# خصص (خ-ص-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir

- Harfler: خ - ص - ص
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَخْتَصُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%8F%D9%91.md) | يَفْتَعَلُ | Has kılar | 2 | 2 | [2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/ayet/2:105.md) |
| [خَاصَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Özel olan | 1 | 1 | [8:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/ayet/8:25.md) |
| [خَصَاصَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعَالَةٌ | Eksiklik | 1 | 1 | [59:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/ayet/59:9.md) |

## Mücavir kökler — 36 mücavir (49 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
2. [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hace deve dikeni demektir
3. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sahip
4. [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
5. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Büyük
6. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
7. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bve bye’den dönüşmüştür
8. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
9. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
10. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
11. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
12. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
13. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Okun ön yarısına denir
14. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Şey
15. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
16. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağanak yağmur demektir
17. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
18. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
19. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
20. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
21. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su birikintisidir
22. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
25. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayr : At sürüsü demektir
26. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
27. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
28. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
29. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
30. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
31. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
32. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
33. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
34. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
35. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
36. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خصص |
| Yapı | Üçlü (müzaaf) |
| Özel Durum | Mükerrer (ikinci ve üçüncü harfi aynı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md), [ميز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2.md), [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sazlık kulübedeki, elekteki veya buluttaki dar aralık, gedik ve gözenek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir şeyi genelden ayırarak dar ve belirli bir çerçeveye veya kişiye özgü kılma; darlık ve gedik kaynaklı ihtiyaç hâli |
| Çekirdek Özet 3 | Evrensel ve genel ilkenin belirli durumlarda veya öznelerde sınırlandırılması, tecrit edilmesi ve yoğunlaştırılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün «ayrıcalık tanıma» anlamını haksız bir kayırma veya keyfî üstünlük gibi algılamak; «hasâsa» kelimesindeki yapısal gedik ve ihtiyaç boyutunu dışsal sıradan yoksullukla karıştırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خص | Aralama, dar yarık veya açıklık oluşturma, bütünden bir parçayı çekip ayırma; [خصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81.md) kökünde iki şeyi birbirine ekleyip yarığı kapatma, [خصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%85.md) kökünde ise bütünden pay koparıp çekişme anlamı taşır. | ص | Açıklık ve daralma hareketini pekiştirerek iki yönlü bir semantik üretir: Bütünden tekil bir unsura odaklanıp onu çevreleyen sınırları belirginleştirme (özel kılma) veya bütünde giderilmesi gereken yapısal bir açıklık ve ihtiyaç bırakma (gedik, yoksunluk). |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesi üzerinden ikiz harfi ح kökenli türetme; perdeleme, bölme ve dışarıdan ayırma yoğunlaşması | Bütünü parçalara bölen, genel alandan bir sınırı çekip ayıran başlangıç perdesi |
| ص | Olta, kıvrılmış dal veya avlama aracı; sıkıştırma, yakalama ve bir hedefe odaklanma | Belirli bir unsuru yakalayıp sabitleme, dikkat ve tahsisi tek bir noktaya kilitleme |
| ص | İkinci olta veya bitki imgesi; süreklilik, sınırlamanın pekişmesi ve kapanma | İlk daraltmayı tahkim ederek dışarıyı bütünüyle dışarıda, içeriyi ise yalnızca o unsura münhasır bırakma |
| خصص | Kuşatılmış bir alanda belirli bir aralığa veya hedefe odaklanarak onu genel akıştan tamamen tecrit etme | Bütünden dar bir kesit açıp oraya yönelme; nesneyi genele kapatıp tek bir özneye hasretme veya yapıda bir gedik bırakarak daralma üretme |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kamış veya ağaç dallarından çatılmış, aralarında dar açıklıklar ve gözenekler bulunan çardak veya kulübe (الخُصّ); elek ve kalburdaki küçük delikler (خصاص المنخل); bulutlar arasından ay ışığının sızdığı dar aralık (خصاصة الغيم). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir beytinde rüzgârın kaldırdığı tozun elek deliklerinden dökülüşünü şöyle tasvir eder: وَجَرَتْ بِهَا الدَّقْعَاءَ هَيْفٌ كَأَنَّمَا / تَسُحُّ التُّرَابَ مِنْ خَصَاصَاتِ مُنْخُلِ |
| Erken Arapça kullanım | Ebu Züeyb el-Hüzelî veya erken dönem şairlerinin dilinde bir kişinin sadece kendisine yakın tuttuğu sırdaşlarını ve dostlarını nitelemek üzere «خاصّة» kullanımı yerleşmiştir; ayrıca yokluk ve giderilemeyen gedik hâli için «أصابته خصاصة» deyimi kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde خص ikilisi ve خصص gövdesi, temel olarak ayırma, bölme, kesme veya dar bir yarık/aralık bırakma fiziksel eylemiyle bağlantılıdır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı kök dizilişiyle değil, fonetik olarak akraba köklerde (örneğin biçme, pay ayırma ve çitle çevirme anlamı taşıyan köklerde) kesme ve paylaştırma matrisi belirgindir. Arapçada kök çift yönlü bir morfolojik olgunlaşma göstermiştir: Bir yandan sazdan yapılan kulübenin (el-huss) aralıkları ve elek gözenekleri gibi somut bir «gedik/aralık» tasavvuru gelişmiş, buradan giderilmesi zor «ihtiyaç ve yoksulluk» (hasâsa) türemiştir; diğer yandan ise genelden bir şeyi çekip sadece bir alana tahsis etme, tekleştirme ve münhasır kılma (hâssa, tahsîs) soyutlaması kök salmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dar aralık, gedik (el-hasâs) ve saz kulübe (el-huss) | Somut gözenek ve delik tasavvurundan soyut tecrit, ferdiyet ve mahrumiyet anlamına geçiş doğrudan Arap dilinin iç dinamikleriyle gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kesme, pay ayırma ve sınır koyma matrisi | Kuzeybatı Sami dillerinde pay ayırma ve genelden tecrit etme anlam kökleriyle anlamsal örtüşme bulunur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan ses denkliği gösteren bir akrabalık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خصص | Anlamlı | Özel kılma, dar aralık, gedik ve ihtiyaç | Genelden ayırıp bir şeye hasretmek; elek veya kulübedeki açıklıklar nedeniyle yoksunluk çekmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| صخص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| صصخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik yapısı gereği Arapçada kök olarak tescil edilmemiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خصص | Merkez | Tekilleştirme, münhasır kılma, gedik | Bir şeyi genelden ayırıp sınırlı bir hedefe odaklama veya yapıda giderilmesi gereken bir darlık/açıklık bulunması | Geneli dışarıda bırakarak yalnızca bir unsura odaklanmayı veya o unsurun bizzat ihtiyaç aralığını anlatır. |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Teklik, yalnızlık | Parçalanmaz tekliği ve eşsizliği ifade eder; خصص gibi genelden kasıtlı bir ayırma veya sınır çekme ilişkisine dayanmaz. | Bir varlığın bizatihi tek ve emsalsiz olması durumudur. |
| [ميز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2.md) | Komşu | Ayırma, temyiz etme | Birbirine karışmış iki şeyi birbirinden seçip fark etmek; خصص ise seçileni bir kişiye veya duruma bağlamaktır. | Bilişsel ve niteliksel bir tasnif ön plandadır. |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Saflaştırma, arıtma | Bir şeyin içindeki yabancı unsurları temizleyip arı hâle getirmek; خصص doğrudan sınırlama ve özgüleme yapar. | Karışıklıktan kurtarma esastır. |
| [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) | Zıt | Genelleştirme, yayma, kapsama | Bir hükmün, durumun veya nesnenin hiçbir istisna bırakmaksızın bütün unsurları içine alması | خصص kökünün zıddıdır; sınırları kaldırıp geneli muhatap kılar. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خصص | Bir şeye özgü kılma; gedik ve mahrumiyet | Hem genelden münhasır bir pay ayırmayı hem de giderilmesi gereken dar açığı ifade eder. | Kesin |
| Latince | Proprius, Privare, Singularis | Özel, kendine ait kılınmış, mahrum | Mülkiyete ve ferdiyete özgülemeyi karşılar; gözenek ve gedik metaforunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Specify, Allocate, Privation | Özgülemek, tahsis etmek, yoksunluk | Bir hedefe hasretmeyi ve kaynak yetersizliğini karşılar; iki anlamı tek bir kelimede cem edemez. | Güçlü |
| Almanca | Zuweisen, Besondern, Entbehrung | Ayırmak, özelleştirmek, mahrumiyet/ihtiyaç | Hukuki tahsis ve varoluşsal darlık durumlarını açıklar; kökün mekânsal çardak/elek imgesini taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Spécifier, Dédier, Pénurie | Özelleştirmek, adamak, kıtlık/darlık | Tahsis ve eksiklik yönlerini ayrı terimlerle ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَخْتَصُّ | İlahi irade ve rahmetin belirli kullara özgü kılınması (Tahsis) | Nübüvvet, lütuf ve rahmetin dağıtımında Allah'ın mutlak ve hikmetli seçimi; Bakara [2:105](https://lisan.digital/tr/ayet/2:105.md), Âl-i İmrân [3:74](https://lisan.digital/tr/ayet/3:74.md) |
| خَاصَّةً | Zararın veya fitnenin dar bir sınırda kalmayıp genelleşmesi (Hâssa) | Toplumsal fesat ve zulme karşı uyarı; azabın sadece doğrudan haksızlık yapanlarla sınırlı kalmayacağı bağlam; Enfâl [8:25](https://lisan.digital/tr/ayet/8:25.md) |
| خَصَاصَةٌ | Bizzat ihtiyaç içinde olma, giderilememiş yapısal gedik ve darlık (Hasâsa) | Ensar'ın muhacirlere karşı fedakârlığı; kendi iç bünyelerinde derin bir ihtiyaç ve yoksunluk varken başkalarını öncelemeleri; Haşr [59:9](https://lisan.digital/tr/ayet/59:9.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve tahsis delili | Âlemin mümkün varlıklarının var olmayı yokluğa veya belirli bir zaman ve mekâna tercih etmesinde bir «Muhassıs» (tahsis edici ilahi irade) zorunluluğu | İradenin iki eşit ihtimalden birini seçip diğerine üstün kılması yönünde anlam yoğunlaşmıştır. |
| Fıkıh | Âmm-hâss teorisi ve tahsis usulü | Genel lafzın (âmm) kapsamındaki bazı fertlerin başka bir delille kapsam dışına çıkarılması | Hukuki bir hükmün hitap alanını daraltma ve sınırlandırma işlemi. |
| Tefsir | Nübüvvet ve lütfun seçiciliği | Peygamberliğin kesbî mi yoksa ilahi tahsis ile mi olduğu tartışması; Ensar'ın hasâsa hâli | Seçimin keyfî değil ilahi ilim ve hikmete dayalı bir lütuf olması. |
| Hadis | Özel ilişkiler, fitne zamanında fert planı | «Hâssatu nefsek» (kendi özel durumuna odaklan) uyarıları; fitne döneminde genel toplumsal karmaşadan çekilip şahsi sorumluluğa yönelme | Kamusal alandan bireysel korunma alanına çekilme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi irade ve hidayet takdiri | Lütuf ve rahmetin özgülenmesi | Peygamberlik ve özel rahmetin hak ediş zannını kırarak ilahi meşîete bağlanması | Rahmetin kaynağının beşerî liyakat iddialarını aşan aşkın bir hikmetle tecelli ettiğini gösterir. | Kesin |
| İlmi | Kavramsal tanımlama ve metodoloji | Tahsis ve sınırlandırma | Bir hükmün veya kuralın geçerlilik sahasını netleştirerek belirsizliği önleme | Genel önermelerin istisnalarını belirleyerek mantıksal ve fıkhi kesinlik sağlar. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal sorumluluk ve afet bilinci | Sorumluluğun genelleşmesi | Fitne ve zulmün etkisinin dar bir kadroyla sınırlı kalmayacağını hatırlatma | Kamusal kötülüklere sessiz kalındığında bedelin sadece faillere has kalmayacağını bildirir. | Güçlü |
| İktisadi | İhtiyaç analizi ve îsâr ahlakı | Hasâsa (yapısal açık ve darlık) | Kendi bünyesindeki iktisadi açığa rağmen başkasının ihtiyacını karşılama fazileti | Mülkiyetin mutlak biriktirme değil, yapısal eksiklikte bile kardeşliği ikame etme aracı olduğunu vazeder. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler kuramında alt küme kısıtlaması veya filtrelenmiş aralık | Evrensel kümeden belirli koşulları sağlayan tekil elemanların bir fonksiyon aracılığıyla ayrılması; süzgeçten sızan dar akış | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif ayrımcılık veya mahrumiyet koşullarında dayanışma modeli | Toplumda yapısal gediği (hasâsa) bulunan gruplara yönelik özel kaynak aktarımı ve bireysel feragat mekanizması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir kişiye sunulan haksız «ayrıcalık, torpil veya kastlaşma» düzeyine indirgemek; ya da «hasâsa» kelimesini basit bir gelir azlığı sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, ilahi rahmetin dağıtımında hikmetli bir tahsisi bildirirken, toplumsal tehlikelerde azabın dar kalmayıp genele taşacağını ihtar eder; iktisadi planda ise kişinin kendi bünyesindeki açık ve gediklere rağmen verebilme yüceliğini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın rahmetini has kılmasını tarafgirlik sanmak; fitnenin yalnızca doğrudan zalimleri vuracağı rehavetine kapılmak; Ensar'ın fedakârlığını sadece fazladan bir sadaka gibi görüp içsel varoluşsal darlık gerçeğini gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık düzeninde genellik (umum) ile tikellik (husus) arasındaki dengeyi kurar. İlahi lütfun kimsenin tekelinde olmadığını, rahmetin bir tahsis eseri olduğunu bildirirken, toplumsal duyarsızlığın faturasının dar bir zümreye has kalmayacağını hatırlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın peygamberlik ve lütuf üzerindeki inhisarcı iddialarını reddeden ayetlerde; toplumsal fitne ve sorumluluğun sınırlarını çizen ikazlarda; ve infakın zirvesi olan îsâr ahlakını tarif eden muhacir-ensar bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kendi soyunu veya grubunu peşinen imtiyazlı sayan kabileci veya mezhebi kibirleri kırar; kötülük karşısında sessiz kalanların «bana dokunmaz» vehmini yıkar; gerçek fedakârlığın varlık fazlasından değil, bizzat ihtiyaç aralığından (hasâsa) verildiğinde kemale erdiğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kamış çardaktaki, elek örgüsündeki veya bulut tabakasındaki dar açıklık, gözenek ve gedik; bu aralıktan sızan ışık veya dökülen un.
- Soyut anlam: Genel bir yapı veya kitle içinden belirli bir unsuru sınırlandırarak kendine veya bir hedefe özgü kılma; yahut bütünde giderilmesi gereken yapısal bir ihtiyaç ve darlık boşluğu taşıma.
- Sistematik karşılık: Genel hükmün veya dağıtımın, aşkın bir irade veya özgül bir kısıt ile daraltılarak tekil bir noktaya odaklanması (tahsis); ya da sistemin kendi iç gediğine rağmen başkasını öncelemesi (îsâr).
- LaTeX modeli: $$U \xrightarrow{\;f\;} S \subset U \quad \land \quad \delta(S) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $U$ evrensel kümeyi veya genel toplumsal bütünü (umum); $f$ ilahi irade, hikmet veya özel şartlar ile çalışan kısıtlama/ayırma fonksiyonunu; $S$ genelden ayrıştırılarak özel bir konuma getirilen veya özel bir sorumluluğa muhatap kılınan alt kümeyi (husus); $\delta(S)$ ise bu sınırlandırılmış alandaki yapısal açıklığı, darlığı veya giderilmesi gereken ihtiyaç gediğini (hasâsa) temsil eder. Model, kökün hem genelden tecrit edici tahsis boyutunu hem de bünyedeki açık/gedik mahiyetini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/ayet/2:105.md) — يَخْتَصُّ

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.

### [Ali İmran 3:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/ayet/3:74.md) — يَخْتَصُّ

يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Dilediğine rahmetini tahsis eder. Allah, en büyük lütuf sahibidir.

### [Enfal 8:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/ayet/8:25.md) — خَاصَّةً

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Bir de fitneden sakının ki; içinizden yalnız zulmedenlere erişmekle kalmaz. Hem bilin ki; muhakkak Allah azabı şiddetli olandır.

### [Haşr 59:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/ayet/59:9.md) — خَصَاصَةٌ

وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Onlardan önce o diyarı yurt edinmiş ve göğüslerine imanı yerleştirmiş olanlar; kendilerine hicret edip gelenleri severler. Ve onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir çekememezlik duymazlar. Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları, kendilerine tercih ederler. Her kim nefsinin tamahkarlığından korunabilmişse; işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir.
خصاصة elekteki deliklerin adıdır. Bulutun arasındaki gözeneklere ve parmakların arasındaki açıklıklara da denir. Nakıs kenarlardan olan eksiklik iken hasas içindeki gediklerdir. Maddi açıdan da eksiklik içinde olmaya hasas denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد
خص: الخُصُّ: بيتُ يسقفُ بخشبةٍ على هَيئة الأزَج، وجمعه: خِصاصٌ.
وخَصَصْت الشيء خصوصاً، واخْتَصَصتُه.
والخَاصَة، الذي اختصصتَهُ لنفسك.
والخصَاصةُ: سوء الحال.
والخَصاصُ: شبه كوةٍ في قُبَّةٍ ونحوها إذا كان واسعاً قدر الوجه، قال:
وإنْ خَصاصُ ليلهِنَّ استدا
رَكبْنَ من ظَلْمائهِ ما اشتدّا
أخبر أنّهنّ لا يَهَبْنَ الليل، وشبه القَمَرَ بالخَصاص، وبعضٌ يجعل الخَصاص للضيق والواسع، حتى قالوا لخروق المِصْفاةِ: خصاص. وخَصاص المُنْخُل: خُرُوقه، وجمعه: أَخصَّة، ويسمى الغيم: خَصاصةٌ.
وكل خَرقٍ أو خَلَل في سحاب أو منخل يُسَمَّى: خَصاصةً والجميع: خَصاصٌ. والخَصاص: فرج ما بين الأثافي.
صخ: الصّاخّةُ: صَيْحةٌ تَصُخُّ الآذان فتُصِمُّها، ويقال: هي الأمر العظيم، يقال: رماه الله بصاخَّةٍ، أي: بداهيةٍ وأمرٍ عظيم.
والغرابُ يَصُخُّ بِمنْقارِه في دَبَرِ البَعير، أي: يَطْعَنُ فيه.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الصاد**
**خص**: **الخُصُّ**: **الأزَج** heyeti üzere bir tahta ile tavanı örtülen ev; cem‘i: **خِصاصٌ**.
Ve **خَصَصْت** şeyi **خصوصاً**; ve **اخْتَصَصتُه**.
Ve **الخَاصَة**: onu kendin için **اختصصتَهُ** olan (şey/kimse).
Ve **الخصَاصةُ**: hâlin kötülüğü.
Ve **الخَصاصُ**: bir **قُبَّةٍ** ve benzerinde, yüz miktarı geniş olduğunda, bir çeşit küçük pencere gibidir; dedi ki:
وإنْ **خَصاصُ** ليلهِنَّ استدا
رَكبْنَ من ظَلْمائهِ ما اشتدّا
Onların geceyi korkmadıklarını haber verdi; ve ayı **الخَصاص**a benzetti. Ve bazısı **الخَصاص**ı darlık ve genişlik için kılar; hatta **المِصْفاةِ**nin deliklerine: **خصاص** dediler. Ve **خَصاص المُنْخُل**: onun delikleridir; cem‘i: **أَخصَّة**; ve buluta: **خَصاصةٌ** denir.
Ve bulutta veya elekte her bir delik yahut gedik: **خَصاصةً** diye adlandırılır; hepsi: **خَصاصٌ**. Ve **الخَصاص**: **الأثافي** arasındaki açıklık.

**صخ**: **الصّاخّةُ**: kulaklara **تَصُخُّ** edip onları sağır eden bir çığlık; ve denir ki: o, büyük iştir. Denir ki: Allah onu **بصاخَّةٍ** ile attı; yani: bir felâket ve büyük bir iş ile.
Ve karga, devenin arka tarafına gagasıyla **يَصُخُّ** eder; yani: ona saplar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَصَّهُ بالشيء خُصوصاً، وخَصوصِيَّةً والفتحُ أفصحُ، وخِصِّيصي. وقولهم: إنَّما يفعل هذا خُصَّانٌ من الناس، أي خَواصُّ منهم. واخْتَصَّهُ بكذا، أي خَصَّهُ به. والخَاصَّةُ: خلاف العامّة. والخُصُّ: البيتُ من القصب. قال الفَزاريّ:
الخُصُّ فيه تَقَرُّ أَعْيُنُنـاخَيْرٌ من الآجُرِّ والكَمَدِ
والخَصاصَةُ والخَصاصُ: الفقرُ. والخَصاصةُ: الخَلَلُ، والثَقْبُ الصغيرُ. يقال للقمر: بَدا من خَصاصَة الغَيْمِ. ويقال للفُرجِ التي بين الأثافيِّ: خَصاصٌ.

##### Türkçe

Onu şey ile **خَصَّهُ** (tahsis etti) **خُصوصاً** ve **خَصوصِيَّةً** (hususiyet olarak); fetha (ile olanı) daha fasihdir; ve **خِصِّيصي**. Onların sözü: “Şüphesiz bunu ancak insanlardan **خُصَّانٌ** yapar”, yani onlardan **خَواصُّ** (seçkinler). Ve onu bununla **اخْتَصَّهُ**; yani onu onunla **خَصَّهُ**. Ve **الخَاصَّةُ**: **العامّة**’nin zıddı. Ve **الخُصُّ**: kamıştan ev. **الفَزاريّ** dedi ki:
**الخُصُّ** içinde gözlerimiz karar kılar;
tuğla ve kederden daha hayırlıdır.

Ve **الخَصاصَةُ** ve **الخَصاصُ**: fakirlik. Ve **الخَصاصةُ**: gedik ve küçük delik. Aya denir ki: Bulutun **خَصاصَة**’sinden göründü. Ve **الأثافيِّ** arasındaki açıklıklara **خَصاصٌ** denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ص ص
خصّـه بكـذا واختَصّه وخصّصه وأخصه فاختص به وتخصص‏.‏
وله بي خصوص وخصوصية‏.‏
وهـذا خاصتـي وهـم خاصتـي وقد اختصصته لنفسي‏.‏
وعليك بخويصة نفسك‏.‏
وهو يستخص فلاناً ويستخلصه‏.‏
ونظرن من خصاص البيوت‏.‏
وبدا القمر من خصاصة الغيم‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ أصـاب خصاصـة فبـدا كليـلاً كلا وانغسل سائره انغلالا وقال أيضاً‏:‏ وجرت بها الدقعاء هيف كأنما تسح التراب من خصاصات منخل ومـن المجـاز‏:‏ أصابتـه خصاصـة‏:‏ خلـة واختـص الرجـل‏:‏ اختل أي افتقر وشددت خصاصة فلان‏:‏ جبرت فقره‏.‏
وسمعت أهل السراة يقولون‏:‏ رفع الله خصتك‏.‏

##### Türkçe

خ ص ص
**خصّـه** onu bununla ayırdı; **واختَصّه** onu kendine mahsus kıldı; **وخصّصه** onu tahsis etti; **وأخصه** onu daha hususî kıldı; derken **فاختص به** onunla baş başa kaldı / ona mahsus oldu; ve **وتخصص** tahsis edildi / hususîleşti.
Ve onun için bende **خصوص** ve **خصوصية** vardır.
Ve bu benim **خاصتـي**mdir; ve onlar benim **خاصتـي**mdir; ve onu kendim için **اختصصته**.
Ve sana kendi nefsinin **خويصة**si gerekir.
Ve o, falancayı **يستخص** eder ve onu **يستخلصه**.
Ve evlerin **خصاص**ından baktılar.
Ve ay, bulutun **خصاصة**sinden göründü.
Zû’r-Rumme dedi:
Bir **خصاصة** isabet etti de, bütünüyle zayıf göründü; hayır; geri kalanı da büsbütün yıkanmış (gibi) oldu.
Ve yine dedi:
Onunla **الدقعاء** (çorak yer) üzerinde ince yapılı (bir deve) yürüdü; sanki bir eleğin **خصاصات**ından toprağı akıtıyor.
Ve mecazdan: Ona bir **خصاصة** isabet etti: bir ihtiyaç / yoksulluk. Ve **اختـص** adam: bozuldu; yani fakirleşti. Ve falancanın **خصاصة**sini şiddetlendirdim: onun fakirliğini giderdim.
Ve **السراة** ehlinin şöyle dediğini işittim: Allah senin **خصتك**ni yükseltsin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خصّه بالشيء يخُصّه خَصّاً وخُصوصاً وخَصُوصِيّةً وخُصُوصِيّةً، والفتح أَفصح، وخِصِّيصَى وخصّصَه واخْتصّه: أَفْرَدَه به دون غيره. ويقال: اخْتصّ فلانٌ بالأَمر وتخصّصَ له إِذا انفرد، وخَصّ غيرَه واخْتصّه بِبِرِّهِ. ويقال: فلان مُخِصٌّ بفلان أَي خاصّ به وله به خِصِّيّة؛ فأَما قول أَبي زبيد:
إِنّ امرأً خَصّني عَمْداً مَوَدَّتَه،
على التَّنائي، لَعِنْدِي غيرُ مَكْفُور
فإِنه أَراد خَصَّني بمودّته فحذف الحرف وأَوصَل الفعلَ، وقد يجوز أَن يريد خَصَّني لِمَودّته إِيّايَ فيكون كقوله:
وأَغْفِرُ عَوْراءَ الكريمِ ادّخارَه
قال ابن سيده: وإِنما وجّهْناه على هذين الوجهين لأَنا لم نسمع في الكلام خَصَصْته متعدية إِلى مفعولين، والاسم الخَصُوصِيّة والخُصُوصِيّة والخِصِّيّة والخاصّة والخِصِّيصَى، وهي تُمَدُّ وتُقْصر؛ عن كراع، ولا نظير لها إِلا المِكِّيثَى. ويقال: خاصٌّ بيّن الخُصُوصِيّة، وفعلت ذلك بك خِصِّيّةً وخاصّة وخَصُوصيّة وخُصُوصيّة.
والخاصّةُ: خلافُ العامّة. والخاصّة: مَنْ تخُصّه لنفسك. التهذيب: والخاصّة الذي اخْتَصَصْته لنفسك، قال أَبو منصور: خُوَيْصّة. وفي الحديث: بادِروا بالأَعمال سِتّاً الدَّجَّالَ وكذا وكذا وخُوَيصّةَ أَحدِكم، يعني حادثةَ الموتِ التي تَخُصُّ كلَّ إِنسان، وهي تصغير خاصّة وصُغِّرَت لاحتقارها في جَنْب ما بعدها من البَعْث والعَرْض والحِساب، أَي بادِرُوا المَوت واجتهدُوا في العمل، ومعنى المُبادرة بالأَعمال الانْكِماشُ في الأَعمال الصالحة والاهتمامُ بها قبل وقوعها، وفي تأْنيث الست إِشارةٌ إِلى أَنها مصائب. وفي حديث أُم سليم: وخُوَيْصَّتُكَ أَنَسٌ أَي الذي يختصّ بخِدْمتِك وصغّرته لصِغَره يومئذ. وسمع ثعلب يقول: إِذا ذُكر الصالحون فبِخاصّةٍ أَبو بكر، وإِذا ذُكِرَ الأَشْرافُ فبِخاصّةٍ عليٌّ. والخُصَّانُ والخِصَّانُ: كالخاصَّةِ؛ ومنه قولهم: إِنما يفعل هذا خُصّان الناس أَي خواصُّ منهم؛ وأَنشد ابن بري لأَبي قِلابة الهذلي: والقوم أَعْلَمُ هل أَرْمِي وراءَهُم،
إِذ لا يُقاتِل منهم غيرُ خُصّانِ
والإِخْصاصُ: الإِزْراءُ. وخَصَّه بكذا: أَعْطاه شيئاً كثيراً؛ عن ابن الأَعرابي.
والخَصَاصُ: شِبْهُ كَوّةٍ في قُبَّةٍ أَو نحوها إِذا كان واسعاً قدرَ الوَجْه:
وإِنْ خَصَاصُ لَيْلِهِنّ اسْتَدّا،
رَكِبْنَ من ظَلْمائِه ما اشْتَدّا
شبّه القمرَ بالخَصاص الضيّقِ، أَي اسْتَتَر بالغمام، وبعضهم يجعل الخَصَاصَ للواسع والضيّق حتى قالوا لِخُروق المِصْفاة والمُنْخُلِ خَصَاصٌ. وخَصَاصُ المُنْخُل والباب والبُرْقُع وغيرِه: خَلَلُه، واحدته خَصَاصة؛ وكذلك كلُّ خَلَلٍ وخَرْق يكون في السحاب، ويُجْمع خَصاصَاتٍ؛ ومنه قول الشاعر:
مِنْ خَصاصاتِ مُنْخُل
وربما سمي الغيمُ نفسُه خَصاصةً. ويقال للقمر: بَدَا من خَصاصَةِ الغيم. والخَصَاصُ: الفُرَجُ بين الأَثافِيّ والأَصابع؛ وأَنشد ابن بري للأَشعري الجُعْفِيِّ:
إِلاَّ رَواكِدَ بَيْنَهُنّ خَصَاصَةٌ،
سُفْع المَناكِب، كلّهنّ قد اصْطَلى
والخَصَاصُ أَيضاً: الفُرَج التي بين قُذَذِ السهم؛ عن ابن الأَعرابي. والخَصَاصةُ والخَصَاصاءُ والخَصَاصُ: الفقرُ وسوءُ الحال والخَلّة والحاجة؛ وأَنشد ابن بري للكميت:
إِليه مَوارِدُ أَهل الخَصَاص،
ومنْ عِنْده الصَّدَرُ المُبْجِل
وفي حديث فضالة: كان يَخِرُّ رِجالٌ مِنْ قامتِهم في الصلاة من الخَصَاصة أَي الجوع، وأَصلُها الفقر والحاجة إِلى الشيء. وفي التنزيل العزيز: ويُؤْثِرُون على أَنْفُسِهم ولو كان بهم خَصَاصةٌ؛ وأَصل ذلك في الفُرْجة أَو الخَلّة لأَن الشيء إِذا انْفرج وَهَى واخْتَلّ. وذَوُو الخَصَاصة: ذَوُو الخَلّة والفقر. والخَصَاصةُ: الخَلَل والثَّقْبُ الصغير. وصدَرَت الإِبل وبها خَصاصةٌ إِذا لم تَرْوَ، وصدَرت بعطشها، وكذلك الرجل إِذا لم يَشْبَع من الطعام، وكلُّ ذلك من معنى الخَصَاصة التي هي الفُرْجة والخَلَّة.
والخُصَاصةُ من الكَرْم: الغُصْن إِذا لم يَرْوَ وخرج منه الحبّ متفرقاً ضعيفاً. والخُصَاصةُ: ما يبقى في الكرم بعد قِطافه العُنَيْقِيدُ الصغيرُ ههنا وآخر ههنا، والجمع الخُصَاصُ، وهو النَّبْذ القليل؛ قال أَبو منصور: ويقال له من عُذوق النخل الشِّمِلُّ والشَّمالِيلُ، وقال أَبو حنيفة: هي الخَصَاصة، والجمع خَصَاصٌ، كلاهما بالفتح.
وشهرٌ خِصٌ أَي ناقص.
والخُصُّ: بَيْتٌ من شجر أَو قَصَبٍ، وقيل: الخُصّ البيت الذي يُسَقَّفُ عليه بخشبة على هيئة الأَزَجِ، والجمع أَخْصَاصٌ وخِصَاص، وقيل في جمعه خُصُوص، سمي بذلك لأَنه يُرَى ما فيه من خَصاصةٍ أَي فُرْجةٍ، وفي التهذيب: سمي خُصّاً لما فيه من الخَصَاصِ، وهي التَّفارِيجُ الضيّقة. وفي الحديث: أَن أَعرابيّاً أَتى باب النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، فأَلْقَمَ عَينَه خَصَاصةَ الباب أَي فُرجَتَه. وحانوتُ الخَمّارِ يُسمى خُصّاً؛ ومنه قول امرئ القيس:
كأَنَّ التِّجَارَ أَصْعَدُوا بِسَبِيئةٍ
من الخُصِّ، حتى أَنزَلوها على يُسْرِ
الجوهري: والخُصُّ البيت من القصب؛ قال الفزاريّ:
الخُصُّ فيه تَقَرُّ أَعْيُنُنا
خَيرٌ من الآجُرِّ والكَمَدِ
وفي الحديث: أَنه مر بعبد اللّه بن عمرو وهو يُصْلِح خُصّاً له.

##### Türkçe

**خصّه** şey ile, onu **يخُصّه** **خَصّاً** ve **خُصوصاً** ve **خَصُوصِيّةً** ve **خُصُوصِيّةً** (diye) **خصّ** etti; fetha (ile olanı) daha fasihdir; ve **خِصِّيصَى** ve **خصّصَه** ve **اخْتصّه**: onu, başkası olmaksızın onunla tek kıldı. Ve denilir:
**اخْتصّ** falan kimse iş ile ve ona **تخصّصَ** ettiğinde, (yani) tek kaldığında; ve başkasını **خَصّ** etti ve onu **اخْتصّه** kendi iyiliğiyle. Ve denilir: falan kimse falan kimse ile **مُخِصٌّ**dur; yani ona mahsustur ve onunla ona ait bir **خِصِّيّة** vardır; şu var ki Ebû Zübeyd’in sözü:
إِنّ امرأً خَصّني عَمْداً مَوَدَّتَه،
على التَّنائي، لَعِنْدِي غيرُ مَكْفُور
Şüphesiz o, **خَصَّني بمودّته** (yani sevgisiyle beni tahsis etti) demek istedi; harfi hazfetti ve fiili (harfsiz) ulaştırdı; ve caiz olur ki, **خَصَّني لِمَودّته إِيّايَ** (yani beni sevmesine) demek istemiş olsun; böylece şu sözü gibi olur:
وأَغْفِرُ عَوْراءَ الكريمِ ادّخارَه
İbn Sîde dedi: Biz onu ancak bu iki vecih üzere yönelttik; çünkü sözde **خَصَصْته**’yi iki mef’ûle müteaddî olarak işitmedik. İsim: **الخَصُوصِيّة** ve **الخُصُوصِيّة** ve **الخِصِّيّة** ve **الخاصّة** ve **الخِصِّيصَى**’dır; ve o uzatılır ve kısaltılır; Kırâ‘dan (naklen). Ona benzer yoktur; ancak **المِكِّيثَى** (vardır). Ve denilir: **خاصٌّ** (özel), **بيّن الخُصُوصِيّة** (hususiyeti açık). Ve bunu seninle **خِصِّيّةً** ve **خاصّة** ve **خَصُوصيّة** ve **خُصُوصيّة** olarak yaptım.

**والخاصّةُ**: **العامّة**’nin zıddıdır. Ve **الخاصّة**: kendin için onu tahsis ettiğin kimsedir. **التهذيب**: **الخاصّة** kendin için **اخْتَصَصْته** ettiğindir. Ebû Mansûr dedi: **خُوَيْصّة**. Hadiste: “Amellere altı şeyden önce koşun: **الدَّجَّالَ** ve şöyle şöyle ve her birinizin **خُوَيصّةَ**si”; yani her insanı tahsis eden ölüm olayı; ve o, **خاصّة**’nin küçültmesidir; ve ondan sonra gelen diriltme, arz ve hesap yanında onu küçümsemek için küçültülmüştür; yani ölüme koşun ve amelde gayret edin. Amellere koşmanın manası: vukuundan önce salih amellerde toparlanmak ve onlarla ilgilenmektir. Altının müennes getirilmesinde, onların musibetler olduğuna işaret vardır. Ümmü Süleym hadîsinde: “Senin **خُوَيْصَّتُكَ** (hususînin) Enes’tir”; yani hizmetinle ihtisas eden (kimsedir); ve o günkü küçüklüğünden dolayı onu küçülttü. Sa‘leb’in şöyle dediği işitildi: Salihler zikredildiğinde, özellikle Ebû Bekir; eşraflar zikredildiğinde, özellikle Ali.

**والخُصَّانُ** ve **الخِصَّانُ**: **الخاصَّة** gibidir; ondan (olarak) onların sözü: “Bunu ancak insanların **خُصّان**ı yapar”; yani onlardan seçkinler. İbn Berrî, Ebû Kılâbe el-Hüzelî için inşad etti:
والقوم أَعْلَمُ هل أَرْمِي وراءَهُم،
إِذ لا يُقاتِل منهم غيرُ خُصّانِ
**والإِخْصاصُ**: aşağılamadır. Ve **خَصَّه بكذا**: ona çokça bir şey verdi; İbnü’l-A‘râbî’den (naklen).

**والخَصَاصُ**: bir kubbede veya benzerinde, yüz miktarı geniş olduğunda, bir pencereciğe benzer (açıklık)tır:
وإِنْ خَصَاصُ لَيْلِهِنّ اسْتَدّا،
رَكِبْنَ من ظَلْمائِه ما اشْتَدّا
Ayı dar **الخَصاص**a benzetti; yani bulutla gizlendi. Bazıları **الخَصَاص**ı geniş ve dar için (birden) kılar; hatta süzgecin ve eleğin deliklerine **خَصَاصٌ** dediler. Ve **خَصَاصُ** eleğin, kapının, burka‘ın ve başkasının: onun aralığıdır; bir tanesi **خَصَاصة**’dir. Ve aynı şekilde bulutta bulunan her aralık ve yırtık; ve **خَصاصَاتٍ** olarak cem‘ olunur; şairin sözü ondandır:
مِنْ خَصاصاتِ مُنْخُل
Ve bazen bulutun kendisine **خَصاصةً** adı verildi. Ve aya denilir: Bulutun **خَصاصَةِ**sinden göründü.

**والخَصَاصُ**: **الأَثافِيّ** ile parmaklar arasındaki boşluklardır; İbn Berrî, el-Eş‘arî el-Cu‘fî için inşad etti:
إِلاَّ رَواكِدَ بَيْنَهُنّ خَصَاصَةٌ،
سُفْع المَناكِب، كلّهنّ قد اصْطَلى
Ve **الخَصَاصُ** ayrıca: okun tüyleri (**قُذَذ**) arasındaki boşluklardır; İbnü’l-A‘râbî’den (naklen).

**والخَصَاصةُ** ve **الخَصَاصاءُ** ve **الخَصَاصُ**: fakirlik, halin kötülüğü, yoksunluk ve ihtiyaçtır; İbn Berrî, Kümeyt için inşad etti:
إِليه مَوارِدُ أَهل الخَصَاص،
ومنْ عِنْده الصَّدَرُ المُبْجِل
Fudâle hadîsinde: “Namazda, boylarının doğruluğundan (dolayı) erkekler **الخَصَاصة**’den (yani açlıktan) düşerdi”; aslı, fakirlik ve şeye ihtiyaçtır. Aziz tenzilde: “Ve kendilerinde **خَصَاصةٌ** olsa bile, kendilerine tercih ederler”; bunun aslı, aralık veya gediktir; çünkü şey yarılınca zayıflar ve bozulur. **وذَوُو الخَصَاصة**: yoksunluk ve fakirlik sahipleridir. Ve **الخَصَاصةُ**: küçük gedik ve küçük deliktir. Develer, kendilerinde **خَصاصةٌ** olduğu halde döndüler; yani kanmadılar ve susuzluklarıyla döndüler; aynı şekilde adam, yemekten doymadığında; bütün bunlar, aralık ve gedik olan **الخَصَاصة** manasındandır.

**والخُصَاصةُ** üzüm asmasından: sulanmadığında ve ondan tane dağınık, zayıf çıktığında dal (demektir). Ve **الخُصَاصةُ**: asma, salkımı toplandıktan sonra onda kalan; burada küçük bir salkım, orada bir başkası; cem‘i **الخُصَاصُ**tur; ve o az bir atıktır. Ebû Mansûr dedi: Hurma salkımlarından ona **الشِّمِلُّ** ve **الشَّمالِيلُ** denilir. Ebû Hanîfe dedi: O **الخَصَاصة**’dır; cem‘i **خَصَاصٌ**tur; ikisi de fetha iledir.

Ve **شهرٌ خِصٌ**: yani eksik (ay).

**والخُصُّ**: ağaçtan veya kamıştan bir evdir. Ve denildi: **الخُصّ**; üzerine kemer biçiminde bir ağaçla tavan yapılan evdir. Cem‘i **أَخْصَاصٌ** ve **خِصَاص**tır. Ve denildi ki cem‘inde **خُصُوص** (da vardır). Ona bu ad verildi; çünkü içinde olan **خَصاصةٍ** (yani bir aralık) görülür. **التهذيب**’de: İçinde bulunan **الخَصَاصِ** sebebiyle ona **خُصّاً** adı verildi; o da dar yarıklardır. Hadiste: Bir bedevî, Peygamber’in kapısına geldi—Allah ona salât ve selâm etsin—ve gözünü kapının **خَصَاصةَ**sine, yani aralığına dayadı. Şarapçının dükkânına **خُصّاً** denilir; İmru’ul-Kays’ın sözü ondandır:
كأَنَّ التِّجَارَ أَصْعَدُوا بِسَبِيئةٍ
من الخُصِّ، حتى أَنزَلوها على يُسْرِ
Cevherî: **الخُصُّ** kamıştan evdir. Fezârî dedi:
الخُصُّ فيه تَقَرُّ أَعْيُنُنا
خَيرٌ من الآجُرِّ والكَمَدِ
Hadiste: Abdullah b. Amr’a uğradı; o, kendisine ait bir **خُصّاً**ı onarıyordu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ص ص * * خَصَّهُ * بالشيء * خُصُوصا * و * خَصوصيَّةً * بضم الخاء وفتحها والفتح أفصح و * اخْتَصَّهُ * بكذا خصه به و * الخَاصَّةُ * ضد العامة و * الخُصُّ * البيت من القصب و * الخَصَاصَةُ * و * الخَصَاصُ * الفقر

##### Türkçe

* خ ص ص * **خَصَّهُ** şey ile **خُصُوصا** ve **خَصوصيَّةً** olarak; **الخاء**’ın zammesiyle ve fethasıyla; fetih daha fasihdir. Ve **اخْتَصَّهُ** bunu ile: onu bununla **خصه** etti. Ve **الخَاصَّةُ** genelin zıddıdır. Ve **الخُصُّ** kamıştan evdir. Ve **الخَصَاصَةُ** ve **الخَصَاصُ** fakirliktir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خصه بالشيء، يخصه خصا وخصوصا، بالفتح فيهما، ويضم الثاني، وخصوصية، بالضم ويفتح، والفتح أفصح، كما نقله الجوهري، وبه جزم الفناري في حاشية المطول، وهو الذي في الفصيح وشروحه، وكلام المصنف ظاهره أن الضم أفصح، والفتح لغة، ولذا قال بعضهم: ولو قال: ويضم، لوافق كلام الجمهور، وسلم من المؤاخذة، ثم قالوا: الياء فيها إذا فتحت للنسبة، فهي ياء المصدرية كالفاعلية والمفعولية، بناء على خصوص فعول للمبالغة في التخصيص، وإذا ضمت، فهي للمبالغة، كألمعي وأحمري، قال شيخنا: وعندي في ذلك نظر، ويقدح فيه أنهم حكوا في الياء التخفيف، بل قيل: هو الأكثر، ليوافق الياءات اللاحقة بالمصادر، كالكراهية والعلانية، وخصيصي، بالكسر والقصر، وهو الفصيح المشهور، وعليه اقتصر القالي في المقصور والممدود، ويمد، عن كراع وابن الأعرابي، ولا نظير لها إلا المكيثي، وهذه مسألة وقع فيها النزاع بين الحافظين: الأسيوطي والسخاوي، حتى ألف الأول فيها رسالة مستقلة، وخصية، بالفتح، وضبطه الصاغاني بالضم، وتخصة، كتحلة، عن ابن عباد: فضله دون غيره، وميزه. ويقال: الخصوصية والخصية والخاصة أسماء مصادر. وفي البصائر: الخصوص: التفرد ببعض الشيء مما لا تشاركه فيه الجملة. وخصه بالود كذلك، إذا فضله دون غيره، فأما قول أبي زبيد:
  إن امرأ خصني عمدا مودتهعلى التنائي لعندي غير مكفور فإنه أراد خصني بمودته، فحذف الحرف، وأوصل الفعل، وقد يجوز أن يريد: خصني لمودته إياي، قال ابن سيده: وإنما وجهناه على هذين الوجهين، لأنا لم نسمع في الكلام خصصته متعدية إلى مفعولين. والخاص، والخاصة: ضد العام والعامة، وهو من تخصه لنفسك، وفي التهذيب: والخاصة: الذي اختصصته لنفسك. وسمع ثعلب يقول: إذا ذكر الصالحون فبخاصة أبو بكر، وإذا ذكر الأشراف فبخاصة علي. والخصان، بالكسر والضم: الخواص، ومنه قولهم: إنما يفعل هذا خصان الناس، أي خواص منهم، وأنشد ابن بري لأبي قلابة الهذلي:
  والقوم أعلم هل أرمي وراءهمإذ لا يقاتل منهم غير خصان وفي الحديث عليك بخويصة نفسك: الخويصة: تصغير الخاصة، وأصله خويصصة قال الزمخشري: ياؤها ساكنة، لأن ياء التصغير لا تتحرك. ومثلها أصيم ومديق في تصغير أصم ومدق، والذي جوز فيها وفي نظائرها التقاء الساكنين أن الأول حرف اللين والثاني مدغم، نقله الصاغاني، وفي حديث آخر: بادروا بالأعمال ستا: الدجال وكذا وكذا وخويصة أحدكم يعني حادثة الموت التي تخص كل إنسان. وصغرت لاحتقارها في جنب ما بعدها من البعث والعرض والحساب، أي بادروا الموت واجتهدوا في العمل. وفي حديث أم سليم: وخويصتك أنس أي الذي يختص بخدمتك. وصغرته لصغره يومئذ. والخصاص، والخصاصة، والخصاصاء، بفتحهن، الأخيرة عن ابن دريد: الفقر وسوء الحال، والخلة والحاجة، وهو مجاز، وأنشد ابن بري للكميت:

  إليه موارد أهل الخصاص                      ومن عنده الصدر المبجل وفي التنزيل العزيز: ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة. وأصل ذلك الفرجة أو الخلة؛ لأن الشئ إذا انفرج وهي واختل، وذوو الخصاصة: ذوو الخلة والفقر، وقد خصصت يا رجل، بالكسر، نقله الصاغاني عن الفراء. والخصاص والخصاصة: الخلل في الثغر، أو كل خلل وخرق في باب ومنخل وبرقع ونحوه، كسحاب ومصفاة وغيرهما، والجمع خصاصات، ومنه قول الشاعر: من خصاصات منخل. ويقال للقمر: بدا من خصاصة الغيم. أو الخصاصة: الثقب الصغير، ويقال: إن الخصاص شبه كوة في قبة أو نحوها إذا كان واسعا قدر الوجه، وبعضهم يجعل الخصاص للواسع والضيق. وقيل الخصاص: الفرج بين الأثافي والأصابع، وأنشد ابن بري للأسعر الجعفي:
  إلا رواكد بينهـن خـصـاصة                      سفع المناكب كلهن قد اصطلى والخصاصة، بالضم: ما يبقى في الكرم بعد قطافه، العنيقيد الصغير ها هنا وآخر ها هنا، وهو النبذ اليسير، أي القليل، ج خصاص. قال أبو منصور: يقال: له من عذوق النخل الشمل والشماليل، وقال أبو حنيفة: هي الخصاصة والجمع خصاص، كلاهما بالفتح. والخص، بالضم: البيت من القصب، نقله الجوهري، وأنشد للفزاري:
  الخص فيه تقر أعيننـا                      خير من الآجر والكمد وزاد غيره: أو من شجر. وهو البيت يسقف عليه بخشبة، كالأزج، ج: خصاص وخصوص وأخصاص، سمي بذلك لأنه يرى ما فيه من خصاصه، أي فرجه، وفي التهذيب: سمي خصا لما فيه من الخصاص، وهي التفاريج الضيقة. والخص: حانوت الخمار وإن لم يكن من قصب، ومنه قول امرئ القيس:
  كأن التجار أصعـدوا بـسـبـيئة                      من الخص حتى أنزلوها على يسر ويروى: أسر، وقال الأصمعي: الخص: كربق مبني، وهو الحانوت. وقال أبو عبيدة: الخص: بلد جيد الخمر، بالشام، وأسر: بلد من الحزن، وكان امرؤ القيس يكون بالحزن، والحزن: من بلاد بني يربوع. وفي عبارة المصنف، رحمه الله تعالى، محل تأمل، وكأنه سقط منها لفظ بلد، فتأمل. والخص، بالكسر: الناقص، يقال: شهر خص، أي ناقص. والإخصاص: الإزراء بالشيء. وخصى كربى: ة، كبيرة ببغداد في طرف دجيل منها محمد بن علي بن محمد بن المهند الخصي الحريمي السقاء، عن أبي القاسم ابن الحصين. وابنه علي بن محمد عن سعيد بن البناء. وخصي: ة أخرى شرقي الموصل أهلها جمالون، والمشهور فيها: خصة. والخصوص، بالضم: ع، بالكوفة تنسب إليه الدنان الخصية، على غير قياس، وقيل: موضع بالحيرة، وبه فسر قول عدي بن زيد العبادي:
  أبلغ خليلي عبـد هـنـد فـلا                      زلت قريبا من سواد الخصوص

  والخصوص: ة، بمصر بعين شمس، من الشرقية، ومنها الشريف الخصوصي المحدث، له ذكر في كتاب استجلاب ارتقاء الغرف، للسخاوي. والخصوص: ة، من كورة أسيوط. والخصوص: ة، أخرى بالشرقية، وهي خصوص السعادة بمصر، ولها عدة كفور، منها الرومية، ومن إحداها أثير الدين محمد بن عمر بن محمد بن أبي بكر بن محمد الشافعي الخصوصي، ولد في نيف وستين وسبعمائة، وسمع على التنوخي وابن الملقن والبلقيني والعراقي والهيتمي وابن خلدون، مات بالشام سنة 843. والخصوص: ع بالبادية وهو الذي مر ذكره أنه بالحيرة بالقرب من الكوفة، وفسر به قول عدي بن زيد. والتخصيص: ضد التعميم، وهو التفرد بالشيء مما لا تشاركه فيه الجملة، وبه كنى عبد الوهاب بن يوسف الوفائي أبا التخصيص، من المتأخرين، وهو جد خاتمة بني الوفاء محمد أبي هادي بن عبد الفتاح، نفعنا الله بهم. والتخصيص أيضا: أخذ الغلام قصبة فيها نار يلوح بها لاعبا، نقله الصاغاني. واختصه بالشيء اختصاصا: خصه به فاختص وتخصص، لازم متعد، ويقال: اختص فلان بالأمر، وتخصص له، إذا انفرد. ومما يستدرك عليه: يقال: أخصه فهو مخص به، أي خاص. وخصصه فتخصص. وخصه بكذا: أعطاه شيئا كثيرا، عن ابن الأعرابي. والخصاصة: الغيم نفسه. والخصاصة أيضا: الفرج التي بين قذذ السهم، عن ابن الأعرابي. والخصاصة: العطش والجوع، ويقال: صدرت الإبل وبها خصاصة، إذا لم ترو وصدرت بعطشها، وكذلك الرجل إذا لم يشبع من الطعام، وكل ذلك من المجاز. والخصاصة من الكرم: الغصن إذا لم يرو وخرج منه الحب متفرقا ضعيفا. ويقال: هو يستخص فلانا، ويستخلصه. ومن المجاز: اختص الرجل: اختل، أي افتقر. وسددت خصاصة فلان، بالضم، أي جبرت فقره، كما في الأساس. وبشير بن معبد بن شراحيل، عرف بابن الخصاصية، وهي أمه، واسمها مارية، صحابي من أهل الصفة. قلت: وهي منسوبة إلى خصاص، واسمه اللات بن عمرو بن كعب بن الغطريف الأصغر، بطن من الأزد. وقال ابن الأعرابي: هند بنت الخص، وبنت الخس، يقالان معا، وقد تقدم في السين. وقاسم الخصاص: محدث روى عن نصر بن علي الجهضمي، وعنه ابن مجاهد. وهارون الخصاص، عن مصعب ابن سعد. ومحمد بن عمر الخصاص الواسطي حدث في حدود العشرين والستمائة. والخاص واد من أودية خيبر. ويزد خاص: مدينة بالعجم. وخاص، من قرى خوارزم. ومنها أبو الفضل المؤيد بن الموفق. والخاصي: شارح الكلم النوابغ للزمخشري. والأخصاص، بالفتح: قرية بمصر، وقد وردتها. والخاصة: لقب الأمير أبي الحسن فائق بن عبد الله الأندلسي، الرومي، لاختصاصه بالسلطان الأمير السيد أبي صالح منصور بن نوح، والي خراسان، سمع بمرو، وببخارا، وبالكوفة، وروى عنه الحافظان: أبو عبد الله بن البيع، وابن غنجار، وتوفي ببخارا سنة 389. وخاوص بضم الواو: قرية فوق سمرقند، منها أبو بكر محمد ابن أبي بكر الخاوصي الخطيب، حدث بسمرقند عن أبي الحسن المطهري، وعنه

  أبو حفص النسفي.بو حفص النسفي.

##### Türkçe

**خصه** şeyiyle; onu **خصا** ve **خصوصا** ile (ikisi de fetha ile), ve ikincisi damme ile de gelir; ve **خصوصية** (damme ile; fetha ile de gelir; fetha daha fasîhtir), Cevherî’nin naklettiği üzere; ve Fennârî **حاشية المطول**’de bununla kesin hüküm vermiştir; ve bu, **الفصيح**’te ve şerhlerinde olandır. Musannifin sözü ise zahiri itibarıyla dammenin daha fasîh, fethanın ise bir lugat olduğunu gösterir; bundan dolayı bazıları dedi ki: “Eğer ‘ve damme ile gelir’ deseydi, cumhurun sözüne uygun olurdu ve kınanmaktan selâmette kalırdı.” Sonra dediler ki: onda **الياء** fetha ile olursa nisbet içindir; o, **الفاعلية** ve **المفعولية** gibi masdariyye **ياء**’sıdır; **خصوص**’un tahsîste mübalağa için **فعول** olduğu esasına binaen. Dammeli olursa, mübalağa içindir; **ألمعي** ve **أحمري** gibi. Şeyhimiz dedi ki: “Bende bunda bir nazar vardır; ve buna, onların **الياء**’da tahfîfi rivayet etmeleri, hatta ‘o daha çoktur’ denmesi, masdarlara lâhik olan **ياء**’lara uygun olsun diye, **الكراهية** ve **العلانية** gibi, zarar verir.” Ve **خصيصي** (kesra ve kasr ile); o fasîh meşhurdur; ve Kālî **المقصور والممدود**’da bununla yetindi. Ve med edilir; Kurâ‘ ve İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onun benzeri yoktur, ancak **المكيثي**. Bu, iki hâfız arasında ihtilâfın vuku bulduğu bir meseledir: Süyûtî ve Sehâvî; ta ki birincisi onda müstakil bir risale telif etti. Ve **خصية** (fetha ile); Sâgānî onu damme ile ضبط etti. Ve **تخصة** ( **تحلة** gibi); İbn Abbâd’dan: “Onu başkası dışında üstün kıldı ve ayırdı.” Denir ki: **الخصوصية** ve **الخصية** ve **الخاصة** masdar isimleridir. **البصائر**’de: **الخصوص**: “Bütünün kendisiyle ortak olmadığı şeyin bir kısmıyla tek başına kalmak.” Ve onu sevgiyle de **خصه**; yani onu başkası dışında üstün kıldı. Ebû Zübeyd’in sözüne gelince:

  إن امرأ خصني عمدا مودتهعلى التنائي لعندي غير مكفور

o, “beni sevgisiyle **خصني**”yi kastetmiştir; harfi hazfetti ve fiili ulaştırdı. Ve caizdir ki “beni sevmesi için, yani bana olan sevgisi için **خصني**”yi kastetsin. İbn Sîde dedi ki: “Biz onu ancak bu iki vecih üzere yönelttik; çünkü sözde **خصصته**’yi iki mef‘ûle müteaddî olarak işitmedik.” Ve **الخاص** ve **الخاصة**: **العام** ve **العامة**’nin zıddıdır; o, kendin için **تخصه** ettiğindir. **التهذيب**’de: “**الخاصة**: kendin için **اختصصته** ettiğin.” Sa‘leb’in şöyle dediğini işitti: “Salihler zikredilince, özellikle Ebû Bekir; eşraf zikredilince, özellikle Ali.” Ve **الخصان** (kesra ve damme ile): **الخواص**; ve ondan onların sözü: “Bunu ancak insanların **خصان**’ı yapar”; yani onlardan havass. İbn Berrî, Ebû Kilâbe el-Hüzelî için inşad etti:

  والقوم أعلم هل أرمي وراءهمإذ لا يقاتل منهم غير خصان

Hadiste: “Sana kendi nefsinin **خويصة**’sı gerekir.” **الخويصة**: **الخاصة**’nın tasğîridir; aslı **خويصصة**’dır. Zemahşerî dedi ki: “Onun **ياء**’sı sâkindir; çünkü tasğîr **ياء**’sı harekete girmez.” Ve onun benzeri: **أصيم** ve **مديق**, **أصم** ve **مدق**’ın tasğîrinde. Onda ve benzerlerinde iki sâkinin birleşmesini caiz gören şudur: birincisi lîn harfidir, ikincisi idğamlıdır; Sâgānî nakletti. Ve başka bir hadiste: “Amellerle altıya karşı acele edin: Deccâl ve şöyle şöyle ve her birinizin **خويصة**’sı”; yani her insana mahsus olan ölüm hâdisesi. Ve o, ondan sonra gelecek olan ba‘s, arz ve hesap yanında hakir görülsün diye tasğîr edildi; yani ölüme acele edin ve amelde gayret edin. Ümmü Süleym hadîsinde: “Ve senin **خويصتك** Enes”; yani hizmetinle ihtisas eden kimse. Ve onu, o gün küçük olduğundan tasğîr etti. Ve **الخصاص** ve **الخصاصة** ve **الخصاصاء** (hepsi fetha ile); sonuncusu İbn Düreyd’den: fakirlik ve hâlin kötülüğü; ve **الخلة** ve ihtiyaç; ve o mecazdır. İbn Berrî, Kümeyt için inşad etti:

  إليه موارد أهل الخصاص                      ومن عنده الصدر المبجل

Aziz tenzilde: “Kendilerinde **خصاصة** olsa bile onları kendilerine tercih ederler.” Bunun aslı, gedik yahut **الخلة**’dir; çünkü şey yarılınca ve o gedikleşince bozulur. Ve **ذوو الخصاصة**: **ذوو الخلة** ve fakirlik sahipleri. “Ey adam, **خصصت** oldun” (kesra ile); Sâgānî, Ferrâ’dan nakletti. Ve **الخصاص** ve **الخصاصة**: dişteki gedik; yahut kapıda, elekte, peçede ve benzerinde her gedik ve yırtık; **سحاب** ve **مصفاة** ve başkaları gibi. Çoğulu **خصاصات**. Ondan şairin sözü: “**من خصاصات منخل**.” Ve aya denir: “Bulutun **خصاصة**’sından göründü.” Yahut **الخصاصة**: küçük delik. Ve denir ki: **الخصاص** kubbede yahut benzerinde, geniş olup yüz miktarı olunca, bir çeşit küçük pencere gibidir; bazıları **الخصاص**’ı genişe ve darsa yapar. Ve denildi: **الخصاص**: **الأثافي** ile parmaklar arasındaki aralık. İbn Berrî, el-Es‘ar el-Cu‘fî için inşad etti:

  إلا رواكد بينهـن خـصـاصة                      سفع المناكب كلهن قد اصطلى

Ve **الخصاصة** (damme ile): asma(da) koparıldıktan sonra kalan şey; burada küçük bir salkımcık, orada başka bir salkımcık; o, az atıktır; yani az. Çoğulu **خصاص**. Ebû Mansûr dedi ki: “Denir ki: onun hurma salkımlarından **الشمل** ve **الشماليل** vardır.” Ebû Hanîfe dedi ki: “O, **الخصاصة**’dır; çoğulu **خصاص**; ikisi de fetha iledir.” Ve **الخص** (damme ile): kamıştan ev; Cevherî nakletti. Fezârî için inşad etti:

  الخص فيه تقر أعيننـا                      خير من الآجر والكمد

Başkası artırdı: “yahut ağaçtan.” O, üzerine bir kirişle tavan yapılan evdir; **الأزج** gibi. Çoğulu: **خصاص** ve **خصوص** ve **أخصاص**. Ona bu ad verildi; çünkü içindekiler onun **خصاص**’ından, yani gediklerinden görülür. **التهذيب**’de: “Ona **خص** denildi; çünkü onda **الخصاص** vardır; o da dar yarıklardır.” Ve **الخص**: meyhanecinin dükkânı; kamıştan olmasa bile. Ondan İmruü’l-Kays’ın sözü:

  كأن التجار أصعـدوا بـسـبـيئة                      من الخص حتى أنزلوها على يسر

Ve rivayet olunur: **أسر**. Asma‘î dedi ki: “**الخص**: kerpiç gibi yapılmış bir bina; o dükkândır.” Ebû Ubeyde dedi ki: “**الخص**: Şam’da şarabı iyi bir beldedir.” Ve **أسر**: **الحزن**’den bir beldedir. İmruü’l-Kays **الحزن**’de olurdu; ve **الحزن**: Benî Yerbû‘ beldelerindendir. Musannifin ibaresinde—Allah ona rahmet etsin—düşünme yeri vardır; sanki ondan **بلد** lafzı düşmüştür; düşün. Ve **الخص** (kesra ile): eksik; denir ki: **شهر خص**; yani eksik. Ve **الإخصاص**: şeye karşı küçültme. Ve **خصى كربى**: ( **ة** ); Bağdat’ta, Dicle’nin bir tarafında büyük (bir yer); ondan Muhammed b. Ali b. Muhammed b. el-Mühenned **الخصي الحريمي السقاء**, Ebû’l-Kāsım İbnü’l-Hasîn’den. Ve onun oğlu Ali b. Muhammed, Saîd b. el-Bennâ’dan. Ve **خصي**: ( **ة** ) başka bir yer; Musul’un doğusunda; ahalisi deveci(ler)dir; ve onda meşhur olan: **خصة**. Ve **الخصوص** (damme ile): ( **ع** ); Kûfe’de; ona **الدنان الخصية** nisbet edilir; kıyasa aykırı olarak. Ve denildi: Hîre’de bir mevki‘dir; ve onunla Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî’nin sözü tefsir edildi:

  أبلغ خليلي عبـد هـنـد فـلا                      زلت قريبا من سواد الخصوص

Ve **الخصوص**: **ة**; Mısır’da Ayn Şems’te, Şarkiyye’dendir; ondan da şerif **الخصوصي** muhaddis vardır; onun zikri Sehâvî’nin **استجلاب ارتقاء الغرف** kitabındadır. Ve **الخصوص**: **ة**; Asyût kûrasındandır. Ve **الخصوص**: **ة**; Şarkiyye’de başka (bir yer)dir; o, Mısır’da **خصوص السعادة**’dır; onun birkaç **كفور**’u vardır; onlardan **الرومية**’dir; ve onlardan birinden: Eş-Şâfiî **الخصوصي** Muhammed b. Ömer b. Muhammed b. Ebî Bekr b. Muhammed, “Eserü’d-dîn”; yedi yüz altmış küsur yılında doğdu; ve Tenuhî, İbnü’l-Mülakkın, Belkînî, Irâkî, Heytemî ve İbn Haldûn’dan semâ etti; Şam’da 843 yılında öldü. Ve **الخصوص**: **ع**; bâdiyededir; o, zikri geçtiği üzere Hîre’de, Kûfe’nin yakınındadır; ve Adî b. Zeyd’in sözü onunla tefsir edildi. Ve **التخصيص**: **التعميم**’in zıddıdır; o, bütünü(n) kendisiyle ortak olmadığı şeyden bir şey ile tek başına kalmaktır; ve onunla, müteahhirînden Abdülvehhâb b. Yûsuf el-Vefâî, Ebû **التخصيص** künyelendi; o, Benî’l-Vefâ’nın hâtemesi Muhammed Ebû Hâdî b. Abdülfettâh’ın dedesidir; Allah bizi onlarla faydalandırsın. Ve **التخصيص** ayrıca: oğlanın, içinde ateş bulunan bir kamışı alıp onunla oynayarak parlatmasıdır; Sâgânî onu nakletti. Ve onu bir şey ile **اختصاصا** **اختصه**: onu onunla tahsis etti; böylece o **اختص** ve **تخصص** etti; lâzım, müteaddî; ve denir: falan, iş ile **اختص** etti ve ona **تخصص** etti; tek başına kaldığı zaman. Ve ona istidrâk olunanlardandır: denir: onu **أخصه**; o da onunla **مخص**’tur; yani **خاص**. Ve onu **خصصه**; böylece o **تخصص** etti. Ve onu bununla **خصه**: ona çokça bir şey verdi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الخصاصة**: bulutun kendisidir. Ve **الخصاصة** ayrıca: okun tüyleri arasındaki yarık; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الخصاصة**: susuzluk ve açlıktır; ve denir: develer, kendilerinde **خصاصة** olduğu halde döndüler; yani kanmadılar ve susuzluklarıyla döndüler; aynı şekilde adam, yemekten doymadığı zaman; bütün bunlar mecazdandır. Ve keremden **الخصاصة**: dal, sulanmadığı ve ondan tane dağınık, zayıf çıktığı zaman. Ve denir: o, falanı **يستخص** eder ve onu **يستخلصه** eder. Ve mecazdandır: adam **اختص** etti: bozuldu; yani fakirleşti. Ve falanın **خصاصة**’sını, damme ile, kapattım; yani fakirliğini giderdim; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve Beşîr b. Ma‘bed b. Şerâhîl, İbn **الخصاصية** diye bilindi; o, onun annesidir; adı Mâriye’dir; Suffe ehlinden bir sahâbîdir. Dedim: o, **خصاص**’a mensuptur; onun adı el-Lât b. Amr b. Ka‘b b. el-Gutrîf el-Asgar’dır; Ezd’den bir batındır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **هند بنت الخص** ve **بنت الخس**; ikisi birlikte söylenir; ve sîn’de geçti. Ve Kâsım **الخصاص**: Nasr b. Alî el-Cehdamî’den rivayet eden bir muhaddistir; ondan da İbn Mücâhid (rivayet etti). Ve Hârûn **الخصاص**; Mus‘ab b. Sa‘d’dan. Ve Muhammed b. Ömer **الخصاص** el-Vâsıtî, altı yüz yirmiler civarında hadis rivayet etti. Ve **الخاص**: Hayber vadilerinden bir vadidir. Ve Yezd **خاص**: Acem’de bir şehirdir. Ve **خاص**: Hârizm köylerindendir. Ve ondan: Ebü’l-Fazl el-Müeyyed b. el-Muvaffak. Ve **الخاصي**: Zemahşerî’nin **الكلم النوابغ**’unun şârihidir. Ve **الأخصاص**; fetha ile: Mısır’da bir köydür; ona vardım. Ve **الخاصة**: emir Ebü’l-Hasen Fâik b. Abdullâh el-Endelüsî’nin, er-Rûmî’nin lakabıdır; sultan emir seyyid Ebû Sâlih Mansûr b. Nûh’a, Horasan vâlisine, mahsus oluşundan dolayı; Merv’de, Buhârâ’da ve Kûfe’de semâ etti; ondan iki hâfız rivayet etti: Ebû Abdullâh b. el-Beyyi‘ ve İbn Guncâr; ve 389 yılında Buhârâ’da vefat etti. Ve **خاوص**; vâv’ın dammesiyle: Semerkand’ın üstünde bir köydür; ondan hatîb Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Bekr el-**خاوصي**; Semerkand’da Ebü’l-Hasen el-Mutahharî’den hadis rivayet etti; ondan da

Ebû Hafs en-Nesefî. Ebû Hafs en-Nesefî.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَصَّ
خَصَّ U ( n. ac. خَصّ 1 ,  خَصُوْص 26 ,  خُصُوْص 27 ,  خُصُوْصَة 27t )
a.  [ acc. &  Bi ], Ascribed to specially; distinguished by.

b.  Distinguished, singled out; specified.

c.  [ La ], Was peculiar to, specially characteristic of.

d.  A ( n. ac. خَصَاْص 22 ,  خَصَاْصَة 22t ), Was, became poor, indigent.

خَصَّصَ
خَصَّصَ II
a.  [ acc. &  Bi ], Rendered special, peculiar to.

b.  Distinguished, singled out; specified.

تَخَصَّصَ
تَخَصَّصَ V . -
a.  [ Bi ], Was, became peculiar to, specially characteristic of; was assigned to exclusively.

b.  [ Bi ], Appropriated; was sole possessor of.

اِخْتَصَصَ
اِخْتَصَصَ VIII
a.  [ acc. &  Bi ], Attributed, assigned specially, exclusively to.

b.  [ Bi ], Was, became particularly, specially distinguished by.

c.  Belonged to.

d.  see V (b) .

اِسْتَخْصَصَ
اِسْتَخْصَصَ X ,
a.  Wished to have exclusively for himself.

خُصّ
خُصّ 3 , ( pl. خِصَاْص 23 ,  خُصُوْص 27 ,  خُصُوْصَة 27t ,  أَخْصَاْص 38 ),
a.  Reedhut.

b.  Plantation of mulberry-trees, silk-worm nursery.

خَاْصِص
خَاْصِص 21 ,
a.  see 21t (a) .

خَاْصِصَة
خَاْصِصَة 21t , ( pl. خِصَّاْن 34 ,  خُصَّاْن 35 ,  خَوَاْصِصُ 41 )
a.  [ La ], Peculiar, special, particular to.

b.  [ art. ], The nobles, the principal citizens.

c.  Retinue.

d.  ( pl. خَوَاْصِصُ 41 ), Property, virtue ( of a plant &  c. ).

e.  Essence.

خَاْصِصِيَّة
خَاْصِصِيَّة 21yit , ( pl. خَوَاْصِصُ 41 ),
a.  Property, virtue.

b.  Energy, force of character, courage.

خَصَاْص
خَصَاْص 22 ,  خَصَاْصَة 22t ,
a.  Interstice, interval.

b.  Poverty, indigence.

خُصَاْصَة
خُصَاْصَة 24t , ( pl. خُصَاْص 24 ),
a.  Remnants on the vine.

خَصُوْص
خَصُوْص 26 ,  خُصُوْص 27 ,
a.  Peculiarity, particularity, speciality; distinguishing characteristic.

خُصُوْصِيّ
خُصُوْصِيّ 27yi ,
a.  Special, particular, peculiar.

خَصڤصَ
N. P. خَصڤصَ I ,
a.  Especial to.

b.  Determined.

خِصَّان
خِصَّان ,  خَوَاصّ
a.  Nobles, notables, leading citizens.

خُصُوْصًا
خُصُوْصًا -
a.  عَلَى الخُصُوْص - خَاصَّةً Especially, particularly.

##### Türkçe

**خَصَّ**
**خَصَّ** U ( n. ac. **خَصّ** 1 ,  **خَصُوْص** 26 ,  **خُصُوْص** 27 ,  **خُصُوْصَة** 27t )
a. [ acc. & Bi ], özel olarak nisbet etti; ile ayırt etti.

b. Ayırt etti, tek başına seçti; belirledi.

c. [ La ], -e mahsus oldu; özellikle ona özgü oldu.

d. A ( n. ac. **خَصَاْص** 22 ,  **خَصَاْصَة** 22t ), fakir oldu, yoksul oldu.

**خَصَّصَ**
**خَصَّصَ** II
a. [ acc. & Bi ], özel kıldı; -e mahsus kıldı.

b. Ayırt etti, tek başına seçti; belirledi.

**تَخَصَّصَ**
**تَخَصَّصَ** V . -
a. [ Bi ], -e mahsus oldu, özellikle ona özgü oldu; yalnız ona tahsis edildi.

b. [ Bi ], tahsis etti; tek sahip oldu.

**اِخْتَصَصَ**
**اِخْتَصَصَ** VIII
a. [ acc. & Bi ], özel olarak, münhasıran -e nisbet etti; -e tahsis etti.

b. [ Bi ], özellikle, hususen -ile ayırt edilmiş oldu.

c. -e ait oldu.

d. bkz. V (b) .

**اِسْتَخْصَصَ**
**اِسْتَخْصَصَ** X ,
a. Yalnız kendisi için münhasıran sahip olmayı istedi.

**خُصّ**
**خُصّ** 3 , ( pl. **خِصَاْص** 23 ,  **خُصُوْص** 27 ,  **خُصُوْصَة** 27t ,  **أَخْصَاْص** 38 ),
a. Kamış kulübe.

b. Dut ağaçları dikimi, ipekböceği yetiştirme yeri.

**خَاْصِص**
**خَاْصِص** 21 ,
a. bkz. 21t (a) .

**خَاْصِصَة**
**خَاْصِصَة** 21t , ( pl. **خِصَّاْن** 34 ,  **خُصَّاْن** 35 ,  **خَوَاْصِصُ** 41 )
a. [ La ], -e mahsus, özel, hususî.

b. [ art. ], eşraf, başlıca şehir halkı.

c. Maiyet.

d. ( pl. **خَوَاْصِصُ** 41 ), özellik, fazilet (bir bitkinin vb.).

e. Öz.

**خَاْصِصِيَّة**
**خَاْصِصِيَّة** 21yit , ( pl. **خَوَاْصِصُ** 41 ),
a. Özellik, fazilet.

b. Enerji, karakter kuvveti, cesaret.

**خَصَاْص**
**خَصَاْص** 22 ,  **خَصَاْصَة** 22t ,
a. Aralık, fasıla.

b. Fakirlik, yoksulluk.

**خُصَاْصَة**
**خُصَاْصَة** 24t , ( pl. **خُصَاْص** 24 ),
a. Asmada kalan artıklar.

**خَصُوْص**
**خَصُوْص** 26 ,  **خُصُوْص** 27 ,
a. Hususiyet, özellilik, ihtisas; ayırt edici vasıf.

**خُصُوْصِيّ**
**خُصُوْصِيّ** 27yi ,
a. Özel, hususî, mahsus.

**خَصڤصَ**
N. P. **خَصڤصَ** I ,
a. -e mahsus.

b. Belirlenmiş.

**خِصَّان**
**خِصَّان** ,  **خَوَاصّ**
a. Eşraf, ileri gelenler, önde gelen şehir halkı.

**خُصُوْصًا**
**خُصُوْصًا** -
a. **عَلَى الخُصُوْص** - **خَاصَّةً** Özellikle, bilhassa.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خصص
خَصَّ - يَخُصُّ - خَصَاصَة - خَاصّ - خَاصَّة - خَاصَّةً - اخْتَصَّ - يَخْتَصُّ
خَصَّ- يَخُصُّ + كائن أو شيء أو أمر + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يتعلق ويرتبط به وحده منفرداً دون غيره: يكون الشيء أو الأمر أو الكائن مرتبطاً ومتعلقاً ومتوجهاً للكائن وحده منفرداً دون أي كائن آخر، وذلك على سبيل التمييز والاختيار
خَصَّ- يَخُصُّ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يفرده دون غيره بالشيء أو الأمر: يجعله هو وحده صاحب العلاقة بالشيء أو الأمر: يجعله هو وحده منفرداً دون غيره، الحائز والمالك والمرتبط والمتعلق بالشيء أو الأمر، وذلك على سبيل التمييز والاختيار
خَصاصَة: على وزن" فـَعالة"  اسم فعل مبالغة من " خَصَّ- يَخُصُّ ": الفعل الذي يوجه نحو كائن مراد دون عيره
ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة: ويؤثرون على أنفسهم شيئاً أو أمراً نافعاً ولو كان قد خص بهم وحدهم:
وهو هنا الفعل الحسن موجه أصلاً لهم، ومع ذلك يؤثرون به غيرهم
خَاصّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَصَّ - يَخُصُّ ": الأمر أو الشيء الذي يرتبط ويتعلق بكائن منفرداً دون غيره
خَاصَّة: مؤنث " خَاصّ " وهي أيضاً فاعل مرة حال من " خَصَّ - يَخُصُّ ": على نحو يكون فيه الفعل موجه لكائن مراد دون غيره
خَاصَّةً: حال من " خَاصَّة ": على وجه الخصوص: بشكل مفرد دون غيره
اخْتَصَّ - يَخْتَصُّ: على وزن " افتعل" من " خَصَّ - يَخُصُّ ": طلب وجهد أن " يَخُصُّ " كائناُ دون كائن بشيء بدافع ذاتي: أراد أن يفرده بفعل أو أمر أو شيء دون غيره
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التفضيل والتمييز والاختيار لأمر دون آخر، باعتباره الأحسن والأكثر فضلاً وخيراً"، وهي:
خَارَ - يَخِيْرُ، خَصَّ- يَخُصُّ، جَبى - يَجْبي (جَبَى - يَجْبَى)، فَضَلَ - يَفْضُلُ (فَضِلَ - يَفْضَلُ)، أَثِرَ - يَأْثَرُ، جَدِرَ- يَجْدَرُ
خاصة
 	﴿واتقوا فتنة لا تصيبن الذين ظلموا منكم خاصة واعلموا أن الله شديد العقاب(25)﴾ الأنفال
خصاصة
 ﴿والذين تبوءوا الدار والإيمان من قبلهم يحبون من هاجر إليهم ولا يجدون في صدورهم حاجة مما أوتوا ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون(9)﴾ الحشر
اختص - يختص
 ﴿ما يود الذين كفروا من أهل الكتاب ولا المشركين أن ينزل عليكم من خير من ربكم والله يختص برحمته من يشاء والله ذو الفضل العظيم(105)﴾ البقرة ﴿يختص برحمته من يشاء والله ذو الفضل العظيم(74)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [خصص] خ ص ص: خَصَّهُ بالشيء خُصُوصا و خَصوصيَّةً بضم الخاء وفتحها والفتح أفصح و اخْتَصَّهُ بكذا خصه به و الخَاصَّةُ ضد العامة و الخُصُّ البيت من القصب و الخَصَاصَةُ و الخَصَاصُ الفقر
الراغب
خص
- التخصيص والاختصاص والخصوصية والتخصص: تفرد بعض الشيء بما لا يشاركه فيه الجملة، وذلك خلاف العموم، والتعمم، والتعميم، وخصان (والخصان والخصان كالخاصة، ومنه قولهم: إنما يفعل هذا خصان الناس، أي: خواص منهم. انظر: اللسان (خصص) ) الرجل: من يختصه بضرب من الكرامة، والخاصة: ضد العامة، قال تعالى: }واتقوا فتنة لا تصيبن الذين ظلموا منكم خاصة﴿[الأنفال/25]، أي: بل تعمكم، وقد خصه بكذا يخصه، واختصه يختصه، قال:﴾يختص برحمته من يشاء﴿[آل عمران/74] وخصاص البيت: فرجة، وعبر عن الفقر الذي لم يسد بالخصاصة، كما عبر عنه بالخلة، قال:﴾ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة{ [الحشر/9]، وإن شئت قلت من الخصاص، والخص: بيت من قصب أو شجر، وذلك لما يرى فيه من الخصاصة.
ملخص اللسان
1.  خصّه بالشيء يخُصّه خَصّاً وخُصوصاً وخَصُوصِيّةً وخُصُوصِيّةً،  والفتح أَفصح، وخِصِّيصَى وخصّصَه واخْتصّه: أَفْرَدَه به دون غيره - اخْتصّ فلانٌ بالأَمر وتخصّصَ له إِذا انفرد، وخَصّ غيرَه واخْتصّه  بِبِرِّهِ. - اخْتصّ فلانٌ بالأَمر وتخصّصَ له إِذا انفرد ؛
2.     والخاصّةُ: خلافُ العامّة. والخاصّة: مَنْ تخُصّه لنفسك.
3.     والإِخْصاصُ: الإِزْراءُ. وخَصَّه بكذا: أَعْطاه شيئاً كثيراً؛
4.  والخَصَاصُ: شِبْهُ كَوّةٍ في قُبَّةٍ أَو نحوها إِذا كان واسعاً قدرَ  الوَجْه:  - والخَصَاصةُ: الخَلَل والثَّقْبُ الصغير -وخَصَاصُ المُنْخُل والباب والبُرْقُع وغيرِه: خَلَلُه، واحدته خَصَاصة؛  - والخَصَاصُ: الفُرَجُ بين الأَثافِيّ والأَصابع - فأَلْقَمَ  عَينَه خَصَاصةَ الباب أَي فُرجَتَه. وحانوتُ الخَمّارِ يُسمى خُصّاً
5.  والخُصُّ: بَيْتٌ من شجر أَو قَصَبٍ،- سمي بذلك لأَنه يُرَى ما فيه من خَصاصةٍ أَي فُرْجةٍ، وفي  التهذيب: سمي خُصّاً لما فيه من الخَصَاصِ، وهي التَّفارِيجُ الضيّقة.
6.  والخَصَاصةُ والخَصَاصاءُ والخَصَاصُ: الفقرُ وسوءُ الحال والخَلّة  والحاجة؛- ويُؤْثِرُون على أَنْفُسِهم ولو كان بهم خَصَاصةٌ؛ وأَصل ذلك في الفُرْجة  أَو الخَلّة لأَن الشيء إِذا انْفرج وَهَى واخْتَلّ..
7.     وشهرٌ خِصٌ أَي ناقص.
لسان العرب
● - خصص: خصّه بالشيء يخُصّه خَصّاً وخُصوصاً وخَصُوصِيّةً وخُصُوصِيّةً،  والفتح أَفصح، وخِصِّيصَى وخصّصَه واخْتصّه: أَفْرَدَه به دون غيره. ويقال:  اخْتصّ فلانٌ بالأَمر وتخصّصَ له إِذا انفرد، وخَصّ غيرَه واخْتصّه  بِبِرِّهِ. ويقال: فلان مُخِصٌّ بفلان أَي خاصّ به وله به خِصِّيّة؛ فأَما  قول أَبي زبيد:  إِنّ امرأً خَصّني عَمْداً مَوَدَّتَه،  على التَّنائي، لَعِنْدِي غيرُ مَكْفُور  فإِنه أَراد خَصَّني بمودّته فحذف الحرف وأَوصَل الفعلَ، وقد يجوز أَن  يريد خَصَّني لِمَودّته إِيّايَ فيكون كقوله:  وأَغْفِرُ عَوْراءَ الكريمِ ادّخارَه  قال ابن سيده: وإِنما وجّهْناه على هذين الوجهين لأَنا لم نسمع في  الكلام خَصَصْته متعدية إِلى مفعولين، والاسم الخَصُوصِيّة والخُصُوصِيّة  والخِصِّيّة والخاصّة والخِصِّيصَى، وهي تُمَدُّ وتُقْصر؛ عن كراع، ولا نظير  لها إِلا المِكِّيثَى. ويقال: خاصٌّ بيّن الخُصُوصِيّة، وفعلت ذلك بك  خِصِّيّةً وخاصّة وخَصُوصيّة وخُصُوصيّة.  والخاصّةُ: خلافُ العامّة. والخاصّة: مَنْ تخُصّه لنفسك. التهذيب:  والخاصّة الذي اخْتَصَصْته لنفسك، قال أَبو منصور: خُوَيْصّة. وفي الحديث:  بادِروا بالأَعمال سِتّاً الدَّجَّالَ وكذا وكذا وخُوَيصّةَ أَحدِكم، يعني  حادثةَ الموتِ التي تَخُصُّ كلَّ إِنسان، وهي تصغير خاصّة وصُغِّرَت  لاحتقارها في جَنْب ما بعدها من البَعْث والعَرْض والحِساب، أَي بادِرُوا  المَوت واجتهدُوا في العمل، ومعنى المُبادرة بالأَعمال الانْكِماشُ في  الأَعمال الصالحة والاهتمامُ بها قبل وقوعها، وفي تأْنيث الست إِشارةٌ إِلى  أَنها مصائب. وفي حديث أُم سليم: وخُوَيْصَّتُكَ أَنَسٌ أَي الذي يختصّ  بخِدْمتِك وصغّرته لصِغَره يومئذ. وسمع ثعلب يقول: إِذا ذُكر الصالحون  فبِخاصّةٍ أَبو بكر، وإِذا ذُكِرَ الأَشْرافُ فبِخاصّةٍ عليٌّ.  والخُصَّانُ والخِصَّانُ: كالخاصَّةِ؛ ومنه قولهم: إِنما يفعل هذا  خُصّان الناس أَي خواصُّ منهم؛ وأَنشد ابن بري لأَبي قِلابة الهذلي:  والقوم أَعْلَمُ هل أَرْمِي وراءَهُم،  إِذ لا يُقاتِل منهم غيرُ خُصّانِ  والإِخْصاصُ: الإِزْراءُ. وخَصَّه بكذا: أَعْطاه شيئاً كثيراً؛ عن ابن  الأَعرابي.  والخَصَاصُ: شِبْهُ كَوّةٍ في قُبَّةٍ أَو نحوها إِذا كان واسعاً قدرَ  الوَجْه:  وإِنْ خَصَاصُ لَيْلِهِنّ اسْتَدّا،  رَكِبْنَ من ظَلْمائِه ما اشْتَدّا  شبّه القمرَ بالخَصاص الضيّقِ، أَي اسْتَتَر بالغمام، وبعضهم يجعل  الخَصَاصَ للواسع والضيّق حتى قالوا لِخُروق المِصْفاة والمُنْخُلِ خَصَاصٌ.  وخَصَاصُ المُنْخُل والباب والبُرْقُع وغيرِه: خَلَلُه، واحدته خَصَاصة؛  وكذلك كلُّ خَلَلٍ وخَرْق يكون في السحاب، ويُجْمع خَصاصَاتٍ؛ ومنه قول  الشاعر:  مِنْ خَصاصاتِ مُنْخُل  وربما سمي الغيمُ نفسُه خَصاصةً. ويقال للقمر: بَدَا من خَصاصَةِ الغيم.  والخَصَاصُ: الفُرَجُ بين الأَثافِيّ والأَصابع؛ وأَنشد ابن بري  للأَشعري الجُعْفِيِّ:  إِلاَّ رَواكِدَ بَيْنَهُنّ خَصَاصَةٌ،  سُفْع المَناكِب، كلّهنّ قد اصْطَلى  والخَصَاصُ أَيضاً: الفُرَج التي بين قُذَذِ السهم؛ عن ابن الأَعرابي.  والخَصَاصةُ والخَصَاصاءُ والخَصَاصُ: الفقرُ وسوءُ الحال والخَلّة  والحاجة؛ وأَنشد ابن بري للكميت:  إِليه مَوارِدُ أَهل الخَصَاص،  ومنْ عِنْده الصَّدَرُ المُبْجِل  وفي حديث فضالة: كان يَخِرُّ رِجالٌ مِنْ قامتِهم في الصلاة من  الخَصَاصة أَي الجوع، وأَصلُها الفقر والحاجة إِلى الشيء. وفي التنزيل العزيز:  ويُؤْثِرُون على أَنْفُسِهم ولو كان بهم خَصَاصةٌ؛ وأَصل ذلك في الفُرْجة  أَو الخَلّة لأَن الشيء إِذا انْفرج وَهَى واخْتَلّ. وذَوُو الخَصَاصة:  ذَوُو الخَلّة والفقر. والخَصَاصةُ: الخَلَل والثَّقْبُ الصغير. وصدَرَت  الإِبل وبها خَصاصةٌ إِذا لم تَرْوَ، وصدَرت بعطشها، وكذلك الرجل إِذا لم  يَشْبَع من الطعام، وكلُّ ذلك من معنى الخَصَاصة التي هي الفُرْجة  والخَلَّة.  والخُصَاصةُ من الكَرْم: الغُصْن إِذا لم يَرْوَ وخرج منه الحبّ متفرقاً  ضعيفاً. والخُصَاصةُ: ما يبقى في الكرم بعد قِطافه العُنَيْقِيدُ  الصغيرُ ههنا وآخر ههنا، والجمع الخُصَاصُ، وهو النَّبْذ القليل؛ قال أَبو  منصور: ويقال له من عُذوق النخل الشِّمِلُّ والشَّمالِيلُ، وقال أَبو حنيفة:  هي الخَصَاصة، والجمع خَصَاصٌ، كلاهما بالفتح.  وشهرٌ خِصٌ أَي ناقص.  والخُصُّ: بَيْتٌ من شجر أَو قَصَبٍ، وقيل: الخُصّ البيت الذي يُسَقَّفُ  عليه بخشبة على هيئة الأَزَجِ، والجمع أَخْصَاصٌ وخِصَاص، وقيل في جمعه  خُصُوص، سمي بذلك لأَنه يُرَى ما فيه من خَصاصةٍ أَي فُرْجةٍ، وفي  التهذيب: سمي خُصّاً لما فيه من الخَصَاصِ، وهي التَّفارِيجُ الضيّقة. وفي  الحديث: أَن أَعرابيّاً أَتى باب النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، فأَلْقَمَ  عَينَه خَصَاصةَ الباب أَي فُرجَتَه. وحانوتُ الخَمّارِ يُسمى خُصّاً؛ ومنه  قول امرئ القيس:  كأَنَّ التِّجَارَ أَصْعَدُوا بِسَبِيئةٍ  من الخُصِّ، حتى أَنزَلوها على يُسْرِ  الجوهري: والخُصُّ البيت من القصب؛ قال الفزاريّ:  الخُصُّ فيه تَقَرُّ أَعْيُنُنا  خَيرٌ من الآجُرِّ والكَمَدِ  وفي الحديث: أَنه مر بعبد اللّه بن عمرو وهو يُصْلِح خُصّاً له.
مقاييس اللغة:
(خص) الخاء والصاد أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على الفُرْجة والثُّلمة. فالخَصَاص الفُرَج بين الأثافيّ. ويقال للقمر: بدا من خَصَاصة السّحاب. قال ذو الرُّمّة:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])
والخَصَاصة: الإملاق. والثُّلْمة في الحال.
ومن الباب خَصَصْت فلاناً بشيءٍ خَصُوصِيَّةً، بفتح الخاء([17])، وهو القياس لأنّه *إذا أُفرِد واحدٌ فقد أوقَع فُرْجَةً بينه وبين غيره، والعموم بخلاف ذلك. والخِصِّيصى: الخَصوصية.
القاموس المحيط:
خَصَّهُ بالشيءِ خَصّاً وخُصوصاً وخُصوصِيَّةً، ويُفْتَحُ، وخِصِّيصَى، وَيُمَدُّ، وخَصِّيَّةً وتَخِصَّةً فَضَّلَهُ. وخَصَّه بالوُدِّ كذلك. والخاصُّ والخاصَّةُ ضِدُّ العامَّةِ. والخُصَّانُ، بالكسر والضم الخَواصُّ. والخُوَيْصَّةُ تَصْغيرُ الخاصَّةِ، ياؤُها ساكِنةٌ، لأنَّ ياءَ التَّصْغيرِ لا تَتَحَرَّكُ.
والخَصاصُ والخَصاصةُ والخَصاصاءُ، بِفَتْحِهِنَّ: الفَقْرُ، وقد خَصِصْتَ، بالكسر: والخَلَلُ، أو كلُّ خَلَلٍ وخَرْقٍ في بابٍ ومُنْخُلٍ وبُرْقُعٍ ونحوه، أو الثَّقْبُ الصغيرُ، والفُرَجُ بينَ الأثافِيّ.
والخُصاصةُ، بالضم: ما يَبْقَى في الكَرْمِ بعدَ قِطافِهِ، والنَّبْذُ اليسيرُ ج: خُصاصٌ. والخُصُّ، الضم: البيتُ من القَصَب، أو البيتُ يُسَقَّفُ بخَشَبَةٍ كالأَزَج ج: خِصاصٌ وخُصوصٌ، وحانُوتُ الخَمَّارِ، وإن لم يكن من قَصَبٍ، وجَيِّدُ الخَمْرِ، وبالكسر: الناقِصُ. والإِخْصاصُ: الإِزْراءُ.
وخُصَّى، كَرُبَّى: ة كبيرةٌ ببَغْدادَ في طَرَفِ دُجَيْلٍ، منها محمدُ بنُ عليّ بنِ محمدٍ الخُصِّيُّ، وة شَرْقِيَّ المَوْصِلِ، أهْلُها جَمَّالونَ. والخُصوصُ، بالضم: ع بالكوفة، تُنْسَبُ إليه الدّنانُ الخُصِّيَّةُ على غيرِ قِياسٍ، وة بِمصْرَ بعَينِ شَمْسٍ من الشَّرْقِيَّةِ، وة من كورَةِ أسْيوطَ، وة أُخْرَى بالشرقية، وهي خُصوصُ السَّعادةِ بِمصْرَ، وع بالبادية. والتَّخْصيصُ: ضِدُّ التَّعْميمِ، وأخْذُ الغُلامِ قَصَبَةً فيها نارٌ، يُلَوِّحُ بها لاعِباً. واخْتَصَّه بالشيءِ: خَصَّهُ به فاخْتَصَّ وتَخَصَّصَ، لازمٌ مُتَعَدّ.
تاج العروس:
خ - ص - ص
خَصَّهُ بالشّيْءِ يَخُصُّه خَصّاً وخُصُوصاً بالفَتْحِ فيهِمَا ويُضَمُّ الثّانِي وخُصُوصِيَّةً بالضَّمِّ ويُفْتَحُ والفَتْحُ أَفْصَحُ كَمَا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وبِهِ جَزَم الفَنَارِيّ فِي حاشِيَةِ المُطّوَّلِ وهُوَ الَّذِي في الفَصِيحِ وشُرُوحِه وكلامُ المُصَنِّفِ ظاهِرُه أَنَّ الضَّمَّ أَفْصَحُ والفتْح لُغَةٌ ولِذا قال بَعْضُهُم : ولوْ قال : ويُضَمُّ لَوافَقَ كَلامَ الجُمْهُورِ وسَلِمَ مِنَ المُؤَاخَذَةِ ثُمَّ قالُوا : الياءُ فِيهَا إِذا فُتِحَتْ للنِّسْبَةِ فهِيَ ياءُ المَصْدَرِيَّةِ كالفَاعِلِيَّةِ والمَفْعُولِيَّةِ بِنَاءً على خُصُوصِ فَعُولٍ للمُبَالغةِ في التَّخْصِيصِ وإِذا ضُمَّتْ فَهِي للمُبَالغةِ كأَلْمعِيّ وأَحْمَرِيّ قالَ شَيْخُنا : وعِنْدِي فِي ذلِكَ نَظَرٌ ويَقْدَحُ فِيهِ أَنَّهُم حكوْا في الياءِ التّخْفِيفَ بلْ قِيل : هُو الأَكْثرُ لِيُوَافِقَ الياءَاتِ الّلاحِقَةَ بالمَصَادِرِ كالكَرَاهِيَةِ والعَلانِيَةِ وخِصِّيصَي بالكَسْرِ والقَصْرِ وهُوَ الفَصِيحُ المَشْهُورُ وعَلَيْهِ اقْتَصَرَ القَالِي في المَقْصُورِ والمَمْدُودِ ويُمدُّ عَنْ كُرَاع وابنِ الأَعْرَابِيِّ ولا نظِيرَ لها إِلاَّ المِكَّيثَي وهذِه مَسْأَلَةٌ وَقَعَ فِيهَا النِّزَاعُ بَيْنَ الحَافِظَيْنِ : الأَسْيُوطِيِّ والسَّخَاوِيِّ حتّى أَلَّفَ الأَوْلُ فِيها رِسَالَةً مُسْتَقِلّة وخِصِّيَّةً بالفَتْحِ وضَبَطَه الصّاغَانِيُّ بالضَّمِّ وتَخِصَّةً كتَحِلَّةٍ عن ابنِ عَبّادٍ : فَضَّلَهُ دُونَ غَيْرِه ومَيَّزهُ . ويُقَالُ : الخُصُوصِيَّةُ والخَصِّيَّةُ والخاصَةُ أَسْمَاءُ مَصَادِر . وفي البَصَائِر : الخُصُوصُ : التَّفرُدُ ببَعْضِ الشَّيْءِ مِمَّا لا تُشَارِكُهُ فِيهِ الجُمْلَةُ . وخَصّهُ بالوُدِّ كَذلِكَ إِذا فَضَّلَه دُونَ غَيْرِه فأَمّا قولُ أَبِي زُبَيْدٍ :
" إِنَّ امْرَأً خَصَّنِي عَمْداً مَوَدَّتَهُعَلَى التّنَائِي لَعِنْدِي غَيْرُ مَكْفُورِ فإِنَّهُ أَرادَ خَصَّنِي بِمَوَدَّتِه فحَذَفَ الحَرْفَ وأَوْصَلَ الفِعْلَ وقَدْ يَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ : خَصَّنِي لِمَوَدَّتِه إِيايَ قالَ ابنُ سِيدَه : وإِنَّمَا وَجَّهْنَاهُ عَلَى هذَيْنِ الوَجْهَيْنِ لأَنّا لَمْ نَسْمَعْ فِي الكلامِ خَصَصْتُه مُتَعَدِّيَةً إِلى مَفْعُولَيْن . والخَاصُّ والخَاصَّةُ : ضِدّ العَامِّ والعَامَّةِ وهُوَ مَنْ تَخُصُّهُ لِنَفْسِكَ وفي التَّهْذِيبِ : والخَاصَّةُ : الَّذِي اخْتَصَصْتَه لِنَفْسِك . وسُمِعَ ثَعْلَبٌ يَقُول : إِذا ذُكِرَ الصّالِحُونَ فبِخَاصَّةٍ أَبُو بَكْرٍ وإِذا ذُكِرَ الأَشْرَافُ فبِخَاصَّةٍ عَلِيٌّ . والخُصّانُ بالكَسْرِ والضَّمِّ : الخَوَاصُّ ومِنْهُ قَوْلُهُم : إِنَّمَا يَفْعَلُ هذا خِصّانُ النّاسِ أَيْ خَوَاصُّ مِنْهُم وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيٍّ لأَبِي قِلاَبَةَ الهُذَلِيّ :
" والقَوْمُ أَعْلَمُ هَلْ أَرْمِي وَرَاءَهُمُإِذْ لا يُقَاتِلُ مِنْهُمْ غَيْرُ خُصَّانِ وفي الحَدِيثِ عَلَيْكَ بخُوَيْصَّةِ نَفْسِك : الخُوَيْصَّةُ : تَصْغِيرُ الخَاصَّة وأَصْلُه خُوَيْصِصَة قال الزَّمَخْشَرِيُّ : ياؤُهَا ساكِنَةٌ لأَنّ ياءَ التّصْغِيرِ لا تَتَحَرَّكُ . ومِثْلُهَا أُصَيْمُّ ومُدَيْقُّ في تَصْغِيرِ أَصَمّ ومُدُقّ والَّذِي جَوّزَ فِيهَا وفي نَظَائِرِهَا الْتِقَاءَ الساكِنَيْنِ أَنَّ الأَوَّلَ حَرْفُ اللِّينِ والثّانِي مُدْغَمٌ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ وفي حَدِيثٍ آخَر : بادِرُوا بالأَعْمَالِ سِتّاً : الدَّجّالَ وكَذَا وكَذَا وخُوَيْصَّةَ أَحَدِكُمْ يعني حادِثَةَ المَوْتِ الَّتِي تَخُصُّ كُلَّ إِنسانٍ . وصُغِّرَتْ لاحْتِقَارِهَا في جَنْبِ ما بَعْدَها مِنَ البَعْثِ والعَرْضِ والحِسَابِ أَيْ بادِرُوا المَوْتَ واجْتَهِدُوا في العَمَلِ . وفِي حَدِيثِ أُمِّ سُلَيْمٍ : وخُوَيْصَّتُكَ أَنَسٌ أَي الَّذِي يَخْتَصُّ بخِدْمَتِكَ . وصَغَّرَتْه لِصِغَرِه يَوْمَئذٍ . والخَصَاصُ والخَصَاصَةُ والخَصَاصَاءُ بفَتْحِهِنَّ الأَخِيرَةُ عن ابْنِ دُرَيْدٍ : الفَقْرُ وسُوءُ الحالِ والخَلَّةُ والحَاجَةُ وهُو مَجَازٌ وأَنْشَدَ ابنُ بَرّيّ للكُمَيْتِ :
إِلَيْهِ مَوَارِدُ أَهْلِ الخَصَاصِ ... ومِنْ عِنْدِهِ الصَّدَرُ المُبْجِلُ وفي التَّنْزِيلِ العَزِيز : ويُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِم ولَوْ كانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ . وأَصْلُ ذلِكَ الفُرْجَةُ أَو الخَلَّةُ ؛ لأَن الشَّئَ إِذا انْفَرَج وَهَي واخْتَلَّ وذَوُو الخَصَاصَةِ : ذَوُو الخَلَّةِ والفَقْرِ وقَدْ خَصِصْتَ يا رَجُلُ بالكَسْرِ نَقَلَه الصّاغَانِيُّ عن الفَرّاءِ . والخَصَاصُ والخَصَاصَةُ : الخَلَلُ في الثَّغْرِ أَوْ كُلُّ خَلَلٍ وخَرْقٍ في بابٍ ومُنْخُلٍ وبُرْقُعٍ ونَحْوِه كسَحَابٍ ومِصفاةٍ وغيْرِهِمِا والجَمْعُ خَصَاصَاتٌ ومِنْه قَوْلُ الشّاعِرِ : مِنْ خَصَاصاتِ مُنْخُلِ . ويُقَالُ لِلقَمَرِ : بَدَا مِنْ خَصَاصَةِ الغَيْمِ . أَو الخَصَاصَةُ : الثَّقْبُ الصَّغِيرُ ويقال : إِن الخَصَاصَ شِبْهُ كُوَّةٍ في قُبَّةٍ أَو نَحْوِها إِذا كَانَ وَاسِعاً قَدْرَ الوَجْهِ وبعضُهُمْ يَجْعَلُ الخَصَاصَ للوَاسِعِ والضَّيِّقِ . وقيل الخَصَاصُ : الفُرَجُ بينَ الأَثافِيِّ والأَصَابِعِ وأَنْشَدَ ابنُ بَرّيّ للأَسْعَرِ الجُعْفِيّ :
إِلاَّ رَوَاكِدَ بَيْنَهُنَّ خَصَاصَةٌ ... سُفْعَ المَنَاكِبِ كُلّهُنَّ قد اصْطَلَى والخُصَاصَةُ بالضّمِّ : مَا يَبْقَى في الكَرْمِ بَعْدَ قِطَافِه العُنَيْقِيدُ الصَّغِيرُ ها هُنَا وآخَر ها هُنَا وهُوَ النَّبْذُ اليَسِيرُ أَي القَلِيلُ ج خُصَاصٌ . قَالَ أَبُو مَنْصُورِ : يُقَالُ : لَهُ من عُذُوقِ النَّخْلِ الشَّمْلُ والشَّمَالِيلُ وقالَ أَبو حَنِيفَةَ : هِيَ الخَصَاصَةُ والجَمْعُ خَصَاصٌ كِلاهُمَا بالفَتْحِ . والخُصُّ بالضّمِّ : البَيْتُ مِنَ القَصَبِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ للفَزارِيِّ :
الخُصُّ فيهِ تَقَرُّ أَعْيُنُنَا ... خَيْرٌ من الآجُرِّ والكَمَدِ وزادَ غيرُه : أَو مِنْ شَجَرٍ . وهُوَ البَيْتُ يُسْقَفُ عَلَيْهِ بِخَشَبَة كالأَزَجِ ج : خِصَاصٌ وخُصُوصٌ وأَخْصَاصٌ سُمِّي بذلك لأَنّه يُرَى ما فِيهِ من خَصَاصِه أَي فُرَجِهِ وفِي التَّهْذِيبِ : سُمِّيَ خُصّاً لما فِيه من الخَصَاصِ وهي التَّفَارِيجُ الضَّيِّقَةُ . والخُصُّ : حَانُوتُ الخَمّارِ وإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ قَصَبٍ ومنه قَوْلُ امرئِ القَيْسِ :
كأَنَّ التِّجَارَ أَصْعَدُوا بسَبِيئَةٍ ... من الخُصِّ حَتّى أَنْزَلُوهَا على يُسُرْ ويُرْوَى : أُسُرْ وقال الأَصْمَعِيّ : الخُصُّ : كُرْبَقٌ مَبنِيٌّ وهُوَ الحَانُوتُ . وقالَ أَبو عُبَيْدَةَ : الخُصُّ : بَلَدٌ جَيِّدُ الخَمْرِ بالشّامِ وأُسُرٌ : بَلَدٌ من الحَزْنِ وكان امرُؤُ القَيْسِ يَكُونُ بالحَزْنِ والحَزْنُ : مِنْ بِلادِ بَنِي يَرْبُوع . وفي عِبارَةِ المُصَنّفِ رحِمَه اللهُ تَعالَى مَحَلُّ تَأَمَّل وكَأَنَّه سَقَط منها لَفْظُ بَلَدٍ فَتَأَمَّلْ . والخِصُّ بالكَسْرِ : النّاقِصُ يُقَال : شَهْرٌ خِصٌّ أَيْ ناقِصٌ . والإِخْصاصُ : الإِزْراءُ بالشَيْءِ . وخُصَّى كرُبَّى : ة كَبِيرَةٌ ببَغْدَادَ في طَرَفِ دُجَيْلٍ مِنْهَا مُحَمَّدُ بنُ عَليِّ بنِ مُحَمّدِ بنِ المُهَنَّدِ الخُصِّيُّ الحَرِيمِيُّ السّقّاءُ عن أَبِي القاسِمِ ابنِ الحُصَيْنِ . وابنُه عليُّ بنُ محمَّدٍ عن سَعِيدِ بنِ البَنّاءِ . وخُصَّي : ة أُخْرَى شَرْقِيَّ المَوْصِلِ أَهْلُهَا جَمّالُونَ والمَشْهُورُ فيها : خُصَّةُ . والخُصُوصُ بالضَّمِّ : ع بالكُوْفَةِ تُنْسَبُ إِلَيْهِ الدِّنَانُ الخُصِّيَّةُ عَلَى غَيْرِ قِياسٍ وقِيلَ : مَوْضِعٌ بالحَيْرَةِ وبِهِ فُسِّرَ قَوْلُ عَدِيِّ بنِ زَيْدٍ العِبَادِيِّ :
أَبْلِغْ خَلِيلِي عَبْدَ هِنْدٍ فَلا ... زِلْتَ قَرِيباً مِنْ سَوَادِ الخُصُوصْ
والخُصُوصُ : ة بمِصْرَ بِعَيْنِ شَمْس مِنَ الشَّرْقِيَّةِ ومِنْهَا الشَّرِيفُ الخُصُوصِيُّ المُحَدِّثُ لَهُ ذِكْرٌ في كِتَابِ اسْتِجْلابِ ارْتِقَاءِ الغُرَف لِلسَّخاوِيّ . والخُصُوصُ : ة من كُورَةِ أَسْيُوطَ . والخُصُوصُ : ة أُخْرَى بالشَّرْقِيَّةِ وهي خُصُوصُ السَّعَادَةِ بمِصْرَ ولَهَا عِدَّةُ كُفُورٍ مِنْهَا الرُّومِيَّةُ ومن إِحْداها أَثِيرُ الدِّينِ مُحَمَّدِ بنِ عُمَرَ بن مُحَمَّدِ بنِ أَبِي بَكْرِ بنِ مُحَمَّدُ الشّافِعِيُّ الخُصُوصِيُّ وُلِدَ في نَيِّفٍ وسِتِّينَ وسَبْعِمِائَةٍ وسَمِعَ عَلَى التَنُوخِيِّ وابنِ المُلَقِّنِ والبُلْقَيْنِيِّ والعِرَاقِيِّ والهَيْتَمِيّ وابنِ خلْدُونَ مات بالشامِ سنة 843 . والخُصُوصُ : ع بالبَادِيَةِ وهُوَ الَّذِي مَرَّ ذِكْرُه أَنّه بالحِيرَةِ بالقُرْبِ من الكُوْفَةِ وفُسِّرَ به قَوْلُ عَدِيِّ بن زَيْدٍ . والتَّخْصِيصُ : ضِد التَّعْمِيمِ وهُوَ التَّفَرُّدُ بالشَّيْءِ مِمّا لا تُشَارِكُه فِيه الجُمْلةُ وبِهِ كُنِىَ عَبْدُ الوَهّابِ بنُ يُوسُفَ الوَفائِيّ أَبا التَّخْصِيصِ مِن المُتَأَخِّرِين وهو جَدُّ خاتِمَةِ بَنِي الوَفَاءِ مُحَمَّدِ أَبِي هادِي بنِ عَبْدِ الفَتّاحِ نَفَعَنا اللهُ بهِم . والتَّخْصِيصُ أَيْضاً : أَخْذُ الغُلامِ قَصَبَةً فِيهَا نارٌ يُلَوِّحُ بِها لاعِباً نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ . واخْتَصَّهُ بالشَّيْءِ اخْتِصاصاً : خَصَّهُ بهِ فاخْتَّصَ وتَخَصَّصَ لازِمٌ مُتَعْدٍّ ويُقَالُ : اخْتَصَّ فُلانٌ بالأَمْرِ وتَخَصَّصَ لَهُ إِذا انْفَرَدَ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه : يُقَال : أَخَصَّهُ فهُوَ مُخَصُّ بِهِ أي خاصٌّ . وخَصَّصَهُ فتَخَصَّصَ . وخَصَّهُ بِكَذَا : أَعْطَاهُ شَيْئاً كَثِيراً عَنِ ابنِ الأَعْرَابِيِّ . والخَصَاصَةُ : الغَيْمُ نَفْسُه . والخَصَاصَةُ أَيْضاً : الفُرَجُ الَّتِي بينَ قُذَذِ السَّهْمِ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ . والخَصَاصَةُ : العَطَشُ والجُوعُ ويُقَالُ : صَدَرَت الإِبِلُ وبِهَا خَصَاصَةٌ إِذا لَمْ تَرْوَ وصَدَرَتْ بعَطَشِهَا وكَذلِك الرَّجُلُ إِذا لَمْ يَشْبَعْ من الطَّعَامِ وكُلُّ ذلِكَ من المَجَازِ . والخَصَاصَةُ مِن الكَرْمِ : الغصُنْ ُإِذا لَمْ يَرْوَ وخَرَجَ مِنْهُ الحَبُّ مُتَفَرِّقاً ضَعِيفاً . ويُقَالُ : هُوَ يَسْتَخِصُّ فُلاناً ويَسْتَخْلِصُهُ . ومن المَجَازِ : اخْتَصَّ الرّجُلُ : اخْتَلَّ أَي افْتَقَرَ . وسَدَدْتُ خُصَاصَةَ فُلانٍ بالضّمِّ أَيْ جَبَرْتُ فَقْرَه كَمَا فِي الأَسَاسِ . وبَشِيرُ بنُ مَعْبَدِ بنِ شَرَاحِيلَ عُرِفَ بابْنِ الخَصَاصِيَّةِ وهِيَ أُمُّه واسْمُهَا مَارِيَةُ صَحَابِيّ مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ . قُلْتُ : وهِيَ مَنْسُوبَةٌ إِلَى خَصَاصٍ واسْمُه الَّلاتُ بنُ عَمْرِو بنِ كَعْبِ بن الغِطْرِيفِ الأَصْغَر بَطْن من الأَزْدِ . وقَالَ ابْنُ الأَعْرَابِيّ : هِنْدُ بِنْتُ الخُصِّ وبنتُ الخُسِّ يُقَالانِ مَعَاً وقد تَقَدَّمَ في السِّينِ . وقاسِمٌ الخَصّاصُ : مُحَدِّثٌ رَوَى عَنْ نَصْرِ بنِ عَليٍّ الجَهْضَمِيِّ وعَنْهُ ابنُ مُجَاهِدٍ . وهَارُونُ الخَصّاصُ عن مُصْعَبِ ابنِ سَعْدٍ . ومُحَمَّدُ بنُ عُمَرَ الخَصّاص الواسِطِيّ حَدَّثَ في حُدُودِ العِشْرِينَ والسِّتّمائَةِ . والخَاص وَادٍ من أَوْدِيَةِ خَيْبَرَ . ويَزْد خَاص : مدِينَةٌ بالعَجَمِ . وخَاص مِن قُرَى خُوَارِزْمَ . ومنْها أَبو الفَضْلِ المُؤَيَّدُ بنُ المُوَفَّقِ . والخَاصِّيُّ : شَارِحُ الكَلِمِ النَّوَابِغ للزَّمَخْشَرِيِّ . والأَخْصاصُ بالفَتْحِ : قَرْيَةٌ بمِصْرَ وقَدْ وَرَدْتُهَا . والخَاصَّةُ : لَقَبُ الأَمِيرِ أَبِي الحَسَنِ فائِقِ بنِ عبدِ اللهِ الأَنْدَلُسِيِّ الرُّومِيِّ لاخْتِصاصِه بالسُّلْطَانِ الأَمِيرِ السَّيِّدِ أَبِي صالِحٍ مَنْصُورِ بنِ نُوحٍ وَالِي خُرَاسَانَ سَمِعَ بمَرْوَ وببُخَارَا وبالكُوْفَةِ ورَوَى عنه الحَافِظَانِ : أَبو عَبْدِ اللهِ بنُ البَيِّع وابنُ غُنْجار وتُوُفِّيَ ببُخَارَا سنة 389 . وخَاوُص بضّمِّ الواوِ : قَرْيَةٌ فَوْقَ سَمَرْقَنْدَ مِنْهَا أَبو بَكْرٍ مُحَمّد ابن أَبِي بكر الخَاوُصِيّ الخَطِيبُ حَدَّثَ بسَمَرْقَنْدَ عَنْ أَبِي الحَسَن المُطَهَّرِيِّ وعنه
أَبو حَفْصٍ النَّسَفِيُّ . َبو حَفْصٍ النَّسَفِيُّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
