# خش (خ-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والشين
خش ، شخ : ( مستعملان ) .
خش : قال الليث : الخَشُّ جَعلُك الْخِشاشَ في أنفِ البعير ، وجمعُه أَخِشّة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الخِشاش : ما كان في العَظم إذا كان عُوداً ، والعِران : ما كان في اللحم فوقَ الأنف . وقد خَشَشتُ البعيرَ فهو مخشوش .
أبو عبيد عن الأصمعيّ أيضاً : خَشَشْتُ في الشيء دخلتُ فيه .
قال زهير :
فَخَشَّ بها خِلالَ الفَدْفدِ
أي دخل بها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ الخِشاش : الحيَّة بالكسر . والخِشاش : الرجل الخفيف بالكسر .
قال : والخَشاش : شِرارُ الطير ، هذا وحدَه بالفتح .
وقال ابن الأعرابيّ : الرجل الخفيفُ خَشاش أيضاً . رواه شمر عنه . قال : وإنما سمي به خَشاشُ الرأس من العِظام ، وهو ما رَقَّ منه ، وكلُّ شيء رَقَّ ولَطُف فهو خَشاش .
وقال الليث : رجل خَشاش الرأس ، فإذا لم تَذكُر الرأسَ فقل : رجل خِشاش بالكسر .
وفي الحديث : أن امرأةً ربطتْ هِرَّة فلم تُطعِمْها ولم تَدَعْها تأكل من خَشاش الأرض .
قال أبو عُبيد : يعني مِن هَوامّ الأرض ودَوابِّها وما أشبهها .
وفي حديث عمر : أنّ قبيصة بن جابر قال له : إني رمَيتُ ظبياً وأنا مُحرِم فأصبتُ خُشَشَاءَه ، فأَسِنَ فمات .
قال أبو عبيد : الخُشَشاء : هو العَظم الناشزُ خَلفَ الأذن ، وفيه لغتان : خُشَّاء ، وخُشَشاء .
وقال الليث : الخُششاوان : عَظْمان ناتئان خَلْفَ الأذنين .
وقال العجاج :
في خُششَاوَى حُرَّةِ النَّحْرِيرِ
قال : والخَشْخشة : صوتُ السِّلاح .
قال : وفي لغة ضعيفةٍ : شَخْشخة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال لصوت الثوب الجديد إذا حُرّك : الخَشْخشة ، والنَّشْنَشَة .
قال : والخَشُّ : الشيء الأخشن ، والخَشُّ : الشيء الأسوَد .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الخَشْخاش : الجماعة الكثيرة من الناس ، وأنشد :
في حَوْمة الفَيلق الجأْواء إذ نزلَتْ
قَسْرٌ وهَيْضلُها الخَشخاش إذ نزلوا
قال : وقال أبو عمرو : رجل مِخَشٌّ ، ومِخْشف ، وهما الجريئان على هَوْل الليل .
وقال غيره : الخَشُّ : القليل من المطر ، وأنشد :
يُسائلني بالمُنْحَنى عن بلادِه
فقلت : أصابَ الناسَ خَشُّ من القَطْر
وانخَشَّ الرجلُ في القوم انخِشاشاً : إذا دَخل فيهم .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الخَشَّاء أرضٌ فيها رَمْل ، يقال : أَنْبَطَ في خَشَّاء .
وقال : الخَشُّ : أرضٌ غليظةٌ فيها طين وحَصْباءُ .
شمر عن الفَقْعسيّ : الخَشاش : حيَّةُ الجبَل لا تُطْنِي ، قال : والأفْعى : حيّة السَّهل ، وأنشد :
قد سالَم الأفعَى مع الخَشاشِ
وقال ابن شميل : الخَشاش : حيّة صغيرة سمراء أصغرُ من الأرْقم .
قال : والخَشاش : من دوابِّ الأرض والطير : مالا دُماغَ له . قال : والحيّة لا دُماغ له ، والنعامة لا دُماغَ لها ، والكَرْوانُ لا دُماغَ له .
وقال : كروانٌ خَشاش ، وحُبارَى خَشَاش سواء .
وقال أبو أسلم : الخَشَاش من دوابِّ الأرض : الصغير الرأس اللطيف .
قال : والحِدَأ ومُلاعِبُ ظلِّه . خِشَاش .
قال ابن الأعرابيّ : الخَشاشُ : الخفيف الرُّوح الذكيُّ ، وأنشد :
أنا الرجلُ الضَّرْب الذي تعرِفونه
خَشاشاً كرأس الحيَّة المتوقِّدِ
وقال أبو خَيرة : الخَشاش : حيَّةٌ بيضاء قلّما تُؤذِي . وهي بين الحُقَّاثِ والأرْقم والجميع الخِشّان .
عمرو عن أبيه : يقال للرجالة : الخَشُّ والجَشُّ والصَّفُّ والبَثُّ . قال : وواحد الخَشّ : خاشٌّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : الخَشاش : الغَضَبُ ، يقال : قد حرّك خشاشَه ، إذا أَغضَبه .
والخُشاش : الشجاع ، بضم الخاء .
قال : والخُشَيش : الغزال الصغير ، والخُشَيش : تصغيرُ خُشّ ، وهو التَّلُّ ، والخَشاش الجُوالِق ، وأنشد :
بين خَشاش بازلٍ جِوَرِّ
شخ : قال الليث : يقال للصبيّ : شَخَّ الصبيُّ ببَوْله : إذا أسمَعك صوتَه ، وذلك إذا امتدَّ كالقضيب .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : الشَّخُّ : البَوْل ، وأنشد :
وكان أَكْلاً دائماً وشَخَّا
أي يَشُخّ ببَوْله لا يَقدِر أَن يحبسه .
وقال غيره : هو الشَّخْشخة أيضاً .
وقال ابن الأعرابيّ الشَّخُّ البوْلُ ، والشَّخْشَخَةُ والخَشخشة والخَفخفة : حركة القِرطاس أو الثوب الجديد .

باب الخاء والشين
خش
شمخر و ضمخر : وقال الليث : الشَّمَّخْرُ
والشِّمَّخْرُ والضُّمَّخْرُ والضِّمخْرُ بالكسر
والضم _ : الجَسِيمُ من الفُحُول .
وأنشد لِرُؤْبَةَ :
أَبْنَاءُ كلِّ مُصْعَبٍ شُمَّخْرِ
سَامٍ عَلَى رَغْمِ الْعِدَا ضُمَّخْرِ
قال : ورجلٌ شُمَّخْرٌ ضُمَّخْرٌ : إذا كان
متكبراً .
قلتُ : وحَكَى ابن السِّكِّيت _ عن
الأصمعيِّ _ في الشُّمَّخْرِ والضُّمَّخْرِ : أَنَّه
المتكبر .
أبو عبيد _ عن الفرَّاءِ _ :
يقال : في طعامِ فلانٍ شُمَخْرِيرَةٌ . . وهي
الرِّيح .
وقال شَمِرٌ : لم أسمع ) ( شُمَخْرِيرَةً ) ( في
) ( الرِّيح ) ( إلاَّ هُنَا .
ويقال : إنَّه لَذُو شُمَّخْرَةٍ .
_ أي : ذُو كِبْرٍ .
وإنَّ فلاناً شُمَّخْرٌ ضُمَّخْرٌ .
_ أي : متكبر .
وقال أبو الهيثم : الشُّمَّخْرِيرَةُ : الرِّيح _ . . .
أُخِذَ من الرجل الشُّمَّخْرِ . . وهو المتكبِّر
المتغضِّبُ .
وذلك : من خُبْثِ النّفْس .
كما يُقالُ : أَصَنَّتِ الرَّيْحَانَةُ _ إذا خَبُثَتْ
رائحتُها .
ثمَّ يقال : رأيته مُصِنّاً _ أي : غضبانَ خَبِيثَ
النفس .
شندخ : وقال الليث : الشُّنْدُخُ : الوَقَّادُ من
الخيل ، وأنشد أبو عبيدة لِلْمَرَّارِ :
شُنْدُخٌ أَشْدَفُ مَا وَرَّعْتَهُ
وإِذَا طُؤْطِىءَ طَيَّارٌ طِمِرّ
وقال أبو عبيدةَ : الشُّنْدُخُ _ من الْخيل
والإبل والرجال _ : الطويلُ الشَّدِيدُ الْمُكْتَنِزُ
من اللحم .
وأنشد :
بِشُنْدِخٍ يَقْدُمُ أُولَى الألْفِ
وقال طَلْقُ بْنُ عَديٍّ :
وَلاَ يَرَى الْفَرْسَخَ بَعْدَ الْفَرْسَخِ
شَيْئاً عَلَى أَقَبَّ طَاوٍ شُنْدُخٍ
وأخبرني المنذريُّ _ عن ثعلب . . عن
سَلَمَةَ . . عن الفراء _ قال :
الشنْدَاخِيُّ : الطعامُ . . يجعلُه الرجُلُ _ إذا
ابْتَنَى داراً ، أو بيَتاً .
شردخ : وقَرَأْتُ في ) ( النوادر ) ( : قَدَمٌ شِرْدَاخةٌ _
أي : عَرِيضَةٌ .
خشرم : وقال الليثُ : الْخَشْرَمُ مَأْوى الزَّنابِيرِ
والنّحْلِ ، وبيتُهَا ذُو النَّخَارِيبِ .
وفي الحديث : ) ( لَتَرْكَبُنَّ سَنَنَ مَنْ كانَ
قَبْلَكُمْ ذِرَاعاً بِذِرَاعٍ حَتَّى لَوْ سَلَكُوا خَشْرَمَ
دَبْرٍ لَسَلَكْتمُوهُ ) ( .
قال : وقد جاءَ في الشِّعْرِ ) ( الْخَشْرَمُ ) ( اسْماً
لجماعةِ الزَّنابير .
وأنشد في صفةِ كلاب الصَّيْدِ :
وَكَأَنَّها خَلْفَ الطَّرِيدةِ
خَشْرَمٌ مُتَبَدِّدُ
أبو عبيد : سمعتُ الأصمعيَّ يقول :
الجماعةُ من النحلِ : يقال لها : الثَّوْلُ
والْخَشْرَمُ .
شمرٌ _ عن ابن شُمَيل _ : الْخَشْرَمَةُ : أَرْضٌ
حجارتُها رَضْرَاضٌ كأنها نُثِرَتْ على وجهِ
الأرض نَثْراً ، فلا تكادُ تَمْشي فيها
حِجَارتها حُمْرٌ .
وهي جَبَلٌ ليس بالشَّديد الغليظ ، فيه
رَخَاوَةٌ موضوعٌ بالأرض وَضْعاً ، وهو
ما استوى مع الأرض : من الجبلِ ،
وما تحتَ هذه الحجارة الْمُلْقَاةِ على وجه
الأرض : أرضٌ فيها حِجارةٌ ، وطينٌ ،
مُختَلِطَةٌ .
وهي في ذلك غَلِيظَةٌ ، وقدْ تُنْبِتُ البقلَ
والشجرَ .
وإنما الْخَشْرَمَةُ : رَضْمٌ من حجارةٍ مَرْكُومٌ
بعضُه على بعضٍ .
والْخَشرَمَةُ : لا تطول ولا تعرُضَ . . إنما
هي رَضْمَةٌ . . وهي مُسْتَوِيةٌ .
وقال الليث _ في الْخَشْرَمَةِ نَحْواً مِمَّا قال
ابن شُمَيل _ غيرَ أَنّهُ قال :
حِجَارَةُ الْخَشْرَمَةِ : أَعْظَمُهَا : مِثْلُ قامة
الرَّجل تحت التراب .
قال : وإذا كانت الخَشْرَمةُ مستويةً مع
الأرض ، فهي القِفَافُ .
وإنما قَفَّفَها كثرةُ حجارتِهَا .
وقال شمرٌ : قال أبو أَسْلَمَ :
الْخَشْرَمَةُ مِنْ أَغلَظ القُفِّ .
قال : وقال بعضهُم : الْخَشْرَمُ : ما سَفُلَ من
الجبَل ، وهو قُفٌّ وغِلَظٌ .
وهو جبَلٌ _ غير أنَّه متواضعٌ .
وجَمْعُه : الْخَشَارِمُ .
خرشم : وقال الليث : الْخُرْشَومُ أَنْفُ الجبل
المشرفُ على وادٍ ، أَوْ قاعٍ .
وقال الأصمعيُّ : الْخُرْشُومُ : ما غَلُظ من
الأرض .
أبو عبيد _ عن الفراء _ : الْمُخْرَنْشِمُ :
الْمُتَعظِّمُ في نفسه . . المتكبِّرُ .
قال : والْمُخْرَنْشِمُ _ أيضاً _ : الْمُتغيِّرُ
اللونِ ، الذَّاهبُ اللحمِ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ : اخْرَنْشَمَ
الرجلُ _ إذا تقَبَّضَ وتقارَبَ خَلْقُ بعضِه إلى
بعضٍ .
وأنشد :
وَفَخذٍ طَالَتْ وَلَمْ تَخْرَنْشِمِ
خرمش : وقال الليث الْخَرْمَشَةُ : إِفسادُ
الكِتَاب والعملِ . . ونحوِه .
شمرخ : قال الليث : والشِّمْرَاخُ : عِسْقَبَةٌ من
عِذْقٍ ، أو عُنْقُودٍ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : الشِّمْرَاخُ : هو
الذي عليه البُسْرُ . . وأصلُه : في العِذْقِ ،
ويقال له : الشُّمْرُوخُ .
وفي الحديث ) ( أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ أَتَى
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بِرَجُلٍ _ كَانَ في الْحَيِّ _ مُخْدَجٍ
سقِيمٍ ، وُجِدَ عَلَى أَمَةٍ مِنْ إِمَائِهِمْ يَخْبُثُ
بِهَا .
فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) :
) ( خُذُوا لَهُ عِثْكَالاً فيهِ مائَةُ شِمْرَاخ فَاضْرِبُوه
بِهَا ضَرْبَةً ) ( .
قلت : والعِثْكَالُ هو الْعِذْقُ نَفْسُه .
وكلُّ غُصْنةٍ من غِصَنَةِ العِثْكالِ : شِمْرَاخٌ .
وفي كل شِمْرِاخٍ : ما بين خَمْسِ تَمَرَاتٍ
إلى ثمانٍ .
وسمعْتُ أَبَا صَبْرَةَ السَّعْدِيَّ . . يقولُ :
شَمْرِخ الْعِذْقَ _ أي : اخْرُطْ شَمارٍ يخَهُ
بالمِخْلَبِ . . قَطْعاً .
وقال أبو عبيدةَ : إذا دَقّتِ الغُرَّةُ ، وسالَتْ
وجَلَّلَتِ الْخَيْشُومَ ، ولم تَبْلُغِ الْجَحْفَلَة _
فهي شِمْرَاخٌ .
وقال الليث : الشَّمْراخُ _ من الغُرَّة _ :
ما سال على الأنْفِ .
قال : والشِّمْرَاخ _ من الجبل _ : رأسٌ
مُسْتَدِقُّ طويلٌ في أعلاَهُ .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ :
الشّمَارِيخُ : رؤوسُ الجِبَال .
قال : وهي الشَّنَاخِيبُ . . واحدتُها
شُنْخُوبَةٌ .
قال : والْخَنَاذِذُ هي الشَّمَارِيخُ الطِّوَالُ
المُشْرِفَةُ . . واحدتُهَا : خِنْذِيذَةٌ .
وقال الليثُ : الشُّمْرُوخُ غُصْنٌ دقيقٌ يكون
في أعلى الغُصْنِ الغَليظِ . . خَرَجَ مِنْ سَنَتِه
دقيقاً رَخْصاً .
خرشب : ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
الخُرْشُبُ بالخاء : الطويلُ السَّمِينُ .
شمخر : قال : وَالْمُشْمَخِرُّ : الطويلُ من
الجبال .
خنشل : وقال الليث : رجلٌ خَنْشَلٌ ،
وخَنْشَلِيلٌ ، وهو المُسِنُّ القويُّ . وأنشَدَ :
قَدْ عَلِمَتْ جَارِيةٌ عُطْبُولُ
أَنِّي بِنَصْلِ السَّيْفِ خَنْشَلِيلُ
عُطْبُولٌ : طويلةٌ حَسَنَةٌ .
وخَنْشَلِيلُ _ أي : عَمُولٌ به .
وقال أبو عُبَيدٍ : رجلٌ خَنْشَلِيلٌ : ماضٍ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : الخَنْشَلِيلُ من
الإبل : المُسِنُّ البَازِلُ .
وسمعْتُ أعْرابيَّةً _ قد طَعَنَتْ في السِّنِّ _
وهي تقول : قد خَنْشَلْتُ وَضَعُفْتُ .
أرادتْ أنها قد أَسَنَّتْ .
شخلب : وقال الليث : مَشْخَلَبَة : كلمةٌ عِرَاقيَّة ،
ليس عَلَى بنائِها شيءٌ من العربيَّة .
وهي تُتَّخَذُ من اللِّيف والخَرَزِ _ أَمْثالَ
الحُليِّ :
قال : وهذا حديثٌ فاشٍ في الناس :
يَا مَشْخَلَبَهْ
مَا ذِي الجَلَبَهْ
تَزَوَّجَ حَرْمَلَهْ
بَعَجُوزٍ أَرْمَلَهْ
وقد تُسَمَّى الجاريةُ : مَشْخَلَبَةً ، بما يُرَى
عليها من الخَرَزِ كالحُلِيِّ .
دخشن : وقال الفراء : الدَّخْشَنُ : الحَدَبَةُ ،
وأنشَد :
حُدْبٌ حَدَابِيرُ مِنَ الدَّخْشَنِّ
تَرَكْنَ رَاعِيهِنَّ مِثْلَ الشَّنِّ
قال : والدَّخْشَنُ _ في الكلام _ لا يُنَوَّنُ ،
والشاعر ثَقَّلَ نُونَهُ للحاجةِ إليه .
وقال ابن دُرَيْدٍ : الدَّخْشَنُ : الغليظ .
قلت : ويقال الدَّخْشَمُ .
شلخف ، وسخلف : أبو تراب _ عن جماعةٍ
مِنْ أَعْرِاب قَيْسٍ :
الشِّلَّخْفُ والسِّلِّخْفُ : المُضْطَرِبُ الْخَلْقِ .

##### Türkçe

**باب الخاء والشين**
**خش** ، **شخ** : (ikisi de kullanımdadır).

**خش** : Leys dedi ki: **الخَشُّ** senin deve burnuna **الْخِشاشَ** yapmandır; onun çoğulu **أَخِشّة**’dir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الخِشاش**: kemikte, çubuk (gibi) olduğunda bulunan şeydir; **العِران**: burnun üstünde ette bulunan şeydir. Ve ben deveyi **خَشَشتُ**; o da **مخشوش**tur.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den yine: Bir şeyin içine **خَشَشْتُ**: onun içine girdim.
Züheyr dedi ki:
فَخَشَّ بها خِلالَ الفَدْفدِ
Yani onunla girdi.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الخِشاش**: kesre ile yılandır. Ve **الخِشاش**: kesre ile hafif (çevik) adamdır.
Dedi ki: ve **الخَشاش**: kuşların şerlileri (en kötüler)i; bu, yalnız başına fetha iledir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: hafif adam **خَشاش** da (denir). Şemmer onu ondan rivayet etti. Dedi ki: ancak bununla adlandırıldı; başın kemiklerinden **خَشاشُ الرأس** sebebiyle; o da ondan incelen şeydir; her şey incelip latif olursa o **خَشاش**tır.
Leys dedi ki: **خَشاش الرأس** bir adam; eğer başı zikretmezsen, kesre ile “**خِشاش** bir adam” de.
Hadiste: Bir kadının bir kediyi bağladığı, ona yedirmediği ve onu yerin **خَشاش**’ından yemeye bırakmadığı (vardır).
Ebû Ubeyd dedi ki: yani yerin haşeratından ve hayvanlarından ve benzerlerinden.
Ömer’in hadisinde: Kabîsa b. Câbir ona dedi ki: “Ben ihramlı iken bir ceylan attım da onun **خُشَشَاءَه**’sına isabet ettirdim; derken irinlendi de öldü.”
Ebû Ubeyd dedi ki: **الخُشَشاء**: kulağın arkasındaki çıkıntılı kemiktir; onda iki lehçe vardır: **خُشَّاء** ve **خُشَشاء**.
Leys dedi ki: **الخُششاوان**: iki kulağın arkasında iki çıkıntılı kemiktir.
A‘câc dedi ki:
في خُششَاوَى حُرَّةِ النَّحْرِيرِ
Dedi ki: ve **الخَشْخشة**: silahın sesidir.
Dedi ki: zayıf bir dilde: **شَخْشخة**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: yeni elbisenin sesi için, hareket ettirildiğinde, denir: **الخَشْخشة** ve **النَّشْنَشَة**.
Dedi ki: ve **الخَشُّ**: kaba şeydir; ve **الخَشُّ**: siyah şeydir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الخَشْخاش**: insanlardan çok kalabalık topluluktur; ve şu beyti okudu:
في حَوْمة الفَيلق الجأْواء إذ نزلَتْ
قَسْرٌ وهَيْضلُها الخَشخاش إذ نزلوا
Dedi ki: Ebû Amr dedi: **مِخَشٌّ** bir adam ve **مِخْشف**; ikisi de gecenin dehşetine karşı cüretkâr olanlardır.
Başkası dedi ki: **الخَشُّ**: yağmurun azı (az miktarı)dır; ve şu beyti okudu:
يُسائلني بالمُنْحَنى عن بلادِه
فقلت : أصابَ الناسَ خَشُّ من القَطْر
Ve adam kavmin içine **انخَشَّ** eder, **انخِشاشاً**: onların içine girdiğinde.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الخَشَّاء**: içinde kum bulunan bir arazidir; denir: **أَنْبَطَ** içinde **خَشَّاء**’da.
Ve dedi ki: **الخَشُّ**: içinde çamur ve çakıl bulunan sert bir arazidir.
Şemmer, el-Fak‘asî’den: **الخَشاش**: dağ yılanıdır; **لا تُطْنِي**; dedi ki: ve **الأفْعى**: ova yılanıdır; ve şu beyti okudu:
قد سالَم الأفعَى مع الخَشاشِ
İbn Şümeyl dedi ki: **الخَشاش**: küçük, esmer bir yılandır; **الأرْقم**’dan daha küçüktür.
Dedi ki: ve **الخَشاش**: yer hayvanlarından ve kuşlardan, beyni olmayan şeydir. Dedi ki: yılanın beyni yoktur; devekuşunun beyni yoktur; **الكَرْوانُ**’ın beyni yoktur.
Dedi ki: **كروانٌ خَشاش** ve **حُبارَى خَشَاش** eşittir.
Ebû Eslâm dedi ki: yer hayvanlarından **الخَشَاش**: küçük başlı, latif olandır.
Dedi ki: ve **الحِدَأ** ve “gölgesiyle oynayanı”: **خِشَاش**.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخَشاشُ**: ruhu hafif, zeki olandır; ve şu beyti okudu:
أنا الرجلُ الضَّرْب الذي تعرِفونه
خَشاشاً كرأس الحيَّة المتوقِّدِ
Ebû Hayra dedi ki: **الخَشاش**: beyaz bir yılandır; nadiren eziyet eder. O, **الحُقَّاثِ** ile **الأرْقم** arasındadır; hepsinin çoğulu **الخِشّان**dır.
Amr, babasından: yaya askerlere denir: **الخَشُّ** ve **الجَشُّ** ve **الصَّفُّ** ve **البَثُّ**. Dedi ki: **الخَشّ**’ın teki: **خاشٌّ**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi ki: **الخَشاش**: öfkedir; denir: “Onun **خشاشَه**’sını hareket ettirdi”; onu öfkelendirdiğinde.
Ve **الخُشاش**: yiğittir; **بضم الخاء**.
Dedi ki: ve **الخُشَيش**: küçük ceylandır; ve **الخُشَيش**: **خُشّ**’un küçültmesidir; o da tepedir; ve **الخَشاش**: çuvaldır; ve şu beyti okudu:
بين خَشاش بازلٍ جِوَرِّ

**شخ** : Leys dedi ki: çocuğa denir: çocuk idrarıyla **شَخَّ** etti: sana onun sesini işittirdiğinde; bu, kamış gibi uzadığında olur.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّخُّ**: idrardır; ve şu beyti okudu:
وكان أَكْلاً دائماً وشَخَّا
Yani idrarıyla **يَشُخّ** eder; onu tutmaya güç yetiremez.
Başkası dedi ki: o, **الشَّخْشخة** da (denir).
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الشَّخُّ** idrardır; ve **الشَّخْشَخَةُ** ve **الخَشخشة** ve **الخَفخفة**: kâğıdın yahut yeni elbisenin hareketidir.

**باب الخاء والشين**
**خش**
**شمخر** ve **ضمخر** : Leys dedi ki: **الشَّمَّخْرُ**
ve **الشِّمَّخْرُ** ve **الضُّمَّخْرُ** ve kesre ile **الضِّمخْرُ**
ve **الضم _** : aygırların iri olanıdır.
Ve Rü’be’ye ait olarak şu beyti okudu:
أَبْنَاءُ كلِّ مُصْعَبٍ شُمَّخْرِ
سَامٍ عَلَى رَغْمِ الْعِدَا ضُمَّخْرِ
Dedi ki: ve **شُمَّخْرٌ ضُمَّخْرٌ** bir adam: kibirli olduğunda.
Ben dedim ki: İbnü’s-Sikkît, Asmaî’den **الشُّمَّخْرِ** ve **الضُّمَّخْرِ** hakkında nakletti: onun kibirli olduğudur.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: denir: “Falanın yemeğinde **شُمَخْرِيرَةٌ** vardır.” O da rüzgârdır.
Şemmer dedi ki: “**شُمَخْرِيرَةً**”i “**الرِّيح**”te ancak burada işitmedim.
Ve denir: “O, **شُمَّخْرَةٍ** sahibidir.”
Yani: kibir sahibidir.
Ve “Falan **شُمَّخْرٌ ضُمَّخْرٌ**dur.”
Yani: kibirlidir.
Ebû’l-Heysem dedi ki: **الشُّمَّخْرِيرَةُ**: rüzgârdır…
**الشُّمَّخْرِ** adamdan alınmıştır… o da kibirli, öfkeli olandır.
Bu, nefsin kötülüğündendir.
Nitekim denir: “**أَصَنَّتِ الرَّيْحَانَةُ**” kokusu bozulduğunda.
Sonra denir: “Onu **مُصِنّاً** gördüm”; yani: öfkeli, nefsi kötü.

**شندخ** : Leys dedi ki: **الشُّنْدُخُ**: atlardan çok ateşli (koşucu) olandır; Ebû Ubeyde, el-Merrâr’a ait olarak şu beyti okudu:
شُنْدُخٌ أَشْدَفُ مَا وَرَّعْتَهُ
وإِذَا طُؤْطِىءَ طَيَّارٌ طِمِرّ
Ebû Ubeyde dedi ki: atlardan, develerden ve adamlardan **الشُّنْدُخُ**: uzun, güçlü, etten sıkı (derli toplu) olandır.
Ve şu beyti okudu:
بِشُنْدِخٍ يَقْدُمُ أُولَى الألْفِ
Talḳ b. ‘Adî dedi ki:
وَلاَ يَرَى الْفَرْسَخَ بَعْدَ الْفَرْسَخِ
شَيْئاً عَلَى أَقَبَّ طَاوٍ شُنْدُخٍ
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den… Seleme’den… Ferrâ’dan, dedi ki:
**الشنْدَاخِيُّ**: yemektir… adam onu yapar; bir ev yahut bir oda bina ettiğinde.

**شردخ** : **النوادر**’de okudum: **قَدَمٌ شِرْدَاخةٌ**; yani: geniş.

**خشرم** : Leys dedi ki: **الْخَشْرَمُ**: eşekarılarının ve arıların barınağıdır; evi, delikleri olan (yerdir).
Hadiste: “Sizden öncekilerin yoluna karış karış bineceksiniz; hatta onlar bir eşekarısı **خَشْرَمَ**’ına girseler siz de ona girerdiniz.”
Dedi ki: şiirde **الْخَشْرَمُ**, eşekarısı topluluğunun adı olarak gelmiştir.
Ve av köpeklerinin vasfında şu beyti okudu:
وَكَأَنَّها خَلْفَ الطَّرِيدةِ
خَشْرَمٌ مُتَبَدِّدُ
Ebû Ubeyd: Asmaî’yi şöyle derken işittim: arılardan topluluğa denir: **الثَّوْلُ** ve **الْخَشْرَمُ**.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الْخَشْرَمَةُ**: taşları ufak ufak kırıntı olan bir arazidir; sanki yerin yüzüne saçma saçılmış gibidir; neredeyse üzerinde yürüyemezsin; taşları kırmızıdır.
Ve o, sert kalın olmayan bir dağdır; onda gevşeklik vardır; yere konulmuş gibi konulmuştur; dağdan yerle bir seviyede olan şeydir;
ve yerin yüzüne atılmış bu taşların altında: taş ve çamur karışık bir arazi vardır.
Ve o, bununla birlikte kalındır; ot ve ağaç bitirebilir.
Ancak **الْخَشْرَمَةُ**: taşlardan yığılmış bir yığındır; bir kısmı bir kısmı üstündedir.
Ve **الْخَشرَمَةُ** uzamaz ve genişlemez… ancak bir yığındır… ve düzdür.
Leys, İbn Şümeyl’in dediğine benzer şekilde **الْخَشْرَمَةِ** hakkında söyledi; ancak o dedi ki:
**الْخَشْرَمَةِ**’nin taşları: en büyüğü, toprağın altında adam boyu gibidir.
Dedi ki: **الخَشْرَمة** yerle bir seviyede olursa, o **القِفَافُ**tır.
Onu **قَفَّفَ** eden, taşlarının çokluğudur.
Şemmer dedi ki: Ebû Eslâm dedi: **الْخَشْرَمَةُ** en kalın **القُفِّ**tendir.
Dedi ki: bazısı dedi: **الْخَشْرَمُ**: dağın alçak olanıdır; o bir **قُفٌّ** ve kalınlıktır.
O bir dağdır; ancak alçaktır.
Onun çoğulu: **الْخَشَارِمُ**.

**خرشم** : Leys dedi ki: **الْخُرْشَومُ**: bir vadiye yahut düzlüğe bakan, çıkıntılı dağ burnudur.
Asmaî dedi ki: **الْخُرْشُومُ**: yerin kalın olanıdır.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الْمُخْرَنْشِمُ**: kendi nefsinde büyüklük taslayan… kibirli olandır.
Dedi ki: ve **الْمُخْرَنْشِمُ** ayrıca: rengi değişmiş, eti gitmiş olandır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **اخْرَنْشَمَ** eder: büzüşüp, yaratılışının bir kısmı bir kısmına yaklaştığında.
Ve şu beyti okudu:
وَفَخذٍ طَالَتْ وَلَمْ تَخْرَنْشِمِ

**خرمش** : Leys dedi ki: **الْخَرْمَشَةُ**: yazıyı ve işi… ve benzerini bozmadır.

**شمرخ** : Leys dedi ki: **الشِّمْرَاخُ**: bir salkımdan bir dalcık; yahut bir üzüm salkımının sapı.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الشِّمْرَاخُ**: üzerinde **البُسْرُ** bulunan şeydir… aslı salkımdadır; ona **الشُّمْرُوخُ** da denir.
Hadiste: “Sa‘d b. Ubâde, Peygamber’e (صلى الله عليه وسلم) bir adam getirdi; mahalledeydi; sakat, hasta idi; onların cariyelerinden bir cariyenin üzerinde bulundu; onunla kötülük yapıyordu.”
Bunun üzerine Peygamber (صلى الله عليه وسلم) dedi ki: “Ona içinde yüz **شِمْرَاخ** bulunan bir **عِثْكَالاً** alın da onunla ona bir vuruş vurun.”
Ben dedim ki: **العِثْكَالُ** salkımın kendisidir.
Ve **العِثْكال** dalının her bir dalcığı: **شِمْرَاخٌ**tur.
Ve her **شِمْرِاخٍ**ta: beş hurma ile sekiz arasında (hurma) vardır.
Ebû Sabrâ es-Sa‘dî’yi… şöyle derken işittim: “**شَمْرِخ الْعِذْقَ**”; yani: onun **شَمارٍ**’ını pençeyle… keserek soy.
Ebû Ubeyde dedi ki: **الغُرَّةُ** incelip aktığında, **الْخَيْشُومَ**u kapladığında ve **الْجَحْفَلَة**’ye ulaşmadığında: o **شِمْرَاخٌ**tur.
Leys dedi ki: **الغُرَّة**den **الشَّمْراخُ**: burnun üzerine akan şeydir.
Dedi ki: ve dağdan **الشِّمْرَاخ**: üst tarafında ince, uzun bir baştır.
Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi: **الشّمَارِيخُ**: dağların başlarıdır.
Dedi ki: onlar **الشَّنَاخِيبُ**dir… onun teki **شُنْخُوبَةٌ**dur.
Dedi ki: **الْخَنَاذِذُ** uzun, yüksek **الشَّمَارِيخُ**lerdir… onun teki: **خِنْذِيذَةٌ**.
Leys dedi ki: **الشُّمْرُوخُ**: kalın dalın üstünde bulunan ince bir daldır… senesinde ince, yumuşak olarak çıkmıştır.

**خرشب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الخُرْشُبُ** (خ ile): uzun, şişman olandır.

**شمخر** : Dedi ki: **وَالْمُشْمَخِرُّ**: dağlardan uzun olandır.

**خنشل** : Leys dedi ki: **خَنْشَلٌ** bir adam ve **خَنْشَلِيلٌ**; o, yaşlı güçlü olandır. Ve şu beyti okudu:
قَدْ عَلِمَتْ جَارِيةٌ عُطْبُولُ
أَنِّي بِنَصْلِ السَّيْفِ خَنْشَلِيلُ
**عُطْبُولٌ**: güzel uzun (kız).
Ve **خَنْشَلِيلُ**: yani onunla çalışkan.
Ebû Ubeyd dedi ki: **خَنْشَلِيلٌ** bir adam: atılgan (geçkin).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: develerden **الخَنْشَلِيلُ**: yaşlı, iri (bâzil) olandır.
Yaşta ileri gitmiş bir bedevî kadını işittim; şöyle diyordu: “Ben **خَنْشَلْتُ** ve zayıfladım.”
Yaşlandığını kastetti.

**شخلب** : Leys dedi ki: **مَشْخَلَبَة**: Irakça bir kelimedir; yapısı üzere Arapçadan hiçbir şey yoktur.
Ve o, liften ve boncuktan—süs eşyası gibi—yapılır.
Dedi ki: bu, insanlar arasında yaygın bir sözdür:
يَا مَشْخَلَبَهْ
مَا ذِي الجَلَبَهْ
تَزَوَّجَ حَرْمَلَهْ
بَعَجُوزٍ أَرْمَلَهْ
Ve cariye, üzerinde süs gibi görülen boncuk sebebiyle **مَشْخَلَبَةً** diye adlandırılabilir.

**دخشن** : Ferrâ dedi ki: **الدَّخْشَنُ**: hörgüçtür; ve şu beyti okudu:
حُدْبٌ حَدَابِيرُ مِنَ الدَّخْشَنِّ
تَرَكْنَ رَاعِيهِنَّ مِثْلَ الشَّنِّ
Dedi ki: **الدَّخْشَنُ**—sözde—tenvinlenmez; şair, ihtiyacı için nûnunu ağırlaştırdı.
İbn Düreyd dedi ki: **الدَّخْشَنُ**: kalın olandır.
Ben dedim ki: **الدَّخْشَمُ** da denir.

**شلخف** , ve **سخلف** : Ebû Turâb, Kays Araplarından bir topluluktan:
**الشِّلَّخْفُ** ve **السِّلِّخْفُ**: yaratılışı çalkantılı (düzensiz) olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1]))
  (خد) الخاء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو تأسُّلُ الشَّيءِ وامتدادُه إلى السُّفل. فمن ذلك الْخَدّ خدّ الإنسان، وبه سُمِّيت المِخَدّة. والخَدُّ: الشَّقّ. والأخاديد: الشُّقوق في الأرض. والتخدُّد: تخدُّد اللَّحم من الهُزال. وامرأة متخدِّدة: مهزولة. والخِدَادُ: مِيسمٌ من المياسِم، ولعلَّه يكون في الخدّ؛ يقال منه بعيرٌ مخدود.
  (خر) الخاء والراء أصلٌ واحدٌ، وهو اضطرابٌ وسُقوطٌ مع صوتٍ. فالخَريرُ: صوتُ الماء. وعينٌ خَرّارة. وقد خَرَّتْ تخُِرّ. ويقال للرّجُل إذا اضطرَبَ بطنُه قد تخَرْخَر. وخَرَّ، إذا سقَطَ. قال أبو خراش، يصفُ سيفا:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])  قشيبٌ: قد خلِطَ له السّمُّ بِطُعْم؛ يقال قَشَب له، إذا خَلَطَ له السّمّ. وإنَّما يُفْعَل ذلك ليُصادَ به، ومثله لطفيل:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])  المقَشَّب: نَسْرٌ قد جُعِل له القَِشْبُ في الجِيَف ليُصادَ. ناهِضٌ: حديثُ السّنّ. والنَّسر إذا كَبِرَ اسوَدّ. وتقول: خرّ الماءُ الأرضَ: شَقّها. والأخِرَّةُ، واحدها، خَرير، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَّبْوَين تنقاد. وقال الأحمر:
  سمِعت [بعض] العرب ينشد بيتَ لبيدٍ:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  والخُرُّ من الرَّحى: الموضع الذي تُلقَى فيه الحنطة. وهو قياس الباب؛ لأنَّ الحبَّ يَخُِرّ فيه. وخُرُّ الأذُن: ثَقْبُها: مشبَّهٌ بذلك.
  (خز) الخاء والزاء أصلان: أحدهما أنْ يُرَزَّ شيءٌ في آخر، والآخر جنسٌ من الحيوان.
  فالأوّل الخزُّ خَزُّ الحائط، وهو أن يشوَّك. ويقال خَزَّهُ بسهمٍ، إذا رماه به وأثبَتَه فيه. وطعَنَهُ بالرُّمح فاختَزَّهُ([5]). قال ابن أحمر:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  فأمّا قولُهم بعيرٌ خُزَخِزٌ، أي شديد، فهو من الباب؛ لأنَّ أعضاءهَ كأنّها خُزَّت خَزَّاً، أي أُثبِتَتْ إثباتاً.
  والأصل الثاني: الخُزَز: الذّكَر من الأرانب، والجمع خِزّانٌ. قال:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])  (خس) الخاء والسين أصلان: أحدهما حقارة الشيء، والآخر تداوُلُ الشيء.
  فالأوّل: الخسيس: الحقير؛ يقال خَسَّ الرجُل نفسُه وأخَسَّ، إذا أتَى بفعلٍ خسيس. ومن هذا الباب جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها، إذا جاوَزَتْ سِنّ الحِقّة والجَذَعةِ والثَّنِيَّةِ ولحِقَت بالبُزُول. وهو القياس؛ لأنّ كلَّ هذه الأسنانِ دونَ البُزُول.
  والأصل الثاني قول العرب: تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ، إذا تداوَلُوه وتسابَقُوه، أيُّهم يأخذُه([8]). ويقال: هذه الأمورُ خِساس بينهم، أي دُوَل. قال ابن الزّبعرى:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])  (خش) الخاء والشين أصلٌ واحد، وهو الوُلوج والدُّخول. يقال: خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ: دخل. ورجل [مِخَشٌّ: ماضٍ([10])] جَريءٌ على اللَّيل. والخَشَّاء: موضِعُ الدَّبْرِ؛ لأنّه ينخشُّ فيه. قال ذو الإصبع:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])  ومن الباب الخَشْخاش: الجماعة؛ لأنَّهم قومٌ يجتمعون ويتداخَلون. قال الكميت:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  والخشُّ: أن تجعل الخِشاش في أنْف البعير. يقال خَشَشْتُه فهو مخشوشٌ، ويكون مِن خَشَب. وخَشاش الأرض([13]): دوابُّها. فأمّا الرجُل الخَِشاشُ الصغيرُ الرأسِ فيقال بالفتح والكسر. وهو القياس، لأنّه ينْخَشُّ في الأمر بحقه. قال طرفة:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])  ومن الباب، وهو في الظاهر يبعُد من القياس، الخُشَشَاوانِ: عظمان ناتيان خلْفَ الأذُنين. ويقال للواحد خُشَّاء([15]) أيضاً. ولم يجيء في كلام العرب فُعْلاء مضمومة الفاء ساكنة العين إلاّ هذه وقُوباء، والأصل فيها التحريك.
  (خص) الخاء والصاد أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على الفُرْجة والثُّلمة. فالخَصَاص الفُرَج بين الأثافيّ. ويقال للقمر: بدا من خَصَاصة السّحاب. قال ذو الرُّمّة:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])  والخَصَاصة: الإملاق. والثُّلْمة في الحال.
  ومن الباب خَصَصْت فلاناً بشيءٍ خَصُوصِيَّةً، بفتح الخاء([17])، وهو القياس لأنّه *إذا أُفرِد واحدٌ فقد أوقَع فُرْجَةً بينه وبين غيره، والعموم بخلاف ذلك. والخِصِّيصى: الخَصوصية.
  (خض) الخاء والضاد أصلان: أحدهما قِلَّة الشيء وسَخافته، والآخر الاضطراب في الشَّيءِ مع رطوبةٍ.
  فالأول الخَضَض: [الخرز([18])] الأبيض يَلْبَسُه الإماء. والرّجُل الأحمق خَضَاض. ويقال للسَّقَط من الكلام خَضَضٌ. ويقال: ما على الجارية خَضَاضٌ، أي ليس عليها شيءٌ من حَلْيٍ. والمعنى أنّه ليس عليها شيءٌ حَتَّى الخَضَض الذي بدأْنا بذكره. قال الشاعر:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])  وأمّا الأصل الآخَر فتَخَضْخض الماء. والخَضْخاض: ضربٌ من القَطِران. ويقال نبت خُضَخِضٌ، أي كثير الماء. تقول: كأنّه يتخضخضُ من رِيِّه.
  وقد شّذ عن الباب حرفٌ واحدٌ إن كان صحيحاً، قالوا: خاضَضْتُ فلاناً إذا بايعتَه مُعارَضة([20]). وهو بعيدٌ من القياس الذي ذكرناه.
  (خط) الخاء والطاء أصلٌ واحد؛ وهو أثَرٌ يمتدُّ امتداداً. فمن ذلك الخطُّ الذي يخطُّه الكاتب. ومنه الخطّ الذي يخطُّه الزَّاجر. قال الله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]، قالوا: هو الخَطُّ. ويُروَى: "إنّ نبيّاً من الأنبياء كان يَخُطّ فمن خَطَّ مِثلَ خَطِّه عَلِمَ مثلَ عِلْمه". ومن الباب الخِطَّة الأرض يختطُّها المرءُ لنفسه؛ لأنّه يكون هناك أثرٌ ممدود. ومنه خَطُّ اليمامة، وإليه تُنسَب الرِّماحُ الخَطِّيّة. ومن الباب الخُطَّة، وهي الحال؛ ويقال هو بخُطَّةٍ سَوْء، وذلك أنه أمرٌ قد خُطَّ له وعليه. فأمّا الأرضُ الخطيطة، وهي التي لم تُمْطَر بينَ أرضينِ ممطورَتَين، فليس من الباب، والطاء الثانية زائدة، لأنَّها من أخطأ، كأنَّ المطر أخْطَأَها. والدليل على ذلك قولُ ابن عبّاس: "خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها"، أي إذا مُطِر غيرُها أخْطَأَ هذه المطرُ فلا يُصيبُها.
  وأمّا قولهم: "في رأس فلانٍ خُطْيةٌ([21])" فقال قوم: إنَّما هو خُطَّة. فإن كان كذا فكأنّه أمرٌ يُخَطّ ويؤَثَّر، على ما ذكرناه.
  (خف) الخاء والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يخالف الثِّقَل والرَّزانة. يقال خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً، وهو خفيف وخُفَافٌ. ويقال أَخَفَّ الرّجُل، إذا خَفّت حالُه. وأخَفَّ، إذا كانت دابّتُه خفيفةً. وخَفَّ القومُ: ارتحلوا. فأمّا الخُفُّ فمن الباب لأنّ الماشيَ يَخِفُّ وهو لابِسُه. وخُفُّ البَعير منه أيضاً. وأمّا الخُفُّ في الأرض وهو أطول من النَّعل([22]) فإنّه تشبيهٌ. [وَ] الخِفُّ: الخَفِيف. قال:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])  فأمّا أصوات الكلاب([24]) فيقال لها الخَفْخفة، فهو قريبٌ من الباب.
  (خق) الخاء والقاف أصلٌ واحد، وهو الهَزْم في الشَّيء والخَرْق. فمن ذلك الأُخْقُوق، ويقال الإخْقِيق، وهو هَزْم في الأرض، والجمع الأخاقيق. وجاء في الحديث: "في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ". والإخْقاق: اتَّساع خَرْق البَكَرة. ومن هذا قولُهم: أتانٌ خَقُوقٌ، إذا صوَّت حياؤُها. ويقال للغَديرِ إذا نَضَبَ وجَفَّ ماؤُه وتَقَلفَعَ([25]): خَُقٌّ([26]). قال:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  الخاء واللام أصلٌ واحد يتقارب فروعُه، ومرجعُ ذلك إمَّا إلى دِقَّةٍ أو فُرْجة. والبابُ في جميعِها متقاربٌ. فالخِلال واحد الأخِلَّة. ويقال فلانٌ يأكل خِلَلَه وخُلالته، أي ما يُخْرِجُه الخِلالُ من أسنانه. والخَلُّ خَلُّكَ الكِساءَ على نفسك بالخِلال. فأمّا الخليلُ الذي يُخَالُّك، فمِن هذا أيضاً، كأنَّكما قد تخالَلتُما، كالكِساء الذي يُخَلُّ.
  ومن الباب الرجل الخَلُّ، وهو النَّحيف* الجِسم. قال:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  وقال الآخر:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])  ويقال لابن المَخَاض خَلٌّ، لأنه دقيق الجسم. والخَلُّ: الطَّريق في الرَّمل لأنّه يكون مُستَدِقّاً. ومنه الخَلاَل، وهو البَلَح.
  فأمَّا الفُرجة فالخَلَل بينَ الشَّيئين. ويقال خَلَّل الشيءَ، إذا لم يَعُمّ. ومنه الخَلَّة الفَقْر؛ لأنه فُرْجة في حالِه. والخليل: الفقير، في قوله:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])  والخِلَّة: جَفْن السَّيف، والجمعُ خِلَلٌ. فأما الخِلَل وهي السُّيور التي تُلْبَسُ ظُهورَ السِّيَتَيْنِ([31]) فذلك لدِقَّتها، كأنَّ كلّ واحدةٍ منها خِلّة([32]). والخَلّ: عِرْقٌ في العُنُق مُتَّصلٌ بالرأس. والخَلْخَال من الباب أيضاً، لدقّتِه.
  (خم) الخاء والميم أصلان: أحدهما تغيُّر رائحةٍ، والآخر تنقية شيء. فالأول: قولُهم خَمَّ اللّحمُ، إذا تغيَّرَتْ رائحتُه. والثاني: قولُهم خُمّ البيتُ إذا كُنِسَ. وخُمَامة البئرِ: ما يُخَمُّ من تُرابها إذا نُقِّيت. وبيتٌ مخمومٌ: مكنوس. ويقال هو مخموم القلبِ، إذا كان نقيَّ القَلْب من كل غِشٍّ ودَخَْل.
  (خن) الخاء والنون أصلٌ واحد، وهو حكايةُ شيءٍ من الأصوات بضعف. وأصله خَنَّ، إذا بكى، خنيناً. والخَنْخَنَةُ: أن لا يُبِين الكلامَ. ويقال الخُنان في الإبل كالزُّكام في الناس. والْخُنّة كالغُنّة. ويقال الخنين: الضَّحِك الخفيّ. ويقولون إنّ المَخَنّة الأنف. فإنْ كان كذا فلأنه موضع الخُنّة، وهي الغُنّة. ويقال وطئ مَِخَنَّتَه، أي أذلَّه([33])، كأنه وضع رجلَيه على أنفه.
  (خأ) الخاء والهمزة الممدودة ليست أصلاً ينقاس، بل ذُكِر فيه حرفٌ واحد لا يُعرَف صحته. قالوا: خاءِبك علينا، أي اعجَل. وأنشدُوا للكميت:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) الخاء والباء أصلان: الأول [أن] يمتدّ [الشيء] طولاً، والثاني جنسٌ من الخِداع.
  فالأول الخَبيبة والْخُبَّةُ: الطريقة تمتدُّ في الرَّمل. ثم يشبّه بها الخِرْقَة التي تُخْرَقُ طُولاً. ويُحمَل على ذلك الخَبِيبة من اللَّحم، وهي الشَّرِيحة منه.
وأما الآخَر فالخِبُّ الخِداع، والخَِبُّ الخَدَّاع. وهذا مشتقٌّ من خَبَّ البَحْرُ اضطَرَبَ. وقد أصابهم الخِبُّ.
  ومن هذا الخَبَبُ: ضربٌ من العَدْو. ويقال جاء مُخِبَّاً. ومنه خَبَّ النّبتُ، إذا يَبِس وتقلَّع([35])، كأنه يَخُبّ، توهَّم أنه يمشي. قال رؤبة:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  والخَبخَبة: رخاوةُ الشيءِ واضطرابُه. وكل ذلك راجعٌ إلى ما ذكرناه؛ لأنَّ الخَدَّاع مضطربٌ غيرُ ثابت العَقْدِ على شيء صحيح. فأما ما حكاه الفرّاء: [لي([37])] من فلانٍ خَوَابُّ، وهي القَرابات، واحدها خابٌّ، فهو عندي من الباب الأول؛ لأنّه سَبَبٌ يمتدُّ ويتّصل. فأما قولهم "خبْخِبوا عنكم من الظهيرة"، أي أَبرِدُوا فليس من هذا، وهو من المقلوب، وقد مرَّ.
  (خت) الخاء والتاء ليس أصلاً؛ لأنّ تاءه مبدلةٌ من سين. يقال خَتِيتٌ: أي خسيس. وأَخَتَّ الله حَظَّه، أي أخَسَّه. وهذا في لغة مَنْ يقول:
مررت بالنَّات، يريد بالناس. وذكروا أنَّهم يقولون: أخَتَّ فلانٌ: استَحْيا. فإن كان صحيحاً فمعناه أنه أتَى بشيء ختيتٍ يَستحيي منه. وأنشدوا:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])  أي لا تأتي أنت من أوائلِك بخَتيت.
  (خث) الخاء والثاء ليس أصلاً ولا فرعاً صحيحاً يُعَرَّج عليه، ولكنّا نذكُر ما يذكرونه. يقولون: الخُثّ ما أُوخِفَ من أخْثاء البقر وطلِي به شيء، وليس هذا بشيء، ويقال الخُثُّ: غُثَاء السَّيل إذا تركَه السيلُ فيبِس واسوَدَّ.
  (خج) الخاء والجيم أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وخفّةٍ في غير استواء. فيقال ريحٌ *خَجُوجٌ، وهي التي تلتَوِي في هُبوبها. وكان الأصمعيُّ يقول: الخَجُوج الشديدة المَرِّ. ويقال إنّ الخجخجة الانقِباض  والاستحياء. وقالوا: خَجْخَجَ الرّجُل، إذا لم يُبدِ ما في نفسه. ويقال اختَجَّ الجملُ في سَيره، إذا لم يستقِمْ. ورجل خَجَّاجَة ([39]): أحمق. والبابُ كلُّه واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "والمطابق أولاً". وانظر ما سبق في كتاب الثاء.
([2]) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 57، ونسخة الشنقيطي 70. والبيت في اللسان (قشب). ويروى: "به ندع".
([3]) ديوان طفيل 13 برواية: "كُسِيْنَ ظهار الريش".
([4]) من بيت في معلقة لبيد ويروى: "بأحزة". والبيت بتمامه:
بأخرة الثلبوت يربأ فوقها *** قفر المراقب خوفها آرامها ([5]) في الأصل: "فاختز"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في المجمل واللسان: "لما اختززت". وصدره في الاشتقاق 318:
* نبذ الجوار وضل هدية روقه *
([7]) المخدمة: التي في ساقها عند موضع الرسغ بياض. والبيت في المجمل.
([8]) في الأصل: "إياهم يأخذوه". والكلمة ذكرت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([9]) الحق أن البيت ملفق من بيتين، وهما كما في السيرة 616 جوتنجن:
والعطيات خساس بينهم *** وسواء قبر مثر ومقل كل عيش ونعيم زائل *** وبنات الدهر يلعبن بكل([10]) التكملة من اللسان.
([11]) البيت في المجمل واللسان (خشش، لكع)، وسيعيده في (لكع).
([12]) قطعة من بيت في اللسان (خشش، فلق). وهو بتمامه:
في حومة الفيلق الجأواء إذ ركبت *** قيس وهيضلها الخشخاش إذ نزلوا وقد استشهد بهذه القطعة بدون نسبة في اللسان (هضل).
([13]) ظاهر قوله أنه يعني ضبط الخشاش، بالفتح. وفي المجمل: "وخشاش الأرض بالفتح: دوابها".
([14]) البيت في معلقة طرفة.
([15]) يقال خشاء. وخششاء.
([16]) ديوان ذي الرمة 434. كلا، أي كسرعة قولك: "لا".
([17]) ويقال بضمها أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([18]) التكملة من المجمل واللسان.
([19]) أنشده أيضاً في المجمل. وجاء في اللسان برواية: "ولو أشرفت".
([20]) وكذا في تصحيحات القاموس. وفي بعض نسخه: "معاوضة". واللفظ وتفسيره لم يرد في اللسان.
([21]) روي في اللسان (خطط): "خطية" بالياء، ثم قال: "والعامة تقول: في رأسه خطية. وكلام العرب هو الأول".
([22]) في اللسان: "والخف في الأرض أغلظ من النعل".
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في المجمل: "وخفخفة الكلاب أصواتها عند الأكل".
([25]) ذكروا أن "القلفع"، كزبرج ودرهم: ما يتفلق من الطين ويتشقق. ولم يذكر هذا الفعل في اللسان والقاموس في مادة (قلفع) وذكر في اللسان في مادة (خقق) عند تفسيره "الخق".
([26]) ضبط في اللسان والقاموس بالفتح. وضبط في الأصل والمجمل بالضم. وزاد في المجمل: "ويقال خق أيضاً"، يعني بفتح الخاء.
([27]) البيت في المجمل واللسان (خقق).
([28]) البيت في اللسان (رهن). والراهن، بالراء: المهزول.
([29]) البيت ينسب إلى تأبط شراً، أو ابن أخته الشنفرى، أو خلف الأحمر. انظر حماسة أبي تمام  (1: 342) واللسان (خلل).
([30]) البيت لزهير في ديوانه (153) واللسان (خلل، حرم).
([31]) السيتان: مثنى سية، وهي ما عطف من طرف القوس. وفي الأصل: "الستين".
([32]) في الأصل: "خلالة".
([33]) في اللسان: "ووطئ مِخَنتهم ومَخَنتهم، أي حريمهم".
([34]) صدره كما في اللسان (20: 334): * إذا ما شحطن الحاديين سمعتهم *
وانظر أمالي ثعلب 554.
([35]) في المجمل واللسان والقاموس: خب النبت، ، إذا طال وارتفع.
([36]) ديوان رؤبة 105 والمجمل. وفي الديوان: "واستن أعراف السفا".
([37]) التكملة من المجمل واللسان.
([38]) البيت للأخطل في ديوانه 206 واللسان (ختت).
([39]) يقال للأحمق خجاجة وخجخاجة أيضاً.
ـ

##### Türkçe

(Arabların كلامından gelenin babı: başı **خاء** olan, مضاعف, مطابق ve أصم’da([1]))
  (خد) **الخاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin kök salması ve aşağıya doğru uzamasıdır. Bundan **الْخَدّ**: insanın yanağıdır; bununla **المِخَدّة** adlandırılmıştır. Ve **الخَدُّ**: yarıktır. Ve **الأخاديد**: yerdeki yarıklardır. Ve **التخدُّد**: zayıflıktan etin çökmesidir. Ve **امرأة متخدِّدة**: zayıf. Ve **الخِدَادُ**: damgalardan bir damgadır; herhâlde yanakta olur; bundan “**بعيرٌ مخدود**” denir.
  (خر) **الخاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir sesle birlikte çalkantı ve düşüştür. O hâlde **الخَريرُ**: suyun sesidir. Ve **عينٌ خَرّارة**. Ve “**خَرَّتْ**” (o) “**تخُِرّ**” (diye) (ses çıkararak) aktı. Ve adam için, karnı çalkalanınca: “karnı çalkalandı” denir: “**قد تخَرْخَر**”. Ve **خَرَّ**: düştü, (demektir). Ebû Harâş dedi; bir kılıcı vasfeder:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])
  **قشيبٌ**: ona zehir bir tatla karıştırılmıştır; “**قَشَب** له” denir, ona zehri karıştırınca. Bu ancak onunla avlanılsın diye yapılır; bunun benzeri Tufeyl’indir:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])
  **المقَشَّب**: leşlerde ona **القَِشْبُ** konulmuş bir akbabadır ki avlansın. **ناهِضٌ**: yaşı yeni. Ve akbaba yaşlanınca kararır. Ve dersin: “**خرّ الماءُ الأرضَ**”: onu yardı. Ve **الأخِرَّةُ**, onun teki **خَرير**’dir; iki tümseğin arasında alçak, (suya) boyun eğen yerlerdir. Ve el-Ahmer dedi:
  [bazı] Arapların Lebîd’in bir beytini inşâd ettiğini işittim:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  Ve değirmenden **الخُرُّ**: buğdayın atıldığı yerdir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü tane oraya “**يَخُِرّ**” (düşer). Ve kulağın **خُرُّ**’u: deliğidir; buna benzetilmiştir.
  (خز) **الخاء** ve **الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyin bir şeyin içine saplanması, ikincisi hayvandan bir cinstir.
  Birincisi: **الخزُّ**: duvarın **خَزُّ**’udur; o da dikenlenmesidir. Ve “**خَزَّهُ** بسهمٍ” denir: onu okla vurduğunda ve onu onda sabitlediğinde. Ve onu mızrakla dürttü de “**فاختَزَّهُ**”([5]). İbn Ahmer dedi:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  “**بعيرٌ خُزَخِزٌ**” sözlerine gelince; yani şiddetli; o babdandır; çünkü uzuvları sanki **خُزَّت** bir **خَزّاً** ile, yani sağlam bir sabitlemeyle sabitlenmiş gibidir.
  İkinci asıl: **الخُزَز**: tavşanların erkeğidir; çoğulu **خِزّانٌ**. Dedi ki:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])
  (خس) **الخاء** ve **السين** iki asıldır: birincisi şeyin değersizliği, ikincisi şeyin elden ele dolaşmasıdır.
  Birincisi: **الخسيس**: değersiz; “adam kendini değersiz kıldı” denir: “**خَسَّ** الرّجُل نفسُه” ve “**أخَسَّ**”, değersiz bir fiil getirdiğinde. Bu babdandır: “dişi deve **خَسِيسَتَها**’sını geçti” denir; **الحِقّة** ve **الجَذَعةِ** ve **الثَّنِيَّةِ** yaşını geçip **البُزُول**’a yetiştiğinde. Bu kıyastır; çünkü bu dişlerin hepsi **البُزُول**’dan aşağıdır.
  İkinci asıl: Arapların sözü: “**تَخَاسَّ القَوْمُ** الأمرَ” (kavim işi) elden ele dolaştırdı ve yarıştı; hangisi onu alacak. Ve denir: “bu işler aralarında **خِساس**’tır”, yani devrî (dönüşümlü)dir. İbn ez-Zeb‘arâ dedi:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])
  (خش) **الخاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da sızma ve giriştir. Denir: “adam şerre **خَشَّ**”: girdi. Ve adam **مِخَشٌّ**: geceye karşı atılgan([10]), cesur. Ve **الخَشَّاء**: makat yeridir; çünkü ona (şey) **ينخشُّ** (içine girer). Zû’l-İsba‘ dedi:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])
  Ve babdandır **الخَشْخاش**: topluluk; çünkü onlar bir kavimdir, toplanırlar ve birbirlerinin içine girerler. Kümeyt dedi:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  Ve **الخَشُّ**: devenin burnuna **الخِشاش** koymandır. Denir: “onu **خَشَشْتُ**”; o da **مخشوشٌ** olur; ve **خَشَب**’den olur. Ve **خَشاش الأرض**([13]): onun canlılarıdır. Ama küçük başlı **الرّجُل الخَِشاشُ** için fetha ile de kesra ile de söylenir. Bu kıyastır; çünkü o, hakkıyla işe **ينْخَشُّ** (sızar/girer). Tarafe dedi:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])
  Ve babdandır—görünüşte kıyastan uzaklaşır—**الخُشَشَاوانِ**: kulakların arkasında çıkan iki kemik. Ve tekine de **خُشَّاء**([15]) denir. Arap كلامında fâsı dammeli, ayn’ı sâkin **فُعْلاء** ancak bu ve **قُوباء** gelmiştir; aslında onda harekeleme vardır.
  (خص) **الخاء** ve **الصاد** muntazam, kıyasî bir asıldır; **الفُرْجة** ve **الثُّلمة**’ye delâlet eder. O hâlde **الخَصَاص**: **الأثافيّ** arasındaki boşluklardır. Ve aya denir: bulutun **خَصَاصة**’sından göründü. Zû’r-Rumme dedi:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])
  Ve **الخَصَاصة**: yoksulluktur. Ve hâlde gediktir.
  Ve babdandır: “falancayı bir şeyle **خَصَصْتُ**” (onu) “**خَصُوصِيَّةً**” ile; **الخاء**’ın fethasıyla([17]); bu kıyastır; çünkü bir tek (kimse) ayrılınca, onunla başkası arasına bir boşluk koymuş olur; umum bunun tersinedir. Ve **الخِصِّيصى**: **الخَصوصية**’dir.
  (خض) **الخاء** ve **الضاد** iki asıldır: birincisi şeyin azlığı ve bayağılığı, ikincisi bir rutubetle birlikte şeyde çalkantıdır.
  Birincisi **الخَضَض**:([18]) beyaz **الخرز**; cariyeler onu takar. Ve ahmak adam **خَضَاض**. Ve sözün döküntüsüne **خَضَضٌ** denir. Ve denir: “cariyenin üzerinde **خَضَاضٌ** yok”; yani üzerinde ziynetten hiçbir şey yok. Mana: üzerinde, zikrine başladığımız **الخَضَض** bile yoktur. Şair dedi:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])
  Diğer asla gelince: su **تَخَضْخض** etti. Ve **الخَضْخاض**: katrandan bir türdür. Ve denir: **نبت خُضَخِضٌ**; yani suyu çok. Dersin: sanki sululuğundan **يتخضخضُ** ediyor.
  Babdan bir tek harf şâz olmuştur—eğer sahihse—dediler ki: “falancayla **خاضَضْتُ**” onu **مُعارَضة** olarak alışveriş yaptığında([20]). Bu, zikrettiğimiz kıyastan uzaktır.
  (خط) **الخاء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da uzayarak uzanan bir izdir. Bundan **الخطُّ**: kâtibin çizdiği çizgidir. Ve ondan: falcının çizdiği çizgi. Allah تعالى dedi: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]; dediler ki: o **الخَطُّ**’tur. Ve rivayet olunur: “Peygamberlerden bir peygamber vardı, **يَخُطّ** ederdi; kim onun çizgisi gibi **خَطَّ** ederse, onun ilmi gibi bilir.” Ve babdandır **الخِطَّة**: kişinin kendisi için çizip ayırdığı arazi; çünkü orada uzatılmış bir iz olur. Ve ondan **خَطُّ اليمامة**; ve ona **الرِّماحُ الخَطِّيّة** nisbet edilir. Ve babdandır **الخُطَّة**; o da hâldir; “o, kötü bir **خُطَّة** üzeredir” denir; çünkü o, kendisi için ve aleyhine çizilmiş bir iştir. Ama **الأرضُ الخطيطة**—iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış olan—babdan değildir; ikinci **الطاء** ziyadedir; çünkü o **أخطأ**’dandır; sanki yağmur onu ıskalamıştır. Buna delil İbn Abbâs’ın sözü: “Allah onun yıldızını **خَطَّأَ** etsin”; yani başkası yağmur alınca, bu yağmur onu ıskalar da ona isabet etmez.
  “Falancanın başında **خُطْيةٌ**([21]) var” sözlerine gelince; bir kavim dedi ki: o ancak **خُطَّة**’dir. Eğer böyleyse, sanki o, çizilen ve iz bırakılan bir iştir; zikrettiğimiz üzere.
  (خف) **الخاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, ağırlık ve vakar ile çelişen bir şeydir. Denir: “şey **خَفَّ** eder, **يَخِفُّ** **خِفَّةً**”; o **خفيف** ve **خُفَافٌ**’dır. Ve denir: “adam **أَخَفَّ** etti”; hâli hafiflediğinde. Ve **أخَفَّ**: biniti hafif olduğunda. Ve “kavim **خَفَّ** etti”: göçtüler. Ama **الخُفُّ** babdandır; çünkü yürüyen onu giydiği hâlde **يَخِفُّ** eder. Ve devenin **خُفُّ**’u da ondandır. Ama yerdeki **الخُفُّ**—**النَّعل**’dan daha uzun olan([22])—o bir benzetmedir. Ve **الخِفُّ**: hafif olan. Dedi ki:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
  Ama köpeklerin sesleri([24]) için **الخَفْخفة** denir; o babdan yakındır.
  (خق) **الخاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyde ezilme ve yırtmadır. Bundan **الأُخْقُوق**; ve **الإخْقِيق** denir; o, yerde bir çöküntüdür; çoğulu **الأخاقيق**. Ve hadiste geldi: “**في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ**”. Ve **الإخْقاق**: makaranın deliğinin yırtığının genişlemesidir. Ve bundan onların sözü: “**أتانٌ خَقُوقٌ**”: hayâsı ses çıkardığında. Ve su birikintisine, suyu çekilip kuruduğunda ve **تَقَلفَعَ** ettiğinde([25]): **خَُقٌّ**([26]) denir. Dedi ki:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل) **الخاء** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; bunun dönüşü ya inceliğe ya boşluğadır. Bab, hepsinde birbirine yakındır. O hâlde **الخِلال**: **الأخِلَّة**’nin tekidir. Ve “falanca **خِلَلَه**’sini ve **خُلالته**’sini yer” denir; yani **الخِلال**’ın dişlerinden çıkardığı şeyi. Ve **الخَلُّ**: elbiseyi **بالخِلال** kendine tutturmandır. Ama seni dost edinen **الخليلُ** de bundandır; sanki ikiniz **تخالَلتُما** etmişsiniz; **الكِساء**’ın **يُخَلُّ** edilmesi gibi.
  Ve babdandır **الرجل الخَلُّ**: ince bedenli olandır. Dedi ki:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  Ve diğeri dedi:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])
  Ve **ابن المَخَاض**’a **خَلٌّ** denir; çünkü bedeni incedir. Ve **الخَلُّ**: kumda yol; çünkü o incelmiş olur. Ve ondan **الخَلاَل**; o da **البَلَح**’tır.
  Boşluğa gelince: iki şey arasındaki **الخَلَل**. Ve “şeyi **خَلَّل** etti” denir: kuşatmadığında. Ve ondan **الخَلَّة**: fakirlik; çünkü hâlinde bir boşluktur. Ve **الخليل**: fakir; şu sözde:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])
  Ve **الخِلَّة**: kılıcın kınıdır; çoğulu **خِلَلٌ**. Ama **الخِلَل**—iki yay kolunun sırtına takılan kayışlar([31])—bu, inceliklerinden dolayıdır; sanki her biri bir **خِلّة**’dir([32]). Ve **الخَلّ**: boyunda başa bitişik bir damardır. Ve **الخَلْخَال** da babdandır; inceliğinden dolayı.
  (خم) **الخاء** ve **الميم** iki asıldır: birincisi bir kokunun değişmesi, ikincisi bir şeyi arıtmak. Birincisi: “et **خَمَّ** etti” sözleri; kokusu değiştiğinde. İkincisi: “ev **خُمّ** edildi” sözleri; süpürüldüğünde. Ve kuyunun **خُمَامة**’si: arıtıldığında toprağından **يُخَمُّ** edilen şey. Ve **بيتٌ مخمومٌ**: süpürülmüş. Ve “o, kalbi **مخموم**’dur” denir; her türlü aldatmadan ve karışımdan kalbi temiz olduğunda.
  (خن) **الخاء** ve **النون** tek bir asıldır; o, seslerden bir şeyin zayıflıkla taklididir. Aslı **خَنَّ**’dır; ağladığında, **خنيناً**. Ve **الخَنْخَنَةُ**: sözü açık etmeyiştir. Ve develerde **الخُنان**: insanlarda nezle gibidir. Ve **الْخُنّة**: **الغُنّة** gibidir. Ve **الخنين** denir: gizli gülüştür. Ve derler ki **المَخَنّة** burundur. Eğer böyleyse, **الخُنّة**’nin yeri olduğu içindir; o da **الغُنّة**’dir. Ve “onun **مَِخَنَّتَه**’sine bastı” denir; yani onu zelil etti([33]); sanki iki ayağını burnunun üzerine koydu.
  (خأ) **الخاء** ve uzatılmış **الهمزة** kıyaslanan bir asıl değildir; onda, sıhhati bilinmeyen tek bir harf zikredilmiştir. Dediler ki: “**خاءِبك علينا**”; yani acele et. Ve Kümeyt’ten inşâd ettiler:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) **الخاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi [şeyin] boyuna uzamasıdır, ikincisi aldatmadan bir cinstir.
  Birincisi **الخَبيبة** ve **الْخُبَّةُ**: kumda uzayan yoldur. Sonra onunla boyuna yırtılan bez parçası benzetilir. Ve buna **الخَبِيبة** (de) yüklenir: etten olan; o, ondan bir dilimdir.
  Diğeri ise: **الخِبُّ** aldatmadır; ve **الخَِبُّ** aldatıcıdır. Bu, “deniz **خَبَّ** etti”den türemiştir: çalkalandı. Ve onlara **الخِبُّ** isabet etti.
  Ve bundan **الخَبَبُ**: koşudan bir türdür. Ve “**مُخِبَّاً** geldi” denir. Ve ondan: “bitki **خَبَّ** etti”; kuruyup söküldüğünde([35]); sanki o **يَخُبّ** eder; yürüdüğü vehmedilmiştir. Ru’be dedi:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  Ve **الخَبخَبة**: şeyin gevşekliği ve çalkantısıdır. Bunların hepsi zikrettiğimize döner; çünkü aldatıcı çalkantılıdır, doğru bir şeye sabit akitli değildir. Ama Ferrâ’nın hikâye ettiği: “[**لي**([37])] falancadan **خَوَابُّ** var”; o, akrabalıklardır; teki **خابٌّ**; bu, bence birinci babdandır; çünkü o, uzayıp bağlanan bir sebeptir. Ama “**خبْخِبوا** عنكم من الظهيرة” sözleri; yani serinleyin; bu bundan değildir; o, مقلوب’dandır; geçmişti.
  (خت) **الخاء** ve **التاء** asıl değildir; çünkü **تاء**’sı **سين**’den بدل edilmiştir. “**خَتِيتٌ**” denir: yani değersiz. Ve “Allah onun nasibini **أَخَتَّ** etti”; yani onu değersiz kıldı. Bu, “şunun yanından geçtim: **بالنَّات**” diyenin dilindedir; **بالناس** ister. Ve zikrettiler ki onlar “falanca **أخَتَّ** etti” derler: utandı. Eğer sahihse manası: utandığı **خَتيتٍ** bir şey getirdiğidir. Ve inşâd ettiler:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])
  yani sen, atalarının ilklerinden **خَتيت** ile gelmezsin.
  (خث) **الخاء** ve **الثاء** asıl değildir ve üzerine dönülecek sahih bir فرع da değildir; fakat onların zikrettiklerini zikrederiz. Derler ki: **الخُثّ**: sığır dışkılarından **أُوخِفَ** edilip bir şeye sürülen şeydir; bu bir şey değildir. Ve **الخُثُّ** denir: selin bıraktığı, sonra kuruyup kararan sel köpüğüdür.
  (خج) **الخاء** ve **الجيم** bir asıldır; düzgün olmayan bir hâlde çalkantı ve hafifliğe delâlet eder. Denir: **ريحٌ خَجُوجٌ**; o, esişinde kıvrılan rüzgârdır. Ve Asma‘î derdi ki: **الخَجُوج** şiddetli, acı (rüzgâr)dır. Ve denir ki **الخجخجة**: büzülme ve utanmadır. Ve dediler: adam **خَجْخَجَ** etti; nefsinde olanı açığa vurmadığında. Ve “deve yürüyüşünde **اختَجَّ** etti” denir; doğrulmadığında. Ve **رجل خَجَّاجَة**([39]): ahmak. Babın hepsi tektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَشَّ فِيهِ
1 خَشَّ فِيهِ ذ , (S, K,) aor. خَشِ٣َ , (JM,) [vulgarly, and irregularly, خَشُ٣َ ,] inf. n. خَشٌّ, (TA,) He (a man) entered into it; (S, K;) namely, a thing; (S;) as also ↓ انخشّ; (K, A, TA;) and ↓ خَشْخَشَ, (TA,) inf. n. خَشْخَشَةٌ; (K, TA;) and in like manner, into a collection of trees, and a company of people: (A, * TA:) or فِيهِ ↓ خَشْخَشَ, (IDrd,) and فيه ↓ تَخَشْخَشَ, (IDrd, K,) he entered into it, (namely, a thing, IDrd, or a collection of trees, K, and in like manner a company of men, TA,) so as to become hidden, or concealed: (IDrd, K:) and خَشَّ, he (a man) went, or went away, or advanced, [into a thing,] and penetrated. (TA.) -A2- Hence, (TA,) خَشَّ البَعِيرَ (S, K,) aor. خَشُ٣َ , [agreeably with general rule in this case,] inf. n. خَشٌّ, (S,) He put into the camel's nose the thing termed خِشَاش; (S, K;) as also ↓ أَخَشَّ. (Zj, K.) ― -b2- And hence the saying in a trad., خُشُّوا بَيْنَ كَلَامِكُمْ لَا اـِلٰهَ اـِلَّا اللّٰهُ, meaning, (assumed tropical:) Introduce ye, or insert ye, in your speech the words There is no deity but God. (TA.) And ↓ خَشْخَشَهُ likewise signifies He introduced, or inserted, him or it. (TA.) ― -b3- Also خَشَّهُ, aor. and inf. n. as above, He pierced him, or stabbed him. (TA.)

4 أَخْشَ٣َ see خَشَّ البَعِيرَ.

7 اـِنْخَشَ٣َ see خَشَّ فِيهِ.

اختشّ مِنَ الأَرْضِ
8 اختشّ مِنَ الأَرْضِ ذ He ate of the خِشَاش of the earth. (TA.)

خَشْخَشَ
R. Q. 1 خَشْخَشَ ذ : see خَشَّ فِيهِ, in two places. -A2- خَشْخَشَهُ: see 1, last signification but one. -A3- Also He caused it to make a sound such as is described below, voce خَشْخَشَةٌ. (S, TA. *) See an ex. in the next paragraph.

تَخَشْخَشَ
R. Q. 2 تَخَشْخَشَ ذ : see خَشَّ فِيهِ. -A2- Also It made a sound (S, K) such as is described below, voce خَشْخَشَةٌ. (S.) 'Alkameh Ibn-'Abadeh says,
تَخَشْخَشَ أَبْدَانُ الحَدِيدِ عَلَيْهِمُ
يَبْسَ الحَصَادِ جَنُوبُ ↓ كَمَا خَشْخَشَتُ
[The short coats of mail of iron rustled upon them, like as when a south wind has caused to rustle the dry reaped corn]. (S.)

خَشٌّ
خَشٌّ ذ : see مَخْشُوشٌ.

خَشَاشٌ
خَشَاشٌ ذ : see خِشَاشٌ; for the former, in three places.

خُشَاشٌ
خُشَاشٌ ذ : see خِشَاشٌ; for the former, in three places.

خِشَاشٌ
خِشَاشٌ ذ The wooden thing that is inserted in the bone of the nose of the camel, (S, A, K,) to which the nose-rein is tied, in order that he may be quickly submissive: (TA:) the بُرَة is of brass, (S, TA,) or of silver; (TA;) and the خِزَامَة is of hair: (S:) or the thing that is put in the nose; and the برة is the thing that is put in the flesh: (Lh:) or what is in the bone, when it is wood, or a stick; and the عِرَان is what is in the flesh, above the nose: (As:) a wooden thing, or stick, that is put in the bone of the nose of the camel: (Msb:) n. un. with ة: (S, Msb:) pl. أَخِشَّةٌ. (A, Msb.) [Hence the saying,] جَعَلَ الخِشَاشَ فِى أَنْفِهِ وَقَادَهُ اـِلَى الطَّاعَةِ بِعُنْفِهِ (tropical:) [He put the خشاش in his nose, and drew him to obedience by his violence]. (A, TA.) [And hence, also,] it signifies غَضَبٌ, (IAar, K,) as used in the saying, حَرَّكَ خِشَاشَهُ, [lit., He put in motion his خِشَاش: meaning, (assumed tropical:) he roused, or excited, his anger; or] he made him angry. (IAar.) -A2- الخِشَاشُ, and ↓ الخَشَاشُ, (S, K,) the latter form being sometimes used, (S,) which indicates that the former is the more chaste, but, accord. to MF, several authorities say the contrary, (TA,) and ↓ الخُشَاشُ, (K,) or الأَرْضِ ↓ خَشَاشُ, (A 'Obeyd, Msb,) and خِشَاشُ الأَرْضِ, (Msb,) The creeping things of the earth: n. un. with ة, which is syn. with الحَشَرَةُ and الهَامَّةُ: (Msb:) the حَشَرَات (A' Obeyd, S, K) of the earth, (A' Obeyd, K,) and its هَوَامّ, and [other] creeping things, (A 'Obeyd,) such as sparrows and the like: (A 'Obeyd, K: *) or خِشَاشُ الأَرْضِ, and الطَّيْرِ, signify the small ones of beasts or creeping things [of the earth], and of birds: (A:) IAar is related to have said that it is ↓ خِشْخَاشٌ, contr. to what is said by the lexicologists in general: and these things are said to have their appellation from their entering into the earth and concealing themselves; but this assertion is not valid: (ISd:) in a trad., for من خشاش الارض, one relation substitutes ↓ مِنْ خَشِيشِهَا, which has the same meaning: and some say that it is ↓ خُشَيْش, a contracted dim. of خشاش; or ↓ خُشَيِّش, without contraction: (TA:) and ↓ الخَشَاشُ signifies the bad [meaning ignoble] kinds of birds; this being with fet-h only: (As:) or birds that do not prey: (IAar, TA voce عُقَابٌ:) خِشَاشٌ, with kesr, also signifies the serpent of the mountain; which does not suffer one to survive; and the أَفْعَى is the serpent of the plain; (El-Fak'asee, K;) which like wise does not suffer one to survive: (K:) or a great and abominable ثُعْبَان: or a serpent like the أَرْقَم, but smaller: or a small, tawny serpent, smaller than the ارقم: (TA:) or a white serpent, which seldom hurts, between the حُفَّاث and the ارقم: (Aboo-Kheyreh:) or such as is light, or active, and small in the head, of serpents: explained also as signifying the serpent, without restriction: (TA:) and, (K,) or as some say, (TA,) such as has no power of defence, [مَا لَا دِفَاعَ لَهُ, as in the CK and a MS copy of the K, for which we find in some copies of the K, and in the TA, ما لا دِمَاغَ لَهُ such as has no brains, which is doubtless a mistake,] of beasts or creeping things of the earth, and of birds, (K,) such as the ostrich, and the [bustard called] حُبَارَى, and the كَرَوَان [or stonecurlew], and [the bird called] مُلَاعِبُ ظِلِّهِ, and the [harmless kinds of] serpent: (TA:) or what is small in the head, and slender, of beasts or creeping things: and the kite; and [the bird called] مُلَاعِبُ ظِلِّهِ: (Aboo-Muslim:) the pl. is خشّآء [app. خُشَّآءُ, originally خُشَشَآءُ, unless a mistake for أَخِشَّآءُ, originally أَخْشِشَآءُ]. (TA.)

خَشِيشٌ
خَشِيشٌ ذ , and خُشَيْشٌ, and خُشَيِّشٌ: see خِشَاشٌ.

خُشَّآءٌ
خُشَّآءٌ ذ The bone which is protuberant behind the ear, (S, Msb, K,) and which is thin, and bare of hair: (TA:) originally خُشَشَآءُ, (S, Msb, K,) of the measure فُعَلَآءُ; (S;) [but masc., and perfectly decl., as being quasi-coordinate to قُرْطَاسٌ, whereas the original is fem., and imperfectly decl.; (see قُوَبَآءُ;)] like قُوْبَآءٌ, which is originally قُوَبَآءُ; (S, Msb;) and these two words are the only instances of their kind: (ISk, Msb:) dual خُشَشَاوَان. (S, K.)

خَشْخَشَةٌ
خَشْخَشَةٌ ذ The [clashing, clattering, chinking, jingling, rattling, or rustling,] sound of arms, or weapons, (S, A, * K,) and the like; (S;) as also شَخْشَخَةٌ, but this latter is a dial. var. of weak authority: (TA:) and of any dry or hard thing rubbing against another such thing: (K:) accord. to IDrd, such [sound or thing (for his words are ambiguous)] is termed ↓ خَشْخَاشٌ: (TA:) and the [rustling] sound of a new garment or piece of cloth, when it is put in motion; as also نَشْنَشَةٌ: (IAar:) and [a confused sound] such as is heard to proceed from the inside of an animal on its being hit by an arrow: (JK in art. خشف:) and a motion having a sound like the sound of arms, or weapons; (TA;) or an audible motion. (Mgh in art. خشف.)

خَشْخَاشٌ
خَشْخَاشٌ ذ A company: (ISd, TA:) or a numerous company of men: (Az, TA:) or a company (S, K) in, (K,) or having upon them, (S,) arms, or weapons, and coats of mail. (S, K.) -A2- See also خَشْخَشَةٌ. -A3- Also A certain plant, (S, Msb,) well known; (S, Msb, K;) [namely, the poppy;] which is of several species; (K;) i. e., four; (TA;) يُسْتَانِىٌّ [or garden-poppy,] (K,) which is the white, and this is the most fit for eating, and the best thereof is the fresh and heavy; (TA;) and مَنْثُورٌ, (K,) which is the wild Egyptian; (TA;) and مُقَرَّنٌ, [app. the horned poppy,] (K,) the produce of which has an elongated extremity like the horn of the bull; (TA;) and زُبْدِىٌّ, [app. the spattling poppy,] (K,) which is known by the name of بلبس [a word which I have not been able to find elsewhere]: (TA:) every one of these is soporiferous, and produces torpidness, and cools: (K:) used as a suppository, it produces sleep: and the integument [of the capsule] has a stronger power of producing sleep than the seeds: (TA:) [or rather the seeds have no narcotic power:] from half a drachm of the integument, with cold water, as a draught, taken early in the morning, and the like at sleep, has a wonderful effect in stopping a looseness characterized by a mixture of humours and by blood, when accompanied by heat and inflammation: (K:) it is wonderful also that its solid part confines, and its juice relaxes: and when the root, or lower part, is taken with water, [and boiled] so that the water is reduced to half its quantity, it is beneficial as a remedy for diseases of the liver arising from thick humour: so says the author of the Minhلj: (TA:) the n. un. is with ة: (Msb:) and the pl. is خَشَاخِشُ [app. a mistake for خَشَاخِيشُ]. (TA.) [See also أَفْيُونٌ.]

خِشْخَاشٌ
خِشْخَاشٌ ذ : see خِشَاشٌ.

مَخْشُوشٌ
مَخْشُوشٌ ذ A camel having a خِشَاش put in his nose; as also ↓ خَشٌ. (Ibn-'Abbلd, K.)

##### Türkçe

خَشَّ فِيهِ
1 **خَشَّ فِيهِ** ذ , (S, K,) muzârîsi **خَشِ٣َ** , (JM,) [avamca ve kural dışı olarak, **خَشُ٣َ** ,] mastarı **خَشٌّ**, (TA,) O (bir adam) onun içine girdi; (S, K;) yani, bir şeyin; (S;) **انخشّ** ↓ da böyledir; (K, A, TA;) ve **خَشْخَشَ** ↓, (TA,) mastarı **خَشْخَشَةٌ**; (K, TA;) ve aynı şekilde, ağaçlardan bir topluluğun içine ve insanlardan bir cemaatin içine: (A, * TA:) yahut **خَشْخَشَ** ↓ فِيهِ, (IDrd,) ve **تَخَشْخَشَ** ↓ فيه, (IDrd, K,) o (yani bir şeyin içine, IDrd, yahut ağaçlardan bir topluluğun içine, K, ve aynı şekilde erkeklerden bir cemaatin içine, TA,) içine girdi; gizlenmiş, yahut saklanmış olacak şekilde: (IDrd, K:) ve **خَشَّ**, o (bir adam) gitti, yahut uzaklaştı, yahut ilerledi, [bir şeyin içine,] ve nüfuz etti. (TA.) -A2- Bundan dolayı, (TA,) **خَشَّ البَعِيرَ** (S, K,) muzârîsi **خَشُ٣َ** , [bu durumda genel kurala uygun olarak,] mastarı **خَشٌّ**, (S,) O, devenin burnuna **خِشَاش** denilen şeyi soktu; (S, K;) **أَخَشَّ** ↓ da böyledir. (Zj, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı bir rivayetteki söz: **خُشُّوا بَيْنَ كَلَامِكُمْ لَا اـِلٰهَ اـِلَّا اللّٰهُ**, anlamı, (mecaz kabul edilerek:) Konuşmanızın arasına “Allah’tan başka ilâh yoktur” sözünü sokunuz, yahut yerleştiriniz. (TA.) Ve **خَشْخَشَهُ** ↓ dahi “Onu yahut onu (şeyi) soktu, yahut yerleştirdi” anlamına gelir. (TA.) ― -b3- Yine **خَشَّهُ**, muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, O onu deldi, yahut onu bıçakladı. (TA.)

4 **أَخْشَ٣َ**: **خَشَّ البَعِيرَ**’e bak.

7 **اـِنْخَشَ٣َ**: **خَشَّ فِيهِ**’e bak.

اختشّ مِنَ الأَرْضِ
8 **اختشّ مِنَ الأَرْضِ** ذ O, yerin **خِشَاش**’ından yedi. (TA.)

خَشْخَشَ
R. Q. 1 **خَشْخَشَ** ذ : iki yerde **خَشَّ فِيهِ**’e bak. -A2- **خَشْخَشَهُ**: 1’in sondan bir önceki anlamına bak. -A3- Yine O, onda aşağıda **خَشْخَشَةٌ** maddesinde anlatılan türden bir ses meydana getirdi. (S, TA. *) Bir örneğe bir sonraki paragrafta bak.

تَخَشْخَشَ
R. Q. 2 **تَخَشْخَشَ** ذ : **خَشَّ فِيهِ**’e bak. -A2- Yine O, aşağıda **خَشْخَشَةٌ** maddesinde anlatılan türden bir ses çıkardı. (S, K) (S.) ‘Alkameh İbn-‘Abadeh der ki,
تَخَشْخَشَ أَبْدَانُ الحَدِيدِ عَلَيْهِمُ
يَبْسَ الحَصَادِ جَنُوبُ ↓ كَمَا خَشْخَشَتُ
[Demirden kısa zırhlar onların üzerinde hışırdadı; tıpkı bir güney rüzgârının kuru biçilmiş ekini hışırdatması gibi]. (S.)

خَشٌّ
**خَشٌّ** ذ : **مَخْشُوشٌ**’a bak.

خَشَاشٌ
**خَشَاشٌ** ذ : **خِشَاشٌ**’a bak; birincisi için, üç yerde.

خُشَاشٌ
**خُشَاشٌ** ذ : **خِشَاشٌ**’a bak; birincisi için, üç yerde.

خِشَاشٌ
**خِشَاشٌ** ذ Devenin burun kemiğine sokulan tahta şeydir; (S, A, K,) burun yuları ona bağlanır; onun çabucak boyun eğmesi için: (TA:) **بُرَة** pirinçtendir, (S, TA,) yahut gümüştendir; (TA;) ve **خِزَامَة** kıldandır: (S:) yahut buruna konulan şeydir; ve **برة** ete konulan şeydir: (Lh:) yahut kemikte olan şeydir, tahta olduğunda yahut bir çubuk olduğunda; ve **عِرَان** burunun üstünde, ette olan şeydir: (As:) devenin burun kemiğine konulan tahta bir şey, yahut çubuk: (Msb:) tekili ة iledir: (S, Msb:) çoğulu **أَخِشَّةٌ**. (A, Msb.) [Bundan dolayı şu söz:] **جَعَلَ الخِشَاشَ فِى أَنْفِهِ وَقَادَهُ اـِلَى الطَّاعَةِ بِعُنْفِهِ** (mecaz:) [O, onun burnuna **الخِشَاش**’ı koydu ve onu sertliğiyle itaate sevk etti]. (A, TA.) [Ve bundan dolayı ayrıca,] **غَضَبٌ** anlamına gelir, (IAar, K,) şu sözde kullanıldığı gibi: **حَرَّكَ خِشَاشَهُ**, [lafzen: O, onun **خِشَاش**’ını hareket ettirdi; anlamı, (mecaz kabul edilerek:) onun öfkesini kabarttı, yahut kışkırttı; yahut] onu öfkelendirdi. (IAar.) -A2- **الخِشَاشُ**, ve **الخَشَاشُ** ↓, (S, K,) ikinci şekil bazen kullanılır, (S,) bu da birincinin daha fasih olduğuna delâlet eder; fakat MF’ye göre, birkaç otorite bunun tersini söyler, (TA,) ve **الخُشَاشُ** ↓, (K,) yahut **خَشَاشُ** ↓ **الأَرْضِ**, (A 'Obeyd, Msb,) ve **خِشَاشُ الأَرْضِ**, (Msb,) Yerin sürünen şeyleri: tekili ة iledir; bu, **الحَشَرَةُ** ve **الهَامَّةُ** ile eş anlamlıdır: (Msb:) yerin **حَشَرَات**’ı (A' Obeyd, S, K) (A' Obeyd, K) ve onun **هَوَامّ**’ı ve [diğer] sürünen şeyleri, (A 'Obeyd,) serçeler ve benzerleri gibi: (A 'Obeyd, K: *) yahut **خِشَاشُ الأَرْضِ**, ve **الطَّيْرِ**, yerin küçük hayvanlarını yahut sürünen şeylerini [yerin], ve kuşların küçüklerini ifade eder: (A:) IAar’ın, lugatçıların genelde söylediklerine aykırı olarak bunun **خِشْخَاشٌ** ↓ olduğunu söylediği rivayet edilir: ve bu şeylerin adlandırılmasının, onların yere girip gizlenmelerinden olduğu söylenmiştir; fakat bu iddia geçerli değildir: (ISd:) bir rivayette, **من خشاش الارض** yerine bir rivayet **مِنْ خَشِيشِهَا** ↓ getirir; bu aynı anlama gelir: ve bazıları bunun **خُشَيْش** ↓ olduğunu söyler; **خشاش**’ın kısaltılmış bir küçültmesi; yahut kısaltmasız olarak **خُشَيِّش** ↓: (TA:) ve **الخَشَاشُ** ↓, kötü [yani aşağı] kuş türleri anlamına gelir; bu yalnız fet-ha iledir: (As:) yahut avlanmayan kuşlar: (IAar, TA, **عُقَابٌ** maddesinde:) **خِشَاشٌ**, kesra ile, dağın yılanı anlamına da gelir; kimseyi sağ bırakmaz; ve **أَفْعَى** ovanın yılanıdır; (El-Fak'asee, K;) o da yine kimseyi sağ bırakmaz: (K:) yahut büyük ve iğrenç bir **ثُعْبَان**: yahut **أَرْقَم** gibi, fakat daha küçük bir yılan: yahut küçük, sarımtırak bir yılan; **ارقم**’dan daha küçük: (TA:) yahut beyaz bir yılan; nadiren zarar verir; **حُفَّاث** ile **ارقم** arasında: (Aboo-Kheyreh:) yahut yılanlardan hafif, yahut çevik, ve başı küçük olan tür: ayrıca, kayıt olmaksızın “yılan” anlamında olduğu da açıklanır: (TA:) ve, (K,) yahut bazılarına göre, (TA,) savunma gücü olmayan, [**مَا لَا دِفَاعَ لَهُ**, CK’de ve K’nın bir yazma nüshasında böyle; bunun yerine K’nın bazı nüshalarında ve TA’da **ما لا دِمَاغَ لَهُ** “beyni olmayan” bulunur; bu şüphesiz bir hatadır,] yerin hayvanlarından yahut sürünen şeylerinden ve kuşlardan, (K,) devekuşu gibi, ve **حُبَارَى** denilen [toy], ve **كَرَوَان** [yahut taş düdükçünü], ve **مُلَاعِبُ ظِلِّهِ** denilen [kuş], ve [zararsız türden] yılanlar gibi: (TA:) yahut başı küçük ve ince olan hayvanlardan yahut sürünen şeylerden: ve çaylak; ve **مُلَاعِبُ ظِلِّهِ**: (Aboo-Muslim:) çoğulu **خشّآء** [görünüşe göre **خُشَّآءُ**, aslı **خُشَشَآءُ**, bir hata olmadıkça **أَخِشَّآءُ** için; aslı **أَخْشِشَآءُ**]. (TA.)

خَشِيشٌ
**خَشِيشٌ** ذ , ve **خُشَيْشٌ**, ve **خُشَيِّشٌ**: **خِشَاشٌ**’a bak.

خُشَّآءٌ
**خُشَّآءٌ** ذ Kulağın arkasında çıkıntı yapan kemik; (S, Msb, K,) ince olan ve kılsız olan: (TA:) aslı **خُشَشَآءُ**, (S, Msb, K,) **فُعَلَآءُ** veznindedir; (S;) [fakat müzekkerdir ve tam i‘râblıdır; sanki **قُرْطَاسٌ**’a denkmiş gibi; hâlbuki aslı müennestir ve eksik i‘râblıdır; (**قُوَبَآءُ**’a bak);] **قُوْبَآءٌ** gibidir; onun aslı **قُوَبَآءُ**’dur; (S, Msb;) ve bu iki kelime, türlerinin tek örnekleridir: (ISk, Msb:) tesniyesi **خُشَشَاوَان**. (S, K.)

خَشْخَشَةٌ
**خَشْخَشَةٌ** ذ Silahların yahut silahların, (S, A, * K,) ve benzerinin; (S;) [çarpışma, takırtı, şıngırtı, tıngırtı, tıkırtı yahut hışırtı] sesidir; **شَخْشَخَةٌ** da böyledir; fakat bu ikincisi zayıf otoriteli bir lehçe varyantıdır: (TA:) ve herhangi bir kuru yahut sert şeyin başka bir böyle şeye sürtünmesinin sesi: (K:) IDrd’ye göre, böyle [ses yahut şey (çünkü sözleri müphemdir)] **خَشْخَاشٌ** ↓ diye adlandırılır: (TA:) ve yeni bir elbisenin yahut kumaş parçasının, hareket ettirildiğinde [hışırtı] sesi; **نَشْنَشَةٌ** da böyledir: (IAar:) ve bir hayvanın içinden, okla vurulduğunda işitilen [karışık bir ses] gibi bir ses: (JK, **خشف** maddesinde:) ve silahların sesine benzer bir sese sahip bir hareket: (TA;) yahut işitilir bir hareket. (Mgh, **خشف** maddesinde.)

خَشْخَاشٌ
**خَشْخَاشٌ** ذ Bir topluluk: (ISd, TA:) yahut erkeklerden kalabalık bir topluluk: (Az, TA:) yahut bir topluluk (S, K) içinde, (K,) yahut üzerlerinde, (S,) silahlar yahut silahlar ve zırhlar bulunan. (S, K.) -A2- **خَشْخَشَةٌ**’ye de bak. -A3- Yine, bilinen bir bitki; (S, Msb,) (S, Msb, K;) [yani, haşhaş;] birkaç türdür; (K;) yani dört; (TA;) **يُسْتَانِىٌّ** [yahut bahçe haşhaşı], (K,) o beyaz olandır; bu, yemeye en elverişli olandır; onun en iyisi taze ve ağır olanıdır; (TA;) ve **مَنْثُورٌ**, (K,) o yabani Mısırî olandır; (TA;) ve **مُقَرَّنٌ**, [görünüşe göre boynuzlu haşhaş,] (K,) mahsulünün ucunda öküz boynuzu gibi uzamış bir uç vardır; (TA;) ve **زُبْدِىٌّ**, [görünüşe göre benekli haşhaş,] (K,) **بلبس** adıyla bilinir [başka yerde bulamadığım bir kelime]: (TA:) bunların her biri uyku vericidir, uyuşukluk meydana getirir ve serinletir: (K:) fitil olarak kullanıldığında uyku meydana getirir: ve [kapsülün] kabuğu, tohumlardan daha güçlü bir uyku meydana getirme kudretine sahiptir: (TA:) [yahut daha doğrusu tohumların uyuşturucu gücü yoktur:] kabuğun yarım dirhemi, soğuk su ile, sabah erken içilecek bir içecek olarak, ve uyku vaktinde bunun benzeri, sıcaklık ve iltihapla birlikte olduğunda, hılt karışımı ve kan ile nitelenen bir ishali durdurmada şaşırtıcı bir etkiye sahiptir: (K:) ayrıca şaşırtıcıdır ki onun katı kısmı bağlar, suyu gevşetir: ve kök yahut alt kısım su ile alındığında, [ve kaynatılıp] su yarıya indirildiğinde, koyu hılttan doğan karaciğer hastalıklarına deva olarak faydalıdır: Minhلj müellifi böyle söyler: (TA:) tekili ة iledir: (Msb:) ve çoğulu **خَشَاخِشُ**’tur [görünüşe göre **خَشَاخِيشُ** yerine bir hatadır]. (TA.) [**أَفْيُونٌ**’a da bak.]

خِشْخَاشٌ
**خِشْخَاشٌ** ذ : **خِشَاشٌ**’a bak.

مَخْشُوشٌ
**مَخْشُوشٌ** ذ Burnuna **خِشَاش** konulmuş deve; **خَشٌ** ↓ da böyledir. (Ibn-'Abbلd, K.)
