# خصص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خصص

خصّه بالشيء يخُصّه خَصّاً وخُصوصاً وخَصُوصِيّةً وخُصُوصِيّةً، والفتح أَفصح، وخِصِّيصَى وخصّصَه واخْتصّه: أَفْرَدَه به دون غيره. ويقال: اخْتصّ فلانٌ بالأَمر وتخصّصَ له إِذا انفرد، وخَصّ غيرَه واخْتصّه بِبِرِّهِ. ويقال: فلان مُخِصٌّ بفلان أَي خاصّ به وله به خِصِّيّة؛ فأَما قول أَبي زبيد:
إِنّ امرأً خَصّني عَمْداً مَوَدَّتَه،
على التَّنائي، لَعِنْدِي غيرُ مَكْفُور
فإِنه أَراد خَصَّني بمودّته فحذف الحرف وأَوصَل الفعلَ، وقد يجوز أَن يريد خَصَّني لِمَودّته إِيّايَ فيكون كقوله:
وأَغْفِرُ عَوْراءَ الكريمِ ادّخارَه
قال ابن سيده: وإِنما وجّهْناه على هذين الوجهين لأَنا لم نسمع في الكلام خَصَصْته متعدية إِلى مفعولين، والاسم الخَصُوصِيّة والخُصُوصِيّة والخِصِّيّة والخاصّة والخِصِّيصَى، وهي تُمَدُّ وتُقْصر؛ عن كراع، ولا نظير لها إِلا المِكِّيثَى. ويقال: خاصٌّ بيّن الخُصُوصِيّة، وفعلت ذلك بك خِصِّيّةً وخاصّة وخَصُوصيّة وخُصُوصيّة.
والخاصّةُ: خلافُ العامّة. والخاصّة: مَنْ تخُصّه لنفسك. التهذيب: والخاصّة الذي اخْتَصَصْته لنفسك، قال أَبو منصور: خُوَيْصّة. وفي الحديث: بادِروا بالأَعمال سِتّاً الدَّجَّالَ وكذا وكذا وخُوَيصّةَ أَحدِكم، يعني حادثةَ الموتِ التي تَخُصُّ كلَّ إِنسان، وهي تصغير خاصّة وصُغِّرَت لاحتقارها في جَنْب ما بعدها من البَعْث والعَرْض والحِساب، أَي بادِرُوا المَوت واجتهدُوا في العمل، ومعنى المُبادرة بالأَعمال الانْكِماشُ في الأَعمال الصالحة والاهتمامُ بها قبل وقوعها، وفي تأْنيث الست إِشارةٌ إِلى أَنها مصائب. وفي حديث أُم سليم: وخُوَيْصَّتُكَ أَنَسٌ أَي الذي يختصّ بخِدْمتِك وصغّرته لصِغَره يومئذ. وسمع ثعلب يقول: إِذا ذُكر الصالحون فبِخاصّةٍ أَبو بكر، وإِذا ذُكِرَ الأَشْرافُ فبِخاصّةٍ عليٌّ. والخُصَّانُ والخِصَّانُ: كالخاصَّةِ؛ ومنه قولهم: إِنما يفعل هذا خُصّان الناس أَي خواصُّ منهم؛ وأَنشد ابن بري لأَبي قِلابة الهذلي: والقوم أَعْلَمُ هل أَرْمِي وراءَهُم،
إِذ لا يُقاتِل منهم غيرُ خُصّانِ
والإِخْصاصُ: الإِزْراءُ. وخَصَّه بكذا: أَعْطاه شيئاً كثيراً؛ عن ابن الأَعرابي.
والخَصَاصُ: شِبْهُ كَوّةٍ في قُبَّةٍ أَو نحوها إِذا كان واسعاً قدرَ الوَجْه:
وإِنْ خَصَاصُ لَيْلِهِنّ اسْتَدّا،
رَكِبْنَ من ظَلْمائِه ما اشْتَدّا
شبّه القمرَ بالخَصاص الضيّقِ، أَي اسْتَتَر بالغمام، وبعضهم يجعل الخَصَاصَ للواسع والضيّق حتى قالوا لِخُروق المِصْفاة والمُنْخُلِ خَصَاصٌ. وخَصَاصُ المُنْخُل والباب والبُرْقُع وغيرِه: خَلَلُه، واحدته خَصَاصة؛ وكذلك كلُّ خَلَلٍ وخَرْق يكون في السحاب، ويُجْمع خَصاصَاتٍ؛ ومنه قول الشاعر:
مِنْ خَصاصاتِ مُنْخُل
وربما سمي الغيمُ نفسُه خَصاصةً. ويقال للقمر: بَدَا من خَصاصَةِ الغيم. والخَصَاصُ: الفُرَجُ بين الأَثافِيّ والأَصابع؛ وأَنشد ابن بري للأَشعري الجُعْفِيِّ:
إِلاَّ رَواكِدَ بَيْنَهُنّ خَصَاصَةٌ،
سُفْع المَناكِب، كلّهنّ قد اصْطَلى
والخَصَاصُ أَيضاً: الفُرَج التي بين قُذَذِ السهم؛ عن ابن الأَعرابي. والخَصَاصةُ والخَصَاصاءُ والخَصَاصُ: الفقرُ وسوءُ الحال والخَلّة والحاجة؛ وأَنشد ابن بري للكميت:
إِليه مَوارِدُ أَهل الخَصَاص،
ومنْ عِنْده الصَّدَرُ المُبْجِل
وفي حديث فضالة: كان يَخِرُّ رِجالٌ مِنْ قامتِهم في الصلاة من الخَصَاصة أَي الجوع، وأَصلُها الفقر والحاجة إِلى الشيء. وفي التنزيل العزيز: ويُؤْثِرُون على أَنْفُسِهم ولو كان بهم خَصَاصةٌ؛ وأَصل ذلك في الفُرْجة أَو الخَلّة لأَن الشيء إِذا انْفرج وَهَى واخْتَلّ. وذَوُو الخَصَاصة: ذَوُو الخَلّة والفقر. والخَصَاصةُ: الخَلَل والثَّقْبُ الصغير. وصدَرَت الإِبل وبها خَصاصةٌ إِذا لم تَرْوَ، وصدَرت بعطشها، وكذلك الرجل إِذا لم يَشْبَع من الطعام، وكلُّ ذلك من معنى الخَصَاصة التي هي الفُرْجة والخَلَّة.
والخُصَاصةُ من الكَرْم: الغُصْن إِذا لم يَرْوَ وخرج منه الحبّ متفرقاً ضعيفاً. والخُصَاصةُ: ما يبقى في الكرم بعد قِطافه العُنَيْقِيدُ الصغيرُ ههنا وآخر ههنا، والجمع الخُصَاصُ، وهو النَّبْذ القليل؛ قال أَبو منصور: ويقال له من عُذوق النخل الشِّمِلُّ والشَّمالِيلُ، وقال أَبو حنيفة: هي الخَصَاصة، والجمع خَصَاصٌ، كلاهما بالفتح.
وشهرٌ خِصٌ أَي ناقص.
والخُصُّ: بَيْتٌ من شجر أَو قَصَبٍ، وقيل: الخُصّ البيت الذي يُسَقَّفُ عليه بخشبة على هيئة الأَزَجِ، والجمع أَخْصَاصٌ وخِصَاص، وقيل في جمعه خُصُوص، سمي بذلك لأَنه يُرَى ما فيه من خَصاصةٍ أَي فُرْجةٍ، وفي التهذيب: سمي خُصّاً لما فيه من الخَصَاصِ، وهي التَّفارِيجُ الضيّقة. وفي الحديث: أَن أَعرابيّاً أَتى باب النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، فأَلْقَمَ عَينَه خَصَاصةَ الباب أَي فُرجَتَه. وحانوتُ الخَمّارِ يُسمى خُصّاً؛ ومنه قول امرئ القيس:
كأَنَّ التِّجَارَ أَصْعَدُوا بِسَبِيئةٍ
من الخُصِّ، حتى أَنزَلوها على يُسْرِ
الجوهري: والخُصُّ البيت من القصب؛ قال الفزاريّ:
الخُصُّ فيه تَقَرُّ أَعْيُنُنا
خَيرٌ من الآجُرِّ والكَمَدِ
وفي الحديث: أَنه مر بعبد اللّه بن عمرو وهو يُصْلِح خُصّاً له.

### Türkçe

**خصّه** şey ile, onu **يخُصّه** **خَصّاً** ve **خُصوصاً** ve **خَصُوصِيّةً** ve **خُصُوصِيّةً** (diye) **خصّ** etti; fetha (ile olanı) daha fasihdir; ve **خِصِّيصَى** ve **خصّصَه** ve **اخْتصّه**: onu, başkası olmaksızın onunla tek kıldı. Ve denilir:
**اخْتصّ** falan kimse iş ile ve ona **تخصّصَ** ettiğinde, (yani) tek kaldığında; ve başkasını **خَصّ** etti ve onu **اخْتصّه** kendi iyiliğiyle. Ve denilir: falan kimse falan kimse ile **مُخِصٌّ**dur; yani ona mahsustur ve onunla ona ait bir **خِصِّيّة** vardır; şu var ki Ebû Zübeyd’in sözü:
إِنّ امرأً خَصّني عَمْداً مَوَدَّتَه،
على التَّنائي، لَعِنْدِي غيرُ مَكْفُور
Şüphesiz o, **خَصَّني بمودّته** (yani sevgisiyle beni tahsis etti) demek istedi; harfi hazfetti ve fiili (harfsiz) ulaştırdı; ve caiz olur ki, **خَصَّني لِمَودّته إِيّايَ** (yani beni sevmesine) demek istemiş olsun; böylece şu sözü gibi olur:
وأَغْفِرُ عَوْراءَ الكريمِ ادّخارَه
İbn Sîde dedi: Biz onu ancak bu iki vecih üzere yönelttik; çünkü sözde **خَصَصْته**’yi iki mef’ûle müteaddî olarak işitmedik. İsim: **الخَصُوصِيّة** ve **الخُصُوصِيّة** ve **الخِصِّيّة** ve **الخاصّة** ve **الخِصِّيصَى**’dır; ve o uzatılır ve kısaltılır; Kırâ‘dan (naklen). Ona benzer yoktur; ancak **المِكِّيثَى** (vardır). Ve denilir: **خاصٌّ** (özel), **بيّن الخُصُوصِيّة** (hususiyeti açık). Ve bunu seninle **خِصِّيّةً** ve **خاصّة** ve **خَصُوصيّة** ve **خُصُوصيّة** olarak yaptım.

**والخاصّةُ**: **العامّة**’nin zıddıdır. Ve **الخاصّة**: kendin için onu tahsis ettiğin kimsedir. **التهذيب**: **الخاصّة** kendin için **اخْتَصَصْته** ettiğindir. Ebû Mansûr dedi: **خُوَيْصّة**. Hadiste: “Amellere altı şeyden önce koşun: **الدَّجَّالَ** ve şöyle şöyle ve her birinizin **خُوَيصّةَ**si”; yani her insanı tahsis eden ölüm olayı; ve o, **خاصّة**’nin küçültmesidir; ve ondan sonra gelen diriltme, arz ve hesap yanında onu küçümsemek için küçültülmüştür; yani ölüme koşun ve amelde gayret edin. Amellere koşmanın manası: vukuundan önce salih amellerde toparlanmak ve onlarla ilgilenmektir. Altının müennes getirilmesinde, onların musibetler olduğuna işaret vardır. Ümmü Süleym hadîsinde: “Senin **خُوَيْصَّتُكَ** (hususînin) Enes’tir”; yani hizmetinle ihtisas eden (kimsedir); ve o günkü küçüklüğünden dolayı onu küçülttü. Sa‘leb’in şöyle dediği işitildi: Salihler zikredildiğinde, özellikle Ebû Bekir; eşraflar zikredildiğinde, özellikle Ali.

**والخُصَّانُ** ve **الخِصَّانُ**: **الخاصَّة** gibidir; ondan (olarak) onların sözü: “Bunu ancak insanların **خُصّان**ı yapar”; yani onlardan seçkinler. İbn Berrî, Ebû Kılâbe el-Hüzelî için inşad etti:
والقوم أَعْلَمُ هل أَرْمِي وراءَهُم،
إِذ لا يُقاتِل منهم غيرُ خُصّانِ
**والإِخْصاصُ**: aşağılamadır. Ve **خَصَّه بكذا**: ona çokça bir şey verdi; İbnü’l-A‘râbî’den (naklen).

**والخَصَاصُ**: bir kubbede veya benzerinde, yüz miktarı geniş olduğunda, bir pencereciğe benzer (açıklık)tır:
وإِنْ خَصَاصُ لَيْلِهِنّ اسْتَدّا،
رَكِبْنَ من ظَلْمائِه ما اشْتَدّا
Ayı dar **الخَصاص**a benzetti; yani bulutla gizlendi. Bazıları **الخَصَاص**ı geniş ve dar için (birden) kılar; hatta süzgecin ve eleğin deliklerine **خَصَاصٌ** dediler. Ve **خَصَاصُ** eleğin, kapının, burka‘ın ve başkasının: onun aralığıdır; bir tanesi **خَصَاصة**’dir. Ve aynı şekilde bulutta bulunan her aralık ve yırtık; ve **خَصاصَاتٍ** olarak cem‘ olunur; şairin sözü ondandır:
مِنْ خَصاصاتِ مُنْخُل
Ve bazen bulutun kendisine **خَصاصةً** adı verildi. Ve aya denilir: Bulutun **خَصاصَةِ**sinden göründü.

**والخَصَاصُ**: **الأَثافِيّ** ile parmaklar arasındaki boşluklardır; İbn Berrî, el-Eş‘arî el-Cu‘fî için inşad etti:
إِلاَّ رَواكِدَ بَيْنَهُنّ خَصَاصَةٌ،
سُفْع المَناكِب، كلّهنّ قد اصْطَلى
Ve **الخَصَاصُ** ayrıca: okun tüyleri (**قُذَذ**) arasındaki boşluklardır; İbnü’l-A‘râbî’den (naklen).

**والخَصَاصةُ** ve **الخَصَاصاءُ** ve **الخَصَاصُ**: fakirlik, halin kötülüğü, yoksunluk ve ihtiyaçtır; İbn Berrî, Kümeyt için inşad etti:
إِليه مَوارِدُ أَهل الخَصَاص،
ومنْ عِنْده الصَّدَرُ المُبْجِل
Fudâle hadîsinde: “Namazda, boylarının doğruluğundan (dolayı) erkekler **الخَصَاصة**’den (yani açlıktan) düşerdi”; aslı, fakirlik ve şeye ihtiyaçtır. Aziz tenzilde: “Ve kendilerinde **خَصَاصةٌ** olsa bile, kendilerine tercih ederler”; bunun aslı, aralık veya gediktir; çünkü şey yarılınca zayıflar ve bozulur. **وذَوُو الخَصَاصة**: yoksunluk ve fakirlik sahipleridir. Ve **الخَصَاصةُ**: küçük gedik ve küçük deliktir. Develer, kendilerinde **خَصاصةٌ** olduğu halde döndüler; yani kanmadılar ve susuzluklarıyla döndüler; aynı şekilde adam, yemekten doymadığında; bütün bunlar, aralık ve gedik olan **الخَصَاصة** manasındandır.

**والخُصَاصةُ** üzüm asmasından: sulanmadığında ve ondan tane dağınık, zayıf çıktığında dal (demektir). Ve **الخُصَاصةُ**: asma, salkımı toplandıktan sonra onda kalan; burada küçük bir salkım, orada bir başkası; cem‘i **الخُصَاصُ**tur; ve o az bir atıktır. Ebû Mansûr dedi: Hurma salkımlarından ona **الشِّمِلُّ** ve **الشَّمالِيلُ** denilir. Ebû Hanîfe dedi: O **الخَصَاصة**’dır; cem‘i **خَصَاصٌ**tur; ikisi de fetha iledir.

Ve **شهرٌ خِصٌ**: yani eksik (ay).

**والخُصُّ**: ağaçtan veya kamıştan bir evdir. Ve denildi: **الخُصّ**; üzerine kemer biçiminde bir ağaçla tavan yapılan evdir. Cem‘i **أَخْصَاصٌ** ve **خِصَاص**tır. Ve denildi ki cem‘inde **خُصُوص** (da vardır). Ona bu ad verildi; çünkü içinde olan **خَصاصةٍ** (yani bir aralık) görülür. **التهذيب**’de: İçinde bulunan **الخَصَاصِ** sebebiyle ona **خُصّاً** adı verildi; o da dar yarıklardır. Hadiste: Bir bedevî, Peygamber’in kapısına geldi—Allah ona salât ve selâm etsin—ve gözünü kapının **خَصَاصةَ**sine, yani aralığına dayadı. Şarapçının dükkânına **خُصّاً** denilir; İmru’ul-Kays’ın sözü ondandır:
كأَنَّ التِّجَارَ أَصْعَدُوا بِسَبِيئةٍ
من الخُصِّ، حتى أَنزَلوها على يُسْرِ
Cevherî: **الخُصُّ** kamıştan evdir. Fezârî dedi:
الخُصُّ فيه تَقَرُّ أَعْيُنُنا
خَيرٌ من الآجُرِّ والكَمَدِ
Hadiste: Abdullah b. Amr’a uğradı; o, kendisine ait bir **خُصّاً**ı onarıyordu.
