# خصا (خ-ص-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ص - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُصْيُ والخِصْيُ والخُصْيةُ والخِصْية من أََضاه التناسل: واحدة الخُصى، والتثنية خِصْيتانِ وخُصْيانِ وخِصْيانِ. قال أَبو عبيدة: يقال خُصْية ولم أَسمعها بكسر الخاء، وسمعت في التثنية خُصْيانِ، ولم يقولوا للواحد خُصْيٌ، والجمع خُصىً؛ قال ابن بري قد جاء خصْيٌ للواحد في قول الراجز:
شَرُّ الدِّلاءِ الوَلْغة المُلازِمهْ،
صغيرةٌ كخُصْيِ تَيْسٍ وارِمهْ
وقال آخر:
يا بِيَبا أَنتَ، ويا فوقَ البِيَبْ،
يا بِيَبا خُصْياكَ من خُصىً وزُب
فثنَّاه وأَفرده. وخَصى الفحلَ خِصاءً، ممدود: سَلَّ خُصْيَيْه، يكون في الناس والدواب والغنم. يقال: برئت إِليك من الخِصاء؛ قال بِشْر يهجو رجلاً:
جَزِيزُ القَفا شَبْعانُ يَرْبِضُ حَجْرَةً،
حَدِيثُ الخِصاءِ، وارمُ العَفْلِ مُعْبَر
وقال أَبو عمرو: الخُصْيَتانِ البَيْضَتان، والخُصْيان الجِلْدتان اللَّتان فيهما البَىْضتان؛ وينشد:
تقولُ: يا رَبَّاهُ، يا ربّ هَلِ،
إِن كنتَ من هذا مُنَجِّي أَجَلي،
إِمَّا بتَطْلِيقٍ وإِمَّا بِارْحَلي
كأَنَّ خُصْيَيْهِ، ومن التَّدَلْدُلِ،
ظَرْفُ عجوزٍ فيه ثِنْتا حَنْظَلِ
أَراد حنْظَلَتان؛ قال ابن بري ومثله للبعيث:
أَشارَكْتَني في ثَعْلبٍ قد أَكَلْته،
فلم يَبْقَ إِلا جِلْدُه وأَكارِعُهْ؟
فَدُونَكَ خُصْيَيْهِ وما ضَمَّتِ اسْتُه،
فإِنَّكَ قَمْقامٌ خَبِيثٌ مَراتِعُهْ
وقال آخر:
كأَنَّ خُصُيَيْهِ، إِذا تَدَلْدَلا،
أُثْفِيَّتانِ تَحْمِلانِ مِرْجَلا
وقال آخر:
كأَنَّ خُصْيَيْه، ، إِذا ما جُبَّا
دَجاجَتانِ تَلْقُطانِ حَبَّا
وقال آخر:
قَدْ حَلَفَتْ بالله لا أُحِبُّه،
أَن طالَ خُصْياه وقَصْر زُبُّه
وقال آخر:
مُتَوَرِّكُ الخُصْيَيْنِ رِخْوُ المَشْرَحِ
وقال الحرث بن ظالم يهجو النعمان:
أَخُصْيَيْ حِمارٍ ظَلَّ يَكْدِمُ نَجمَةً،
أَتُؤْكَلُ جاراتي، وجارُك سالِمُ؟
والخُصْيَة البَيْضة؛ قالت امرأَة من العرب:
لَسْتُ أُبالي أَن أَكون مُحْمِقَهْ،
إِذا رأَيْتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ
وإِذا ثنَّيت قلت خُصْيان لم تُلْحِقْه التاء، وكذلك الأَلْيَةُ إِذا ثنَّيت قلتَ أَلْيانِ لم تُلْحِقْه التاءَ، وهما نادران. قال الفراء: كل مقرونين لا يفترقان فلك أَن تحذف منهما هاء التأْنيث؛ ومنه قوله: تَرْتَجّ أَلياهُ ارْتِجاجَ الوَطْب
قال ابن بري: قد جاء خُصْيتان وأَلْيتان بالتاء فيهما؛ قال يزيد بن الصَّعِق:
وإِنَّ الفَحْل تُنْزَعُ خُصْيَتاهُ،
فيُضْحي جافِراً قَرِحَ العِجانِ
قال النابغة الجعدي:
كذي داءٍ بإِحْدى خُصْيَتَيْه،
وأُخْرى ما تَوَجَّعُ مِنْ سَقامِ
وأَنشد ابن الأَعرابي:
قدْ نامَ عَنْها جابرٌ ودَفْطَسا،
يَشْكُو عُروقَ خُصْيَتَيْهِ والنَّسا
كأَنَّ ريحَ فَسْوِهِ، إِذا فَسا،
يَخْرُجُ من فِيهِ، إِذا تَنَفَّسَا
وقال أَبو المُهَوِّسِ الأَسدي
قد كُنْتُ أَحْسِبُكُم أُسودَ خَفِيَّةٍ،
فإِذا لَصافِ تَبِيضُ فيها الحُمَّرُ
عَضَّتْ أُسَيِّدُ جَدْلَ أَيْرِ أَبِيهِمُ،
يومَ النِّسارِ، وخُصْيَتَيْهِ العَنْبَرُ
(* قوله «عضت أسيد إلخ» أنشده ياقوت في المعجم هكذا:
عضت تميم جلد أير أبيكم * يوم الوقيط وعاونتها حضجر)
وقال عنترة في تثنية الأَلْية:
مَتى ما تَلْقَني، فَرْدَيْنِ، تَرجُفْ
روانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارا
التهذيب: والخُصْية تؤنث إِذا أُفْرِدَت فإِذا ثَنَّوا ذكَّروا، ومن العرب من يقول الخُصْيتان. قال ابن شميل: يقال إِنه لعظيم الخُصْيَتين والخُصْيين، فإِذا أَفردوا قالوا خُصْية. ابن سيده: رجل خَصِيٌّ مخْصِيٌّ. والعرب تقول: خَصِيٌّ بَصِيٌّ إِتباعٌ؛ عن اللحياني، والجمع خِصْيَةٌ وخِصْيانٌ؛ قال سيبويه: شبهوه بالاسم نحو ظَلِيم وظِلْمان، يعني أَن فِعْلاناً إِنما يكون بالغالب جمعَ فَعِيلٍ اسْماً، وموضع القطع مَخْصىً. قال الليث: الخِصاءُ أَن تُخْصَى الشاةُ والدابةُ خِصاءً، ممدود، لأَنه عيب والعُيوب تَجِيء على فِعال مثل العِثارِ والنِّفارِ والعِضاضِ وما أَشبهها. وفي بعض الأَخْبار: الصَّوْمُ خِصاءٌ، وبعضهم يرويه: وِجاءٌ، والمعنيان متقاربان. وروي عن عُتْبَةَ بن عَْبدٍ السُّلَمِيِّ قال: كنت جالساً مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فجاءه أَعرابيّ فقال: يا رسول الله، نَسْمَعُك تَذْكُرُ في الجنة شَجَرةً أَكْثَرُ شَوْكاً منها الطَّلْحُ، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِن الله يَجْعلُ مكانَ كلِّ شوكةِ مِثْلَ خُصْوَةِ التَّيْسِ المَلْبُودِ فيها سَبْعون لَوْناً من الطَّعام لا يُشْبِهُ الآخرَ
(* قوله «لا يشبه الآخر» هكذا في الأصل)؛ قال شمر: لم نسمع في واحدة الخُصَى إِلا خُصْية بالياء لأَن أَصله من الياء، والطَّلْح المَوْز. والخَصِي، مخفف: الذي يشتكي خُصاه. والخَصِيّ من الشِّعْرِ: ما لم يُتَغَزَّلْ فيه. والعرب تقول: كان جواداً فَخُصِيَ أَي غَنِيّاً فافْتَقَر، وكلاهما على المَثَل؛ قال ابن بري في ترجمة حَلَق في قول الشاعر: خَصَيْتُك يا ابْنَ حَمْزَة بالقَوافِي،
كما يُخْصَى، من الحَلَقِ، الحِمارُ
قال الشيخ: الشعراء يجعلون الهِجاء والغَلَبة خِصاءً كأَنه خرج من الفُحول؛ ومنه قول جرير:
خُصِيَ الفَرَزْدق، والخِصاءُ مَذَلَّةٌ،
يَرْجُو مُخاطَرَة القُرُومِ البُزَّلُِ

##### Türkçe

**الخُصْيُ** ve **الخِصْيُ** ve **الخُصْيةُ** ve **الخِصْية**: üreme uzuvlarından; **الخُصى**’nın bir tanesi; ikili (tesniye) **خِصْيتانِ** ve **خُصْيانِ** ve **خِصْيانِ**’dır. Ebû Ubeyde dedi: **خُصْية** denir; **الخاء**’ın kesresiyle onu işitmedim; tesniyede **خُصْيانِ** işittim; tekil için **خُصْيٌ** demediler; çoğulu **خُصىً**’dır. İbn Berrî dedi: tekil için **خصْيٌ** râcizin şu sözünde gelmiştir:
Şerru’d-dilâ’i’l-velğatu’l-mulâzimeh,
Sağîratun ke-**خُصْيِ** teysin vârimah
Bir başkası dedi:
Yâ bîyebâ ente, ve yâ fevka’l-bîyeb,
Yâ bîyebâ **خُصْياكَ** min **خُصىً** ve zub
Böylece onu tesniye yaptı ve tekil yaptı. Ve **خَصى** aygırı **خِصاءً** (meddli): iki **خُصْي**’sini çekip çıkardı; bu insanlarda, binek hayvanlarında ve koyunda olur. Denir: **برئت إِليك من الخِصاء**; Bişr bir adamı hicvederek dedi:
Cezîzu’l-kafâ şeb‘ânu yerbiḍu ḥicraten,
Ḥadîthu’l-**خِصاءِ**, vârmü’l-‘afli mu‘ber
Ebû Amr dedi: **الخُصْيَتانِ** iki yumurtadır; **الخُصْيان** ise içinde iki yumurta bulunan iki deridir; ve şu okunur:
Tekûlu: yâ rabbâhu, yâ rabbi helî,
İn kunte min hâzâ munaccî ecelî,
İmmâ bi-taṭlîḳin ve immâ bi’rḥalî
Ke-enne **خُصْيَيْهِ**, ve mine’t-tedelduli,
Ẓarfu ‘acûzin fîhi thintâ ḥanẓalî
**حنْظَلَتان**’ı kastetti. İbn Berrî dedi: bunun benzeri Bu‘ayth’a aittir:
Eşâraktanî fî tha‘lebin ḳad ekelteh,
Felem yebḳa illâ cildühû ve ekâri‘uh?
Fe-dûneke **خُصْيَيْهِ** ve mâ ḍammeti’stuh,
Fe-inneke ḳamḳâmun ḫabîthun merâti‘uh
Bir başkası dedi:
Ke-enne **خُصُيَيْهِ**, izâ tedeldelâ,
Uthfiyyetâni taḥmilâni mircelâ
Bir başkası dedi:
Ke-enne **خُصْيَيْه**, izâ mâ cubbâ
Dacâcetâni telḳuṭâni ḥabbâ
Bir başkası dedi:
Ḳad ḥalefet bi’llâhi lâ uḥibbüh,
En ṭâle **خُصْياه** ve ḳaṣr zubbüh
Bir başkası dedi:
Muteverriku’l-**خُصْيَيْنِ** riḫvu’l-meşraḥi
Hâris b. Zâlim Nu‘mân’ı hicvederek dedi:
E-**خُصْيَيْ** ḥimârin ẓalle yekdimü necmeten,
E-tü’kelu cârâtî, ve câruke sâlimu?
Ve **الخُصْيَة** yumurtadır; Araplardan bir kadın dedi:
Lestu ubâlî en ekûne muḥmiḳah,
İzâ ra’eytu **خُصْيَةً** mu‘allaḳah
Tesniye yaptığında **خُصْيان** dersin; ona **التاء**’yı eklemezsin; aynı şekilde **الأَلْيَةُ**’yi tesniye yaptığında **أَلْيانِ** dersin; ona **التاء**’yı eklemezsin; ikisi de nâdirdir. Ferrâ dedi: ayrılmayan her iki eş için, ikisinden de dişillik **هاء**’sını düşürmen sana caizdir; bundan da şu sözdür:
Terteccu **أَلياهُ** irticâce’l-vaṭb
İbn Berrî dedi: **خُصْيتان** ve **أَلْيتان** ikisinde de **التاء** ile gelmiştir; Yezîd b. es-Sa‘îḳ dedi:
Ve inne’l-faḥle tunza‘u **خُصْيَتاهُ**,
Fe-yuḍḥî câfiran ḳariḥa’l-‘icân
Nâbiğa el-Ca‘dî dedi:
Ke-zî dâ’in bi-iḥdâ **خُصْيَتَيْهِ**,
Ve uḫrâ mâ tevecca‘u min seḳâm
İbnü’l-A‘râbî şu beyitleri okuttu:
Ḳad nâme ‘anhâ câbirun ve defṭasâ,
Yeşkû ‘urûḳa **خُصْيَتَيْهِ** ve’n-nesâ
Ke-enne rîḥa fesvi-hi, izâ fesâ,
Yeḫrucu min fîhi, izâ teneffesâ
Ebû’l-Muhevvis el-Esedî dedi:
Ḳad kuntu aḥsubukum usûden ḫafiyyeten,
Fe-izâ li-ṣâfin tebîḍu fîhâ’l-ḥumrur
‘Aḍḍat Useyyid cedle eyri ebîhim,
Yevme’n-nisâr, ve **خُصْيَتَيْهِ**’l-‘anber
(* “**عضت أسيد** إلخ” sözü: Yâkût bunu Mu‘cem’de şöyle okuttu:
‘Aḍḍat Temîmun cilde eyri ebîkum * yevme’l-vaḳîṭ ve ‘âvenethâ ḥuḍcer)
‘Antere **الأَلْية**’nin tesniyesinde dedi:
Metâ mâ telḳanî, ferdeyn, tercuf
Revânifu **أَلْيَتَيْكَ** ve tustṭârâ
Tehzîb: **الخُصْية** tekil kılındığında dişil yapılır; tesniye yaptıklarında ise eril yaparlar; Araplardan kimi **الخُصْيتان** der. İbn Şümeyl dedi: denir ki: o, **الخُصْيَتين** ve **الخُصْيين** bakımından büyüktür; tekil yaptıklarında **خُصْية** derler. İbn Sîde: **رجل خَصِيٌّ مخْصِيٌّ**. Araplar der: **خَصِيٌّ بَصِيٌّ**; bu, tâbi‘ kılmadır; Lihyânî’den. Çoğulu **خِصْيَةٌ** ve **خِصْيانٌ**’dır. Sîbeveyh dedi: onu isim gibi benzettiler; **ظَلِيم** ve **ظِلْمان** gibi; yani **فِعْلاناً** çoğunlukla **فَعِيلٍ**’in isim olarak cem‘i olur. Kesme yeri **مَخْصىً**’dır. Leys dedi: **الخِصاءُ**: koyunun ve binek hayvanının **خِصاءً** (meddli) edilmesidir; çünkü o bir ayıptır; ayıplar **فِعال** vezninde gelir; **العِثارِ** ve **النِّفارِ** ve **العِضاضِ** ve benzerleri gibi. Bazı haberlerde: **الصَّوْمُ خِصاءٌ**; bazısı onu **وِجاءٌ** diye rivayet eder; iki anlam birbirine yakındır. ‘Utbe b. ‘Abd es-Sülemî’den rivayet edildi; dedi: Resûlullah ile oturuyordum, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun; derken bir bedevî geldi ve dedi: Ey Allah’ın Resûlü, seni cennette bir ağaç zikrederken işitiyoruz; onda **الطَّلْحُ**’tan daha çok diken vardır. Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: Allah her dikenin yerine, içinde yetmiş çeşit yemek bulunan, birbirine benzemeyen, keçinin yapışık **خُصْوَةِ**’si gibi bir şey kılar
(* “**لا يشبه الآخر**” sözü: asılda böyledir). Şemmer dedi: **الخُصَى**’nın bir tanesinde, aslının **الياء**’dan olması sebebiyle, **خُصْية**’den başka işitmedik. Ve **الطَّلْح** muz’dur. Ve **الخَصِي** (muhaffef): **خُصاه**’ından şikâyet eden kimsedir. Ve şiirden **الخَصِيّ**: içinde tegazzül edilmeyen şeydir. Araplar der: **كان جواداً فَخُصِيَ**; yani zengin idi de fakirleşti; ikisi de mesel üzerinedir. İbn Berrî, **حَلَق** maddesinde şairin şu sözünde dedi:
**خَصَيْتُك** yâ ibne Ḥamza bi’l-ḳavâfî,
Kemâ yuḫṣâ, mine’l-**حَلَقِ**, el-ḥimâr
Şeyh dedi: şairler hicvi ve galebeyi **خِصاءً** kılarlar; sanki o, aygırlardan çıkmış gibidir; bundan da Cerîr’in sözü:
**خُصِيَ**’l-Ferazdaḳ, ve’l-**خِصاءُ** meẕelletun,
Yercû muḫâṭarate’l-ḳurûmi’l-buzzaliُ
