) olup üzerine kolaylık (düzlük) galip gelmiştir. **قُفٌّ خاشع** denir: yere yapışık. İbnü’l-A‘râbî dedi: **بلدةٌ خاشعة**: tozlu. Cerîr dedi:
لَمّا أتى خبرُ الزُّبَيْرِ تواضعت *** سُورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ([1])  Halîl dedi. **خَشَعَ سَنامُ البَعير**; devedeki hörgüç, azı hariç gittiği zaman.

  (**خشف**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الفاء** kapalılığa, örtmeye ve buna yakın olana delâlet eder. **الخُشَّاف**: gece kuşudur, bilinir([2]). **المِخْشَف**: geceye karşı cüretkâr adamdır. Ve denir: **خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً**; yeryüzünde gittiği zaman; bu, باب’ın kıyasıdır. **الأخْشَف**: derisini uyuzun kapladığı devedir; çünkü onu kapladığı zaman onu örtmüş olur. **سيف خَشِيفٌ**: keskin; vuruşunda bir kapalılık vardır([3]). **الخشْفَة**: şiddetli olmayan sestir.
  Asıldan şâz olan şeylerdendir: **الخَُِشْف**; o, ceylandır. Ve o sahihtir. Ve derler —Allah daha iyi bilir—: **الخشيف** kar ve safranın kurusudur([4]). Ve **خشَفْت رأسَه بالحجر**; onu taşla ezdiğin zaman. Şayet bu üç kelime sahih ise, onların kıyası başka bir kıyastır; o da parçalama ve kırmadandır.

  (**خشل**)  **الخاء** ve**الشين** ve**اللام** tek bir asıldır; hakirlik ve küçüklüğe delâlet eder. Dediler: **الخَشْل** her şeyden kötü olandır. Dediler: aslı, göz bebeğinden (المُقْل) küçüklüklerdir; o da **الخَشْل**dir. Tekili [**خَشلْة**]. Şemmâh, bir kartalı ve yuvasını vasfederken dedi:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه *** جماجِمُهنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ([5])  Der ki: yuvasında yılanların başları vardır. Ve halhal ve bileziklerden olan süslerin başlarına **خَشْل** denir. Bu, teşbih mânası üzerinedir; yahut çünkü o, süste olanın en küçüğüdür. Asma‘î, Şemmâh’ın beytini bunun üzerine tefsir ederdi.
  Dedi: ve [**الأحناش**]ın başlarını onunla benzetti; ve o daha uygundur. Ve denir ki: **الخَشْل**; içindekini çıkardığı zaman yumurtadır. Şayet bu sahih ise, ondan daha hakir bir şey yoktur. Ve o, باب’ın kıyasıdır.

  (**خشم**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الميم** tek bir asıldır; yükselmeye delâlet eder. **الخَيْشوم**: burundur. **الخَشَم**: ona arız olan bir hastalıktır. Burnu kalın adam **خُشَام**dır. **المُخَشَّم**: içkinin **خَيشوم**unda kabardığı([6]) kimse; böylece sarhoş olur. Dağların **خياشيم**i: onların burunlarıdır.
  باب’dan şâz oldu bir kelime; sahih ise. Dediler: **خَشِم اللّحمُ**; et değişti.

  (**خشن**)  **الخاء** ve**الشين** ve**النون** tek bir asıldır; o, yumuşaklığın zıddıdır. **شيءٌ خَشِنٌ** denir. Taş hakkında ise neredeyse ancak **الأخْشَن** derler. Dedi:
  * [و] **الحجرُ الأخْشَنُ والثِّنَايَهْ**([7]) *
  **واخشَوْشَنَ الرَّجُل**; adam, sertleştiği ve refahı terk ettiği zaman. Ve **كتيبة خشناءُ**: yani silahı çok olan.

  (**خشي**)  **الخاء** ve**الشين** ve illetli harf, korku ve dehşete delâlet eder; sonra mecaz ona hamledilir. **الخَشيَة**: korkudur. Ve adam **خَشْيَانُ**dur. **وخاشانِي** falan, böylece **فخشَيْتُه**; yani ondan daha şiddetli korku içinde oldum.
  Mecaz, onların **خَشِيت** sözleridir; **عَلِمت** mânasında. Dedi:
ولقد خَشِيت بأنَّ مَن تَبِعَ الهُدى *** سكَنَ الجِنَانَ مع النبيِّ محمدِ([8])yani bildim. Ve denir: bu yer, şundan daha **أخْشَى**dır; yani daha şiddetli korkudur.
  باب’dan şâz olanlardandır; ve ikisini uzakça bir şekilde birleştirmek mümkün olabilir: **الخَشْوُ**; **الحَشَف** hurmadır. Ve hurma ağacı **خَشَتِ**; **تَخْشُو خَشْواً**. Etin([9]) **الخَشِيُّ**si: kurudur.

  (**خشب**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الباء** tek bir asıldır; kabalığa ve kalınlığa delâlet eder. **الأخْشَب**: kalın dağdır. Bundan, Peygamber’in صلى الله عليه وسلم Mekke hakkında sözü: "لا تَزُول حَتَّى يَزُولَ **أخْشَبَاها**". İki dağını kasteder. Ve bir söyleyenin, bir deveyi vasfederken sözü:
  * تَحْسَب فَوقَ الشَّوْلِ مِنْه **أخْشَبَا**([10]) *
  Çünkü onun dişi develerin üstünde yükselişini dağa benzetti. **الخَشِيب**: dövmesi başlanmış kılıçtır; ve bu hâlde ancak kaba olur. Ve ok **مخْشوبٌ** ve **خشيبٌ**dur; yontulduğu zamandır. Ve **جَمَلٌ خشيب**: kalın. Bütün bunlar, benim yanımda **الخشَب**den türemiştir. Ve develer **تخشَّبت**; otlaktan kuruyu yedikleri zaman. Ve denir: **جَبْهةٌ خَشْبَاءُ**: çirkin, kuru, düzgün olmayan. Ve **ظَليمٌ خشيبٌ**: kalın. Ebû Ubeyd dedi: **الخشيب**; dövmesi başlanmış kılıçtır; sonra çoğaldı, ta ki onların yanında **الخشيب** parlak (الصقيل) oldu.

  (**خشر**)  **الخاء** ve**الشين** ve**الراء** kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. **الخُشَارة**: sofrada kalan, hayır olmayan şeydir. **خَشَرْتُ أَخْشِر خَشْراً** denir; kötü olanı bıraktığın zaman([11]). Ve denir: arpadan **الخُشَارة**; özü olmayan şeydir; o, kepek gibidir. Ve muhakkak falan, insanların **خُشارة**sındandır; yani onların rezillerindendir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Edeb Hazinesi’ne bak (2: 166).
([2]) O, **الخفاش** denilen şeydir.
([3]) Asılda: "في ضريبته غموض فيها".
([4]) Kâmûs’ta zikredildi; Lisân’da zikredilmedi.
([5]) Şemmâh Dîvânı 61 ve Lisân (**خشل**).
([6]) Asılda ve Mücmel’de: "سار"; doğrusu Lisân’dadır.
([7]) Daha önce **ثني** maddesinde geçen yere bak (1: 391); ayrıca Lisân (**خشن**).
([8]) Beyit Mücmel’de ve Lisân’da (**خشى**).
([9]) Lisân ve Mücmel’de: "من الشجر".
([10]) Lisân ve Muhassas’ta da böyledir (10: 77); öyleyse "منه"deki zamir deve içindir; fakat Mücmel’de "منها"dır; bunun zamiri dişi develeredir.
([11]) Mücmel’de: "خشرت ذاك إذا أبقيته"; iki mânâ Lisân’da zikredilmiştir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ش ن
خشن الشيء واخشوشن وهو خشن وخشين‏.‏
واخشوشنوا‏:‏ كونوا خشنين في ملابسكم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خشن على صاحبه وتخشن عليه وخاشنه مخاشنة وتخاشن القوم وفي أخلافه خشونة‏.‏
ورجل أخشن‏:‏ شكس‏.‏
وخشن صدره وبصدره‏.‏
قال‏:‏ وخشنت صدرا جيبه لك ناصح وخشّن كلامه معه‏.‏
واستخشن مسه فأعرض عنه‏.‏
وفلان خشن في دينه إذا كان متشدّداً فيه‏.‏
وسنة خشناء‏:‏ قحطة‏.‏
وأرض خشناء‏:‏ فيهـا رمل وحجارة‏.‏
يقال‏:‏ أنبط بئره في خشناء من الأرض‏.‏
ولفلان سياسة خشناء‏.‏
وكتيبة خشناء‏:‏ كثيرة السلاح‏.‏

##### Türkçe

خ ش ن
**خشن** şey ve **اخشوشن**; ve o **خشن** ve **خشين**dir.
Ve **اخشوشنوا**: elbiselerinizde **خشنين** olun.
Ve mecazdan: **خشن** arkadaşına ve **تخشن** ona; ve onu **خاشنه** ( **مخاشنة** olarak) ve kavim **تخاشن**; ve onun meme uçlarında **خشونة** vardır.
Ve **أخشن** adam: **شكس**.
Ve göğsü **خشن** oldu ve göğsünde.
Dedi ki: Ve senin için öğüt verici olarak yakasının cebini göğüsçe **خشنت**; ve onunla beraber sözünü **خشّن** etti.
Dokunuşunu **استخشن** etti de ondan yüz çevirdi.
Ve falan, dininde **خشن**dir; onda sıkı davranan olursa.
Ve **خشناء** sene: kıtlık.
Ve **خشناء** yer: onda kum ve taşlar vardır.
Denir ki: Kuyusunu yerden bir **خشناء**da **أنبط** etti.
Ve falanın **خشناء** bir siyaseti vardır.
Ve **خشناء** bir tabur: silahı çok olan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَشِنُ والأَخشَنُ: الأَحرشُ من كل شيء؛ قال:
والحجرَ الأَخْشَن والثِّنايه.
وجمعه خِشانٌ والأُنثى خَشِنة وخَشْناء؛ أَنشد ابن الأَعرابي يعني جُلَّة التمر:
وقد لَفَّفا خَشْناءَ ليْسَتْ بوَخشةٍ،
تُوارِي سماءَ البيتِ، مُشْرِفةَ القُتْرِ.
خَشُنَ خُشْنةً وخَشانة وخُشونة ومَخْشَنة، فهو خَشِنَ أَخشَن، والمُخاشنة في الكلام ونحوه. ورجل أَخشن: خَشِن. والخُشونة: ضد اللين، وقد خَشُن، بالضم، فهو خَشِن. واخشَوْشنَ الشيءُ: اشتَدَّت خُشونتُه، وهو للمبالغة كقولهم أَعشَبت الأَرضُ واعْشَوْشَبتْ، والجمع خُشْنٌ؛ قال الراجز: تعَلَّمَنْ يا زَيْدُ، يا ابنَ زَينِ،
لأُكْلَةٌ من أَقِطٍ وسَمْنِ،
وشَرْبتان من عكِيِّ الضَّأْنِ،
أَلْيَنُ مَسّاً في حَوايا البَطْنِ.
من يَثْرَبِيّاتٍ قِذاذٍ خُشْنٍ،
يَرْمي بها أَرْمى من ابنِ تِقْنِ.
يعني به الجُدُد. وفي الحديث: أُخَيْشِنُ في ذات الله؛ هو تصغير الأَخشَنِ للخَشِن. وتخَشَّنَ واخشَوْشَن الرجلُ: ليس الخَشِن وتعوّده أََو أَكله أو تكلم به أَو عاش عَيشاً خَشِناً، وقال قولاً فيه خُشونة. وفي حديثه عمر، رضي الله عنه: اخشَوْشنوا، في إحدى رواياته، وفي حديث الآخر أَنه قال لابن عباس: نِشْنِشة من أَخشَن أَي حجرٌ من جبَل، والجبال توصف بالخُشونة. وفي حديث ظَبْيان: ذَنِّبوا خِشانَه؛ الخِشانُ: ما خَشُن من الأَرض، ومعنى خَشُن دون معنى اخْشَوْشَنَ لما فيه من تكرير العين وزيادة الواو، وكذلك كل ما كان من هذا كاعشَوْشَبَ ونحوه. واستَخْشَنه: وجده خَشِناً، وفي حديث علي، رضي الله عنه، يذكر العلماء الأَتقياء: واستَلانوا ما اسْتَخْشَنَ المُتْرَفُون. وخاشَنَه: خَشُن عليه، يكون في القول والعمل. وفلان خَشِن الجانب أَي صَعْب لا يُطاق. وإنه لذو خُشْنةٍ وخُشونة ومَخْشَنة إذا كان خَشِن الجانب. وفي الثوب وغيره خُشونة، ومُلاءَة خشْناء: فيها خُشونة إما من الجِدَّة، وإما من العمل. والخَشْناء: الأَرض الغليظة. وأَرض خَشْناء: فيها حجارة ورمل كخَشْاء. وكَتيبة خَشْناء: كثيرة السلاح. وفي حديث الخروج إلى أُحُد: فإِذا بكَتيبة خَشْناء أَي كثيرة السلاح خَشِنته، ومعشَر خُشْنٌ، ويجوز تحريكه في الشعر؛ وأَنشد ابن بري:
إذاً لَقامَ بنَصْري مَعْشَرٌ خُشُنٌ،
عندَ الحفيظةِ، إنْ ذو لُوثةٍ لانا.
قال: هو مثل فَطِنٍ وفُطُن؛ قال قيس بن عاصم في فُطُنٍ:
لا يَفْطِنُون لَعَيْبِ جارِهِم،
وهُمُ لحِفْظِ جِوارِه فُطُنُ.
وخاشَنْتُه: خلاف لايَنْته. وخَشَّنْت صدرَه تَخْشيناً: أَوْغَرْتُ؛ قال عنترة:
لعَمري لقد أَعْذَرْت لو تَعْذُرينني،
وخَشَّنْتُ صَدْراً جَيْبُه لك ناصِحُ.
والخُشْنة: الخُشونة؛ قال حكيم بن مُصعَب:
تشَكَّى إليَّ الكلبُ خُشْنةَ عَيْشِه،
وبي مثلُ ما بالكلب أَوْ بِيَ أَكثر.
وقال شمر: اخْشَوْشَنَ عليه صدْرُه وخَشُن عليه صدْرُه إذا وَجَد عليه. والخَشْناء والخُشَيْناء: بقلة خضراء ورقها قصير مثل الرَّمْرام، غير أَنها أَشد اجتماعاً، ولها حبٌّ تكون في الرَّوْض والقِيعان، سميت بذلك لخُشونتها؛ وقال أَبو حنيفة: الخُشَيناء بقلة تَنفَرش على الأَرض، خَشْناء في المَسِّ لينة في الفم، لها تَلزُّج كتَلزُّج الرِّجْلة، ونَوْرتها صفراء كنَوْرة المُرّة، وتؤكل وهي مع ذلك مرعى. وخُشَيْنة: بطن من بطون العرب، والنسبة إليهم خُشَنيٌّ. وبنو خَشْناء وخُشَين: حَيّان، وقد سَمَّوْا أَخْشَنَ ومُخاشِناً وخُشَيْناً وخَشِناً. وأَخْشَنُ: جبل. وروى ابن الأََعرابي هذا المثل: شِنْشِنة أَعرفها من أَخْشَنَ، وفسره بأَنه اسم جبل، قال: ومن قال أَعرفها من أَخْزَم، فهو اسم رجل.

##### Türkçe

**الخَشِنُ** ve **الأَخشَنُ**: her şeyden **الأَحرشُ** (daha pürtüklü/sert olan); dedi ki:

Ve **الحجرَ الأَخْشَن** ve **الثِّنايه**.

Onun çoğulu **خِشانٌ**’dır; dişisi **خَشِنة** ve **خَشْناء**’dır; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu; yani

**جُلَّة التمر** (hurma sepeti)ni:

وقد لَفَّفا **خَشْناءَ** ليْسَتْ بوَخشةٍ،
تُوارِي سماءَ البيتِ، مُشْرِفةَ القُتْرِ.

**خَشُنَ**; **خُشْنةً** ve **خَشانة** ve **خُشونة** ve **مَخْشَنة** (olarak) (kaba/sert oldu); o hâlde o **خَشِنَ** (dır), **أَخشَن** (dır). Ve sözde ve benzerinde **المُخاشنة** (kabalık/sertlik). Ve **رجل أَخشن**: **خَشِن** (kaba/sert). Ve **الخُشونة**: yumuşaklığın zıddıdır; ve (kişi) **خَشُن** (oldu), (harfi) damme ile; o hâlde o **خَشِن** (dır). Ve **اخشَوْشنَ** şey: onun **خُشونتُه** (kabalığı/sertliği) şiddetlendi; ve o, mübalağa içindir; onların “**أَعشَبت** yer” ve “**اعْشَوْشَبتْ**” demeleri gibi. Ve çoğul **خُشْنٌ**’dür; râciz dedi ki:

تعَلَّمَنْ يا زَيْدُ، يا ابنَ زَينِ،
لأُكْلَةٌ من أَقِطٍ وسَمْنِ،
وشَرْبتان من عكِيِّ الضَّأْنِ،
أَلْيَنُ مَسّاً في حَوايا البَطْنِ.
من يَثْرَبِيّاتٍ قِذاذٍ **خُشْنٍ**،
يَرْمي بها أَرْمى من ابنِ تِقْنِ.

Bununla **الجُدُد**’ü (yeni/sert yolları) kasteder. Hadiste: “**أُخَيْشِنُ** في ذات الله”; o, **الخَشِن** için **الأَخشَنِ**’in küçültmesidir. Ve **تخَشَّنَ** ve **اخشَوْشَن** adam: **الخَشِن**’i (kabalığı/sertliği) edindi ve ona alıştı; yahut onu yedi; yahut onunla konuştu; yahut **عَيشاً خَشِناً** (kaba/sert bir yaşayış) yaşadı; ve içinde **خُشونة** bulunan bir söz söyledi. Ömer’in, رضي الله عنه, hadîsinde: “**اخشَوْشنوا**”, rivayetlerinden birinde; ve diğer hadiste, İbn Abbâs’a dediği: “**نِشْنِشة من أَخشَن**” yani dağdan bir taş; ve dağlar **بالخُشونة** (kabalık/sertlikle) vasıflanır. **ظَبْيان** hadîsinde: “**ذَنِّبوا خِشانَه**”; **الخِشانُ**: yerden **ما خَشُن** (kaba/sert olan şey). Ve **خَشُن**’un mânası, içinde gözün tekrarı ve **الواو**’nun ziyadesi bulunduğu için, **اخْشَوْشَنَ** mânasından daha aşağıdır; ve bunun gibi olan her şey de böyledir; **اعشَوْشَبَ** ve benzeri gibi. Ve **استَخْشَنه**: onu **خَشِناً** (kaba/sert) buldu. Ali’nin, رضي الله عنه, hadîsinde, takvâ sahibi âlimleri anarken: “ve **اسْتَلانوا** (yumuşak buldular) **ما اسْتَخْشَنَ المُتْرَفُون** (müreffehlerin kaba/sert bulduğu şeyi).” Ve **خاشَنَه**: ona karşı **خَشُن** (sert/kaba davrandı); sözde ve amelde olur. Ve falan **خَشِن الجانب**: yani katı, dayanılmaz. Ve o, **ذو خُشْنةٍ** ve **خُشونة** ve **مَخْشَنة** sahibidir; eğer **خَشِن الجانب** ise. Ve elbisede ve başkasında **خُشونة** vardır. Ve **مُلاءَة خشْناء**: onda **خُشونة** vardır; ya yenilikten, ya da işlenmiş olmaktan. Ve **الخَشْناء**: kalın/sert yer. Ve **أَرض خَشْناء**: onda taşlar ve kum vardır; **كخَشْاء** gibi. Ve **كَتيبة خَشْناء**: silahı çok olan. **أُحُد**’e çıkış hadîsinde: “derken silahı çok, sertliği olan bir **كَتيبة خَشْناء** ile karşılaştım.” Ve **معشَر خُشْنٌ**; şiirde harekelendirilmesi caizdir. İbn Berrî şu beyti okudu:

إذاً لَقامَ بنَصْري مَعْشَرٌ **خُشُنٌ**،
عندَ الحفيظةِ، إنْ ذو لُوثةٍ لانا.

Dedi ki: o, **فَطِنٍ** ve **فُطُن** gibidir. Kays b. Âsım **فُطُنٍ** hakkında dedi ki:

لا يَفْطِنُون لَعَيْبِ جارِهِم،
وهُمُ لحِفْظِ جِوارِه **فُطُنُ**.

Ve **خاشَنْتُه**: **لايَنْته**’nin (yumuşak davranmanın) zıddıdır. Ve “onun göğsünü **خَشَّنْتُ** (sertleştirdim) **تَخْشيناً**”: **أَوْغَرْتُ** (kin/öfke doldurdum); Antara dedi ki:

لعَمري لقد أَعْذَرْت لو تَعْذُرينني،
وخَشَّنْتُ صَدْراً جَيْبُه لك ناصِحُ.

Ve **الخُشْنة**: **الخُشونة** (kabalık/sertlik); Hakîm b. Mus‘ab dedi ki:

تشَكَّى إليَّ الكلبُ **خُشْنةَ** عَيْشِه،
وبي مثلُ ما بالكلب أَوْ بِيَ أَكثر.

Şemmer dedi ki: “**اخْشَوْشَنَ** ona karşı göğsü” ve “**خَشُن** ona karşı göğsü”: ona karşı (içinde) bulduğunda (öfke/kin duyduğunda). Ve **الخَشْناء** ve **الخُشَيْناء**: yeşil bir ot; yaprağı kısa, **الرَّمْرام** gibi; ancak daha çok toplanmış (sık)tır; ve onun bir tanesi vardır; **الرَّوْض** ve **القِيعان**’da olur; **لخُشونتها** (kabalığı/sertliği) sebebiyle böyle adlandırıldı. Ebû Hanîfe dedi ki: **الخُشَيناء** yere yayılan bir ottur; dokunuşta **خَشْناء** (kaba/sert), ağızda yumuşaktır; **الرِّجْلة**’nin yapışkanlığı gibi bir yapışkanlığı vardır; ve çiçeği sarıdır, **المُرّة**’nin çiçeği gibi; yenir ve bununla beraber otlaktır. Ve **خُشَيْنة**: Arapların karınlarından bir karın; onlara nisbet **خُشَنيٌّ**’dir. Ve **بنو خَشْناء** ve **خُشَين**: iki kabile; ve onlar **أَخْشَنَ** ve **مُخاشِناً** ve **خُشَيْناً** ve **خَشِناً** adlarını vermişlerdir. Ve **أَخْشَنُ**: bir dağdır. İbnü’l-A‘râbî bu meseli rivayet etti: “**شِنْشِنة أَعرفها من أَخْشَنَ**”; onu, bir dağın adı olmasıyla açıkladı. Dedi ki: “**أَعرفها من أَخْزَم**” diyen ise, o bir adamın adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ش ن * * الخُشُونَةُ * ضد اللين وقد * خَشُنَ * الشيء من باب سهل فهو * خَشِنٌ * و * اخْشَوْشَنَ * الشيء اشتدت خشونته وهو للمبالغة مثل أعشبت الأرض واعشوشبت واخشوشن الرجل تعود لبس الخشن و * الأخْشَنُ * مثل الخشن وفي الحديث ﴿أُخيشن في ذات الله﴾ و * خاشَنَهُ * ضد لاينه و * خَشَّنَ * صدره * تخشِينا * أوغره قلت معنى أوغره أحماه من الغيظ

##### Türkçe

* خ ش ن * * **الخُشُونَةُ** * yumuşaklığın zıddıdır; ve **خَشُنَ** şey, “**سهل**” bâbından (gelir); o hâlde o **خَشِنٌ**dur. Ve **اخْشَوْشَنَ** şey: onun **خشونته**si şiddetlendi; ve o, mübalağa içindir; tıpkı “toprak otlandı” (**أعشبت**), “ve çokça otlandı” (**اعشوشبت**) gibi. Ve **اخشوشن** adam: pürüzlü olanı giymeye alıştı. Ve **الأخْشَنُ**: **الخشن** gibi(dir). Ve hadiste: ﴿**أُخيشن** Allah’ın zâtı hakkında﴾ . Ve **خاشَنَهُ**: onu yumuşattı(ğının) zıddı(dır). Ve **خَشَّنَ** onun göğsünü **تخشِينا**: onu öfkelendirdi. Dedim: **أوغره**’nin mânası: onu öfkeden ısıttı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

) ( الخَشِنُ ككَتِفٍ والأَخْشَنُ الأَحْرَشُ مِن كلِّ شيءٍ خِشَانٌ ، ج ( ككِتابٍ ، وهي خَشِنَةٌ وخَشْناءُ ) ؛ أَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيِّ يعْني جُلَّة التَّمْر :
وقد لَفَّفا خَشْناءَ لَيْسَتْ بِوَخْشةٍ تُواري سَماءَ البيتِ مُشْرِفةَ القُتْرِ ( وخَشُنَ ، ككَرُمَ ، خَشْناً ) ( ، بالفتْحِ ، ( ومَخْشَنَةً ) ، كمَرْحَلَةٍ ، ( وخُشونَةً وخُشْنَةً ، بضمِّهما ) ، وخَشانَةً ، بالفتْحِ ، ( وتَخَشَّنَ ) تَخَشُّناً ، ( ضِدُّ لانَ ) . وشاهِدُ الخُشْنةِ قوْلُ حكيمِ بنِ مُصْعبَ أَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ :
تشَكَّى إِليَّ الكلبُ خُشْنَةَ عَيْشِهوبي مثلُ ما بالكلبِ أَوْ بِيَ أَكْثرُ ( واخْشَوْشَنَ وتَخَشَّنَ : اشْتَدَّتْ خُشونَتُه ، أَو لَبِسَ الخَشِنَ ) وتَعوَّدَه أَو أَكَلَه ، ( أَو تَكَلَّمِ به ، أَو عاشَ عَيْشاً خَشِناً ) ، أَو قالَ قوْلاً فيه خُشونَة . ومنه حدِيثُ عُمَر ، رَضِيَ الّلهُ تعالَى عنه في إحْدَى رِوَاياتِه : ( اخشَوْشَنُوا ) .
( واخْشَوْشَنَ : أَبْلَغُ في الكُلِّ ) ، أَي من خَشُن وتَخَشَّن ، لمَا فيه مِن تكْريرِ العَيْنِ وزِيادَةِ الواوِ ، وكذلِكَ كُلّ ما كانَ مِن هذا كاعْشَوْشَبَ ونحْوهِ ؛ أَشارَ له الجوْهرِيُّ .
( وخاشَنَهُ ) مُخاشَنَةً : ( ضِدُّ لايَنَهُ ) مُلايَنَةً .
وفي المحْكَم : خاشَنَةَ : خَشُنَ عليه ، يكونُ في القوْلِ وفي العَمَلِ .
( وهو خَشِنُ الجانِبِ وأَخْشَنُهُ وذُو خُشْنَةٍ وخُشونةٍ ، بضمِّهما ، صَعْبٌ لا

يُطاقُ ) ؛ وكذلِكَ ذُو مَخْشَنَةٍ ؛ وهو مجازٌ .
( واسْتَخْشَنَهُ : وجَدَهُ خَشِناً ) ؛ ومنه حدِيثُ عليَ يذْكرُ العُلَماء الأَتْقياء : ( واسْتَلانوا ما اسْتَخْشَنَ المُتْرَفُونَ ) .
( و ) مِن المجازِ : ( خَشَّنَ صَدْرَهُ تَخْشِيناً ) : إذا ( أَوْغَرَهُ ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لعَنْترَةَ :
لعَمرِي لقد أَعْذَرْت لو تَعْذُرِينَنيوخَشَّنْتُ صَدْراً جَيْبُه لكِ ناصِحُ ( والخَشْناءُ : بَقْلَةٌ خَضْراءُ ) تَنْفرِشُ على الأَرْضِ ( خَشْناءُ في المَسِّ ، لَيِّنَةٌ في الفَمِ ، لَزِجٌ كالرِّجلَةِ ) ، ونَوْرَتها صَفْراء تُؤْكَلُ ، وهي مَعَ ذلِكَ مَرْعى ؛ عن أَبي حَنيفَةَ ؛ وهي الخُشَيْناءُ أَيْضاً .
( و ) الخَشْناءُ : ( النَّاقَةُ العَجْفاءُ ) لخُشُونتِها .
( و ) الخَشْناءُ : ( بنتُ وَبْرَةَ أُخْتُ كَلْبِ بنِ وَبْرَةَ .
( و ) المُخَشَّنَةُ ، ( كمُعَظَّمَةٍ : النَّاقَةُ الذَّميمَةُ الطِّرْقِ .
( ورَجُلٌ أَخْشَنُ : ذَمِيمُ الحالِ ) ؛ وهو مجازٌ .
( وأَخْشَنُ : تابِعيٌّ سَدُوسِيٌّ ) ثقَةٌ رَوَى عن أَنَس بنِ مالِكِ ، وعنه عبْدُ المُؤْمِن بنِ عبْدِ الّلهِ ؛ قالَهُ ابنُ حَبَّان .
( و ) أَخْشَنُ : ( جَدٌّ لأَدْهَمَ بنِ مُحْرِزِ ) بنِ أَسَدٍ ( الشَّاعِرِ الفارِسِيِّ التَّابِعِيِّ ) ؛ وابْنه مالِك بن أَدْهَم وَلِيَ نهاوند لابنِ هُبَيْرَةَ .
( وجابِرُ بنُ خُشَيْنٍ ، كزُبَيْرٍ ) ، ابنِ عاصِمِ بنِ لأي ( في نَسَبِ فَزارَةَ .
( وخُشَيْنُ بنُ النَّمِرِ ) بنِ وَبْرَةَ بنِ تَغْلب بنِ حلوان : ( في قُضاعَةَ ) ، واسْمُه : وائِلُ بنُ النَّمِرِ ( رَهْط أَبي ثَعْلَبَةَ ) ، جرثوم بن ناشر ( الخُشَنِيّ ) ، رَضِيَ الّلهُ تعالَى عنه ، اشْتَهَرَ بكُنْيَتِه ، وفي اسْمِه أَقْوالٌ . ( ومنهم : بِشْرُ بنُ حَيَّانَ التَّابِعِيُّ ) عن واثِلَةَ بنِ الأَسْقَع الحافِظُ الرَّحَّال .
( ومحمدُ بنُ عبْد السَّلامِ ) الخُشَنِيُّ

القُرْطبيُّ ذَكَرَه الحميديُّ في تارِيخِ الأَنْدلُس ، وغلطَ مَن جَعَلَه مَنْسوباً إلى قَرْيةٍ بِأَفْريقيَّة ، ماتَ سَنَة 286 ، وولدُه محمدُ بنُ محمدٍ حدَّثَ أَيْضاً ، وكنَّاه الأَمير بأبي الحَسَنِ وقالَ : رَوَى عن أَبيهِ ، وعنه محمدُ بنُ محمدِ بنِ أَبي دليم الأَنْدَلُسيُّ ، وماتَ سَنَة 333 .
( و ) أَبو ذَرَ ( مُصْعَبُ بنُ محمدِ بنِ مَسْعودٍ ) الخُشَنِيُّ الأَنْدلُسيُّ النّحْويُّ المَعْروفُ بابنِ أَبي الرّكب ، أَخَذَ عنه الشَّريشيّ شَارِح المَقامَاتِ ، وقد تقدَّمَ ذِكْرُه أَيْضاً في الباءِ ، ( وأَبوهُ ) أَبو بكْرٍ محمد النّحويُّ ( الشَّارِحُ للكِتابِ ) ، أَي كِتاب سِيْبَوَيْه على رأْسِ المَائةِ السادِسَةِ .
( والحَسَنُ بنُ يَحْيَى ) الخُشَنِيُّ رَوَى عن بِشْرِ بنِ حبان الخُشَنِيِّ كما لابن حبان ، وعن هشَامِ بنِ عرْوَةَ ، تَرَكَهُ الدَّارْقطْنِيُّ ، كذا في الدِّيوان ؛ ( ومَسْلَمَةُ بنُ عليَ ) الخُشَنِيُّ ( الشامِيَّانِ ) واهِيَان تَرَكَهُما الدَّارقطْنِيُّ ( الخُشَنِيُّونَ ) .
وفَاتَهُ :
محمدُ بنُ الخليلِ الخُشَنِيُّ : رَوَى عن أَيّوب بنِ حبان .
ومحمدُ بنُ الحارِثِ الخُشَنِيُّ الأَنْدَلُسيُّ عن محمدِ بنِ وضَّاحٍ .
وحفْصُ بنُ صالحٍ الخُشَنِيُّ مِصْريّ حدَّثَ عن حيوَةَ بنِ شُرَيْحٍ .
وأَبو القاسِمِ بكْرُ بنُ عليِّ بنِ الوَزِيرِ الخُشَنِيّ عن أَحْمَد بنِ عامِرِ بنِ المعمّر الدِّمَشْقيّ .
( و ) مِن المجازِ : ( كَتيبَةٌ خَشْناءُ ) : أَي ( كَثيرَةُ السِّلاحِ .
( وأَبو الخَشْناءِ عَبَّادُ بنُ حُسَيْبٍ ) ؛ هكذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ عَبَّادُ بنُ كُسَيْبٍ أجنادي .
( وأَبو خُشَيْنَةَ ، كجُهَيْنَةَ الزِّيادِيُّ )

عن الحَسَنِ ؛ ( و ) أَبو خُشَيْنَةَ ( حاجِبُ بنُ عُمَرَ ) الثَّقفيُّ عن الحكَمِ بنِ الأَعْرَجِ ، ( محدِّثانِ .
( وسَمَّوْا مُخاشِناً وخَشِناً ، ككَتِفٍ وشَدَّادٍ ويُكْسَرُ ) .
فمن الأوَّلِ : مُخاشِنُ بنُ الأسْودِ العبديُّ له صحْبَةٌ ؛ ومُخاشِنُ بنُ الخيرِ مُقْرىءٌ حمصيٌّ ؛ والحارِثُ بنُ مُخاشِنٍ ، مِن المُهاجِرِينَ ؛ وطارِقُ بنُ مُخاشِنٍ عن أَبي هُرَيْرَةَ ، رَضِيَ الّلهُ تعالَى عنه وعنه الزهريُّ .
ومن الثَّاني : محمدُ بنُ أَحمدَ البَغْدادِيُّ يُعْرفُ بابنِ الخَشِن ، رَوَى عنه ابنُ دُرَيْدٍ .
ومِن الثَّالثِ : خَشَّانُ بنُ لأي بنِ عصم بنِ شمج أَخو خُشَيْن المَذْكُور ؛ وبكَسْرِ أَوَّلهِ خِشَّان بن أَسْعَد في نَسَبِ عبْدِ العزى بن بدْرٍ .
وممَّا فاتَهُ :
خُشانُ ، بضمِّ أَوَّلِه ، وهو جَدُّ يوسُفَ بنُ محمدٍ الريحانيّ المُقْرِي الوَرَّاق ؛ وقد تقدَّمَ للمصنِّفِ ، رَحِمَه الّلهُ تعالَى ، ذِكْرَ خَِشَّان بالفتْح والكسْرِ في الشِّين .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الخُشْنُ ، بالضمِّ ، جَمْعُ الأَخْشَن ، أَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للرَّاجزِ :
أَلْيَنُ مَسًّا في حَوايا البَطْنِمن يَثْرَبِيَّاتٍ قِذاذٍ خُشْنِيَرْمي بها أَرْمى من ابنِ تِقْنِيعْنِي به الجُدُد . وفي الحدِيثِ : ( أُخَيْشِنُ في ذاتِ الّلهِ ) ، هو تَصْغيرُ الأَخْشَنِ للخَشِن .
وفي حديثِ عُمَرَ قالَ لابنِ عبَّاسٍ ، رَضِيَ الّلهُ تعالى عنهما : ( نِشْنِشة من أَخْشَن ) ، أَي حجرٌ مِن جَبَل ؛ فمَنْ رَوَاهُ مِن أَخْشَن قالَ :

إنَّه اسمُ جَبَلٍ ؛ ومَنْ رَوَاهُ مِن أَخْزَم فهو اسمُ رجُلٍ .
والخِشَانُ ، بالكسْرِ : ما خَشُنَ مِن الأَرْضِ .
ومُلاءَةٌ خَشْناءُ : فيها خُشونَة إمَّا مِن الجِدَّة ، وإمَّا مِن العَمَلِ .
وأرْضٌ خَشْناءُ : غَليظَةٌ فيها حجارَةٌ ورَمْل .
ومعشَرٌ خُشْنٌ ، بالضمِّ ، ويجوزُ تَحْرِيكُه في الشِّعْر ، كما في الصِّحاحِ ، قالَ ابنُ بَرِّي : كقوْلِ الشاعِرِ :
إذا لَقامَ بنَصْري مَعْشَرٌ خُشُنٌ عندَ الحفيظةِ إنْ ذو لُوثةٍ لاناوقالَ شَمِرٌ : اخْشَوْشَنَ عليه صدْرُه وخَشُن عليه صدْرُه إذا وَجَدَ عليه .
والخُشَيْناءُ : بقْلَةٌ خَضْراء تكونُ في الرَّوْضِ والقِيعَانِ ، سُمِّيَتْ بذلِكَ لخُشونَتِها .
وخُشَيْنَةُ ، كجُهَيْنَةَ : بَطْنٌ مِنَ العَرَبِ .
وقالَ الحافِظُ : مِن لحم .
وبَنُو خَشْناء : حيٌّ مِن العَرَبِ ، وقد سَمَّوْا خَشِيناً ، كأَميرٍ ، وخَشِينان ، بفتْحٍ فكسْرٍ ، ويقالُ أَيْضاً خَشِنان .

##### Türkçe

( **الخَشِنُ** k**كَتِفٍ** ve **الأَخْشَنُ**: her şeyden **الأَحْرَشُ**; **خِشَانٌ** (çoğulu), c. (**ككِتابٍ**); ve o **خَشِنَةٌ** ve **خَشْناءُ**’dır ); İbnü’l-A‘râbî, hurma sepetini kastederek inşâd etti:
وقد لَفَّفا خَشْناءَ لَيْسَتْ بِوَخْشةٍ تُواري سَماءَ البيتِ مُشْرِفةَ القُتْرِ

( **وخَشُنَ** , k**كَرُمَ** , **خَشْناً** ) (açık fetha ile), (ve **مَخْشَنَةً** ) k**مَرْحَلَةٍ**, (ve **خُشونَةً** ve **خُشْنَةً** , ikisi de zamme ile), ve **خَشانَةً**, fetha ile; (ve **تَخَشَّنَ** ) **تَخَشُّناً**, ( **ضِدُّ لانَ** ). **الخُشْنةِ**’nin şahidi, el-Cevherî’nin inşâd ettiği Hakîm b. Mus‘ab’ın sözüdür:
تشَكَّى إِليَّ الكلبُ خُشْنَةَ عَيْشِهوبي مثلُ ما بالكلبِ أَوْ بِيَ أَكْثرُ

( **واخْشَوْشَنَ** ve **تَخَشَّنَ**: onun **خُشونَتُه**’si şiddetlendi; yahut **الخَشِنَ** giydi ) ve ona alıştı yahut onu yedi, (yahut onunla konuştu, yahut **عَيْشاً خَشِناً** yaşadı), yahut içinde **خُشونَة** bulunan bir söz söyledi. Bundan, Ömer’in—Allah Teâlâ ondan razı olsun—bir rivayetinde olan hadîs: ( **اخشَوْشَنُوا** ).

( **واخْشَوْشَنَ**: hepsinde daha ileri derecedir ); yani **خَشُن** ve **تَخَشَّن**’den; çünkü onda **العَيْنِ**’in tekrarı ve **الواوِ**’nun ziyadesi vardır; bunun gibi olan her şey de böyledir; **كاعْشَوْشَبَ** ve benzeri; el-Cevherî buna işaret etti.

( **وخاشَنَهُ** ) **مُخاشَنَةً**: ( **ضِدُّ لايَنَهُ** ) **مُلايَنَةً**.

**المحْكَم**’de: **خاشَنَةَ**: ona karşı **خَشُنَ**; sözde de amelde de olur.

( Ve o **خَشِنُ الجانِبِ** ve onun **أَخْشَنُهُ**’si ve **ذُو خُشْنَةٍ** ve **خُشونةٍ**—ikisi de zamme ile—: zor, (katlanılamaz) ); ve كذلك **ذُو مَخْشَنَةٍ**; bu mecazdır.

( **واسْتَخْشَنَهُ**: onu **خَشِناً** buldu ); bundan, Ali’nin—müttakî âlimleri zikrederken—hadîsi: ( **واسْتَلانوا ما اسْتَخْشَنَ المُتْرَفُونَ** ).

( Ve ) mecazdan: ( **خَشَّنَ صَدْرَهُ تَخْشِيناً** ): (onu **أَوْغَرَهُ** ettiği zaman); el-Cevherî, ‘Antere’den inşâd etti:
لعَمرِي لقد أَعْذَرْت لو تَعْذُرِينَنيوخَشَّنْتُ صَدْراً جَيْبُه لكِ ناصِحُ

( **والخَشْناءُ**: yeşil bir ot ) yere yayılır; (dokunuşta **خَشْناءُ**, ağızda yumuşak, **لَزِجٌ**; **كالرِّجلَةِ** gibi); çiçeği sarıdır, yenir; bununla beraber otlaktır; Ebû Hanîfe’den; o aynı zamanda **الخُشَيْناءُ**’dır.

( Ve ) **الخَشْناءُ**: (kabalığından dolayı (zayıf deve) **النَّاقَةُ العَجْفاءُ** ).

( Ve ) **الخَشْناءُ**: ( **بنتُ وَبْرَةَ**; **كَلْبِ بنِ وَبْرَةَ**’nin kız kardeşi.

( Ve ) **المُخَشَّنَةُ**, (k**مُعَظَّمَةٍ**): (yürüyüşü çirkin deve) **النَّاقَةُ الذَّميمَةُ الطِّرْقِ**.

( Ve **رَجُلٌ أَخْشَنُ**: hâli çirkin ); bu mecazdır.

( Ve **أَخْشَنُ**: **تابِعيٌّ سَدُوسِيٌّ** ) sika; Enes b. Mâlik’ten rivayet etti; ondan da Abdülmü’min b. Abdillâh; bunu İbn Hibbân söyledi.

( Ve ) **أَخْشَنُ**: ( **جَدٌّ لأَدْهَمَ بنِ مُحْرِزِ** ) b. Esed ( **الشَّاعِرِ الفارِسِيِّ التَّابِعِيِّ** ); oğlu Mâlik b. Edhem, İbn Hubeyre için Nehâvend’e vali oldu.

( Ve **جابِرُ بنُ خُشَيْنٍ**, k**زُبَيْرٍ** ), Âsım b. Le’î’nin oğlu; (Fezâre nesebinde).

( Ve **خُشَيْنُ بنُ النَّمِرِ** ) b. Vebre b. Tağlib b. Hulvân: ( **في قُضاعَةَ** ); adı: **وائِلُ بنُ النَّمِرِ**; (Ebû Sa‘lebe’nin kavmi) Certhûm b. Nâşir ( **الخُشَنِيّ** )—Allah Teâlâ ondan razı olsun—künyesiyle meşhur oldu; isminde sözler vardır. (Onlardan: **بِشْرُ بنُ حَيَّانَ التَّابِعِيُّ** ) Vâsile b. el-Eska‘dan; hâfız, seyyah.

( Ve **محمدُ بنُ عبْد السَّلامِ** ) **الخُشَنِيُّ القُرْطبيُّ**; Humeydî onu **تارِيخِ الأَنْدلُس**’ta zikretti; onu Afrika’da bir köye nisbet edilmiş kılan kimse yanıldı; 286 yılında öldü; oğlu Muhammed b. Muhammed de hadis rivayet etti; emir onu Ebû’l-Hasen diye künyelendirdi ve dedi ki: babasından rivayet etti; ondan da Muhammed b. Muhammed b. Ebî Duleym el-Endelüsî; 333 yılında öldü.

( Ve ) Ebû Zer ( **مُصْعَبُ بنُ محمدِ بنِ مَسْعودٍ** ) **الخُشَنِيُّ الأَنْدلُسيُّ**; nahivci; İbn Ebî’r-rakb diye bilinir; ondan, Makâmât şârihi Şerîşî aldı; onun zikri daha önce **الباءِ**’da da geçti; (ve babası) Ebû Bekr Muhammed en-nahivci ( **الشَّارِحُ للكِتابِ** ), yani altıncı yüzün başında Sîbeveyh’in kitabı.

( Ve **الحَسَنُ بنُ يَحْيَى** ) **الخُشَنِيُّ**, İbn Hibbân’a göre Bişr b. Hibbân el-Huşenî’den ve Hişâm b. ‘Urve’den rivayet etti; Dârakutnî onu terk etti; **الدِّيوان**’da böyledir; (ve **مَسْلَمَةُ بنُ عليَ** ) **الخُشَنِيُّ** (iki Şamlı) zayıftırlar; Dârakutnî ikisini de terk etti; ( **الخُشَنِيُّونَ** ).

Ondan kaçırdığı:
Muhammed b. el-Halîl el-Huşenî: Eyyûb b. Hibbân’dan rivayet etti.
Muhammed b. el-Hâris el-Huşenî el-Endelüsî, Muhammed b. Vaddâh’tan.
Hafs b. Sâlih el-Huşenî, Mısırlı; Hayve b. Şureyh’ten hadis rivayet etti.
Ebû’l-Kâsım Bekr b. Ali b. el-Vezîr el-Huşenî, Ahmed b. Âmir b. el-Mu‘ammer ed-Dımaşkî’den.

( Ve ) mecazdan: ( **كَتيبَةٌ خَشْناءُ** ): yani (silahı çok) **كَثيرَةُ السِّلاحِ**.

( Ve **أَبو الخَشْناءِ عَبَّادُ بنُ حُسَيْبٍ** ); nüshalarda böyledir; doğrusu: **عَبَّادُ بنُ كُسَيْبٍ**; Ecnâdî.

( Ve **أَبو خُشَيْنَةَ**, k**جُهَيْنَةَ** **الزِّيادِيُّ** )

**الحَسَنِ**’den; (ve) **أَبو خُشَيْنَةَ** (**حاجِبُ بنُ عُمَرَ**) es-Sekafî, **الحكَمِ بنِ الأَعْرَجِ**’den; (iki muhaddis).

(Şöyle adlandırdılar: **مُخاشِناً** ve **خَشِناً**; **كَكَتِفٍ** ve **شَدَّادٍ** gibi; (ve) (kırılır).)

Birinciden: **مُخاشِنُ بنُ الأسْودِ** el-‘Abdî; onun sahâbeliği vardır; ve **مُخاشِنُ بنُ الخيرِ**; Humuslu bir kıraat âlimidir; ve **الحارِثُ بنُ مُخاشِنٍ**, muhacirlerdendir; ve **طارِقُ بنُ مُخاشِنٍ**, **أَبي هُرَيْرَةَ**’den; Allah Teâlâ ondan razı olsun; ve ondan da ez-Zührî.

İkinciden: **محمدُ بنُ أَحمدَ البَغْدادِيُّ**, **ابنِ الخَشِن** diye bilinir; ondan İbn Düreyd rivayet etti.

Üçünciden: **خَشَّانُ بنُ لأي بنِ عصم بنِ شمج**, zikredilen **خُشَيْن**’in kardeşidir; ve ilkinin kesriyle: **خِشَّان بن أَسْعَد**, **عبْدِ العزى بن بدْرٍ**’in nesebinde.

Onun kaçırdıklarından:
**خُشانُ**, ilkinin zammıyla; o, **يوسُفَ بنُ محمدٍ الريحانيّ المُقْرِي الوَرَّاق**’ın dedesidir; ve musannifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, **الشِّين**’de fetha ve kesr ile **خَِشَّان**’ı zikri daha önce geçti.

Ona istidrâk olunanlardan:
**الخُشْنُ**, zamm ile, **الأَخْشَن**’in cem‘idir. el-Cevherî râciz için inşad etti:
أَلْيَنُ مَسًّا في حَوايا البَطْنِمن يَثْرَبِيَّاتٍ قِذاذٍ خُشْنِيَرْمي بها أَرْمى من ابنِ تِقْنِيعْنِي به الجُدُد .

Ve hadiste: (**أُخَيْشِنُ في ذاتِ الّلهِ**), o, **الخَشِن** için **الأَخْشَنِ**’in tasğîridir.

Ve Ömer’in hadîsinde, İbn Abbâs’a, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, dedi ki: (**نِشْنِشة من أَخْشَن**), yani bir dağdan bir taş; onu **أَخْشَن**’den rivayet eden dedi ki:

O, bir dağın adıdır; onu **أَخْزَم**’den rivayet eden ise o, bir adamın adıdır.

**الخِشَانُ**, kesr ile: yerden sert olan şey.

**مُلاءَةٌ خَشْناءُ**: onda pürüzlülük vardır; ya yenilikten, ya da işten.

**أرْضٌ خَشْناءُ**: kalındır; onda taş ve kum vardır.

**معشَرٌ خُشْنٌ**, zamm ile; şiirde harekelendirilmesi caizdir; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi. İbn Berrî dedi ki: şairin sözü gibi:
إذا لَقامَ بنَصْري مَعْشَرٌ خُشُنٌ عندَ الحفيظةِ إنْ ذو لُوثةٍ لانا

Şemir dedi ki: **اخْشَوْشَنَ عليه صدْرُه** ve **خَشُن عليه صدْرُه**, ona karşı (içinde) bulduğu zaman.

**الخُشَيْناءُ**: yeşil bir ottur; çayırda ve düzlüklerde olur; pürüzlülüğünden dolayı bununla adlandırılmıştır.

**وخُشَيْنَةُ**, **كجُهَيْنَةَ**: Araplardan bir batındır.

Hâfız dedi ki: etten.

**وبَنُو خَشْناء**: Araplardan bir kabiledir; ve **خَشِيناً** diye adlandırdılar, **كأَميرٍ** gibi; ve **خَشِينان** (fetha sonra kesr ile); ve ayrıca **خَشِنان** denir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَشُنَ
1 خَشُنَ ذ , aor خَشُنَ , (S, Msb, K,) inf. n. خُشُونَةٌ and خُشْنَةٌ (S, Msb, K, KL) and خَشَانَةٌ (CK, TA, but omitted in some copies of the K) and خَشْنٌ and مَخْشَنَةٌ, (K,) It was, or became, rough, harsh, or coarse; (K, * KL, PS;) contr. of لَانَ, (S, K,) or of نَعُمَ; (Msb;) as also ↓ تخشّن. (K.) ― -b2- [Hence,] هُوَ ذُو خَشْنَةٍ and خُشُونَةٍ (K) and مَخْشَنَةٍ (TA) (tropical:) He is difficult, refractory, or stubborn; not to be coped with. (K, TA. [See also خَشِنٌ.]) And خَشُنَ عَلَيْهِ صَدْرِهِ and عليه صدره ↓ اخشوشن (assumed tropical:) He was, or became, angry with him. (Sh, TA.) See also 3.

2 خَشَّنَ [خشّنهُ He made it rough, harsh, or coarse. ― -b2- Hence,] خشّن صَدْرَهُ, inf. n. تَخْشِينٌ, (tropical:) He exasperated him; made him to be affected with wrath, or rage. (S, K, TA.) A poet says,
وَخَشَّنَتْ صَدْرًا جَيْبُهُ لَكَ نَاصِحُ
[explained in art. جيب]. (S.)

خاشنهُ
3 خاشنهُ ذ , (S, M, K,) inf. n. مُخَاشَنَةٌ, (TA,) (assumed tropical:) He was rough, harsh, or coarse, to him; syn. عَلَيْهِ ↓ خَشُنَ; in speech, and in action; (M, TA;) [he acted towards him, or with him, roughly, harshly, or coarsely;] contr. of لَايَنَهُ. (S, K.)

5 تَخَشَّنَ see 1: ― -b2- and see also 12.

استخشنهُ
10 استخشنهُ ذ He found it [or esteemed it] rough, harsh, or coarse. (K.) -A2- Hence, in a trad. of 'Alee, making mention of pious men of learning, اسْتَلَانُوا مَا اسْتَخْشَنَ المُتْرَفُونَ (assumed tropical:) [And they esteemed, or esteem, soft, or smooth, what those leading a life of ease and plenty esteemed, or esteem, rough, harsh, or coarse]. (TA.) And استخشن المَقَامَ فِى مَحَلِّ كَذَا (assumed tropical:) [He esteemed unpleasant, or uncomfortable, the remaining in such a place of abode]. (TA in art. بشع.)

اخشوشن
12 اخشوشن ذ (JK, S, K) and ↓ تخشّن (K) It was, or became, very rough, harsh, or coarse: (S, K:) or (K.) he wore rough, harsh, or coarse, clothes: (JK, K:) or the former signifies also he accustomed himself to the wearing of such clothes: (S:) or each, he ate rough, harsh, or coarse, food: (TA:) or the former, (JK,) or each, (K,) (assumed tropical:) he said what was rough, harsh, or coarse: (JK, K, TA:) or (assumed tropical:) he lived a rough, or coarse, life. (K.) The former verb is more intensive in all its senses (K, TA) than خَشُنَ and تخشّن, because of the repetition of the medial radical and the addition of the و; and the same is the case of every verb of this class, as اعشوشب and the like, as is indicated in the S. (TA.) ― -b2- See also 1.

خَشِنٌ
خَشِنٌ ذ Rough, harsh, or coarse; (S, * Msb, * K, KL, PS;) applied to a thing (S, Msb, K) of any kind; (K;) as also ↓ أَخْشَنُ: (S, Msb, K:) in relation to a stone, they seldom or never say otherwise than أَخْشَنُ: (Msb:) the fem. of the former is with ة; (Msb, K;) and the pl. is خُشُنٌ, (Msb,) [also said to be a pl. by poetic license of أَخْشَنُ, for خُشْنٌ, as will be seen below,] or خِشَانٌ, (K,) which is applied in the sense explained above to land [or lands]: (TA:) the fem. of ↓ أَخْشَنُ is خَشْنَآءُ; (K;) and the pl. is خُشْنٌ. (S.) You say أَرْضٌ خَشِنَةٌ Rough, or rugged, ground or land. (Msb.) And أَرْضٌ ↓ خشْنَآءُ Rugged ground or land, (JK, TA,) in which are stones and sand. (TA.) And مُلَآءَةٌ ↓ خَشْنَآءُ [A wrapper for the body] in which is roughness, harshness, or coarseness, either from newness or from make. (TA.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) A strong man. (Msb.) And هُوَ خَشِنُ الجَانِبِ and ↓ أَخْشَنُهُ (tropical:) He is difficult, refractory, or stubborn; not to be coped with. (K, TA. [See also 1.]) And عَاشَ عَيْشًا خَشِنًا (assumed tropical:) He lived a rough, or coarse, life. (K.) See also أَخْشَنُ.

خُشَيْنَآءُ
خُشَيْنَآءُ ذ [dim. of خَشْنَآءُ] A certain small herb, or leguminous plant, green, found in meadows, and plains; so called because of its roughness, or harshness, or coarseness. (TA.) See also خَشنَآءُ at the end of the next paragraph.

أَخْشَنُ
أَخْشَنُ ذ , and its fem. خَشْنَآءُ: see خَشِنٌ, in five places. You say also كَتِيبَةٌ خَشْنَآءُ (tropical:) [An army, or a portion thereof, bristling with weapons: or] having many weapons: (JK, S, K, TA:) [and in like manner, ↓ جَيْشٌ خَشِنٌ, occurring in the TA in art. خمس:] and مَعْشَرٌ خُشْنٌ and خُشُنٌ; the latter allowable in poetry: (S: [it is there implied that this has a similar meaning:]) or the last signifies (assumed tropical:) [a company of men] who resist harm, or injury. (Ham p. 5.) And أُثْفِيَّةٌ خَشْنَآءُ (assumed tropical:) A great number [of people]. (S in art. ثَفى.) ― -b2- Also, (K, TA,) or ↓ أُخَيْشِنُ, (JK,) (tropical:) A man whose state, or condition, is discommended. (JK, K, TA. [See also مُخَشَّنَةٌ.]) And the fem., (assumed tropical:) A she-camel lean, or emaciated. (JK, K.) And سَنَةٌ خَشْنَآءُ (assumed tropical:) A year of drought or distress. (JK.) ― -b3- A rلjiz says,
مِنْ يَثْرِبِيَّاتٍ خُشْنِ
meaning [Of the fabric of Yethrib,] new [unfeathered arrows]. (S, TA.) ― -b4- خَشْنَآءُ also signifies A certain green herb, or leguminous plant, (A Hn, JK, K,) having short leaves, (JK,) that spreads upon the ground, (AHn,) rough to the feel, but soft in the mouth, viscous like purslane; (AHn, K;) its blossom is yellow, and it is eaten [by men], and is like wise a pasture: (AHn:) also called ↓ خُشَيْنَآءُ. (TA.)

أُخَيْشِنُ
أُخَيْشِنُ ذ dim. of أَخْشَنُ as syn. with خَشِنٌ. (TA.) أُخَيْشِنُ فِى ذَاتِ اللّٰهِ is a phrase occurring in a trad. [app. as meaning (assumed tropical:) Somewhat rough or coarse in clothing, or in mode of living, for the sake, or to obtain the approbation, of God]. (S, TA.) See also أَخْشَنُ.

مُخَشَّنَةٌ
مُخَشَّنَةٌ ذ A she-camel whose طِرْق [or condition in respect of fatness] is discommended. (JK, K. [See also أَخْشَنُ.])

##### Türkçe

**خَشُنَ**
1 **خَشُنَ** ذ , aor **خَشُنَ** , (S, Msb, K,) inf. n. **خُشُونَةٌ** and **خُشْنَةٌ** (S, Msb, K, KL) and **خَشَانَةٌ** (CK, TA, fakat K’nın bazı nüshalarında düşürülmüştür) ve **خَشْنٌ** ve **مَخْشَنَةٌ**, (K,) Pürüzlü, sert yahut kaba idi veya oldu; (K, * KL, PS;) **لَانَ**’ın zıddı; (S, K,) yahut **نَعُمَ**’ın zıddı; (Msb;) bunun gibi ↓ **تخشّن**. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **هُوَ ذُو خَشْنَةٍ** ve **خُشُونَةٍ** (K) ve **مَخْشَنَةٍ** (TA) (mecaz:) O, güç, inatçı yahut dikbaşlıdır; başa çıkılamaz. (K, TA. [Ayrıca **خَشِنٌ**’e de bak.]) Ve **خَشُنَ عَلَيْهِ صَدْرِهِ** ve عليه صدره ↓ **اخشوشن** (mecaz olduğu varsayılan:) Ona karşı öfkelendi yahut öfkeli oldu. (Sh, TA.) Ayrıca 3’e bak.

2 **خَشَّنَ** [**خشّنهُ** Onu pürüzlü, sert yahut kaba yaptı. ― -b2- Bundan dolayı,] **خشّن صَدْرَهُ**, inf. n. **تَخْشِينٌ**, (mecaz:) Onu kızdırdı; onu öfke yahut hiddetle etkilenir kıldı. (S, K, TA.) Bir şair der ki,
وَخَشَّنَتْ صَدْرًا جَيْبُهُ لَكَ نَاصِحُ
[**جيب** maddesinde açıklanmıştır]. (S.)

**خاشنهُ**
3 **خاشنهُ** ذ , (S, M, K,) inf. n. **مُخَاشَنَةٌ**, (TA,) (mecaz olduğu varsayılan:) Ona karşı pürüzlü, sert yahut kaba davrandı; eş anlamlısı عَلَيْهِ ↓ **خَشُنَ**; sözde ve fiilde; (M, TA;) [ona karşı yahut onunla pürüzlü, sert yahut kaba davrandı;] **لَايَنَهُ**’ın zıddı. (S, K.)

5 **تَخَشَّنَ** 1’e bak: ― -b2- ve ayrıca 12’ye de bak.

**استخشنهُ**
10 **استخشنهُ** ذ Onu pürüzlü, sert yahut kaba buldu [yahut öyle saydı]. (K.) -A2- Bundan dolayı, ‘Alî’den bir rivayette, âbid âlimleri anarak, **اسْتَلَانُوا مَا اسْتَخْشَنَ المُتْرَفُونَ** (mecaz olduğu varsayılan:) [Bolluk ve rahat hayatı sürenlerin pürüzlü, sert yahut kaba saydıklarını yumuşak yahut düzgün saydılar yahut sayarlar]. (TA.) Ve **استخشن المَقَامَ فِى مَحَلِّ كَذَا** (mecaz olduğu varsayılan:) [Böyle bir ikamet yerinde kalmayı hoş olmayan yahut rahatsız edici saydı]. (TA, **بشع** maddesinde.)

**اخشوشن**
12 **اخشوشن** ذ (JK, S, K) ve ↓ **تخشّن** (K) Çok pürüzlü, sert yahut kaba idi veya oldu: (S, K:) yahut (K.) pürüzlü, sert yahut kaba elbise giydi: (JK, K:) yahut birincisi, böyle elbiseleri giymeye kendini alıştırdı anlamını da ifade eder: (S:) yahut her biri, pürüzlü, sert yahut kaba yiyecek yedi: (TA:) yahut birincisi, (JK,) yahut her biri, (K,) (mecaz olduğu varsayılan:) pürüzlü, sert yahut kaba olanı söyledi: (JK, K, TA:) yahut (mecaz olduğu varsayılan:) pürüzlü yahut kaba bir hayat yaşadı. (K.) Birinci fiil, bütün anlamlarında (K, TA) **خَشُنَ** ve **تخشّن**’den daha şiddetlidir; orta kök harfinin tekrarı ve **و**’nun ilavesi sebebiyle; ve bu sınıftaki her fiilde durum böyledir; **اعشوشب** ve benzerleri gibi; S’de işaret edildiği üzere. (TA.) ― -b2- Ayrıca 1’e bak.

**خَشِنٌ**
**خَشِنٌ** ذ Pürüzlü, sert yahut kaba; (S, * Msb, * K, KL, PS;) herhangi bir türden bir şeye uygulanır; (S, Msb, K) (K;) bunun gibi ↓ **أَخْشَنُ**: (S, Msb, K:) taş hakkında, nadiren yahut hiç **أَخْشَنُ**’dan başka söylemezler: (Msb:) birincinin müennesi ة iledir; (Msb, K;) ve çoğulu **خُشُنٌ**, (Msb,) [aşağıda görüleceği üzere, şiir zaruretiyle **أَخْشَنُ**’un çoğulu olarak, **خُشْنٌ** yerine, denildiği de söylenmiştir,] yahut **خِشَانٌ**, (K,) ki yukarıda açıklanan anlamda arazi [yahut araziler] için kullanılır: (TA:) ↓ **أَخْشَنُ**’un müennesi **خَشْنَآءُ**’dur; (K;) ve çoğulu **خُشْنٌ**’dur. (S.) **أَرْضٌ خَشِنَةٌ** dersin: Pürüzlü yahut engebeli yer yahut arazi. (Msb.) Ve **أَرْضٌ** ↓ **خشْنَآءُ**: Engebeli yer yahut arazi, (JK, TA,) içinde taşlar ve kum bulunan. (TA.) Ve **مُلَآءَةٌ** ↓ **خَشْنَآءُ**: [Bedeni saran bir örtü] ki onda, yenilikten yahut dokunuştan dolayı pürüzlülük, sertlik yahut kabalık vardır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz olduğu varsayılan:) Güçlü bir adam. (Msb.) Ve **هُوَ خَشِنُ الجَانِبِ** ve ↓ **أَخْشَنُهُ** (mecaz:) O, güç, inatçı yahut dikbaşlıdır; başa çıkılamaz. (K, TA. [Ayrıca 1’e de bak.]) Ve **عَاشَ عَيْشًا خَشِنًا** (mecaz olduğu varsayılan:) Pürüzlü yahut kaba bir hayat yaşadı. (K.) Ayrıca **أَخْشَنُ**’a bak.

**خُشَيْنَآءُ**
**خُشَيْنَآءُ** ذ [**خَشْنَآءُ**’un küçültmesi] Çayırlarda ve düzlüklerde bulunan, yeşil, küçük bir ot yahut baklagil türünden bir bitki; pürüzlülüğü yahut sertliği yahut kabalığı sebebiyle böyle adlandırılmıştır. (TA.) Ayrıca bir sonraki paragrafın sonunda **خَشنَآءُ**’a bak.

**أَخْشَنُ**
**أَخْشَنُ** ذ , ve onun müennesi **خَشْنَآءُ**: beş yerde **خَشِنٌ**’e bak. Ayrıca **كَتِيبَةٌ خَشْنَآءُ** (mecaz:) [Silahlarla diken diken olan bir ordu yahut onun bir kısmı: yahut] çok silahlı: (JK, S, K, TA:) [ve aynı şekilde, TA’da **خمس** maddesinde geçen, ↓ **جَيْشٌ خَشِنٌ**:] ve **مَعْشَرٌ خُشْنٌ** ve **خُشُنٌ**; ikincisi şiirde caizdir: (S: [orada bunun benzer bir anlam taşıdığı ima edilir:]) yahut sonuncusu (mecaz olduğu varsayılan:) [erkeklerden bir topluluk] ki zarara yahut incinmeye karşı koyarlar anlamına gelir. (Ham p. 5.) Ve **أُثْفِيَّةٌ خَشْنَآءُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Büyük bir sayı [insan]. (S, **ثَفى** maddesinde.) ― -b2- Ayrıca, (K, TA,) yahut ↓ **أُخَيْشِنُ**, (JK,) (mecaz:) Hâli yahut durumu yerilmiş bir adam. (JK, K, TA. [Ayrıca **مُخَشَّنَةٌ**’ye de bak.]) Ve müennesi, (mecaz olduğu varsayılan:) Zayıf yahut cılız bir dişi deve. (JK, K.) Ve **سَنَةٌ خَشْنَآءُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Kuraklık yahut sıkıntı yılı. (JK.) ― -b3- Bir recez şairi der ki,
مِنْ يَثْرِبِيَّاتٍ خُشْنِ
anlamı: [Yesrib kumaşından] yeni [tüylenmemiş oklar]. (S, TA.) ― -b4- **خَشْنَآءُ** ayrıca, (AHn, JK, K,) kısa yapraklı, (JK,) yere yayılan, (AHn,) dokununca pürüzlü, fakat ağızda yumuşak, semizotu gibi yapışkan; (AHn, K;) çiçeği sarıdır, [insanlar tarafından] yenir ve aynı zamanda bir otlaktır: (AHn:) ayrıca ↓ **خُشَيْنَآءُ** diye de adlandırılır. (TA.)

**أُخَيْشِنُ**
**أُخَيْشِنُ** ذ **أَخْشَنُ**’un küçültmesi; **خَشِنٌ** ile eş anlamlı olarak. (TA.) **أُخَيْشِنُ فِى ذَاتِ اللّٰهِ** bir rivayette geçen bir ibaredir [görünüşe göre anlamı (mecaz olduğu varsayılan:) Allah’ın rızası için yahut onu elde etmek üzere, giyimde yahut yaşayış tarzında biraz pürüzlü yahut kaba]. (S, TA.) Ayrıca **أَخْشَنُ**’a bak.

**مُخَشَّنَةٌ**
**مُخَشَّنَةٌ** ذ **طِرْق**’u [yahut semizlik bakımından durumu] yerilmiş olan bir dişi deve. (JK, K. [Ayrıca **أَخْشَنُ**’a bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَشُنَ
خَشُنَ U ( n. ac. خُشْنَة 3t ,  خَشَاْنَة 22t ,  خُشُوْنَة 27t ),
a.  Was rough, coarse.

b.  Was refractory, stubborn.

خَشَّنَ
خَشَّنَ II ,
a.  Made rough, coarse.

b.  Made supple, took the stiffness out of ( new garment ).

c.  Exasperated, irritated, ruffled.

تَخَشَّنَ
تَخَشَّنَ V ,
a.  Was rough, uneven.

b.  Behaved rudely, roughly.

c.  Was made supple, soft.

اِسْتَخْشَنَ
اِسْتَخْشَنَ X ,
a.  Deemed rough, hard, coarse.

خُشْنَة
خُشْنَة 3t ,
a.  Hardness, asperity.

b.  Rudeness, roughness.

خَشِن
خَشِن 5 , ( pl. خِشَاْن 23 ),
a.  Hard, rough.

b.  Refractory, stubborn.

c.  Coarse.

أَخْشَنُ
أَخْشَنُ 14 , ( pl. خُشْن 3 ),
a.  see 5 .

##### Türkçe

**خَشُنَ**
**خَشُنَ** U ( i. ac. **خُشْنَة** 3t , **خَشَاْنَة** 22t , **خُشُوْنَة** 27t ),
a. Sert, pürüzlü idi.

b. İnatçı, dikbaşlı idi.

**خَشَّنَ**
**خَشَّنَ** II ,
a. Sertleştirdi, pürüzlü kıldı.

b. Yumuşattı, (yeni elbisenin) sertliğini giderdi.

c. Öfkelendirdi, tahriş etti, hırpaladı.

**تَخَشَّنَ**
**تَخَشَّنَ** V ,
a. Sert, engebeli idi.

b. Kaba, sert davrandı.

c. Yumuşatıldı, yumuşak oldu.

**اِسْتَخْشَنَ**
**اِسْتَخْشَنَ** X ,
a. Sert, katı, pürüzlü saydı.

**خُشْنَة**
**خُشْنَة** 3t ,
a. Sertlik, pürüzlülük.

b. Kabalaşma, sertlik.

**خَشِن**
**خَشِن** 5 , ( çoğ. **خِشَاْن** 23 ),
a. Sert, pürüzlü.

b. İnatçı, dikbaşlı.

c. Kaba.

**أَخْشَنُ**
**أَخْشَنُ** 14 , ( çoğ. **خُشْن** 3 ),
a. bkz. 5 .
