# خصب (خ-ص-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ص - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد والباء معهما
خ ص ب، خ ب ص، ص خ ب، ب خ ص مستعملات
خصب:
الخِصْبُ: نقيض الجَدْب، وهو كثرة العشب، ورفاهة العيش، والإخصابُ والاختِصابُ منه. ويقال: أَخْصَبَتِ الأرض إِخصاباً.
وفلان خصيبُ الرحل: كثير خير المنزل.
والخَصْبَةُ: الطلعة في لغة، وهي النخلة الكثيرة الحمل في لغة، وجمعها: خصاب.
والخِصْبُ: حية بيضاء في الجبل، والجميع: الأَخْصَاب.
وأَخْصَبَتِ العضاه، أي: جرى الماء في عودها حتى يتصل بالعرق، وهو الإختصاب.
خبص: الخَبْصُ: فعلك الخَبيص. والمِخْصَبةُ: ما يقلب به الخَبِيصُ في الطنجير. خَبَصَ. يَخْبِصُ خَبْصاً، وخَبَّص يُخَبِّص. تَخْبيصاً، فهو خَبيصٌ مَخْبوصٌ مُخَبَّصٌ.
ورجل خَبْصٌ إذا كان يحب الخبيص.
صخب: الصَّخَبُ معروف، وقد صَخِبَ يَصْخَبُ صَخَباً.
وعين صَخِبَةٌ، إذا اصطفقت عند الجيشان. وماء صَخِبُ الآذي إذا تلاطمت أمواجه ، قال:
مغعوعمٌ صَخِبُ الآذي منبعقٌ		كأن فيه أكف القومِ تصطفقُ
بخص: البَخَصُ: ما ولي الأرض من تحت أصابع الرجلين، وتحت مناسم البعير والنعام. وربما أصاب الناقة داء في بَخَصِها فهي مَبْخُوصةٌ تظلع منه.
وبَخَصُ اليد: لحم أصول الأصابع مما يلي الراحة. والبَخَصُ في العين : لحم عند الجفن الأسفل، كاللَّخَصِ عند الجفن الأعلى. والبَخَصُ: لحم الذراع أيضا، وبالسين لغة. قال الكميث:
جمعتَ نزاراً وهي شتَّى فأصبحتْ		كما جَمَعتْ كفٌّ إلَيْها الأباخِسـا

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الصاد** و**الباء** معهما
**خ ص ب**، **خ ب ص**، **ص خ ب**، **ب خ ص** kullanımdadırlar.

**خصب**:
**الخِصْبُ**: **الجَدْب**’in zıddıdır; o, otun çokluğu ve yaşayışın refahıdır; **الإخصابُ** ve **الاختِصابُ** ondandır. Ve denilir: Yer **أَخْصَبَتِ** **إِخصاباً**.
Ve falan kimse **خصيبُ الرحل**’dir: konak yerinin hayrı çoktur.
Ve **الخَصْبَةُ**: bir dilde **الطلعة**’dır; ve bir dilde çok yüklü hurma ağacıdır; çoğulu: **خصاب**.
Ve **الخِصْبُ**: dağda beyaz bir yılandır; hepsi: **الأَخْصَاب**.
Ve **أَخْصَبَتِ العضاه**; yani: su onun dalında akıp köke bitişinceye kadar (akar); bu, **الإختصاب**’dır.

**خبص**: **الخَبْصُ**: senin **الخَبيص** yapmandır. Ve **المِخْصَبةُ**: tencerede **الخَبِيصُ**’un çevrildiği şeydir. **خَبَصَ**. **يَخْبِصُ** **خَبْصاً**; ve **خَبَّص** **يُخَبِّص**. **تَخْبيصاً**; o hâlde o, **خَبيصٌ** **مَخْبوصٌ** **مُخَبَّصٌ**’dur.
Ve bir adam **خَبْصٌ**’tur; eğer **الخبيص**’i sever ise.

**صخب**: **الصَّخَبُ** bilinir; ve gerçekten **صَخِبَ** **يَصْخَبُ** **صَخَباً**.
Ve **عين صَخِبَةٌ**: kaynama esnasında çarpışıp şapırdadığı zaman. Ve **ماء صَخِبُ الآذي**: dalgaları çarpıştığı zaman; dedi ki:
مغعوعمٌ صَخِبُ الآذي منبعقٌ		كأن فيه أكف القومِ تصطفقُ

**بخص**: **البَخَصُ**: iki ayağın parmaklarının altından yere bitişik olan şey; ve devenin ve devekuşunun tırnaklarının altı. Ve bazen deveye **بَخَصِ**’ında bir hastalık isabet eder; o hâlde o, ondan dolayı topallayan **مَبْخُوصةٌ**’dur.
Ve **بَخَصُ اليد**: avuç tarafına bitişik olan parmak köklerinin etidir. Ve **البَخَصُ في العين**: alt göz kapağında bir ettir; üst göz kapağındaki **اللَّخَصِ** gibi. Ve **البَخَصُ**: kolun da etidir; ve **بالسين** bir dildir. **الكميث** dedi ki:
جمعتَ نزاراً وهي شتَّى فأصبحتْ		كما جَمَعتْ كفٌّ إلَيْها الأباخِسـا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخِصْبُ، بالكسر: نقيض الجَدْبِ. يقال بلدٌ خِصْبٌ وبلدٌ أخصابٌ، فيكون الواحد يراد به الجمع، كأنهم جعلوه أجزاءَ. وقد أخصبَتِ الأرضُ، ومكانٌ مخصِبٌ وخَصيبٌ. وأخصبَ القومُ أي صاروا إلى الخصيب وأخضب القوم،وهو ما حولهم. وفلانٌ خصيب الجَناب، أي خصيب الناحية. والخِصابُ: النخل الكثير الحمل، الواحدة خَصْبَةٌ بالفتح. وقال الأعشى:
كأنَّ على أَنْسائِها عِذْقَ خَصْبَةٍتَدَلَّى من الكافورِ غَيْرَ مكمَّمِ

##### Türkçe

**الخِصْبُ** (kesre ile): **الجَدْبِ**’in zıddı. “**بلدٌ خِصْبٌ**” ve “**بلدٌ أخصابٌ**” denir; böylece tekil ile çoğul kastedilir; sanki onu parçalar kılmışlar gibi. “**أخصبَتِ الأرضُ**” (yer bereketli oldu) denir; ve “**مكانٌ مخصِبٌ**” ve “**خَصيبٌ**” (bereketli yer). “**أخصبَ القومُ**” yani bereketliye yöneldiler; ve “**أخضب القوم**”, o da onların çevresinde olan şeydir. Ve “**فلانٌ خصيب الجَناب**”, yani tarafı bereketli, yani yöresi bereketli. **الخِصابُ**: yükü çok olan hurma ağaçları; tekili **خَصْبَةٌ** (fetha ile). **الأعشى** dedi ki:
Sanki onun dişilerinin üzerinde bir **عِذْقَ خَصْبَةٍ**
Kâfurdan, sarılmamış olarak sarkmış.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص ب
خصب ، خبص ، بخص ، صبخ ، صخب : مستعملة .
خصب : قال الليث : الخِصْبُ نَقِيضُ الْجَدْبِ
وهو كثرةُ العُشْب ، ورَفَاهةُ العيش .
قال : والإخْصَابُ والاخْتِصابُ : من ذلك .
ويقال : أَخْصَبَتِ الأرضُ إِخْصاباً ، والرَّجلُ
إذا كان كَثِيرَ خيرِ المنزِلِ _ يقال : إنه
خَصِيبُ الرَّحْلِ .
وقال الليث : الخَصْبَةُ : الطَّلْعة _ في لغةٍ _
وهي النَّخْلةُ الكثيرة الْحَمْلِ في لُغَةٍ .
قلتُ : أخطأ الليث في تفسير الْخَصْبَةِ ،
والخِصَابُ _ عِند أهل البَحْرَين _ الدَّقَلُ
الواحدة : خَصْبةٌ .
ونحوَ ذلك قال الفراء _ فيما رَوَى عنه أَبُو
عُبَيْدٍ .
والعربُ تقول : لا يُنْفَجُ الغَدَاءُ إلا
بالْخِصَابِ ، لكثرةِ حَمْلِها ، إلا أنَّ تَمْرَها
رَدِيءٌ .
ومَن قال : الْخَصْبَةُ : الطَّلْعَةُ ، فقد أخطأ .
وقال الليث : إذا جرى الماءُ في عُودِ
العِضَاهِ _ حتى يَصل بِالْعِرْقِ _ قيل : قد
أَخْصَبَتْ .
قلت : وهذا تَصْحِيفٌ مُنْكَر وصوابُه :
الإخْضَابُ _ بالضاد .
يقال : خَضَبَتِ العِضَاهُ ، وأَخْضَبَتْ .
وَأخبرني المُنْذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن
الأعرابيِّ _ قال : خضَبَ العَرْفَجُ وأَدْبَى _ إذا
أَوْرَقَ وخلَعَ العِضَاهَ وأحْدَرَ .
وقال الليث _ في هذا الباب _ الْخِصْبُ :
حَيَّةٌ بيضاءُ تكون في الجَبل .
قلتُ : وهذا أَيضاً تصحيف والصوابُ :
الْحضْبُ _ بالحاء والضاد .
وقد مَرَّ تفسيرُه في كتاب ) ( الحاء ) ( .
قلتُ : وهذه الحروف وما شاكلها أُرَاها
منقولةً من صُحُفٍ سقيمةٍ إلى ( كِتاب
الليث ) ( ، وزِيدَتْ فيه ، ومن نَقلها لم يعرفِ
العربيَّةَ ، فصحَّفَ وغيَّرَ فأكثر ، والله
المستعان ، وهو حَسْبُنا ونِعْمَ الوَكِيلُ .
شمِرٌ : الْمُخْصِبَةُ من الأرض : الْمُكْلِئَةُ ،
والقومُ أيضاً مُخْصِبُونَ _ إذا كثر لبَنهُم
وطعامُهُمْ وأَمْرَعَتْ بلادُهم .
وأَخْصَبَتِ الشَّاءُ _ إذا أصابت خصباً .
ورجل خصِيبٌ : كثيرُ الْخَيْرِ ، ومكانٌ
خصِيبٌ : مِثْلُهُ .
وقال لَبِيدٌ :
هَبَطَا تَبَالةَ مُخْصِباً أَهْضَامُهَا
صخب : قال الليث : الصَّخَبُ معروف ، وقد
صَخِبَ يَصْخَبُ صَخَباً ، والسّخَبُ لغةٌ فيه
_ رَبَعِيَّةٌ قَبِيحةٌ .
وعَيْنٌ صَخِبَةٌ _ إذا اصطَخَبَتْ عندَ
الجَيَشَانِ .
وماءٌ صَخِب الآذِيِّ _ إذا تلاطمت
أمواجُه .
وقال الشاعر :
مُفْعَوْعِمٌ صَخِبٌ الآذيِّ مُنْبِعِقُ
وقال ذُو الرُّمة :
فِيهِ الضَّفَادِعُ وَالْعِيدَانُ تَصْطَخِبُ
واصطخبَ القومُ وتَصَاخَبُوا _ إذا تَصَايَحُوا
وتضاربوا .
خبص : قال الليث : الخَبْصُ : فِعْلُكَ
الخَبيصَ ، والمِخْبَصَةُ : التي يقلَّبُ بها
الخَبِيصُ في الطِّنْجير ، وقد خبَصَ خبْصاً ،
وخَبّصَ تخبيصاً ، فهو خَبِيصٌ مُخَبَّصٌ
مَخْبُوصٌ .
ويقال : اخْتَبصَ فلان _ إذا اتخذ لنفسه
خَبِيصاً .
بخص : قال الليث : البَخَصُ : ما ولي الأرضَ
مِنْ تحتِ أصابع الرِّجْلين ، وتحتَ مَنَاسِم
البعير والنّعَام ، ورُبَّما أصابَ الناقة دَاءٌ في
بَخَصِها فهي مَبْخُوصَةٌ تُظْلَعُ من ذلك .
وبَخَصُ اليَدِ : لَحْمُ أُصول الأصابع
_ مما يلي الرّاحة .
قال : والبَخَصُ _ في العَين _ لحْمٌ عند
الجَفْنِ الأسْفل _ كاللَّخصِ عند الجَفْنِ
الأعْلَى .
والبَخَصُ : لحْمُ الذراع _ أيضاً .
أبو عبيد _ عن الأصمعي : الْبَخْصَةُ لحْمُ
أسفلِ خُفِّ البعير .
قال : والأظَلُّ : ما تحت المنَاسم .
وأَخبرني المنذري _ عن المبرِّد _ أنه قال :
البَخَصُ : اللَّحْم الذي يركَبُ القَدَمَ .
وهذا قولُ الأصمعي .
وقال غيرُه : هو لحمٌ يخالطُه بياض ، من
فسادٍ يحُلُّ فيه .
قال : ومما يدُلُّ على أنه اللحْمُ الذي
خالطه الفَسَادُ قوْلُهُ :
يَا قَدَمَيَّ مَا أَرَى لي مَخْلَصاً
مِمَّا أَرَاهُ أَوْ تَعُودا بَخَصا
وقال ابن السِّكِّيت : الْبَخْصُ مصْدَرُ
بخَصْتُ عَيْنَه بَخْصاً .
قال : والبَخَصُ لحْمُ القَدَم ، ولحْم
الفِرْسِن .
ورَوَى أبو تُراب للأَصمعيِّ : بخَصَ عينَه
وبَخَزَها ، وبَخَسَها _ كلهُ بمعنى : فقأها .
وقال أبو زيد : الْوَجَى : في عظام الساقَين
وبَخَصِ الفَرَاسِنِ .
والْوَجَى : قيلَ : الْحَفَا .
صبخ : الصَّبَخَةُ لغةٌ في السَّبَخَةِ ، والصَّبِيخةُ
لغةٌ في سَبيخةِ القُطْنِ ، والسينُ فيها أفشَى
وأكثرُ .

##### Türkçe

خ ص ب
**خصب** ، **خبص** ، **بخص** ، **صبخ** ، **صخب** : kullanımdadır.

**خصب** : Leys dedi: **الخِصْبُ** **الْجَدْبِ**’in zıddıdır; o, otun çokluğu ve geçimin refahıdır.
Dedi: **الإخْصَابُ** ve **الاخْتِصابُ**: bundandır.
Ve denilir: yer **أَخْصَبَتِ** **إِخْصاباً**; ve adam, evinin hayrı çok olunca; denilir: o, **خَصِيبُ الرَّحْلِ**’dir.
Leys dedi: **الخَصْبَةُ**: **الطَّلْعة**’dır _bir dilde_; ve o, bir dilde yükü çok olan hurma ağacıdır.
Ben dedim: Leys, **الْخَصْبَةِ**’yi tefsirde hata etti; **الخِصَابُ** _Bahreyn ehli yanında_ **الدَّقَلُ**’dır; onun teki: **خَصْبةٌ**.
Buna benzerini Ferrâ dedi _Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği üzere_.
Araplar der: **الغَدَاءُ** ancak **بالْخِصَابِ** ile doyurur; yükünün çokluğundan dolayı; ancak onun hurması kötüdür.
Kim **الْخَصْبَةُ**: **الطَّلْعَةُ** dedi ise, hata etmiştir.
Leys dedi: su, **العِضَاهِ**’ın dalında akıp _damarla ulaşıncaya kadar_ (akınca) denilir: (o) **أَخْصَبَتْ**.
Ben dedim: Bu, inkâr edilen bir tashîftir; doğrusu: **الإخْضَابُ** _**الضاد** ile_.
Denilir: **خَضَبَتِ العِضَاهُ** ve **أَخْضَبَتْ**.
Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **خضَبَ العَرْفَجُ وأَدْبَى**; yani yapraklandı, **العِضَاهَ**’ı soydu ve aşağı sarktı.
Leys dedi _bu bapta_: **الْخِصْبُ**: dağda bulunan beyaz bir yılandır.
Ben dedim: Bu da bir tashîftir; doğrusu: **الْحضْبُ** _**الحاء** ve **الضاد** ile_.
Onun tefsiri, **الحاء** kitabında geçmişti.
Ben dedim: Bu harfler ve benzerleri, onları, sakîm sahifelerden **( كِتاب الليث )**’e aktarılmış görüyorum; ve ona eklenmiştir; onları aktaran Arapçayı bilmiyordu; tashîf etti ve değiştirdi, çokça (bunu) yaptı; Allah’tan yardım istenir; O bize yeter, O ne güzel vekildir.

Şemir: **الْمُخْصِبَةُ** yerden: **الْمُكْلِئَةُ**’dır; kavim de **مُخْصِبُونَ**’dur; sütleri ve yiyecekleri çoğalınca ve beldeleri otlanınca.
Ve koyun **أَخْصَبَتِ**; yani bir **خصب**’a rastlayınca.
Ve **خصِيبٌ** adam: hayrı çok; ve **خصِيبٌ** yer: onun gibidir.
Lebîd dedi:
هَبَطَا تَبَالةَ مُخْصِباً أَهْضَامُهَا

**صخب** : Leys dedi: **الصَّخَبُ** bilinen (şey)dir; ve **صَخِبَ** **يَصْخَبُ** **صَخَباً**; ve **السّخَبُ** onda bir dildir _çirkin, Rabîa’ya ait_.
Ve **صَخِبَةٌ** göz; yani **الجَيَشَانِ** sırasında **اصطَخَبَتْ** olunca.
Ve **صَخِب الآذِيِّ** su; yani dalgaları çarpışınca.
Şair dedi:
مُفْعَوْعِمٌ صَخِبٌ الآذيِّ مُنْبِعِقُ
Zü’r-Rumme dedi:
فِيهِ الضَّفَادِعُ وَالْعِيدَانُ تَصْطَخِبُ
Ve kavim **اصطخبَ** ve **تَصَاخَبُوا**; yani bağrıştılar ve dövüştüler.

**خبص** : Leys dedi: **الخَبْصُ**: senin **الخَبيصَ** yapmandır; ve **المِخْبَصَةُ**: **الخَبِيصُ**’un **الطِّنْجير** içinde onunla çevrildiği (alet)tir; ve **خبَصَ** **خبْصاً**; ve **خَبّصَ** **تخبيصاً**; o hâlde o, **خَبِيصٌ** **مُخَبَّصٌ** **مَخْبُوصٌ**’tur.
Ve denilir: falan **اخْتَبصَ**; yani kendisi için **خَبِيصاً** edindi.

**بخص** : Leys dedi: **البَخَصُ**: ayak parmaklarının altından yere bitişik olan (kısım)dır; ve devenin ve devekuşunun **مَنَاسِم**’lerinin altıdır; ve bazen deveye **بَخَصِها**’sında bir hastalık isabet eder; o hâlde o, **مَبْخُوصَةٌ** olur; bundan dolayı topallar.
Ve **بَخَصُ اليَدِ**: parmak köklerinin eti _avuç tarafına bitişik olan_.
Dedi: ve **البَخَصُ** _gözde_: alt göz kapağında bir ettir _üst göz kapağındaki **اللَّخصِ** gibi_.
Ve **البَخَصُ**: kolun eti _yine_.
Ebû Ubeyd _Asma‘î’den_: **الْبَخْصَةُ** devenin toynağının altının etidir.
Dedi: ve **الأظَلُّ**: **المنَاسم**’in altındaki (kısım)dır.
Münzirî bana _Müberred’den_ haber verdi: dedi ki: **البَخَصُ**: ayağın üzerine binen ettir.
Bu, Asma‘î’nin sözüdür.
Başkası dedi: o, beyazlık karışan bir ettir; içinde yerleşen bir bozulmadan dolayı.
Dedi: onun, bozulmanın karıştığı et olduğuna delil olan şey, onun sözü(dür):
يَا قَدَمَيَّ مَا أَرَى لي مَخْلَصاً
مِمَّا أَرَاهُ أَوْ تَعُودا بَخَصا
İbnü’s-Sikkît dedi: **الْبَخْصُ**: **بخَصْتُ عَيْنَه بَخْصاً**’ın masdarıdır.
Dedi: ve **البَخَصُ** ayağın eti ve **الفِرْسِن**’in etidir.
Ebû Turâb, Asma‘î için rivayet etti: **بخَصَ عينَه** ve **بَخَزَها** ve **بَخَسَها**; hepsi “onu oymak” manasındadır.
Ebû Zeyd dedi: **الْوَجَى**: iki baldır kemiğinde ve **بَخَصِ الفَرَاسِنِ**’dedir.
Ve **الْوَجَى**: denildi ki: **الْحَفَا**’dır.

**صبخ** : **الصَّبَخَةُ** **السَّبَخَةِ**’de bir dildir; ve **الصَّبِيخةُ** **سَبيخةِ القُطْنِ**’de bir dildir; ve içlerinde **السينُ** daha yaygın ve daha çoktur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والصاد وما يثلثهما)
  (خصف)  الخاء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اجتماعِ شيءٍ إلى شيء. وهو مطّرِدٌ مستقيم. فالخَصْف خَصْفُ النَّعْل، وهو أن يُطَبَّق عليها مثلُها. والمِخْصَف: الإشْفَى والمِخْرزُ. قال الهذلي([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2])  يعني بِفراشِ العَزيزة عُشَّ العُقَاب.
  ومن الباب الاختصاف، وهو أن يأخذ العُرْيانُ على عَوْرته ورقاً عريضاً أو شيئاً نحْوَ ذلك يَسْتَتِرُ به. والخَصِيفة: اللَّبنُ الرائبُ يُصَبُّ عليه الحليب.
  ومن الباب، وإن كانا يخْتلفانِ في أنّ الأوّل جَمْعُ شيءٍ إلى شيء مطابقةً، والثاني جَمْعه إليه من غير مطابقة، قولُهم حَبْلٌ خَصِيفٌ: فيه سوادٌ وبياض. قال بعضُ أهلِ اللُّغة: كل ذي لونينِ مجتمعين فهو خَصِيفٌ. قال: وأكثر ذلك السَّوادُ والبياضُ . وفرس أَخْصَفُ، إذا ارتفَعَ البلَق من بطنه إلى جنْبَيه.
  ومن الباب الخَصَفةُ، وهي الجُلَّةُ من التَّمْرِ؛ وتكون مخصوفةً. قال:
  * تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ([3]) *
  ومن الذي شذَّ عن هذه الجملة قولُهم للنّاقة إذا وضعت حَمْلَها بعد تسعة أشهر: خَصَفَتْ تخْصِف خِصافاً؛ وهي خَصُوفٌ.
  (خصل)  الخاء والصاد واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القَطْعِ والقِطعةِ من الشَّيء، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً ومجازاً. فالخَصْل القَطْع. وسيف مِخْصَل: قطَّاع([4]). والخُصْلة من الشَّعَْر معروفة. والخَصِيلة: كلُّ لحمةٍ فيها عَصَبٌ. هذا هو الأصل.
  وممّا حُمِل عليه الخُصَل* أطراف الشّجرِ المتدلّيةُ. ومن هذا الباب الخَصْل في الرِّهان، وذلك أن تُحْرِزَه. والذي يحرزُه طائفةٌ من الشيء. ثمَّ قيل: في فلانٍ خَصْلةٌ حَسَنةٌ وسيِّئة. والأصل ما ذكرناه.
  (خصم)  الخاء والصاد والميم أصلان: أحدهما المنازعة، والثاني جانبُ وِعاءٍ.
  فالأوّل الخَصْمُ الذي يُخاصِم. والذّكرُ والأنثى فيه سواءٌ. والخِصام: مصدرُ خاصمتُه مُخاصَمةً وخِصاماً. وقد يجمع الجمعُ على خُصومٍ. قال:
  * وقد جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي([5]) *
  والأصل الثاني: الخُصْم جانب العِدْل الذي فيه العُرْوة. ويقال إنّ جانب كلِّ شيءٍ خُصْمٌ. وأخْصامُ العين: ما ضُمَّتْ عليه الأشفار. ويمكن أنْ يُجمَع بين الأصلين فيردَّ إلى معنىً واحد. وذلك أنّ جانِبَ العِدل مائلٌ إلى أحد الشقيْنِ، والخَصْم المنازِعُ في جانبٍ؛ فالأصل واحدٌ.
  (خصن)  الخاء والصاد والنون ليس أصلاً. وفيه كلمةٌ واحدة إن صَحَّت. قالوا: الخَصِين: الفأس الصَّغيرة.
   (خصي)  الخاء والصاد والحرف المعتل كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها إلاّ مجازاً، وهي قولُهم خَصَيتُ الفَحْل خَصْياً. و"برِئْتُ إليك من الخِصاء". ومعنى خَصَيْت فعلٌ مشتقٌّ من الخُصْي؛ وهو إيقاعٌ به، كما يقال ظَهَرْتُه وبطنته، إذا ضربتَ ظهْرَه وبطنَه. فكذلك خَصَيْته: نزعت خُصْيَيْه.
  (خصب)  الخاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو ضدُّ الجَدْب. مكانٌ مُخْصِبٌ: خَصِيبٌ. ومن الباب الخِصَاب: نَخْل الدَّقَل([6]).
  (خصر)  الخاء والصاد والراء أصلان: أحدهما البَرْد، والآخر وسَط الشَّيء.
  فالأوّل قولُهم خَصِر الإنسانُ يَخْصَر خَصَراً، إذا آلَمهُ البَرد في أطرافه. وخَصِر يومنا خَصراً، أي اشتدَّ برْدُه. ويومٌ خَصِرٌ. قال حسان:
رُبَّ خالٍ لِيَ لو أبْصَرْتِهِ *** سَبِطِ المِشيْةِ في اليومِ الخَصِرْ([7])  وأمَّا الآخَر فالخَصْر خَصْرِ الإنسانِ وغيره، وهو وَسَطُه المستدِقُّ فوق الورِكين. والمُخَصَّر: الدقيق الخَصْر. ومنه النَّعلُ المُخَصَّرَة. وأما المِخْصَرَةُ فقضيبٌ أو عصا يكون مع الخاطب إذا تكلَّم؛ والجمعُ مَخاصر. قال:
  * إذا وصَلُوا أيمانَهُمْ بالمخاصرِ([8]) *
  وإنّما سُمِّيت بذلك لأنّها تُوازِي خَصْر الإنسان. والمخَاصَرة: أن يأخذ الرجل [بيَدِ آخرَ([9])] ويتماشَيانِ ويَدُ كلِّ واحدٍ منهما عندَ خَصْرِ صاحبِه. قال:
ثُمَّ خاصَرْتُها إلى القبَّة الخَضْـ *** ـرَاءِ تمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ([10])  وخَصْر الرّمْل: وسَطَه. قال:
أَخَذْنَ خُصُورَ الرّمْلِ ثمَّ جَزَعْنَه *** على كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشيبٍ وَمُفْأَمِ([11])  والاختصار في الكلام: تَرْكُ فُضولِه واستيجاز معانيه. وكان بعضُ أهل اللغة يقول الاختصار أخْذُ أوساط الكلامِ وتَرْكُ شُعَبِه. ويقال إنّ المخاصرةَ في الطَّريق كالمخَازَمَة([12]). وقد ذُكِر. والله أعلم.
---------------------------------------------------------------
([1]) هو أبو كبير الهذلي، من قصيدة لـه في ديوان الهذليين 64 نسخة الشنقيطي. والبيت منسوب إليه في اللسان (روث، عزز، خصف).
([2]) الروثة: المنقار. وفي الأصل: "لوثة"، صوابه من المصادر المتقدمة.
([3]) عجز بيت للأخطل في ديوانه 131 واللسان (خصف). وصدره:
* فطاروا شقاف الأنثيين فعامر *
([4]) في اللسان أنه لغة في "المقصل". فهو من باب الإبدال.
([5]) قطعة من بيت للبيد  في اللسان (جنف). وهو بتمامه:
إني امرؤ منعت أرومة عامر *** ضيمي وقد جنفت عليّ خصومي([6]) الخصاب: جمع خصبة، بالفتح. والدقل؛ بالتحريك: ضرب من التمر رديء.
([7]) ديوان حسان 205 واللسان (خصر). وقبله:
سألت حسان من أخواله *** إنما يسأل بالشيء الغمرقلت أخوالي بنو كعب إذا *** أسلم الأبطال عورات الدبر([8]) صدره كما في اللسان (حصر):
* يكاد يزيل الأرض وقع خطابهم *
    وجاء في شعر صفوان الأنصاري في البيان والتبيين (1: 38):
ولا الناطق النخار والشيخ دغفل *** إذا وصلوا أيمانهم بالمخاصر([9]) التكملة من المجمل واللسان.
([10]) لأبي دهبل الجمحى، كما في اللسان (خصر) والأغاني (6: 157). ويروى لعبد الرحمن بن حسان.
([11]) أنشد صدره في المجمل واللسان. ولعله رواية في بيت معلقة زهير:
ظهرن من السوبان ثم جزعنه *** على كل قيني قشيب ومفأم([12]) المخازمة، بالخاء المعجمة والزاي. وفي الأصل: "كالمخارمة"، وفي المجمل: " كالمخادمة"، صوابهما في اللسان (خزم).
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **الصاد** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**خصف**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeye toplanmasına delâlet eder. Ve o, düzenli, dosdoğrudur. Şu hâlde **الخَصْف** ayakkabının **خَصْف**’ıdır; o da, onun üzerine onun benzerinin kaplanmasıdır. Ve **المِخْصَف**: **الإشْفَى** ve **المِخْرزُ**’dür. **الهذلي** dedi ki([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2])
yani **العَزيزة**’nin **فِراش**’ı ile **عُشَّ العُقَاب**’ı kasteder.
  Ve bâbdan **الاختصاف** vardır; o, çıplağın avretinin üzerine geniş bir yaprak yahut buna benzer bir şeyi almasıdır; onunla örtünür. Ve **الخَصِيفة**: ekşi süt; üzerine süt dökülür.
  Ve bâbdan—her ne kadar ikisi, birincinin bir şeyi bir şeye uygunlukla toplaması, ikincinin ise onu ona uygunluk olmaksızın toplaması bakımından farklı olsalar da—onların “**حَبْلٌ خَصِيفٌ**” sözüdür: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Dil ehlinin bazısı dedi ki: iki rengi birleşmiş olan her şey **خَصِيفٌ**’tir. Dedi: bunun çoğu siyahlık ve beyazlıktır. Ve **فرس أَخْصَفُ**: karnından yanlarına doğru **البلَق** yükseldiği zaman.
  Ve bâbdan **الخَصَفةُ** vardır; o, hurmadan **الجُلَّةُ**’dir; ve **مخصوفةً** olur. Dedi:
  * تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ([3]) *
  Ve bu cümleden şâz olan şeyden: deveyi, dokuz aydan sonra yükünü koyduğu zaman “**خَصَفَتْ** **تخْصِف** **خِصافاً**” demeleridir; ve o, **خَصُوفٌ**’tur.

  (**خصل**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir asıldır; kesmeye ve şeyden bir parçaya delâlet eder; sonra benzetme ve mecaz olarak onun üzerine taşınır. Şu hâlde **الخَصْل** kesmedir. Ve **سيف مِخْصَل**: kesici([4]). Ve **الخُصْلة** saçtan bilinen (tutam)dır. Ve **الخَصِيلة**: içinde sinir bulunan her et parçasıdır. Bu, asıldır.
  Ve onun üzerine taşınan şeylerden: **الخُصَل**; sarkan ağaç uçlarıdır. Ve bu bâbdandır **الخَصْل** rehin/yarış bahsinde; bu da onu elde etmen (kazanman)dır. Ve onu elde eden, şeyden bir taifedir (bir kısımdır). Sonra denildi: falanda iyi bir **خَصْلةٌ** ve kötü (bir **خَصْلةٌ**) vardır. Asıl, zikrettiğimizdir.

  (**خصم**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الميم** iki asıldır: birincisi çekişme; ikincisi bir kabın yanı.
  Birincisi: **الخَصْمُ**; çekişen kimsedir. Erkek ve dişi onda eşittir. Ve **الخِصام**: “ona çekiştim”in masdarıdır; **مُخاصَمةً** ve **خِصاماً**. Ve cem‘, **خُصومٍ** üzerine cem‘lenebilir. Dedi:
  * وقد جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي([5]) *
  İkinci asıl: **الخُصْم**; içinde **العُرْوة** bulunan **العِدْل**’in yanıdır. Ve denilir ki her şeyin yanı **خُصْمٌ**’dur. Ve **أخْصامُ العين**: kirpiklerin üzerine toplandığı şeydir. Ve iki asıl, bir tek mânaya döndürülerek birleştirilebilir. Bu da şudur: **العِدل**’in yanı iki taraftan birine meyillidir; ve çekişen **الخَصْم** bir yandadır; şu hâlde asıl birdir.

  (**خصن**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **النون** asıl değildir. Ve onda, sahih olursa, bir tek kelime vardır. Dediler: **الخَصِين**: küçük balta.

   (**خصي**)  **الخاء** ve **الصاد** ve illetli harf tek bir kelimedir; ancak mecaz olarak ona kıyas edilir; o da onların “**خَصَيتُ** **الفَحْل** **خَصْياً**” sözüdür. Ve “**برِئْتُ** إليك من **الخِصاء**”. Ve **خَصَيْت**’in mânası, **الخُصْي**’den türemiş bir fiildir; o da onunla bir icrâdır; nitekim “**ظَهَرْتُه** ve **بطنته**” denilir; sırtını ve karnını vurduğun zaman. İşte böylece **خَصَيْته**: onun iki **خُصْي**’sini çıkardın.

  (**خصب**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da **الجَدْب**’in zıddıdır. **مكانٌ مُخْصِبٌ**: **خَصِيبٌ**. Ve bâbdan **الخِصَاب** vardır: **نَخْل الدَّقَل**([6]).

  (**خصر**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الراء** iki asıldır: birincisi soğuk; ikincisi şeyin ortası.
  Birincisi onların “**خَصِر** insan **يَخْصَر** **خَصَراً**” sözüdür; soğuk, onun uçlarında ona acı verdiği zaman. Ve “günümüz **خَصِر** oldu **خَصَراً**”, yani onun soğuğu şiddetlendi. Ve **يومٌ خَصِرٌ**. **حسان** dedi:
رُبَّ خالٍ لِيَ لو أبْصَرْتِهِ *** سَبِطِ المِشيْةِ في اليومِ الخَصِرْ([7])
İkincisine gelince: **الخَصْر**; insanın ve başkasının **خَصْر**’ıdır; o, kalçaların üstünde incelen orta kısmıdır. Ve **المُخَصَّر**: ince **الخَصْر**’lı. Ve ondan: **النَّعلُ المُخَصَّرَة**. **المِخْصَرَةُ** ise, konuştuğu zaman hatiple birlikte bulunan bir çubuk yahut asadır; çoğulu **مَخاصر**. Dedi:
  * إذا وصَلُوا أيمانَهُمْ بالمخاصرِ([8]) *
  Ancak ona bu ad verilmiştir; çünkü o, insanın **خَصْر**’ına paralel olur. Ve **المخَاصَرة**: adamın [başkasının eliyle([9])] tutması ve ikisinin yürüyüşmesi; ikisinden her birinin eli, arkadaşının **خَصْر**’ı yanında olur. Dedi:
ثُمَّ خاصَرْتُها إلى القبَّة الخَضْـ *** ـرَاءِ تمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ([10])
Ve **خَصْر** kumun: onun ortasıdır. Dedi:
أَخَذْنَ خُصُورَ الرّمْلِ ثمَّ جَزَعْنَه *** على كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشيبٍ وَمُفْأَمِ([11])
Ve sözde **الاختصار**: onun fazlalıklarını terk etmek ve mânalarını kısaltmaktır. Dil ehlinin bazısı, **الاختصار**’ın sözün ortalarını almak ve onun dallarını terk etmek olduğunu söylerdi. Ve denilir ki yolda **المخاصرة**, **المخَازَمَة**([12]) gibidir. Zikredilmiştir. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------------------------------------------------
([1]) O, **أبو كبير الهذلي**’dir; **ديوان الهذليين**’de 64, **نسخة الشنقيطي**’de ona ait bir kasidedendir. Beyit, **اللسان**’da (**روث**، **عزز**، **خصف**) maddelerinde ona nispet edilmiştir.
([2]) **الروثة**: gaga. Asılda: “**لوثة**”; önceki kaynaklardan doğrusu odur.
([3]) **الأخطل**’ın divanında 131 ve **اللسان** (**خصف**)’ta bir beytin ikinci mısraıdır. Birinci mısraı:
* فطاروا شقاف الأنثيين فعامر *
([4]) **اللسان**’da onun “**المقصل**”de bir lehçe olduğu (söylenişi) geçer. O, ibdâl bâbındandır.
([5]) **اللسان** (**جنف**)’ta **لبيد**’in bir beytinden bir parçadır. Tamamı:
إني امرؤ منعت أرومة عامر *** ضيمي وقد جنفت عليّ خصومي([6]) **الخصاب**: fetha ile **خصبة**’nin çoğuludur. Ve **الدقل**; harekeli olarak: kötü bir hurma türüdür.
([7]) **ديوان حسان** 205 ve **اللسان** (**خصر**). Ondan önce:
سألت حسان من أخواله *** إنما يسأل بالشيء الغمرقلت أخوالي بنو كعب إذا *** أسلم الأبطال عورات الدبر([8]) Birinci mısraı, **اللسان** (**حصر**)’da olduğu üzere:
* يكاد يزيل الأرض وقع خطابهم *
Ve **صفوان الأنصاري**’nin **البيان والتبيين** (1: 38)’deki şiirinde gelmiştir:
ولا الناطق النخار والشيخ دغفل *** إذا وصلوا أيمانهم بالمخاصر([9]) Tamamlama, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([10]) **أبو دهبل الجمحى**’yadır; **اللسان** (**خصر**) ve **الأغاني** (6: 157)’de olduğu üzere. **عبد الرحمن بن حسان**’a da rivayet edilir.
([11]) Birinci mısraını **المجمل** ve **اللسان**’da inşad etti. Muhtemelen **زهير**’in **معلقة**’sındaki bir beytte bir rivayettir:
ظهرن من السوبان ثم جزعنه *** على كل قيني قشيب ومفأم([12]) **المخازمة**; **الخاء** mu‘ceme ve **الزاي** ile. Asılda: “**كالمخارمة**”; ve **المجمل**’de: “**كالمخادمة**”; ikisinin doğrusu **اللسان** (**خزم**)’dedir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ص ب
أخصب المكان وخصب‏:‏ وقع فيه الخصب‏.‏
ومكان مخصب وخصيب وخصب‏.‏
وأخصب القوم‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ فلـان خصيـب الرجـل‏:‏ كثيـر خيـر المنـزل وعـن الحسـن ‏"‏ كانـوا في الرحال مخاصيب وفي الأثاث والثياب مقارب ‏"‏‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ إن الله ليحب البيت الخصيب ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

خ ص ب
**أخصب** yer ve **خصب**: onda **الخصب** vuku buldu.
Ve **مكان مخصب** ve **خصيب** ve **خصب**.
Ve kavim **أخصب**.
Ve mecazdan: falan **خصيب الرجل**: menzilin hayrı çok olan. Ve **عن الحسن**: “Onlar bineklerde **مخاصيب** idiler; eşya ve elbisede **مقارب**.”
Ve hadiste: “Şüphesiz Allah **البيت الخصيب**i sever.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخِصْبُ: نَقِيضُ الجَدْبِ، وهو كَثرةُ العُشْبِ، ورفَاغةُ العَيْشِ؛ قال الليث: والإِخصابُ والاختِصابُ من ذلك. قال أَبو حنيفة: والكَمْأَةُ من الخِصْب، والجَرادُ من الخِصْبِ، وإِنما يُعَدُّ خِصْباً إِذا وقع إِليهم، وقد جَفَّ العُشْبُ، وأَمِنُوا مَعَرَّتَه. وقد خَصَبَتِ الأَرضُ، وخَصِبَتْ خِصْباً، فهي خَصِبةٌ، وأَخْصَبَتْ \<ص:356>
إِخصاباً؛ وقولُ الشاعر أَنشده سيبويه:
لقد خَشِيتُ أَنْ أَرَى جَدَبَّا، *  في عامِنا ذا، بَعْدَما أَخْصَبَّا فرواه هنا بفتح الهمزة؛ هو كأَكْرَمَ وأَحسَنَ إِلاَّ أَنه قد يُلْحَقُ في الوَقْفِ الحَرْفُ حَرْفاً آخر مثلَه، فيشدَّد حِرْصاً على البيانِ، لِيُعْلَم أَنه في الوَصْل مُتَحَرِّك، من حيث كان الساكِنانِ لا يَلْتَقِيانِ في الوَصْل، فكان سبيلُه إِذا أَطْلَق الباء، أَن لا يُثَقِّلَها، ولكنه لما كان الوقفُ في غالِب الأَمر إِنما هو عى الباءِ، لم يَحْفِل بالأَلف، التي زِيدَتْ عليها، إِذ كانت غيرَ لازمةٍ فثَقَّل الحَرْفَ، على من قال: هذا خالدّْ، وفَرَجّْ، ويجْعَلّْ، فلما لم يكن الضم لازماً، لأَن النصب والجرّ يُزِيلانِه، لم يُبالوا به. قال ابن جني: وحدثنا أَبو علي أَن أَبا الحسن رواه أَيضاً: بعدما إِخْصَبَّا، بكسر الهمزة، وقطَعها ضرورةً، وأَجراه مُجْرَى اخْضَرَّ، وازْرَقَّ وغيرِه منَ افْعَلَّ، وهذا لا يُنْكَر، وإِن كانت افْعَلَّ للأَلوانِ، أَلا تراهم قد قالوا: اصْوابَّ، وامْلاسَّ، وارْعَوَى، واقْتَوَى؟ وأَنشدَنا لِيَزيد بن الحَكَمِ: تَبَدَّلْ خَلِيلاً بي، كَشَكْلِكَ شَكْلُهُ،  * فَإِني، خَلِيلاً صالحاً، بكَ، مُقْتَوِي فمِثالُ مُقْتَوِي مُفْعَلٌّ، مِنَ القَتْوِ، وهو الخِدْمةُ، وليس مُقْتَوٍ بمُفْتَعِلٍ، مِن القُوَّةِ، ولا مِن القَواءِ والقِيِّ؛ ومنه قول عَمْرو بن كُلْثُوم: متى كُنَّا لأُمِّكَ مَقْتَوِينا؟
ورواه أَبو زيد أَيضاً: مَقْتَوَيْنا، بفتح الواو.
ومكانٌ مُخصِبٌ وخَصيبٌ، وأَرض خِصْبٌ، وأَرَضُون خِصْبٌ، والجمعُ كالواحد، وقد قالوا أَرَضُون خِصْبةٌ، بالكسر، وخَصْبةٌ، بالفتح: فَإِما أَن يكون خَصْبةٌ مصدراً وُصِفَ به، وإِما أَن يكون مخففاً من خَصِبةٍ. وقد قالوا أَخصابٌ، عن ابن الأَعرابي، يقال: بَلَدٌ خِصْبٌ وبَلَدٌ أَخْصابٌ، كما قالوا: بَلدٌ سَبْسَبٌ، وبلدٌ سَباسِبٌ، ورُمْح أَقصادٌ، وثوب أَسْمالٌ وأَخْلاقٌ، وبُرْمةٌ أَعْشارٌ، فيكون الواحد يُراد به الجمعُ، كأَنـَّهم جعلوه أَجْزاء. وقال أَبو حنيفة: أَخْصَبَتِ الأَرضُ خِصْباً وإِخصاباً، قال: وهذا ليس بِشيءٍ لأَنّ خِصْباً فعْلٌ، وأَخْصَبَتْ أَفْعَلَتْ؛ وفِعلٌ لا يكون مصدراً لأَفْعَلَتْ.
وحكى أَبو حنيفة: أَرض خَصِيبةٌ وخَصِبٌ، وقد أَخْصَبَتْ وخَصِبَتْ، قال أَبو حنيفة: الأَخيرة عن أَبي عبيدة، وعيشٌ خَصِبٌ مُخصِبٌ، وأَخْصَبَ القومُ: نالوا الخِصْبَ، وصاروا إِليه، وأَخْصَب جَنابُ القوم، وهو ما حولهم. وفلان خَصِيبُ الجنابِ أَي خَصِيبُ الناحِيةِ. والرجلُ إِذا كان كَثِيرَ خَيرِ المنزِلِ يقال: إِنه خَصِيبُ الرَّحْل. وأَرضٌ مِخْصابٌ: لا تكاد تُجْدِبُ، كما قالوا في ضدّها: مِجْدابٌ. ورجل خَصِيبٌ: بَيِّنُ الخِصْبِ، رَحْبُ الجَنابِ، كَثيرُ الخَير. ومَكانٌ خَصِيبٌ: مِثْلُه؛ وقال لبيد:
هَبَطَا تَبالةَ مُخْصِباً أَهْضامُها
والـمُخْصِبةُ: الأَرضُ الـمُكْلِئَةُ، والقومُ أَيضاً مُخْصِبُون إِذا كثر طَعامُهم ولَبَنُهُم، وأَمْرَعَتْ بِلادُهم. \<ص:357>
وأَخْصَبتِ الشاءُ إِذا أَصابَتْ خِصْباً. وأَخْصَبَتِ العِضاهُ إِذا جَرَى الماءُ في عِيدانِها حتى يَصِلَ بالعُرُوقِ. التهذيب، الليث: إِذا جَرَى الماءُ في عُود العِضاهِ، حتى يَصِلَ بالعُروق، قيل: قد أَخْصَبَتْ، وهو الإِخْصابُ. قال الأَزهري: هذا تصحيف مُنكر، وصوابه الإِخْضابُ، بالضاد المعجمة، يقال: خَضَبَتِ العِضاهُ وأَخْضَبَتْ. الليث: الخَصْبةُ، بالفتح، الطَّلْعة، في لغة، وقيل: هي النَّخْلة الكثِيرة الحَمْلِ في لغة، وقيل: هي نَخْلة الدَّقَلِ، نَجْدِيَّةٌ، والجمع خَصْبٌ وخِصابٌ؛ قال الأَعشى:
وكلِّ كُمَيْتٍ، كَجذْعِ الخِصا  * ب، يُرْدي على سَلِطاتٍ لُثُمْ وقال بشر بن أَبي خازم:
كأَنَّ، عَلى أَنْسائِها، عِذْقَ خَصْبةٍ  * تَدَلَّى، من الكافُورِ، غيرَ مُكَمَّمِ أَي غير مَسْتُور. قال الأَزهري: أَخطأَ الليث في تفسير الخَصْبةِ. والخِصابُ، عند أَهْلِ البَحْرَينِ: الدَّقَلُ، الواحدةُ خَصْبةٌ. والعرب تَقُول: الغَداء لا يُنْفَجُ إِلا بالخِصابِ، لكثرة حَمْلِها، إِلا أَنَّ تَمْرها رَديءٌ، وما قال أَحدٌ إِنَّ الطَّلْعةَ يقال لها الخَصْبة، ومن قاله فقد أَخْطأَ. وفي حديث وَفْدِ عبدِالقَيسِ: فأَقْبَلْنا مِن وِفادَتِنا، وإِنما كانت عندَنا خَصْبةٌ، نَعْلِفُها إِبِلَنا وحمِيرَنا. الخَصْبةُ: الدَّقَلُ، وجمعها خِصابٌ، وقيل: هي النخلة الكثيرة الحَمْل. والخُصْبُ: الجانِبُ، عن كراع، والجمع أَخْصابٌ.
والخِصْبُ: حَيَّةٌ بيضاء تكون في الجَبَلِ. قال الأَزهري: وهذا تصحيف، وصوابه الحِضْبُ، بالحاءِ والضاد، قال: وهذه الحروف وما شاكلها، أُراها منقولة من صُحُفٍ سَقيمة إِلى كتابِ الليث، وزِيدَت فيه، ومَن نَقَلَها لم يَعْرف العربية، فصَحَّفَ وغيَّر فأَكْثر. والخَصِيبُ: لَقَبُ رَجُل من العرب.

##### Türkçe

**الخِصْبُ**: **الجَدْبِ**’in zıddıdır; o, otun çokluğu ve geçimin refahıdır. **الليث** dedi ki: **الإِخصابُ** ve **الاختِصابُ** da bundandır. **أَبو حنيفة** dedi ki: **الكَمْأَةُ** da **الخِصْب**tandır, **الجَرادُ** da **الخِصْبِ**tendir; ancak onlara vâki olursa **خِصْباً** sayılır; hâlbuki ot kurumuş ve onun zararından emin olmuşlardır. Ve yer **خَصَبَتِ**; **خَصِبَتْ** **خِصْباً**; o hâlde o **خَصِبةٌ**’dir; ve **أَخْصَبَتْ**
\<ص:356>
**إِخصاباً**; şairin sözü—**سيبويه**’nin rivayet ettiği:
لقد خَشِيتُ أَنْ أَرَى جَدَبَّا، *  في عامِنا ذا، بَعْدَما أَخْصَبَّا
Burada onu hemzenin fethiyle rivayet etti; o, **أَكْرَمَ** ve **أَحسَنَ** gibidir; ancak vakıfta, beyan hususunda titizlikle, bir harfe onun gibi başka bir harf ilhak edilebilir de şeddelenir; tâ ki vasılda harekeli olduğu bilinsin; zira iki sâkin vasılda birleşmez; bu sebeple, bâ’yı salıverdiğinde yolu, onu ağırlaştırmamak idi; fakat vakıf çoğu kez ancak bâ üzerinde olduğundan, üzerine ziyade edilen elifle ilgilenmedi; çünkü o lâzım değildi; böylece harfi ağırlaştırdı; “هذا خالدّْ، وفَرَجّْ، ويجْعَلّْ” diyen kimseye göre. Zamme lâzım olmadığından—çünkü nasb ve cerr onu giderir—ona aldırmadılar. **ابن جني** dedi ki: **أَبو علي** bize haber verdi ki **أَبا الحسن** onu ayrıca şöyle rivayet etti: “بعدما **إِخْصَبَّا**”, hemzenin kesriyle; onu zaruret olarak kat‘ etti ve onu **اخْضَرَّ** ve **ازْرَقَّ** ve **افْعَلَّ**’dan başkalarının mecrasına yürüttü. Bu inkâr edilmez; her ne kadar **افْعَلَّ** renkler için ise de; görmüyor musun ki demişlerdir: **اصْوابَّ** ve **امْلاسَّ** ve **ارْعَوَى** ve **اقْتَوَى**? Ve bize **لِيَزيد بن الحَكَمِ**’den okuttu:
تَبَدَّلْ خَلِيلاً بي، كَشَكْلِكَ شَكْلُهُ،  * فَإِني، خَلِيلاً صالحاً، بكَ، مُقْتَوِي
Böylece **مُقْتَوِي**’nin misali **مُفْعَلٌّ**’dür; **القَتْوِ**’dendir; o da hizmettir. Ve **مُقْتَوٍ** değildir, **مُفْتَعِلٍ** olarak, **القُوَّةِ**’den; ne de **القَواءِ** ve **القِيِّ**’den. Ondandır **عَمْرو بن كُلْثُوم**’un sözü:
متى كُنَّا لأُمِّكَ مَقْتَوِينا؟
Ve **أَبو زيد** onu ayrıca şöyle rivayet etti: “مَقْتَوَيْنا”, vâvın fethiyle.

Ve **مُخصِبٌ** ve **خَصيبٌ** bir mekân; ve **خِصْبٌ** bir yer; ve **خِصْبٌ** yerler; cem‘ tekil gibidir. Ve demişlerdir: “أَرَضُون **خِصْبةٌ**”, kesr ile; ve “**خَصْبةٌ**”, feth ile: ya **خَصْبةٌ** kendisiyle vasfedilmiş bir masdar olur; yahut **خَصِبةٍ**’den muhaffef olur.

Ve demişlerdir: **أَخصابٌ**, **ابن الأَعرابي**’den; denir ki: **بَلَدٌ خِصْبٌ** ve **بَلَدٌ أَخْصابٌ**; nitekim demişlerdir: **بَلدٌ سَبْسَبٌ** ve **بلدٌ سَباسِبٌ**; ve **رُمْح أَقصادٌ**; ve **ثوب أَسْمالٌ** ve **أَخْلاقٌ**; ve **بُرْمةٌ أَعْشارٌ**; böylece tekil ile cem‘ murad edilir; sanki onu parçalar kılmışlardır.

Ve **أَبو حنيفة** dedi ki: yer **أَخْصَبَتِ** **خِصْباً** ve **إِخصاباً**; dedi ki: bu bir şey değildir; çünkü **خِصْباً** **فعْلٌ**’dür, **أَخْصَبَتْ** ise **أَفْعَلَتْ**’tir; ve **فِعلٌ**, **أَفْعَلَتْ**’in masdarı olmaz.

Ve **أَبو حنيفة** nakletti: **خَصِيبةٌ** ve **خَصِبٌ** bir yer; ve o **أَخْصَبَتْ** ve **خَصِبَتْ**. **أَبو حنيفة** dedi ki: sonuncusu **أَبي عبيدة**’dendir. Ve **خَصِبٌ مُخصِبٌ** bir geçim. Ve kavim **أَخْصَبَ**: **الخِصْبَ**e eriştiler ve ona vardılar. Ve kavmin çevresi **أَخْصَب**; o, onların etrafında olandır. Ve falan **خَصِيبُ الجنابِ**’dır; yani **خَصِيبُ الناحِيةِ**. Ve adam, menzilin hayrı çok olursa denir ki: o **خَصِيبُ الرَّحْل**’dir.

Ve **مِخْصابٌ** bir yer: neredeyse **تُجْدِبُ** etmez; nitekim zıddında demişlerdir: **مِجْدابٌ**.

Ve **خَصِيبٌ** bir adam: **الخِصْبِ**i açık olan, çevresi geniş, hayrı çok.

Ve **خَصِيبٌ** bir mekân: onun gibidir; ve **لبيد** dedi:
هَبَطَا تَبالةَ مُخْصِباً أَهْضامُها
Ve **الـمُخْصِبةُ**: otlu yer; ve kavim de, yiyecekleri ve sütleri çoğalınca ve beldeleri **أَمْرَعَتْ** olunca **مُخْصِبُون**’dur.
\<ص:357>
Ve koyunlar **أَخْصَبتِ**: **خِصْباً**a isabet edince. Ve **العِضاهُ** **أَخْصَبَتِ**: su, dallarında akıp damarlarına ulaşıncaya kadar. **التهذيب**: **الليث**: su, **عُود العِضاهِ**’da akıp damarlarına ulaşıncaya kadar akarsa “**أَخْصَبَتْ**” denir; o da **الإِخْصابُ**’dur. **الأَزهري** dedi ki: bu, münker bir tashîftir; doğrusu **الإِخْضابُ**’dur, **الضاد** **المعجمة** ile; denir ki: **خَضَبَتِ العِضاهُ** ve **أَخْضَبَتْ**.

**الليث**: **الخَصْبةُ**, feth ile, bir dilde **الطَّلْعة**’dır; ve denildi ki: bir dilde yükü çok olan hurma ağacıdır; ve denildi ki: o, **الدَّقَلِ** hurma ağacıdır, **نَجْدِيَّةٌ**; cem‘i **خَصْبٌ** ve **خِصابٌ**’dır. **الأَعشى** dedi:
وكلِّ كُمَيْتٍ، كَجذْعِ الخِصا  * ب، يُرْدي على سَلِطاتٍ لُثُمْ
Ve **بشر بن أَبي خازم** dedi:
كأَنَّ، عَلى أَنْسائِها، عِذْقَ خَصْبةٍ  * تَدَلَّى، من الكافُورِ، غيرَ مُكَمَّمِ
Yani örtülmemiş. **الأَزهري** dedi ki: **الليث**, **الخَصْبةِ**’nin tefsirinde hata etti.

Ve **الخِصابُ**, **أَهْلِ البَحْرَينِ** katında: **الدَّقَلُ**’dır; tekili **خَصْبةٌ**’dir.

Ve Araplar der ki: “**الغَداء** **لا يُنْفَجُ** إلا **بالخِصابِ**”; yükünün çokluğundan; ancak onun hurması kötüdür. Ve hiç kimse “**الطَّلْعة**’ya **الخَصْبة** denir” dememiştir; kim bunu derse hata etmiştir. Ve **وَفْدِ عبدِالقَيسِ** hadîsinde: “Biz, vefadetimizden döndük; hâlbuki yanımızda ancak bir **خَصْبةٌ** vardı; onunla develerimizi ve eşeklerimizi yemliyorduk.”

**الخَصْبةُ**: **الدَّقَلُ**’dır; cem‘i **خِصابٌ**’dır; ve denildi ki: o, yükü çok olan hurma ağacıdır.

Ve **الخُصْبُ**: yan/kenardır; **كراع**’dan; cem‘i **أَخْصابٌ**’dır.

Ve **الخِصْبُ**: dağda bulunan beyaz bir yılandır. **الأَزهري** dedi ki: bu bir tashîftir; doğrusu **الحِضْبُ**’dur, **الحاءِ** ve **الضاد** ile. Dedi ki: bu harfler ve benzerleri, onları, bozuk sahifelerden **الليث**’in kitabına nakledilmiş görüyorum; ve ona ziyade edilmiştir; onları nakleden Arapçayı bilmedi; böylece tashîf etti ve değiştirdi de çoğalttı.

Ve **الخَصِيبُ**: Araplardan bir adamın lakabıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ص ب * * الخِصْبُ * بالكسر ضد الجدب يقال بلد خصب و * أخْصَابٌ * أيضا وصفوة بالجمع كأنهم جعلوا الواحد أجزاء وله نظائر وقد * أخْصَبَتِ * الأرض ومكان * مُخصبٌ * و * خَصِيبٌ

##### Türkçe

* خ ص ب * * **الخِصْبُ** * kesre ile; kıtlığın zıddıdır. Denilir: **بلد خصب** ve **أخْصَابٌ** da; çoğul ile “vasf”tır ve “safve”dir; sanki tekili parçalara ayırmışlardır; onun benzerleri vardır. Ve yer **أخْصَبَتِ**; ve mekân **مُخصبٌ** ve **خَصِيبٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخصب، بالكسر: نقيض الجدب وهو كثرة العشب، ورفاغة العيش قال الليث: والإخصاب والاختصاب من ذلك، قال أبو حنيفة: الكمأة من الخصب، والجراد من الخصب، وإنما يعد خصبا إذا وقع إليهم وقد جف العشب وأمنوا معرته وبلد خصب بالكسر، وقالوا: بلد أخصاب، عن ابن الأعرابي، كما قالوا: بلد سبسب وبلد سباسب، ورمح أقصاد، وثوب أسمال، وبرمة أعشار، فيكون الواحد يراد به الجمع، كأنهم جعلوه أجزاء. وبلد مخصب كمحسن وخصب مثل أمير، ومخصاب مثل مقدام، أي لا يكاد يجدب، كما قالوا في ضد ذلك: مجدب وجديب ومجداب، ومكان خصيب: كثير الخير وقد خصب كعلم، وخصب مثل ضرب خصبا، بالكسر فهو خصيب، وأخصب إخصابا، وأنشد سيبويه:
  لقد خشيت أن أرى جدبا
  في عامنا ذا بعدما أخصبا

  فرواه هنا بفتح الهمزة، هو كأكرم وأحسن إلا أنه قد يلحق في الوقف الحرف حرفا آخر مثله فيشدد حرصا على البيان، ليعلم أنه في الوصل متحرك من حيث كان الساكنان لا يلتقيان في الوصل، فكان سبيله إذا أطلق الباء لا يثقلها، ولكنه لما كان الوقف في غالب الأمر إنما هو على الباء لم يحفل بالألف التي زيدت عليها، إذ كانت غير لازمة، فثقل الحرف، على من قال هذا خالد وفرج ويجعل، فلما لم يكن الضم لازما لأن النصب والجر يزيلانه لم يبالوا به، قال ابن جني: وحدثنا أبو علي أن أبا الحسن رواه أيضا  بعدما إخصبا  بكسر الهمزة وقطعها للضرورة وأجراه مجرى اخضر وازرق وغيره من افعل، وهذا لا ينكر وإن كان افعل للألوان، ألا تراهم قالوا اصواب واملاس وارعوى واقتوى. كذا في لسان العرب، وقد تقدم طرف من الكلام في ج د ب فراجعه.
 وأرض خصب، وأرضون خصب وخصبة بكسرهما، الجمع كالواحد وقالوا: أرضون خصبة بالفتح، وهي إما مصدر وصف به أو مخفف من خصبة كفرحة، وقال أبو حنيفة: أخصبت الأرض خصبا وإخصابا، قيل: وهذا ليس بشيء، لأن خصبا فعل، وأخصبت أفعلت، وفعل لا يكون مصدرا لأفعلت، وحكى أبو حنيفة: أرض خصيبة وخصب، وقد أخصبت وخصبت، بالكسر، الأخيرة عن أبي عبيدة، وعيش خصب: مخصب وأخصبوا: نالوه أي الخصب وصاروا إليه، والمخصبة: الأرض المكلئة، والقوم مخصبون إذا كثر طعامهم ولبنهم، وأمرعت بلادهم، وأخصبت الشاة: أصابت خصبا، وأخصبت العضاه إذا جرى الماء فيها أي في عيدانها حتى اتصل، وفي نسخة: حتى يصل بالعروق. في التهذيب عن الليث إذا جرى الماء في عود العضاه حتى يتصل بالعروق قيل قد أخصبت، وهو الإخصاب، قال الأزهري: هذا تصحيف منكر، وصوابه الإخضاب، بالضاد المعجمة، يقال: خضبت العضاه وأخضبت.
 \<H1 والخضب بالفتح الطلع في لغة، والخصبة الطلعة والخصب النخل، أو الخصبة هي النخلة الكثيرة الحمل في لغة، وقيل هي نخلة الدقل، نجدية، كالخصاب بالكسر، ككتاب، والجمع خصب وخصاب قال الأعشى\</H1
  وكل كميت كجذع الخصاب وقال أيضا:
  كأن على أنسائها جذع خصبة                      تدلى من الكافور غير مكمم الواحدة خصبة بهاء وقال الأزهري: اخطأ الليث في تفسير الخصبة، والخصاب عند أهل البحرين، الدقل، الواحدة خصبة، وما قال أحد إن الطلعة يقال لها الخصبة، ومن قاله فقد أخطأ، وفي حديث وفد عبد القيس  فأقبلنا من وفادتنا وإنما كانت عندنا خصبة نعلفها إبلنا وحميرنا  الخصبة: الدقل، وقيل: هي النخلة الكثيرة الحمل.
 قلت: وهذا الذي أنكره الأزهري فقد أورده الصاغاني في التكملة وجوزه.
 والخصب بالضم: الجانب عن كراع، ج أخصاب، والخصب: حية بيضاء جبلية قال الأزهري: وهذا تصحيف، وصوابه: الحضب بالحاء والضاد المعجمة، يقال: هو حضب الأحضاب، وقد تقدم، قال: وهذه الحروف وما شاكلها أراها منقولة من صحف سقيمة إلى كتاب الليث وزيدت فيه، ومن نقلها لم يعرف العربية فصحف وغير وأكثر، كذا في لسان العرب.
 وأخصب جناب القوم، وهو ما حولهم، ورجل خصيب بين الخصب بالكسر، رحب الجناب، كثير الخير أي خير المنزل، كما يقال: خصيب الجناب والرحل، وهو مجاز، كما في الأساس.

  والخصيب كأمير اسم رجل من العرب وقيل لقب له، والمشهور بهذه النسبة عبد الله بن محمد بن الخصيب قاضي مصر، وأبو الحسين عبد الواحد بن محمد الخصيبي وأبو العباس أحمد بن عبيد الله بن الخصيب، ذكره ابن ماكولا في الوزراء، محدثون.
 ودير الخصيب ببابل العراق، ومنية ابن الخصيب بصعيد مصر.
 والأخصاب: ثياب معروفة، نقله الصاغاني هكذا.

##### Türkçe

**الخصب** (kesre ile): **الجدب**’in zıddıdır; o, otun çokluğu ve geçimin refahıdır. Leys dedi: **الإخصاب** ve **الاختصاب** da bundandır. Ebû Hanîfe dedi: **الكمأة** **الخصب**tandır, **الجراد** da **الخصب**tandır; ancak onlara vâki olursa **خصبا** sayılır; hâlbuki ot kurumuş olur ve onun zararından emin olurlar. Ve **بلد خصب** (kesre ile). Ve dediler: **بلد أخصاب**, İbnü’l-A‘râbî’den; tıpkı dedikleri gibi: **بلد سبسب** ve **بلد سباسب**, ve **رمح أقصاد**, ve **ثوب أسمال**, ve **برمة أعشار**; böylece tekil ile çoğul kastedilir; sanki onu parçalar kılmışlardır. Ve **بلد مخصب** ( **محسن** gibi) ve **خصب** ( **أمير** gibi), ve **مخصاب** ( **مقدام** gibi); yani neredeyse kıtlık görmez; tıpkı bunun zıddında dedikleri gibi: **مجدب** ve **جديب** ve **مجداب**. Ve **مكان خصيب**: hayrı çok; ve **خصب** ( **علم** gibi). Ve **خصب** ( **ضرب** gibi) **خصبا** (kesre ile); o hâlde o **خصيب**tir. Ve **أخصب** **إخصابا**. Sîbeveyh inşâd etti:
  لقد خشيت أن أرى جدبا
  في عامنا ذا بعدما أخصبا

Onu burada hemzenin fethiyle rivayet etti; o, **أكرم** ve **أحسن** gibidir; ancak vakıfta, beyân hırsıyla, bir harfe onun misli başka bir harf ilhak edilebilir de şeddelenir; tâ ki vasılda onun harekeli olduğu bilinsin; zira iki sâkin vasılda birleşmez. Böylece onun yolu, **الباء**’yı mutlak kıldığında onu ağırlaştırmamak idi; fakat vakıf çoğu durumda ancak **الباء** üzerinde olduğundan, ona ziyade edilen **الألف**e aldırmadı; çünkü o lâzım değildi; böylece harfi ağırlaştırdı; “**هذا خالد**” ve “**فرج**” ve “**يجعل**” diyen kimseye göre. Böylece zamme lâzım olmadığından, çünkü nasb ve cerr onu giderir, ona aldırmadılar. İbn Cinnî dedi: Ebû Ali bize haber verdi ki Ebû’l-Hasen onu da “**بعدما إخصبا**” hemzenin kesresiyle ve onu keserek zaruret için rivayet etti; ve onu **اخضر** ve **ازرق** ve **افعل**’den başkaları yürüttüğü yola yürüttü. Bu inkâr edilmez; her ne kadar **افعل** renkler için olsa da; görmüyor musun ki dediler: **اصواب** ve **املاس** ve **ارعوى** ve **اقتوى**. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir; ve **ج د ب** hakkında sözün bir tarafı geçmişti; ona müracaat et.

Ve **أرض خصب**, ve **أرضون خصب** ve **خصبة** (ikisinin de kesresiyle); cem‘ tekil gibidir. Ve dediler: **أرضون خصبة** (fetha ile); o ya kendisiyle vasfedilmiş bir masdardır yahut **خصبة**’den ( **فرحة** gibi) hafifletilmiştir. Ebû Hanîfe dedi: **أخصبت الأرض خصبا وإخصابا**. Denildi: Bu bir şey değildir; çünkü **خصبا** **فعل**dir, **أخصبت** ise **أفعلت**tir; ve **فعل**, **أفعلت** için masdar olmaz. Ebû Hanîfe hikâye etti: **أرض خصيبة** ve **خصب**; ve gerçekten **أخصبت** ve **خصبت** (kesre ile); sonuncusu Ebû Ubeyde’dendir. Ve **عيش خصب**: **مخصب**. Ve **أخصبوا**: onu, yani **الخصب**i elde ettiler ve ona vardılar. Ve **المخصبة**: otlu arazi. Ve kavim **مخصبون**dur; yiyecekleri ve sütleri çoğalınca ve beldeleri otlanınca. Ve **أخصبت الشاة**: **خصبا**ya isabet etti. Ve **أخصبت العضاه**: onda, yani onun dallarında su yürüyüp birleşince. Ve bir nüshada: köklere ulaşıncaya kadar. **التهذيب**’de Leys’ten: **عود العضاه**’da su köklere birleşinceye kadar yürürse “**قد أخصبت**” denir; o da **الإخصاب**tır. Ezherî dedi: Bu, inkâr edilen bir tashîftir; doğrusu **الإخضاب**tır, **الضاد** (mu‘ceme) ile; denir: **خضبت العضاه** ve **أخضبت**.

\<H1 **الخضب** (fetha ile): bir dilde **الطلع**dır; ve **الخصبة**: **الطلعة**dır; ve **الخصب**: hurma ağaçlarıdır. Yahut **الخصبة**, bir dilde yükü çok olan hurma ağacıdır. Ve denildi: o, Necdî olarak **نخلة الدقل**’dır; **الخصاب** (kesre ile) gibi; **كتاب** gibi. Ve cem‘i **خصب** ve **خصاب**tır. A‘şâ dedi\</H1>
  وكل كميت كجذع الخصاب
Ve yine dedi:
  كأن على أنسائها جذع خصبة                      تدلى من الكافور غير مكمم
Tekili, **هاء** ile **خصبة**dir. Ezherî dedi: Leys, **الخصبة**’nin tefsirinde hata etti; ve **الخصاب**, Bahreyn ehli yanında **الدقل**dır; tekili **خصبة**dir. Ve hiç kimse “**الطلعة**’ya **الخصبة** denir” demedi; kim bunu derse hata etmiştir. Ve **وفد عبد القيس** hadîsinde: “**فأقبلنا من وفادتنا وإنما كانت عندنا خصبة نعلفها إبلنا وحميرنا**”. **الخصبة**: **الدقل**dır; ve denildi: o, yükü çok olan hurma ağacıdır.

Ben dedim: Ezherî’nin inkâr ettiği bu şey, Sâgânî tarafından **التكملة**’de zikredilmiş ve caiz görülmüştür.

Ve **الخصب** (zamme ile): **جانب**tır; Kırâ‘’dan; cem‘i **أخصاب**. Ve **الخصب**: dağlı beyaz bir yılandır. Ezherî dedi: Bu bir tashîftir; doğrusu **الحضب**dır; **الحاء** ve **الضاد** (mu‘ceme) ile. Denir: “**هو حضب الأحضاب**”; ve daha önce geçti. Dedi: Bu harfler ve benzerleri, onları Leys’in kitabına ekleyip içine ziyade edilmiş olarak, sakîm sahifelerden nakledilmiş görünüyor; ve onları nakleden Arapçayı bilmedi; böylece tashîf etti ve değiştirdi ve çoğalttı. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir.

Ve **أخصب جناب القوم**: onların çevresi olan şeydir. Ve **رجل خصيب**: **الخصب** (kesre ile) bakımından açık; **رحب الجناب**; hayrı çok, yani meskenin hayrı; tıpkı denildiği gibi: **خصيب الجناب** ve **الرحل**; ve o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **الخصيب** ( **أمير** gibi), Araplardan bir erkeğin adıdır; ve denildi: ona bir lakaptır. Ve bu nisbe ile meşhur olan: Mısır kadısı Abdullah b. Muhammed b. **الخصيب**; ve Ebû’l-Hüseyn Abdülvâhid b. Muhammed **الخصيبي**; ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Ubeydullah b. **الخصيب**; onu İbn Mâkûlâ **الوزراء**’da zikretti; muhaddislerdir.

Ve Irak Bâbil’de **دير الخصيب**; ve Mısır Saîd’inde **منية ابن الخصيب**.

Ve **الأخصاب**: bilinen elbiselerdir; Sâgânî onu böyle nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 خَصِبَ ذ and خَصَبَ : see 4.

خصّب
2 خصّب مخص , inf. n. تَخْصِيبٌ, It rendered fruitful; it fecundated: so in the present day: see an instance voce بَاقِلَّى.]

اخصب
4 اخصب أخصب اخصب خصب , (A, Msb, K,) inf. n. اـِخْصَابٌ; (TA;) [and some add خِصْبٌ, as another inf. n.; but ISd holds this to be a simple subst.; (see 4 in art. ريف;)] and ↓ خَصِبَ, (A, Msb, K,) aor. خَصَبَ ; (Msb, K;) and ↓ خَصَبَ, aor. خَصِبَ , inf. n. خِصْبٌ; (K;) It (a place) abounded, or became abundant, with herbage [or with the produce of the earth], and with the goods, conveniences, or comforts, of life; (A, K;) [was, or became, fruitful;] had increase; had plenty, or abundance; (Msb;) [contr. of أَجْدَبَ and جَدِبَ or جَدَبَ and جَدُبَ:] and اخصبت الأَرْضُ [the land, or earth, abounded, or became abundant, with herbage &c.]. (JK, S.) اـِخْصَابٌ and ↓ اِخْتِصَابٌ are both from الخِصْبُ [but the precise meaning of the latter is not explained]. (Lth, JK, TA.) In the saying of the rلjiz,
لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ أَرَى جَدِبَّا
فِى عَامِنَا ذَا بَعْدَ أَنْ أَخْصَبَّا
[Verily I feared to see drought, or barrenness, or dearth, in this our year, after it had been abundant in herbage &c.], أَخْصَبَّا is put for أَخْصَبَا: but accord. to one reading, it is ↓ اِخْصَبَّا, of the measure اِفْعَلَّ, though this is generally employed for colours; and the incipient ا is rendered disjunctive of necessity, for the sake of the metre. (L. [Respecting جِدَبَّا, see جَدْبٌ.]) You say also, اخصب جَنَابُ القَوْمِ, meaning The tract surrounding the people [became abundant with herbage &c.]. (S, TA.) ― -b2- اخصبوا They attained, obtained, had, or became in the condition of having, abundance of herbage [or of the produce of the earth], and of the goods, conveniences, or comforts, of life. (S, * K.) [They became in the condition of persons whose food and milk, and the pasture of whose land, were abundant. (See the part. n., مُخْصِبٌ, below.)] And اخصبت الشَّاةُ The ewe, or she-goat, obtained abundance of herbage. (TA.) -A2- اخصب اللّٰهُ المَوْضِعِ God caused the place to produce herbs and pasture. (Msb.) -A3- اخصبت العِضَاهُ, mentioned as on the authority of Lth, [and in the K,] is, accord. to Az, a gross mistranscription, for اخصبت [q. v.]. (TA.)

8 اـِخْتَصَبَ see 1.

9 اـِخْصَبَّ see 1.

خَصْبٌ
خَصْبٌ خصب : see خَصْبَةٌ, in two places.

خِصْبٌ
خِصْبٌ خصب Abundance of herbage [or of the produce of the earth], and of the goods, conveniences, or comforts, of life; (A, K;) contr. of جَدْبٌ; (JK, S, Msb;) [fruitfulness;] increase; plenty, or abundance; (Msb:) abundance of good, or of good things: (K:) [abundant herbage, and the like:] truffles are included in the term خِصْبٌ; and also locusts, when they come after the herbage has dried up and the people are secure from being injured by them. (AHn.) -A2- بَلَدٌ خِصْبٌ and أَخْصَابٌ, (S, K,) like بَلَدٌ سَبْسَبٌ and سَبَاسِبُ &c., the sing. being used [in بلد اخصاب] as a pl., as though made to consist of parts, or portions, [each termed خِصْبٌ,] (S, TA,) A country, or region, abounding with herbage [or with the produce of the earth], or with the goods, conveniences, or comforts, of life; [fruitful; or plentiful;] (S, * K;) as also ↓ مُخْصِبٌ (S, * A, Msb, * K) and ↓ خَصِيبٌ (S, * A, K) and ↓ خَصِبٌ. (A, Msb. *) And أَرْضٌ خَصِبٌ and ↓ خَصِيبَةٌ, (AHn, TA,) and أَرْضُونَ خِصْبٌ [because خِصْبٌ is originally an inf. n.] and خِصْبَةٌ and ↓ خَصْبَةٌ, which last word is either an inf. n. used as an epithet, or a contraction of ↓ خَصِبَةٌ, (K,) A land, and lands, abounding with herbage &c. (K, TA.) ― -b2- And عَيْشٌ خِصْبٌ and ↓ مُخْصِبٌ [A life of abundance or plenty]. (TA.)

خَصِبٌ
خَصِبٌ خصب ; and its fem., with ة: see خِصْبٌ, in two places.

خَصْبَةٌ
خَصْبَةٌ خصب خصبه خصبة : see خِصْبٌ. ― -b2- Also, [app. as an epithet in which the quality of a subst. is predominant,] A palm-tree having much fruit: pl. خِصَابٌ (S, K) and ↓ خَصْبٌ: (K, TA:) or خَصْبٌ [is properly a coll. gen. n., and] signifies palm-trees [absolutely:] (K:) and خَصْبَةٌ signifies a palmtree of the kind called نَخْلَةُ الدَّقَلِ, in the dial. of the people of El-Bahreyn, (Az, TA,) or of Nejd; (TA;) and its pl. is خِصَابٌ. (Az, TA.) ― -b3- It is said that ↓ خَصْبٌ signifies also The spadix of the palm-tree: so in the K: and accord. to Lth, خَصْبَةٌ signifies a single spadix of a palm-tree: but [it is probably a mistranscription for خَضْبَةٌ, with the pointed ض:] Az says that he who assigns to it this meaning errs. (TA.)

خَصِيبٌ
خَصِيبٌ خصيب ; and its fem., with ة: see خِنْصبٌ, in two places. ― -b2- رَجُلٌ خَصِيبٌ A man abounding with good, or with good things; (K;) i. e., whose abode abounds therewith; (TA;) as also خَصِيبُ الرَّحْلِ (A, TA) and خَصِيبُ الجَنَابِ: (TA:) or this last means one whose region, or quarter, is خَصِيب: (S:) or it is tropical, (A in art. جنب,) as is also the expression immediately preceding, (A in the present art.,) and means (tropical:) Generous or bountiful [or hospitable]. (A in art. جنب.)

أَخْصَبُ
[ أَخْصَبُ ذ More, and most, abundant with herbage &c.]

مُخْصِبٌ
مُخْصِبٌ مخصب : see خِصْبٌ, in two places. ― -b2- قَوْمٌ مُخْصِبُونَ A people, or party, whose food and with, and the pasture of whose land, have become abundant. (TA.)

مخصبة
مخصبة مخصب مخصبه مخصبة [so in the TA, either مَخْصَبَةٌ (like مَبْقَلَةٌ &c.) or مُخْصِبَةٌ,] A land (أَرْضٌ) abounding with pasture or herbage. (TA.)

بَلَدٌ مِخْصَابٌ
بَلَدٌ مِخْصَابٌ بلد مخصاب (K) A country, or region, scarcely ever, or never, sterile, barren, unfruitful, or afflicted with dearth or scarcity or drought. (TA.) ― -b2- And قَوْمٌ مَخَاصِيبُ [A people, or party, scarcely ever, or never, without abundance of herbage &c.]. (TA in art. رتع.)

##### Türkçe

١
1 **خَصِبَ** ذ ve **خَصَبَ**: 4’e bak.

**خصّب**
2 **خصّب** مخص, mastar ismi **تَخْصِيبٌ**, Verimli kıldı; dölledi: günümüzde de böyledir: **بَاقِلَّى** maddesinde bir örneğe bak.]

**اخصب**
4 **اخصب** أخصب اخصب خصب, (A, Msb, K,) mastar ismi **اـِخْصَابٌ**; (TA;) [ve bazıları, başka bir mastar ismi olarak **خِصْبٌ**’ü ekler; fakat ISd bunun basit bir isim olduğunu kabul eder; ( **ريف** maddesinde 4’e bak;)] ve ↓ **خَصِبَ**, (A, Msb, K,) muzârîsi **خَصَبَ**; (Msb, K;) ve ↓ **خَصَبَ**, muzârîsi **خَصِبَ**, mastar ismi **خِصْبٌ**; (K;) O (bir yer) otla [yahut yerin mahsulüyle] ve hayatın malları, kolaylıkları yahut rahatlıklarıyla çoğaldı, yahut bol oldu; (A, K;) [verimli oldu yahut verimli hâle geldi;] artışa sahip oldu; bolluğa yahut çokluğa sahip oldu; (Msb;) [**أَجْدَبَ** ve **جَدِبَ** yahut **جَدَبَ** ve **جَدُبَ**’un zıddı:] ve **اخصبت الأَرْضُ** [yer yahut toprak, ot vb. ile çoğaldı yahut bol oldu]. (JK, S.) **اـِخْصَابٌ** ve ↓ **اِخْتِصَابٌ** ikisi de **الخِصْبُ**’dendir [fakat ikincisinin tam manası açıklanmamıştır]. (Lth, JK, TA.) Recez şairinin sözünde,
لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ أَرَى جَدِبَّا
فِى عَامِنَا ذَا بَعْدَ أَنْ أَخْصَبَّا
[Şüphesiz ben, bu yılımızda, onun ot vb. ile bol olmasından sonra, kuraklık yahut kısırlık yahut kıtlık görmeyi korktum], **أَخْصَبَّا**, **أَخْصَبَا** yerine konmuştur: fakat bir kıraate göre, o ↓ **اِخْصَبَّا**’dır, vezni **اِفْعَلَّ** olan; her ne kadar bu genellikle renkler için kullanılsa da; ve baştaki **ا** zarureten, vezin için, ayrık kılınmıştır. (L. [**جِدَبَّا** hakkında, **جَدْبٌ**’e bak.]) Sen ayrıca, **اخصب جَنَابُ القَوْمِ** dersin; manası: Kavmin çevresini kuşatan saha [ot vb. ile] bol oldu. (S, TA.) ― -b2- **اخصبوا** Otun [yahut yerin mahsulünün] ve hayatın malları, kolaylıkları yahut rahatlıklarının bolluğu hâline eriştiler, elde ettiler, sahip oldular yahut o hâle geldiler. (S, * K.) [Yiyeceği ve sütü, ve arazilerinin otlağı bol olan kimseler hâline geldiler. (Aşağıda, ism-i fâil **مُخْصِبٌ**’e bak.)] Ve **اخصبت الشَّاةُ** Koyun yahut keçi, ot bolluğu elde etti. (TA.) -A2- **اخصب اللّٰهُ المَوْضِعِ** Allah, yeri ot ve mera çıkarır kıldı. (Msb.) -A3- **اخصبت العِضَاهُ**, Lth’nin rivayeti üzere zikredilen [ve K’da olan], Az’a göre, **اخصبت** [bk.] yerine yapılmış kaba bir tashif hatasıdır. (TA.)

8 **اـِخْتَصَبَ**: 1’e bak.

9 **اـِخْصَبَّ**: 1’e bak.

**خَصْبٌ**
**خَصْبٌ** خصب : iki yerde, **خَصْبَةٌ**’ye bak.

**خِصْبٌ**
**خِصْبٌ** خصب Otun [yahut yerin mahsulünün] ve hayatın malları, kolaylıkları yahut rahatlıklarının bolluğu; (A, K;) **جَدْبٌ**’ün zıddı; (JK, S, Msb;) [verimlilik;] artış; bolluk yahut çokluk; (Msb:) hayrın yahut hayırlı şeylerin bolluğu: (K:) [bol ot ve benzeri:] **خِصْبٌ** terimine mantarlar da dâhildir; ayrıca çekirgeler de, ot kuruduktan sonra geldiklerinde ve insanlar onlardan zarar görmekten emin olduklarında. (AHn.) -A2- **بَلَدٌ خِصْبٌ** ve **أَخْصَابٌ**, (S, K,) **بَلَدٌ سَبْسَبٌ** ve **سَبَاسِبُ** vb. gibi; tekil [**بلد اخصاب**’da] çoğul olarak kullanılır, sanki parçalardan yahut kısımlardan oluşmuş gibi, [her birine **خِصْبٌ** denir,] (S, TA,) Otla [yahut yerin mahsulüyle] yahut hayatın malları, kolaylıkları yahut rahatlıklarıyla bol olan bir ülke yahut bölge; [verimli; yahut bol;] (S, * K;) bunun gibi ↓ **مُخْصِبٌ** (S, * A, Msb, * K) ve ↓ **خَصِيبٌ** (S, * A, K) ve ↓ **خَصِبٌ**. (A, Msb. *) Ve **أَرْضٌ خَصِبٌ** ve ↓ **خَصِيبَةٌ**, (AHn, TA,) ve **أَرْضُونَ خِصْبٌ** [çünkü **خِصْبٌ** aslında bir mastar ismidir] ve **خِصْبَةٌ** ve ↓ **خَصْبَةٌ**, ki bu son kelime ya sıfat olarak kullanılan bir mastar ismidir yahut ↓ **خَصِبَةٌ**’nin kısaltmasıdır, (K,) Otla vb. bol olan bir arazi ve araziler. (K, TA.) ― -b2- Ve **عَيْشٌ خِصْبٌ** ve ↓ **مُخْصِبٌ** [bolluk yahut çokluk hayatı]. (TA.)

**خَصِبٌ**
**خَصِبٌ** خصب ; ve onun müennesi, ة ile: iki yerde, **خِصْبٌ**’e bak.

**خَصْبَةٌ**
**خَصْبَةٌ** خصب خصبه خصبة : **خِصْبٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, [görünüşe göre, bir isim niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak,] Çok meyveli bir hurma ağacı: çoğulu **خِصَابٌ** (S, K) ve ↓ **خَصْبٌ**: (K, TA:) yahut **خَصْبٌ** [aslında bir cins topluluk ismidir ve] hurma ağaçları [mutlak olarak] demektir: (K:) ve **خَصْبَةٌ**, Bahreyn halkının lehçesinde, (Az, TA,) yahut Necd’in; (TA;) **نَخْلَةُ الدَّقَلِ** denilen türden bir hurma ağacı demektir; ve onun çoğulu **خِصَابٌ**’dır. (Az, TA.) ― -b3- ↓ **خَصْبٌ**’ün ayrıca hurma ağacının salkımı manasına geldiği söylenmiştir: K’da böyledir: ve Lth’ye göre, **خَصْبَةٌ** bir hurma ağacının tek bir salkımı demektir: fakat [muhtemelen, noktalı **ض** ile **خَضْبَةٌ** yerine yapılmış bir tashiftir:] Az der ki, ona bu manayı veren hata eder. (TA.)

**خَصِيبٌ**
**خَصِيبٌ** خصيب ; ve onun müennesi, ة ile: iki yerde, **خِنْصبٌ**’e bak. ― -b2- **رَجُلٌ خَصِيبٌ** Hayırla yahut hayırlı şeylerle bol olan bir adam; (K;) yani, ikametgâhı bunlarla bol olan; (TA;) bunun gibi **خَصِيبُ الرَّحْلِ** (A, TA) ve **خَصِيبُ الجَنَابِ**: (TA:) yahut bu sonuncusu, bölgesi yahut tarafı **خَصِيب** olan kimse demektir: (S:) yahut o mecazîdir, (جنب maddesinde A’da,) hemen önceki ifade de böyledir, (bu maddede A’da,) ve (mecazî olarak:) Cömert yahut bol veren [yahut misafirperver] demektir. (جنب maddesinde A’da.)

**أَخْصَبُ**
[ **أَخْصَبُ** ذ Ot vb. bakımından daha çok ve en çok bol olan.]

**مُخْصِبٌ**
**مُخْصِبٌ** مخصب : iki yerde, **خِصْبٌ**’e bak. ― -b2- **قَوْمٌ مُخْصِبُونَ** Yiyeceği ve …’i, ve arazilerinin otlağı bol olmuş bir kavim yahut topluluk. (TA.)

**مخصبة**
مخصبة مخصب مخصبه مخصبة [TA’da böyle; ya **مَخْصَبَةٌ** ( **مَبْقَلَةٌ** vb. gibi) yahut **مُخْصِبَةٌ**,] Mera yahut ot bakımından bol olan bir arazi (**أَرْضٌ**). (TA.)

**بَلَدٌ مِخْصَابٌ**
**بَلَدٌ مِخْصَابٌ** بلد مخصاب (K) Neredeyse hiç, yahut asla, kısır, çorak, verimsiz olmayan, yahut kıtlık yahut azlık yahut kuraklıkla musibetlenmeyen bir ülke yahut bölge. (TA.) ― -b2- Ve **قَوْمٌ مَخَاصِيبُ** [Neredeyse hiç, yahut asla, ot vb. bolluğundan yoksun olmayan bir kavim yahut topluluk]. (رتع maddesinde TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَصَبَ
خَصَبَ I خَصِبَ A ( n. ac. خِصْب 2 ),
a.  Was fertile, productive.

خَصَّبَ
خَصَّبَ II ,
a.  Rendered fertile, fertilized.

أَخْصَبَ
أَخْصَبَ IV ,
a.  see I .

b.  Had abundance.

c.  Lived in a fertile country.

خَصْبَة
خَصْبَة 1t , ( pl. خِصَاْب 23 ),
a.  Productive palm-tree.

خِصْب
خِصْب 2 , ( pl. أَخْصَاْب 38 ),
a.  Fertility, productiveness; abundance.

b.  Productive ( land ).

خَصِب
خَصِب 5 ,
a.  Fertile, productive.

خَصِيْب
خَصِيْب 25 ,
a.  see 5 .

b.  Generous, bountiful.

##### Türkçe

خَصَبَ
**خَصَبَ** I **خَصِبَ** A ( n. ac. **خِصْب** 2 ),
a. Verimli, üretken oldu.

خَصَّبَ
**خَصَّبَ** II ,
a. Verimli kıldı, gübreledi.

أَخْصَبَ
**أَخْصَبَ** IV ,
a. I’e bak.

b. Bolluğa sahip oldu.

c. Verimli bir ülkede yaşadı.

خَصْبَة
**خَصْبَة** 1t , ( pl. **خِصَاْب** 23 ),
a. Üretken hurma ağacı.

خِصْب
**خِصْب** 2 , ( pl. **أَخْصَاْب** 38 ),
a. Verimlilik, üretkenlik; bolluk.

b. Üretken (arazi).

خَصِب
**خَصِب** 5 ,
a. Verimli, üretken.

خَصِيْب
**خَصِيْب** 25 ,
a. 5’e bak.

b. Cömert, bol ihsanlı.
