# خصف (خ-ص-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ayakkabının yüzü için kullanılan meşin demektir

- Harfler: خ - ص - ف
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَخْصِفَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B5%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | يَفْعِلَانِ | İkisi elbise diker | 2 | 2 | [7:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/ayet/7:22.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 32 · Ve ikisi yapmaya başladı
2. [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Yaprak
3. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Açığa çıkarırsınız
4. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
5. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Bahçe demektir
6. [دلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Delv(dal) : Kova demektir
7. [غوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğaviy, “Ğaye” kenar demek, “ğavy” kenara çekilmek, yoldan…
8. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
9. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Edim dibalı deri demektir
10. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ağaç
11. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
12. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İsyan eder
13. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nedve halkın toplandığı yerdir
14. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nihayet, son demektir
15. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
16. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
17. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
18. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
19. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
20. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خصف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md), [خاط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A7%D8%B7.md), [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md), [غشى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki veya daha fazla katmanı üst üste bindirerek, dikerek veya birbirine ekleyerek tutturmak; delikli aletle katları bitiştirmek. |
| Çekirdek Özet 2 | Mahremiyetin ve çıplaklığın farkına varıldığında parçalı unsurları üst üste katmanlaştırarak acil koruma ve örtünme perdesi oluşturmak. |
| Çekirdek Özet 3 | Eksiklik ve kusur karşısında katmanlı örtücülük; dağılan veya açığa çıkan zafiyeti çok katmanlı tedbirlerle telafi etme refleksi. |
| Kritik Hata Riski | Eylemi salt modern anlamda standart bir kumaş dikimi veya estetik süslenme sayarak, fıtrî utançla yapılan acil katmanlı örtünme niteliğini gözden kaçırmak. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خص | Ayırmak, özelleştirmek, bir şeyi diğerine bitişik veya sınırlı kılmak (örneğin [خصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5.md) kökünde bir şeyi tek kişiye tahsis etmek, [خصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%85.md) kökünde karşı tarafı sınırlandırmak ve ayrıştırmak). | ف | Açıklık, kenar ve üfleme/yayılma imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle; ayrılmış veya parçalı levhaların, yaprakların uç uca getirilip üst üste bindirilerek geniş bir yüzey halinde bitiştirilmesi ve dikilmesi anlamı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar türevi (pürüzlü/geçirgen engel) | İki alan arasına çekilen pürüzlü set, ayıran ve perdeleyen sınır imgesidir. |
| ص | Olta, bitki | Birbirine dolanan lifler, peş peşe dizilme ve sıkıca kavranarak tutturulma eylemidir. |
| ف | Ağız | Açıklık, kenar çizgisi, dışa doğru yayılma ve saçaklanma hareketidir. |
| خصف | Katmanları birbirine bağlayan dikiş | Sınır koyucu ve perdeleyici liflerin, kenar kenara veya üst üste getirilerek tutturulması; parçaların birbirine raptedilmesiyle oluşturulan örtücü tabakadır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pabuç veya sandalet tabanının eskiyip aşınan yerine bir deri katmanı daha ekleyerek dikmek (خصف النعل); hurma liflerinden sepet veya kat kat kaba hasır/giysi örmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Kebîr el-Hüzelî, kartalın gagasını bız veya delgi aletine benzeterek şu beyitte kökü zikreder: حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ / سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ (Nihayet burnunun ucu kunduracı bızı gibi sivri ve sert olan o güçlü kara kartalın yuvasına ulaştım). |
| Erken Arapça kullanım | İbn Abbâs ve Hz. Âişe rivayetlerinde Resûlullah’ın evdeki işleri anlatılırken ayakkabısını bizzat tamir ettiği şu ifadeyle yer alır: كان يخصف نعله (Pabucunu diker, yamar ve katmanlarını birleştirirdi). Ayrıca ayak izlerinin birbirini tam örtmesi durumunda atların develeri takibi için خصف kullanılır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça خصف kökü, Sami dil ailesinde özellikle katmanlaştırma, üst üste koyma, yamama ve kaba lifleri birbirine geçirme alanı içinde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan h-ṣ-p üçlüsü Arapçadaki deri dikme ve yaprak katlama nüansıyla sınırlı kalmayıp, sert kabuk, katılaşma veya kaba tabaka bağlamlarıyla semantik akrabalık sergiler. Akadca šukpu veya benzeri kaba tabaka terimleriyle dolaylı paralellikler tartışılmış olsa da kökün Arapça içindeki en canlı kullanımı göçebe ve vaha hayatının temel ihtiyaçları olan kundura tabanlaması (نعل مخصوفة) ve hurma yaprağı sepeti (خصفة) üzerinedir. Fonetik olarak kök, harflerin boğaz-ıslık-dudak hattındaki dizilimiyle parçaların bir araya sıkıştırılıp tutturulmasını yansıtır; dildeki temel semantik çekirdek parçalı nesnelerin birbirine kat kat raptedilmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خَصْفُ النَّعْلِ ve اِخْتِصَاف | Deriyi deriye, yaprağı yaprağa kat kat bindirerek delgi (مِخْصَف) vasıtasıyla birleştirmek; çıplaklığı yaprak tabakalarıyla örtmek. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramicede sert kabuklaşma ve katmanlaşma | Parçaları üst üste getirme, kabuk ve tabaka oluşturma anlamındaki morfolojik paralellikler. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik lif ve sepet örme bağlamları | Hurma liflerinin ve geniş yaprakların birbirine eklenerek dokunması zeminindeki arkaik ortak sözcük kalıntıları. | Muhtemel |

Kaynak: Lane’s Lexicon, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خصف | Anlamlı | Kat kat eklemek, dikmek | Yaprak veya deri katmanlarını üst üste koyup bitiştirmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| خفص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [صخف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| صفخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| فخص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [فصخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AE.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خصف | Merkez | Katmanlı birleştirme ve örtme | Geniş yaprak veya deri parçalarını üst üste bindirerek tutturmak suretiyle örtünmek. | Acil, fıtrî ve katmanlı yamama/birleştirme hareketidir. |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Genel örtme ve gizleme | Araya engel koyarak gözden saklamak; malzemenin dikişli veya katmanlı olması gerekmez. | Gözle temasın kesilmesine odaklanır. |
| [خاط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A7%D8%B7.md) | Komşu | İplikle dikmek | İpliği iğneye geçirip iki kumaşı muntazam birleştirmek; medenî dikiş ameliyesidir. | خصف ise acil ve kaba katmanlama içerir. |
| [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Giysi giymek | Hazır bir giysiyi bedene geçirip bürünmek; bedeni saran düzenli libastır. | خصف henüz hazır giysi olmadan yapılan tedbirdir. |
| [غشى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) | Komşu | Kuşatarak kaplamak | Bir şeyin üzerini bütünüyle bürüyüp görünmez kılmak. | Kuşatıcı ve ezici bir örtülüşü bildirir. |
| [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) | Zıt | Açığa çıkarmak, soymak | Üstündeki örtüyü kaldırıp mahremiyeti veya gizliyi meydana çıkarmak. | خصف eyleminin tam karşıtı olarak örtüyü gidermektir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خصف | Katman katman yapıştırmak, dikmek | Bir şeyi diğerinin üzerine denk getirip delerek veya iliştirerek örtü kılmak. | Kesin |
| Latince | Consuere, obducere | Birbirine dikmek, katmanla kaplamak | Katmanları üst üste getirip iğnelemek; kökteki yaprak yapıştırma doğallığını tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | To patch together, to stitch layer upon layer | Üst üste yamamak, katmanlamak | Geniş yaprakları birbiri üzerine örtüştürerek acil örtü yapmayı iyi açıklar. | Güçlü |
| Almanca | Aneinanderheften, zusammenflicken | Birbirine iliştirmek, kat kat yamamak | Parçaları geçici olarak üst üste tutturma nüansını taşır. | Güçlü |
| Fransızca | Attacher feuille sur feuille, rapiécer | Yaprak yaprak eklemek, yamamak | Üst üste bindirilerek yapılan ilkel ve acil dikiş eylemini karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Gesenius, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَخْصِفَانِ | Cennet yapraklarını üst üste koyup bedene yapıştırmak/iliştirmek | Âdem ile eşinin yasak ağaçtan tattıktan sonra açılan mahrem yerlerini örtmek için gösterdikleri ilk fıtrî çaba; A‘râf [7:22](https://lisan.digital/tr/ayet/7:22.md). |
| يَخْصِفَانِ | Mahremiyeti örtmek amacıyla yaprakları birbirine ekleyip elbise edinmek | Tâhâ suresindeki anlatımda ilahî emre muhalefet sonrası açığa çıkan avretin kat kat yaprakla kapatılması hali; Tâhâ [20:121](https://lisan.digital/tr/ayet/20:121.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtrat ve ismet-i enbiyâ | Âdem'in günah/hata sonrası çıplaklığı fark edip örtünme refleksi göstermesi; hayânın fıtrî ve zâtî bir duygu oluşu. | Suçluluk bilinci ve mahremiyet hissinin ilahî vahiyden önce de insanda fıtraten var olması. |
| Fıkıh | Setr-i avretin başlangıcı | İnsanın örtünme mükellefiyetinin ilksel formu; kaba yaprak ve derilerin örtü sayılabilme şartları. | Avret mahallinin kapatılmasının zaruri ve fıtrî bir vücubiyet taşıması. |
| Tefsir | Âdem kıssasının tasviri | Cennet yapraklarının (özellikle incir yaprağı rivayeti) mahrem yere yapıştırılma biçimi ve zelle sonrası ilk insani tepki. | Dağılan saygınlığı geri kazanmak için parçaları telaşla üst üste bindirme gayreti. |
| Hadis | Sünnet ve tevazu | Hz. Peygamber’in kendi pabucunu kendisinin dikmesi (يَخْصِفُ نَعْلَهُ) ve Hz. Ali’ye verilen خاصف النعل lakabı. | Kendi eşyasını bizzat tamir etme, yamama ve tevazu ahlakı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrî ahlak ve tesettür | Mahremiyet zırhı | Kusuru perdeleme | Günah ile açığa çıkan çıplaklığın ilkel ve acil vasıtalarla kat kat kapatılması. | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve dokümantasyon | Katmanlı birleştirme | Eksikleri tamamlama | Dağınık verilerin üst üste konularak bir bütünlük oluşturacak şekilde ciltlenmesi ve ilişkilendirilmesi. | Muhtemel |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Tahkimat ve yama | Zafiyeti örtme | Devlette beliren idari zaafların geçici tedbirlerle süratle kapatılması, katmanlı güvenlik perdesi çekilmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve geri dönüşüm | Yamama ve onarım | Eşyanın ömrünü uzatma | Aşınan üretim aracının (pabuç, kap) üzerine yeni bir katman eklenerek yeniden işler kılınması; israfın önlenmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Laminasyon ve çok katmanlı örtüşme (multi-layering) | Tek bir tabakanın geçirgen veya zayıf olduğu durumlarda, parçaların üst üste bindirilerek geçirimsiz bir bariyer meydana getirilmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik savunma ve telafi mekanizması | Bireyin benliğinde oluşan anî bir yarılma veya utanma hissine karşı eldeki ilk vasıtalarla acil koruyucu bir benlik perdesi inşa etmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece iğne iplikle yapılan modern terzilik veya estetik giyim faaliyeti sanarak basite indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | خصف kökü, biçilmiş kaftan giymek değil; çıplak kalmış iki insanın telaşla, çevrelerindeki geniş cennet yapraklarını üst üste bindirip yapıştırarak veya iğneleyerek oluşturdukları katmanlı ilk savunma örtüsüdür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdem ve Havvâ’nın örtünme gayretini bilinçli ve konforlu bir giyinme süreci zannedip; hayâ duygusunun çıplaklıkla yüz yüze gelindiği andaki anî, katmanlı ve sarsıcı telaş boyutunu kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanoğlunun günah, zelle veya mahrumiyet sonrasında yaşadığı çıplaklık krizine karşı geliştirdiği ilk fıtrî tepkinin örtünmek olduğunu somut bir eylemle gösterdiği için hayatîdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı, cennetten iniş süreci, şeytanın desiseleri ve tesettürün ontolojik temellerini anlatan kıssa ayetlerinde (A‘râf [7:22](https://lisan.digital/tr/ayet/7:22.md) ve Tâhâ [20:121](https://lisan.digital/tr/ayet/20:121.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çıplaklığın veya örtünmenin salt toplumsal/kültürel bir gelenek veya sonradan kazanılmış medenî bir alışkanlık olduğu iddiasını çürütür; fıtrî ve içkin bir mahremiyet bilinci olduğunu kanıtlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Parçalı ve yaprak şeklindeki nesneleri (yaprak, deri tabakası) üst üste getirip delerek veya iliştirerek katmanlı bir örtü meydana getirmek.
- Soyut anlam: Bir kusur, eksiklik veya mahrem alanın farkına varıldığında, çevreleyen imkânları birbiri ardına ekleyerek acil bir koruma ve perdeleme bariyeri kurmak.
- Sistematik karşılık: Açığa çıkan fıtrî zafiyetin telafisi için dış dünyadan toplanan çoklu birimlerin üst üste bindirilmesi yoluyla kurulan katmanlı güvenlik kalkanı.
- LaTeX modeli: $$L_n = \bigcup_{i=1}^n P_i \quad \text{öyle ki} \quad P_i \cap P_{i+1} \neq \emptyset \implies C = \sum L_n \to S$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $P_i$ her bir tekil yaprağı veya deri parçasını; $P_i \cap P_{i+1} \neq \emptyset$ bu parçaların üst üste bindirilme (laminasyon/yamama) durumunu; $L_n$ birleştirilmiş katmanlı yapıyı; $C$ meydana gelen nihai örtüyü; $S$ ise örtülmek istenen mahrem alanı veya avret bölgesini temsil eder. Parçaların üst üste binmesiyle geçirimsiz ve koruyucu bir örtü yüzeyi ($S$) elde edilmektedir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/ayet/7:22.md) — يَخْصِفَانِ

فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Böylece onların ikisini de baştan çıkarıp aldattı. Ağaçtan tadınca ayıp yerleri kendilerine göründü. İkisi de kendilerini cennetin yaprağıyla örtmeye başladılar. Rabbları da onlara: Ben sizi o ağaçtan men’etmedim mi? Ve şeytan size apaçık bir düşmandır, demedim mi? diye nida etti.

### [Taha 20:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/ayet/20:121.md) — يَخْصِفَانِ

فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى

Meal (IK): Bunun üzerine ikisi de ondan yediler. Hemen ayıp yerleri açıldı. Üzerlerine cennet yapraklarından yamamaya başladılar. Adem, Rabbına karşı geldi de şaşkın düştü.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ayakkabının yüzü için kullanılan meşin demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد والفاء معهما
خ ص ف مستعمل فقط
خصف:
الخَصَفُ نياب غلاظ جدا، ويقال إن تبعاً كساء البيت المسوح، فانتفض البيت ومزقها، ثم كساه الخَصَفَ فلم يقبلها، ثم كساه الأنطاع فقبلها، وهو أول والخصف لغة في الخزف.
والخَصَفة: القطعة مما يُخْصَفُ به النعل، والمِخْصَفُ: مثقبه.
والخَصَفَةُ، وجمعها: الخِصاف: جلة التمر.
وكتيبة خَصِيفُ، أي: خُصِفَتْ من ورائها بخبل، أي: أردفت.
والأخْصَفُ: لون كلون نالرماد، فيه سواد وبياضٌ، وهو الخصيف أيضا. والخصيف من الجبال: ما كان أبرق، سوداء، وقوةٍ بيضاء، وهو الأَخْصَفُ أيضا، قال:
من الصباح عن بريمٍ أخْصَفا
والأَخْصَفُ: الظليم لسوادٍ فيه وبياض. والأنثى: خصفاء.
والإِخْصافُ: شدة العدو، وبالحاء أيضاً.
والاختصاف، أن يأخذ العريان ورقاً عراضاً، فَيَخْصِفَ بعضها على بعضٍ، ويستتر بها. خَصَفَ على نفسه بكذا، واخْتَصَفَ بكذا.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الصاد** ve **الفاء** onlarla birlikte

خ ص ف yalnızca kullanılmıştır

**خصف**:
**الخَصَفُ**: çok kalın azı dişleridir; ve denilir ki: Tubba‘ evi kaba yünlü örtülerle örttü; ev silkindi ve onları parçaladı; sonra onu **الخَصَفَ** ile örttü de onu kabul etmedi; sonra onu **الأنطاع** ile örttü de onu kabul etti; ve o ilkidir; ve **الخصف** **الخزف** hakkında bir dildir.

Ve **الخَصَفة**: nalın kendisiyle **يُخْصَفُ** edilen şeyden bir parçadır; ve **المِخْصَفُ**: onun delgecidir.

Ve **الخَصَفَةُ**, çoğulu: **الخِصاف**: hurma sepetidir.

Ve bir bölük **خَصِيفُ**; yani: arkasından gevşeklikle **خُصِفَتْ**, yani: bindirildi.

Ve **الأخْصَفُ**: kül rengi gibi bir renktir; onda siyahlık ve beyazlık vardır; ve o, **الخصيف**tir de. Ve dağlardan **الخصيف**: alaca olan şeydir; siyahlık ve beyazlık parçası; ve o, **الأَخْصَفُ**tur da. Dedi ki:
من الصباح عن بريمٍ **أخْصَفا**

Ve **الأَخْصَفُ**: onda siyahlık ve beyazlık bulunması sebebiyle devekuşu erkeğidir. Dişisi: **خصفاء**.

Ve **الإِخْصافُ**: koşmanın şiddetidir; ve **بالحاء** ile de.

Ve **الاختصاف**: çıplağın geniş yaprak almasıdır; sonra onların bir kısmını bir kısmı üzerine **فَيَخْصِفَ** eder ve onunla örtünür. **خَصَفَ** kendi üzerine bununla; ve bununla **اخْتَصَفَ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَصْفُ: النعلُ ذات الطِراق، وكلُّ طِراقٍ منها خًصْفَة. والخَصْفَةُ بالتحريك: الجُلةُ التي تعْمَلُ من الخوص للتمر، وجمعها خَصَفٌ وخِصافٌ. والأَخْصَفُ: الأبيضُ الخاصرتين من الخيل والغنم، وهو الذي ارتفع البلق من بطنه إلى جنبَيه. والأَخْصَفُ: لونٌ كلون الرماد، فيه سواد وبياض. قال العجاج في صفة الصُبح:
أبدى الصباحُ عن بَريمٍ أخْصفا
وحبلٌ أَخْصَفُ وظليمٌ أَخْصَفُ، فيه سواد ٌوبياضٌ. وكتيبةٌ خَصيفٌ، وهو لون الحديد، ويقال: خُصِفَتْ من ورائها بِخَيْلٍ، أي رُدِفَتْ. وكلُّ لونين اجْتَمَعا فهو خَصيْفٌ. والخَصيفُ: اللبنُ الحليبُ يُصَبُّ عليه الرائب. فإن جُعِلَ فيه التمر والسمن فهو العَوْثَبانيُّ. وخَصَفْتُ النعلَ: خَرَزْتُها، فهي نعلٌ خَصيفٌ. وقوله تعالى: "وَطَفِقا يَخْصِفان عَلَيهما مِنْ وَرَق الجنَّة" يقول: يُلزقان بعضَه ببعض ليسترا به عورتَهما. وكذلك الاخْتِصافُ. والمِخْصَفُ: الإشْفي. وخَصَفَتِ الناقةُ تَخْصِفُ خِصافاً، إذا ألقتْ ولدَها وقد بلغ الشهر التاسع، فهي خَصوفٌ. ويقال: الخَصوفُ هي التي تُنتِجُ بعد الحَوْلِ من مَضْرِبِها بشهرٍ، والجَرورُ بشهرين.

##### Türkçe

**الخَصْفُ**: **النعلُ** **ذات** **الطِراق**; ve ondan her bir **طِراق** bir **خًصْفَة**’dir. Ve **الخَصْفَةُ** (harekeli): hurma için **الخوص**’tan yapılan **الجُلةُ**’dir; çoğulu **خَصَفٌ** ve **خِصافٌ**’dır. Ve **الأَخْصَفُ**: at ve koyundan böğürleri beyaz olan; o, **البلق**’ın karnından iki yanına yükseldiği kimsedir. Ve **الأَخْصَفُ**: kül rengi gibi bir renktir; onda siyahlık ve beyazlık vardır. **العجاج** sabahın vasfında dedi ki:
أبدى الصباحُ عن بَريمٍ أخْصفا

Ve **حبلٌ أَخْصَفُ** ve **ظليمٌ أَخْصَفُ**: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Ve **كتيبةٌ خَصيفٌ**; o, demirin rengidir. Ve denilir: **خُصِفَتْ** onun arkasından **بِخَيْلٍ**, yani peşine bindirildi. Ve her iki renk birleşirse o **خَصيْفٌ**’tir. Ve **الخَصيفُ**: sağılmış süt; üzerine ekşimiş süt dökülür. Şayet onda hurma ve sade yağ yapılırsa o **العَوْثَبانيُّ**’dir. Ve **خَصَفْتُ النعلَ**: onu diktim; o da **نعلٌ خَصيفٌ**’tir. Ve Yüce Allah’ın sözü: "**وَطَفِقا يَخْصِفان عَلَيهما مِنْ وَرَق الجنَّة**" der ki: avretlerini onunla örtmek için onun bir kısmını bir kısmına yapıştırırlar. Ve aynı şekilde **الاخْتِصافُ**. Ve **المِخْصَفُ**: **الإشْفي**’dir. Ve dişi deve **خَصَفَتِ** **تَخْصِفُ** **خِصافاً**, dokuzuncu aya ulaşmış olduğu hâlde yavrusunu attığı zaman; o hâlde o **خَصوفٌ**’dur. Ve denilir: **الخَصوفُ**; barınağından bir ay sonra bir yılın ardından doğuran dişi devedir; **الجَرورُ** ise iki ay sonra.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص ف
خصف ، فصخ : مسْتَعْملان .
خصف : قال الليث : الخَصَفُ : ثيابٌ غِلاظ
جدّاً بَلَغَنَا أن تُبَّعاً كسا البيتَ المُسُوحَ
فانْتَفَضَ البيتُ ومَزَّقها ، ثم كساه الخَصَفَ
فلم يَقْبَلها ثم كساه الأَنْطاعَ فقبِلَها .
قلتُ : الخَصَفُ التي كسا تُبَّعٌ البيتَ ليسَ
معناه الثِّيابَ الغِلاظَ ، إنما الخَصَفُ حُصْرٌ
تُسَفُّ من خُوصِ النخل يُسَوَّى منها شُقَقٌ
تُلْبَسُ بُيوتَ الأعراب .
ويقال للجِلالِ التي تُسَفُّ من الخوصِ
ويُكْنَزُ فيها التَّمر : خَصَفٌ _ أيضاً .
ومنه الحديث الذي جاء : ( أنَّ رَجُلاً تَوَطَّأ
خَصَفَةً عَلَى رَأْسِ بِئْرٍ ، فَطَاحَ فِيهَا ) ( .
وأهل البَحْرَيْن يُسَمّون جِلال التَّمر خَصَفاً .
ومنه قولُ الشاعر :
تَبيعُ بَنيها بالْخِصَافِ وبالتَّمْرِ
وقال الليث : الخَصَفُ لغةٌ في الخزَفِ .
قال : والْخَصَفَةُ : القِطْعةُ مما يُخْصَفُ به
النَّعْل ، والْمِخْصَفُ مِثقَبُ ذلك .
وقال أبو كَبِيرٍ :
فَتْخَاءَ رَوْثَةُ أَنْفِهَا كَالْمِخصَفِ
يعني العُقاب .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يخصفان عليهما من ورق الجنة ( [ الأعراف : 22 ] _ أي : يُطابِقَان
بعضَ الورق على بعض .
وقال الليث : الخَصيفُ والأَخْصَفُ لونٌ
كَلَوْن الرَّماد ، فيه سوادٌ وبياضٌ ، وكذلك
من الجِبال : ما كان أبْرَقَ بقُوَّة سوداء
وأُخرى بيضاء ، فهو خصيفٌ وأَخصَفُ .
وقال الْعَجَّاجُ :
أَبْدَى الصَّباحُ عن بَرِيمٍ أَخصَفَا
وقال الطِّرمَّاحُ :
وخَصِيفٍ لَدَى مَنَاتِجِ ظِئْرَيْنِ
مِنَ المَرْخِ أَتْأَمَتْ زُنُدُهْ
شَبَّه الرمادَ بالْبَوِّ ، وظِئْرَاهُ أُثفِيَّتَانِ أُوقِدَتِ
النَّارُ بينهما .
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ أَخْصَفُ الجَنْبَيْن ،
وهو الأبيضُ الجنْبَين ، ولونُ سائره :
ما كان .
قال : ويَكُون أَخْصَفَ بجَنْبٍ واحد .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : نَعجةٌ خَصْفَاءُ _
إذا ابيَضَّتْ خاصِرَتاها .
وقال غيره : كتيبةٌ خصيفٌ _ لما فيها من
صَدَإ الْحَديد وبياضه .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ يقال للناقة _ إذا
بَلغتِ الشهرَ التاسعَ من يوم لَقِحَت ثم
ألْقتهُ _ : قَد خَصَفَتْ تخصِفُ خِصَافاً ،
وهي خَصُوفٌ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ خَصَّفَهُ الشيبُ
تَخْصِيفاً ، وخَوَّصَه تَخْوِيصاً ، وثَقَّبَ فيه
تثقيباً : بمعنى واحد .
وقال الليث : الإخْصَافُ : سُرْعةُ العَدْوِ ،
وأَخصَفَ يُخْصِفُ _ إذا أسْرَع في عَدْوِهِ .
قلتُ : صحَّفَ الليث فيما قال _ والصَّواب :
أَحْصَفَ _ بالحاء _ إِحْصَافاً _ إذا أَسْرَعَ في
عَدْوِهِ .
قاله الأصمعيُّ وغيره .
وقال الْعَجَّاجُ :
ذارٍ إذا لاَقَى الْعَزَاَزَ أَحْصَفَا
وقال الليث : الاختِصَافُ أن : يأخُذَ
العُرْيَانُ وَرَقاً عِرَاضاً ، فَيْخْصِفَ بَعْضَها
على بَعْضٍ ويَسْتَتِر بها .
يقال : خَصَفَ يَخْصِفُ واختَصَفَ يَخْتَصِفُ
_ إذا فَعَلَ ذلك .
قال : والأخْصَفُ : الظَّلِيمُ _ لسوادٍ فيه
وبياضٍ _ والنَّعَامةُ خَصْفَاءُ .
أخبرني الإيَادِيُّ _ عن شَمِر عن أبي
عدْنَانَ ، عن ابن الكلبيِّ ، عن أبيه _ قال :
كان مالكُ بنُ عَمْرٍ و الغَسّانيُّ يقالُ له :
فَارِسُ خصَافِ ، وكان من أَجْبَنِ النَّاس .
قال : فَغَزَوْا قَوْماً فوقَفَ ، فأقبل سَهْمٌ حتى
وقَعَ عند حافِرِ فَرَسه ، فتحرَّكَ ساعةً ثم
قال : إن لهذا السَّهْم سبَباً يَنْجُثُه ، فَاحْتُفِرَ
عنه فإذا هُوَ قد وَقَع على نَفَقِ يَرْبُوعٍ
فأصاب رَأْسه ، فتحرَّكَ اليربوع ساعةً ثم
مات فقال : هذا في جَوْفِ جُحْرٍ جاء
سهم حتَّى قتله ، وأنا ظاهرٌ للنَّاس على
فرسي .
مَا الْمَرْءُ في شَيْءٍ وَلاَ الْيَرْبُوعُ .
ثم شدَّ عليهم ، فكان بعد ذلك من أشجع
الناس .
قال ابن الكَلْبيِّ : يَنْجُثُهُ : يُحَرِّكُهُ .
قال : وخَصَافُ : فَرَسُه ، . . ويُضرَبُ به
المَثَلُ فيقال : أَجْرَأُ مِنْ فَارِس خَصَافِ .
قال شمِرٌ : وقال ابن الأعرابي : إن
صاحب خَصَافِ كان يلاقي جُندَ كسرى
فلا يجترىءُ عليهم ، ويَظُنُّ أنهم لا يَمُوتُون
كما يموت الناس ، فرمى يوماً رجلاً منهم
بسهم فصرعه فمات ، فقال : ) ( إن هؤلاء
يموتون كما نموت نحنُ ) ( فاجْتَرأَ عليهم
فكان من أشجع الناس .
فصخ : قال ابن شميل : الفَصَخُ : التَّغابي عن
الشيء وأنتَ تَعْلمُه .
يقال : فَصِخْتُ عن ذاكَ الأمرِ فَصَخاً .
قال : ويقال : فَصَخَ يدَه وفَسَخها _ إذا
أَزالَ الْمَفْصِلَ عن موضعه .
حكاه _ بالصاد _ عن أبي الدُّقَيْشِ .
وروَى أبو عمرو : صَنِخ الْوَدَكُ ، وسَنِخ
وهو الْوَصَخُ والْوَسَخُ .
وقال أبو حاتم : فصَخَ النَّعَامُ بصَوْمه _ إذا
رَمَى به .

##### Türkçe

خ ص ف
**خصف** , **فصخ** : kullanımdadırlar.

**خصف** : Leys dedi: **الخَصَفُ**: çok kalın elbiseler.
Bize ulaştı ki Tübba‘, evi **المُسُوحَ** ile giydirdi;
bunun üzerine ev silkindi ve onları parçaladı; sonra onu **الخَصَفَ** ile giydirdi,
onu kabul etmedi; sonra onu **الأَنْطاعَ** ile giydirdi de onu kabul etti.

Dedim: Tübba‘ın evi giydirdiği **الخَصَفُ**, onun manası kalın elbiseler değildir; ancak **الخَصَفُ** hurma ağacının yaprağından örülen hasırlardır; onlardan parçalar düzeltilir,
Arap bedevilerinin evlerine giydirilir.

Ve hurma yaprağından örülen,
ve içinde hurma depolanan örtülere de: **خَصَفٌ** denir; ayrıca.

Ve ondan, gelen hadis: (Bir adam bir kuyunun başında bir **خَصَفَةً** üzerine bastı da, içine düştü).

Ve Bahreyn halkı hurma örtülerini **خَصَفاً** diye adlandırırlar.

Ve ondan şairin sözü:
تَبيعُ بَنيها بالْخِصَافِ وبالتَّمْرِ

Leys dedi: **الخَصَفُ** **الخزَفِ** hakkında bir lugattır.
Dedi: **الْخَصَفَةُ**: nalın yamalanmasında kendisiyle **يُخْصَفُ** olunan şeyden parça; **الْمِخْصَفُ** ise onun delgisidir.

Ve Ebû Kebîr dedi:
فَتْخَاءَ رَوْثَةُ أَنْفِهَا كَالْمِخصَفِ
Kartalı kastediyor.

Ve Allah, aziz ve celil, dedi: ( **يخصفان** عليهما من ورق الجنة ) [A‘râf: 22] — yani: yaprakların bir kısmını bir kısmının üzerine bindirirler.

Leys dedi: **الخَصيفُ** ve **الأَخْصَفُ** bir renktir;
kül rengi gibi; onda siyahlık ve beyazlık vardır. Aynı şekilde
dağlardan: güçlü bir siyah ve başka bir beyaz ile alacalı olan şey; o, **خصيفٌ** ve **أَخصَفُ**tur.

Ve el-‘Accâc dedi:
أَبْدَى الصَّباحُ عن بَرِيمٍ أَخصَفَا

Ve et-Tırimmâh dedi:
وخَصِيفٍ لَدَى مَنَاتِجِ ظِئْرَيْنِ
مِنَ المَرْخِ أَتْأَمَتْ زُنُدُهْ
Külü **الْبَوِّ** ile benzetti; onun iki **ظِئْرَاهُ**’ı iki **أُثفِيَّتَانِ**dır; ikisinin arasında ateş yakılmıştır.

Ebû Ubeyde dedi: **فَرَسٌ أَخْصَفُ الجَنْبَيْن**;
o, iki yanı beyaz olandır; geri kalanının rengi:
ne ise odur.
Dedi: Bir tek yanla da **أَخْصَفَ** olur.

Ebû Ubeyd — Ebû Zeyd’den —: **نَعجةٌ خَصْفَاءُ** —
iki böğrü beyazladığı zaman.

Başkası dedi: **كتيبةٌ خصيفٌ** — onda
demirin pası ve beyazlığı bulunduğu için.

Ebû Ubeyd — Ebû Zeyd’den —: deveye —
gebe kaldığı günden dokuzuncu aya ulaşıp sonra
onu düşürdüğü zaman —: **قَد خَصَفَتْ** **تخصِفُ** **خِصَافاً** denir;
ve o, **خَصُوفٌ**tur.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **خَصَّفَهُ** ak saç **تَخْصِيفاً**; ve **خَوَّصَه** **تَخْوِيصاً**; ve onda **ثَقَّبَ** **تثقيباً**: tek bir mana ile.

Leys dedi: **الإخْصَافُ**: koşmanın sürati;
ve **أَخصَفَ** **يُخْصِفُ** — koşmasında hızlandığı zaman.

Dedim: Leys söylediğinde tashif etti; doğru olan:
**أَحْصَفَ** — **بالحاء** — **إِحْصَافاً** — koşmasında hızlandığı zaman.
Bunu Asma‘î ve başkaları söyledi.

Ve el-‘Accâc dedi:
ذارٍ إذا لاَقَى الْعَزَاَزَ أَحْصَفَا

Leys dedi: **الاختِصَافُ** şu ki: çıplak olan, geniş yapraklar alır; onların bir kısmını
bir kısmının üzerine **فَيْخْصِفَ** eder ve onunla örtünür.
Denir: **خَصَفَ** **يَخْصِفُ** ve **اختَصَفَ** **يَخْتَصِفُ** — bunu yaptığı zaman.

Dedi: **الأخْصَفُ**: **الظَّلِيمُ** — onda siyahlık
ve beyazlık bulunduğu için — ve dişi devekuşu **خَصْفَاءُ**dır.

Bana el-İyâdî haber verdi — Şemir’den, Ebû ‘Adnân’dan, İbnü’l-Kelbî’den, babasından — dedi ki: Mâlik b. ‘Amr el-Gassânî vardı; ona: **فَارِسُ خصَافِ** denirdi; ve o, insanların en korkaklarındandı.
Dedi: Bir kavme gazve yaptılar; o durdu; derken bir ok geldi,
atının nalının yanında düştü; bir süre kıpırdandı, sonra
dedi: Bu okun bir sebebi var, onu **يَنْجُثُه**; kazıldı,
bir de baktılar ki o, bir yerboğasının tüneline düşmüş,
başına isabet etmiş; yerboğası bir süre kıpırdandı, sonra
öldü. Dedi: Bu, bir deliğin içinde; bir ok geldi
ta onu öldürdü; ben ise insanların karşısında,
atımın üstünde açığım.
مَا الْمَرْءُ في شَيْءٍ وَلاَ الْيَرْبُوعُ .
Sonra onların üzerine atıldı; bundan sonra insanların en cesurlarından oldu.

İbnü’l-Kelbî dedi: **يَنْجُثُهُ**: onu hareket ettirir.
Dedi: **خَصَافُ**: onun atıdır; … ve onunla
mesel vurulur; denir ki: **أَجْرَأُ مِنْ فَارِس خَصَافِ**.

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **خَصَافِ**’ın sahibi Kisrâ’nın askerleriyle karşılaşırdı
da onlara cesaret edemezdi; ve onların, insanların öldüğü gibi ölmediklerini
zannederdi. Bir gün onlardan bir adamı
bir okla vurdu; onu yere serdi, o da öldü; dedi ki: (Şüphesiz bunlar
bizim öldüğümüz gibi ölürler). Sonra onlara cesaret etti;
ve insanların en cesurlarından oldu.

**فصخ** : İbn Şümeyl dedi: **الفَصَخُ**: bir şeyden, onu bildiğin halde, gaflete vurmak.
Denir: **فَصِخْتُ** o işten **فَصَخاً**.
Dedi: **فَصَخَ** elini ve **فَسَخها** — eklemi yerinden çıkardığı zaman.
Bunu — **بالصاد** — Ebû’d-Dukayş’ten nakletti.

Ebû ‘Amr rivayet etti: **صَنِخ** **الْوَدَكُ** ve **سَنِخ**;
o, **الْوَصَخُ** ve **الْوَسَخُ**tur.

Ebû Hâtim dedi: **فصَخَ** devekuşu **بصَوْمه** — onu attığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والصاد وما يثلثهما)
  (خصف)  الخاء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اجتماعِ شيءٍ إلى شيء. وهو مطّرِدٌ مستقيم. فالخَصْف خَصْفُ النَّعْل، وهو أن يُطَبَّق عليها مثلُها. والمِخْصَف: الإشْفَى والمِخْرزُ. قال الهذلي([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2])  يعني بِفراشِ العَزيزة عُشَّ العُقَاب.
  ومن الباب الاختصاف، وهو أن يأخذ العُرْيانُ على عَوْرته ورقاً عريضاً أو شيئاً نحْوَ ذلك يَسْتَتِرُ به. والخَصِيفة: اللَّبنُ الرائبُ يُصَبُّ عليه الحليب.
  ومن الباب، وإن كانا يخْتلفانِ في أنّ الأوّل جَمْعُ شيءٍ إلى شيء مطابقةً، والثاني جَمْعه إليه من غير مطابقة، قولُهم حَبْلٌ خَصِيفٌ: فيه سوادٌ وبياض. قال بعضُ أهلِ اللُّغة: كل ذي لونينِ مجتمعين فهو خَصِيفٌ. قال: وأكثر ذلك السَّوادُ والبياضُ . وفرس أَخْصَفُ، إذا ارتفَعَ البلَق من بطنه إلى جنْبَيه.
  ومن الباب الخَصَفةُ، وهي الجُلَّةُ من التَّمْرِ؛ وتكون مخصوفةً. قال:
  * تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ([3]) *
  ومن الذي شذَّ عن هذه الجملة قولُهم للنّاقة إذا وضعت حَمْلَها بعد تسعة أشهر: خَصَفَتْ تخْصِف خِصافاً؛ وهي خَصُوفٌ.
  (خصل)  الخاء والصاد واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القَطْعِ والقِطعةِ من الشَّيء، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً ومجازاً. فالخَصْل القَطْع. وسيف مِخْصَل: قطَّاع([4]). والخُصْلة من الشَّعَْر معروفة. والخَصِيلة: كلُّ لحمةٍ فيها عَصَبٌ. هذا هو الأصل.
  وممّا حُمِل عليه الخُصَل* أطراف الشّجرِ المتدلّيةُ. ومن هذا الباب الخَصْل في الرِّهان، وذلك أن تُحْرِزَه. والذي يحرزُه طائفةٌ من الشيء. ثمَّ قيل: في فلانٍ خَصْلةٌ حَسَنةٌ وسيِّئة. والأصل ما ذكرناه.
  (خصم)  الخاء والصاد والميم أصلان: أحدهما المنازعة، والثاني جانبُ وِعاءٍ.
  فالأوّل الخَصْمُ الذي يُخاصِم. والذّكرُ والأنثى فيه سواءٌ. والخِصام: مصدرُ خاصمتُه مُخاصَمةً وخِصاماً. وقد يجمع الجمعُ على خُصومٍ. قال:
  * وقد جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي([5]) *
  والأصل الثاني: الخُصْم جانب العِدْل الذي فيه العُرْوة. ويقال إنّ جانب كلِّ شيءٍ خُصْمٌ. وأخْصامُ العين: ما ضُمَّتْ عليه الأشفار. ويمكن أنْ يُجمَع بين الأصلين فيردَّ إلى معنىً واحد. وذلك أنّ جانِبَ العِدل مائلٌ إلى أحد الشقيْنِ، والخَصْم المنازِعُ في جانبٍ؛ فالأصل واحدٌ.
  (خصن)  الخاء والصاد والنون ليس أصلاً. وفيه كلمةٌ واحدة إن صَحَّت. قالوا: الخَصِين: الفأس الصَّغيرة.
   (خصي)  الخاء والصاد والحرف المعتل كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها إلاّ مجازاً، وهي قولُهم خَصَيتُ الفَحْل خَصْياً. و"برِئْتُ إليك من الخِصاء". ومعنى خَصَيْت فعلٌ مشتقٌّ من الخُصْي؛ وهو إيقاعٌ به، كما يقال ظَهَرْتُه وبطنته، إذا ضربتَ ظهْرَه وبطنَه. فكذلك خَصَيْته: نزعت خُصْيَيْه.
  (خصب)  الخاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو ضدُّ الجَدْب. مكانٌ مُخْصِبٌ: خَصِيبٌ. ومن الباب الخِصَاب: نَخْل الدَّقَل([6]).
  (خصر)  الخاء والصاد والراء أصلان: أحدهما البَرْد، والآخر وسَط الشَّيء.
  فالأوّل قولُهم خَصِر الإنسانُ يَخْصَر خَصَراً، إذا آلَمهُ البَرد في أطرافه. وخَصِر يومنا خَصراً، أي اشتدَّ برْدُه. ويومٌ خَصِرٌ. قال حسان:
رُبَّ خالٍ لِيَ لو أبْصَرْتِهِ *** سَبِطِ المِشيْةِ في اليومِ الخَصِرْ([7])  وأمَّا الآخَر فالخَصْر خَصْرِ الإنسانِ وغيره، وهو وَسَطُه المستدِقُّ فوق الورِكين. والمُخَصَّر: الدقيق الخَصْر. ومنه النَّعلُ المُخَصَّرَة. وأما المِخْصَرَةُ فقضيبٌ أو عصا يكون مع الخاطب إذا تكلَّم؛ والجمعُ مَخاصر. قال:
  * إذا وصَلُوا أيمانَهُمْ بالمخاصرِ([8]) *
  وإنّما سُمِّيت بذلك لأنّها تُوازِي خَصْر الإنسان. والمخَاصَرة: أن يأخذ الرجل [بيَدِ آخرَ([9])] ويتماشَيانِ ويَدُ كلِّ واحدٍ منهما عندَ خَصْرِ صاحبِه. قال:
ثُمَّ خاصَرْتُها إلى القبَّة الخَضْـ *** ـرَاءِ تمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ([10])  وخَصْر الرّمْل: وسَطَه. قال:
أَخَذْنَ خُصُورَ الرّمْلِ ثمَّ جَزَعْنَه *** على كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشيبٍ وَمُفْأَمِ([11])  والاختصار في الكلام: تَرْكُ فُضولِه واستيجاز معانيه. وكان بعضُ أهل اللغة يقول الاختصار أخْذُ أوساط الكلامِ وتَرْكُ شُعَبِه. ويقال إنّ المخاصرةَ في الطَّريق كالمخَازَمَة([12]). وقد ذُكِر. والله أعلم.
---------------------------------------------------------------
([1]) هو أبو كبير الهذلي، من قصيدة لـه في ديوان الهذليين 64 نسخة الشنقيطي. والبيت منسوب إليه في اللسان (روث، عزز، خصف).
([2]) الروثة: المنقار. وفي الأصل: "لوثة"، صوابه من المصادر المتقدمة.
([3]) عجز بيت للأخطل في ديوانه 131 واللسان (خصف). وصدره:
* فطاروا شقاف الأنثيين فعامر *
([4]) في اللسان أنه لغة في "المقصل". فهو من باب الإبدال.
([5]) قطعة من بيت للبيد  في اللسان (جنف). وهو بتمامه:
إني امرؤ منعت أرومة عامر *** ضيمي وقد جنفت عليّ خصومي([6]) الخصاب: جمع خصبة، بالفتح. والدقل؛ بالتحريك: ضرب من التمر رديء.
([7]) ديوان حسان 205 واللسان (خصر). وقبله:
سألت حسان من أخواله *** إنما يسأل بالشيء الغمرقلت أخوالي بنو كعب إذا *** أسلم الأبطال عورات الدبر([8]) صدره كما في اللسان (حصر):
* يكاد يزيل الأرض وقع خطابهم *
    وجاء في شعر صفوان الأنصاري في البيان والتبيين (1: 38):
ولا الناطق النخار والشيخ دغفل *** إذا وصلوا أيمانهم بالمخاصر([9]) التكملة من المجمل واللسان.
([10]) لأبي دهبل الجمحى، كما في اللسان (خصر) والأغاني (6: 157). ويروى لعبد الرحمن بن حسان.
([11]) أنشد صدره في المجمل واللسان. ولعله رواية في بيت معلقة زهير:
ظهرن من السوبان ثم جزعنه *** على كل قيني قشيب ومفأم([12]) المخازمة، بالخاء المعجمة والزاي. وفي الأصل: "كالمخارمة"، وفي المجمل: " كالمخادمة"، صوابهما في اللسان (خزم).
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **الصاد** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**خصف**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeye toplanmasına delâlet eder. Ve o, düzenli, düzgün (bir asıl)dır. Şu hâlde **الخَصْف**: **خَصْفُ النَّعْل**’dır; o da onun üzerine onun benzerinin kapatılıp örtülmesidir. Ve **المِخْصَف**: **الإشْفَى** ve **المِخْرزُ**’dür. Hüzeli dedi ki:
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ  **بِفراشِ العَزيزة** ile **عُشَّ العُقَاب**’ı kastediyor.
  Ve babdan **الاختصاف** vardır; o, çıplağın avretinin üzerine geniş bir yaprak yahut buna benzer bir şeyi alıp onunla örtünmesidir. Ve **الخَصِيفة**: üzerine süt dökülen ekşimiş süttür.
  Ve babdandır; her ne kadar ikisi, birincinin bir şeyi bir şeye uygunlukla toplaması, ikincinin ise onu ona uygunluk olmaksızın toplaması bakımından farklı olsalar da: onların “**حَبْلٌ خَصِيفٌ**” sözleri; onda siyahlık ve beyazlık vardır. Dil ehlinin bazısı dedi ki: iki rengi bir arada toplanmış olan her şey **خَصِيفٌ**’tir. Dedi: bunun çoğu siyahlık ve beyazlıktır. Ve **فرس أَخْصَفُ**: karnından yanlarına doğru **البلَق** yükseldiği zaman.
  Ve babdandır **الخَصَفةُ**; o, hurmadan **الجُلَّةُ**’dir; ve **مخصوفةً** olur. Dedi:
  * تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ *
  Ve bu cümleden şâz olan şeydendir: dokuz aydan sonra yükünü (yavrusunu) koyduğunda dişi deve için onların “**خَصَفَتْ** **تخْصِف** **خِصافاً**” sözleri; ve o **خَصُوفٌ**’tur.

  (**خصل**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir asıldır; kesmeye ve şeyden bir parçaya delâlet eder; sonra benzetme ve mecaz olarak onun üzerine taşınır. Şu hâlde **الخَصْل**: kesmedir. Ve **سيف مِخْصَل**: kesici. Ve **الخُصْلة** saçtan (olan tutam) bilinir. Ve **الخَصِيلة**: içinde sinir bulunan her ettir. Asıl budur.
  Ve onun üzerine taşınan şeylerdendir: **الخُصَل**: sarkan ağaç uçlarıdır. Ve bu babdandır: **الخَصْل** rehin (bahis)te; bu da onu elde etmen (kazanman)dır. Ve onu elde eden, şeyden bir taifedir. Sonra denildi: falanda iyi ve kötü bir **خَصْلةٌ** vardır. Asıl, zikrettiğimizdir.

  (**خصم**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الميم** iki asıldır: birincisi çekişme, ikincisi bir kabın yanı.
  Birincisi: **الخَصْمُ**; çekişen (hasım)dır. Erkek ve dişi onda eşittir. Ve **الخِصام**: “ona çekiştim”in masdarıdır: **مُخاصَمةً** ve **خِصاماً**. Ve cem‘ (çoğul) bazen **خُصومٍ** üzerine cem‘lenir. Dedi:
  * وقد جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي *
  İkinci asıl: **الخُصْم**; içinde kulp bulunan **العِدْل**’ün yanıdır. Ve denilir ki her şeyin yanı **خُصْمٌ**’dür. Ve **أخْصامُ العين**: kirpiklerin üzerine toplandığı şeydir. Ve iki asıl birleştirilebilir de tek bir mânâya döndürülür. Bu da şudur: **العِدل**’ün yanı iki yarıdan birine meyillidir; ve çekişen **الخَصْم** bir yandadır; şu hâlde asıl birdir.

  (**خصن**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **النون** asıl değildir. Ve onda, sahih olursa, tek bir kelime vardır. Dediler: **الخَصِين**: küçük baltadır.

   (**خصي**)  **الخاء** ve **الصاد** ve illetli harf tek bir kelimedir; ancak mecaz olarak ona kıyas edilir; o da onların “**خَصَيتُ** **الفَحْل** **خَصْياً**” sözüdür. Ve “**برِئْتُ** إليك من **الخِصاء**”. Ve **خَصَيْت** fiilinin mânâsı **الخُصْي**’den türemiş bir fiildir; o da onunla bir icrâdır; nitekim “**ظَهَرْتُه** ve **بطنته**” denilir; sırtını ve karnını vurduğun zaman. İşte böylece **خَصَيْته**: onun iki **خُصْي**’sini çıkardın.

  (**خصب**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da **الجَدْب**’in zıddıdır. **مكانٌ مُخْصِبٌ**: **خَصِيبٌ**. Ve babdandır **الخِصَاب**: **نَخْل الدَّقَل**.

  (**خصر**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الراء** iki asıldır: birincisi soğuk, diğeri şeyin ortası.
  Birincisi onların “**خَصِر** insan **يَخْصَر** **خَصَراً**” sözüdür; soğuk uçlarında ona acı verdiği zaman. Ve “günümüz **خَصِر** oldu **خَصَراً**”, yani onun soğuğu şiddetlendi. Ve **يومٌ خَصِرٌ**. Hassan dedi ki:
رُبَّ خالٍ لِيَ لو أبْصَرْتِهِ *** سَبِطِ المِشيْةِ في اليومِ الخَصِرْ  Diğerine gelince: **الخَصْر** insanın ve başkasının **خَصْر**’ıdır; o, kalçaların üstünde incelen orta kısmıdır. Ve **المُخَصَّر**: ince **الخَصْر**’lıdır. Ondandır: **النَّعلُ المُخَصَّرَة**. **المِخْصَرَةُ**’ya gelince: konuştuğu zaman hatiple birlikte bulunan bir çubuk yahut asadır; çoğulu **مَخاصر**’dir. Dedi:
  * إذا وصَلُوا أيمانَهُمْ بالمخاصرِ *
  Ancak ona bu ad verilmiştir; çünkü o, insanın **خَصْر**’ına paralel olur. Ve **المخَاصَرة**: adamın başka birinin eliyle tutması ve ikisinin yürüyüp gitmesi; ikisinden her birinin eli, arkadaşının **خَصْر**’ı yanında olur. Dedi:
ثُمَّ خاصَرْتُها إلى القبَّة الخَضْـ *** ـرَاءِ تمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ  Ve **خَصْر** kumun: onun ortasıdır. Dedi:
أَخَذْنَ خُصُورَ الرّمْلِ ثمَّ جَزَعْنَه *** على كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشيبٍ وَمُفْأَمِ  Ve sözde **الاختصار**: onun fazlalıklarını terk etmek ve mânâlarını kısaltmaktır. Dil ehlinin bazısı **الاختصار**’ın, sözün ortalarını almak ve dallarını terk etmek olduğunu söylerdi. Ve denilir ki yolda **المخاصرة**, **المخَازَمَة** gibidir. Zikredilmiştir. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وطفقا يخصفان عليهما﴾ [الأعراف/22]، أي: يجعلان عليهما خصفة، وهي أوراق، ومنه قيل لجلة التمر: خصفة (انظر: المجمل 2/290)، وللثياب الغليظة، جمعه خصف (جمعه: خصف وخصاف، انظر: اللسان (خصف) )، ولما يطرق به الخف: خصفه، وخصفت النعل بالمخصف. وروي: (كان النبي صلى الله عليه وسلم يخصف نعله) (الحديث عن عائشة أنها سئلت ما كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يعمل في بيته؟ قالت: كان يخيط ثوبه ويخصف نعله، ويعمل ما يعمل الرجال في بيوتهم. أخرجه أحمد في المسند 6/121؛ وفي الزهد ص 9)، وخصفت الخصفة: نسجتها، والأخصف والخصيف قيل: الأبرق من الطعام، وهو لونان من الطعام، وحقيقته: ما جعل من اللبن ونحوه في خصفة فيتلون بلونها.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿وطفقا يخصفان عليهما﴾ [الأعراف/22]; yani: onların üzerine bir **خصفة** yapıyorlardı; o da yapraklardır. Ondan dolayı hurma posasına: **خصفة** denildi (bak: el-Mucmel 2/290). Ve kalın elbiseler için (çoğulu **خصف**; (çoğulu: **خصف** ve **خصاف**; bak: el-Lisân (**خصف**))). Ve mestin üzerine vurulan şey için: **خصفه**; ve **النعل**i **المخصف** ile **خصفت**. Ve rivayet olundu: (Peygamber صلى الله عليه وسلم **نعله**ini **يخصف** ederdi) (Hadis, Âişe’den: ona, Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم evinde ne yapardı? diye soruldu; dedi ki: Elbisesini dikerdi ve **نعله**ini **يخصف** ederdi; ve erkeklerin evlerinde yaptıkları şeyi yapardı. Ahmed, el-Müsned 6/121’de; ve ez-Zühd’de s. 9’da çıkardı). Ve **الخصفة**yi **خصفت**: onu dokudum. Ve **الأخصف** ile **الخصيف** hakkında denildi: yiyecekten **الأبرق**tır; o, yiyecekten iki renktir. Onun hakikati: süt ve benzerinden, bir **خصفة** içinde yapılan şeydir; böylece onun rengiyle renklenir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ص ف
خصف النعل‏:‏ أطبق عليها مثلها وخرزها بالمخصف‏.‏
قال‏:‏ حتى دفعـت إلـى فـراخ عريـزة فتحاء روثة أنفها كالمخصـف وحبل خصيف وأخصف‏:‏ أبرق‏.‏
قال العجاج‏:‏ وكتيبة خصيف‏:‏ لبياض الحديد وسواد الصدأ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خصف خرقة أو يده على عورته واختصف بها‏:‏ استتر‏.‏
وهم يخصفون أقدام القوم بأقدامهم أي يتبعونهم فيطبقونها عليها‏.‏
والخيـل تخصـف أخفـاف الإبـل بحوافرهـا‏.‏
وعـن بعض العرب‏:‏ احتثوا كل جمالية عيرانة فمازالوا يخصفون أخفاف المطي بحوافر الخيـل حتـى أدركوهم أي ركبوا الإبل وجنبوا الخيل وراءهم‏.‏
وقال مقاس العائذي‏:‏ أولى فأولى بامريء القيس بعدما خصفنـا بآثـار المطـيّ الحوافـرا وخصفت فلاناً‏:‏ أرببت عليه في الشتم‏.‏
وخصف الشيب لمته‏:‏ جعلها خصيفاً‏.‏
قال‏:‏ دنت حفظتي وخصف الشيب لمتى وخليت بالي للأمـور الأباطيـل

##### Türkçe

خ ص ف
**خصف النعل**: onun üzerine onun benzerini kapattı ve onu **المخصف** ile dikti.
Dedi: ta ki **عريزة**’nin **فراخ**’ına, **فتحاء**’ya sevk ettim; burnunun **روثة**’si **كالمخصف** gibidir; ve **حبل خصيف**. Ve **أخصف**: parladı.
**العجاج** dedi: ve **كتيبة خصيف**: demirin beyazlığı ve pasın siyahlığı sebebiyle.
Mecazdan: **خصف** bir bez parçasını yahut elini avretinin üzerine ve onunla **اختصف**: örtündü.
Ve onlar kavmin ayaklarını kendi ayaklarıyla **يخصفون**; yani onları takip ederler de onları onun üzerine kapatırlar.
Ve atlar, develerin **أخفاف**’ını kendi toynaklarıyla **تخصف** eder.
Bazı Araplardan: her **جمالية عيرانة**’yı sürdüler; artık bineklerin **أخفاف**’ını atların toynaklarıyla **يخصفون** etmeyi sürdürdüler, ta ki onlara yetiştiler; yani develere bindiler ve atları arkalarında yanlarına kattılar.
**مقاس العائذي** dedi: **أولى فأولى بامريء القيس بعدما خصفنا بآثار المطيّ الحوافرا** ve **خصفت فلاناً**: sövmede onun üzerine arttırdım.
**خصف الشيب لمته**: onu **خصيفاً** kıldı.
Dedi: **دنت حفظتي وخصف الشيب لمتى وخليت بالي للأمـور الأباطيـل**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَصَفَ النعلَ يخْصِفُها خَصْفاً: ظاهَرَ بعضها على بعض وخَرَزَها، وهي نَعْلٌ خَصِيفٌ؛ وكلُّ ما طُورِقَ بعضُه على بعض، فقد خُصِفَ. وفي الحديث: أَنه كان يَخْصِفُ نَعْلَه، وفي آخر: وهو قاعد يَخْصِفُ نعله أَي كان يَخْرُزها، من الخَصْفِ: الضم والجمع. وفي الحديث في ذكر عليّ خاصِفِ النعل، ومنه قول العباس يمدح النبي، صلى اللّه عليه وسلم: مِنْ قَبْلِها طِبْتَ في الظِّلالِ وفي
مُسْتَوْدَعٍ، حيثُ يخْصَفُ الوَرَقُ
أَي في الجنة حيث خَصَفَ آدمُ وحوَّاء، عليهما السلام، عليهما من ورَق الجنة. والخصَفُ والخَصَفةُ: قِطْعَةٌ مـما تُخصَفُ به النعلُ. والمِخْصَفُ: المِثقَبُ والإشْفُى؛ قال أَبو كبير يصف عُقاباً: حتى انْتَهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزَةٍ
فَتْخاء، رَوْثَةُ أَنـْفِها كالمِخْصَفِ
وقوله فما زالوا يَخْصِفون أَخْفافَ الـمَطِيّ بحوافِر الخيل حتى لَحِقُوهم، يعني أَنهم جعلوا آثار حَوافِرِ الخيل على آثار أَخْفاف الإبل، فكأَنهم طارَقُوها بها أَي خصَفُوها بها كما تخْصَفُ النعلُ. وخَصَفَ العُرْيانُ على نفسِه الشيءَ يخْصِفُه: وصلَه وأَلزَقَه. وفي التنزيل العزيز: وطفِقا يَخْصِفانِ عليهما من ورق الجنة؛ يقول: يُلْزِقانِ بعضَه على بعض ليَسْتُرا به عورَتَهما أَي يُطابقان بعضَ الورق على بعض، وكذلك الاخْتِصافُ. وفي قراءة الحسن: وطفقا يَخِصِّفانِ، أَدغم التاء في الصاد وحرك الخاء بالكسر لاجتماع الساكنين، وبعضهم حول حركة التاء ففتحها؛ حكاه الأَخفش. الليث: الاخْتِصافُ أَن يأْخذ العريان ورقاً عِراضاً فيَخْصِفَ بعضها على بعض ويستتر بها. يقال: خَصَفَ واخْتَصَفَ يَخْصِفُ ويَخْتَصِفُ إذا فعل ذلك. وفي الحديث: إذا دخلَ أَحدُكم الحَمَّام فعليه بالنَّشيرِ ولا يَخْصِفْ؛ النَّشِيرُ: الـمِئْزَرُ، ولا يَخْصِفْ أَي لا يَضَعْ يده على فرجه، وتخَصَّفَه كذلك، ورجل مِخْصَفٌ وخَصّافٌ: صانِعٌ لذلك؛ عن السيرافي. والخَصْفُ: النعلُ ذاتُ الطِّراقِ، وكلُّ طِراقٍ منها خَصْفةٌ. والخَصَفَةُ، بالتحريك: جُلَّةُ التمر التي تعمل من الخوص، وقيل: هي البَحْرانِيةُ من الجلال خاصّة، وجمعها خَصَفٌ وخِصافٌ؛ قال الأَخطل يذكر قبيلة:
فطارُوا شقافَ الأُنْثَيَيْنِ، فعامِرٌ
تَبيعُ بَنِيها بالخِصافِ وبالتمر
أَي صاروا فرقتين بمنزلة الأُنثيين وهما البيضتانِ. وكتيبةٌ خَصِيفٌ: وهو لونُ الحديدِ. ويقال: خُصِفَتْ من ورائها بخيل أَي أُرْدِفَتْ، فلهذا لم تدخلها الهاء لأَنها بمعنى مفعولة، فلو كانت للون الحديد لقالوا خَصِيفَةٌ لأَنها بمعنى فاعلة. وكلُّ لونين اجتمعا، فهو خَصِيفٌ. ابن بري: يقال خَصَفَتِ الإبلُ الخيل تَبِعَتْها؛ قال مَقّاسٌ العائذي:
أَوْلى فأَوْلى، يا امـْرَأً القَيْسِ، بَعْدَما
خَصَفْنَ بآثارِ الـمَطِيِّ الحَوافِرا
والخَصِيفُ: اللبن الحليب يُصَبُّ عليه الرائبُ، فإن جعل فيه التمر والسمن، فهو العَوْبَثانيُّ؛ وقال ناشرةُ ابن مالك يرد على الـمُخَبّل: إذا ما الخَصِيفُ العَوْبَثانيُّ ساءنا،
ترَكْناه واخْتَرْنا السَّديفَ الـمُسَرْهَدا
والخَصَفُ: ثياب غِلاظٌ جِدًّا. قال الليث: بلغنا في الحديث أَنَّ تُبَّعاً كسَا البيت الـمَنسوج، فانتفضَ البيتُ منه ومَزَّقَه عن نفسه، ثم كساه الخَصَفَ فلم يقبلها، ثم كساه الأَنـْطاعَ فَقَبِلَها؛ قيل: أَراد بالخَصَف ههنا الثيابَ الغِلاظَ جِدًّا تشبيهاً بالخَصَفِ الــمَنْسوج من الخُوص؛ قال الأَزهري: الخصف الذي كسَا تُبَّعٌ البيت لم يكن ثِياباً غِلاظاً كما قال الليث، إنما الخصف سَفائِفُ تُسَفُّ من سَعَف النخل فَيُسَوَّى منها شُقَقٌ تُلَبَّسُ بُيوتَ الأَعراب، وربما سُوّيت جِلالاً للتمر؛ ومنه الحديث: أَنه كان يصلي فأَقبل رجل في بَصره سُوءٌ فمر ببئر عليها خَصَفَةٌ فوطِئها فوقع فيها؛ الخَصَفَةُ، بالتحريك: واحدة الخَصَف وهي الجُلَّةُ التي يُكْنَزُ فيها التمر، وكأَنها فَعَلٌ بمعنى مَفْعُول من الخَصْفِ، وهو ضمُّ الشيء إلى الشي لأَنه شيء منسوج من الخوص. وفي الحديث: كانت له خَصَفَةٌ يَحْجُرُها ويصلي فيها؛ ومنه الحديث الآخر: أَنه كان مُضْطَجِعاً على خصَفة، وأَهل البحرين يسمون جِلالَ التمر خصَفاً. والخَصَفُ: الخزَفُ. وخَصَّفه الشيبُ إذا استَوى البياضُ والسوادُ. ابن الأَعرابي: خَصَّفه الشيبُ تَخْصيفاً وخَوَّصه تخويصاً ونَقَّبَ فيه تَنقِيباً بمعنى واحد.
وحَبْلٌ أَخْصَفٌ وخَصيفٌ: فيه لوْنان من سوادٍ وبياض، وقيل: الأَخْصَفُ والخصيف لوم كلون الرْماد. ورَمادٌ خَصيفٌ: فيه سواد وبياض وربما سمي الرَّمادُ بذلك. التهذيب: الخَصِيفُ من الحِبال ما كان أَبْرَقَ بقوّةٍ سوداء وأُخرى بيضاء، فهو خَصيفٌ وأَخْصَفُ؛ وقال العجّاج: حتى إذا ما لَيْلُه تَكَشَّفا،
أَبْدَى الصَّباحُ عن بَرِيمٍ أَخْصَفا
وقال الطِّرِمّاح:
وخَصِيفٍ لذِي مَناتِجِ ظِئْرَيْـ
ـنِ مِنَ الـمَرْخِ أَتْأَمَتْ ربده
شبَّه الرَّمادَ بالبَوِّ، وظِئْراه أُثْفِيتان أُوقِدَتِ النارُ بينهما. والأَخْصَفُ من الخيل والغنم: الأَبيضُ الخاصِرَتَيْن والجنبينِ، وسائر لونه ما كان، وقد يكون أَخْصَفَ بجنب واحد، وقيل: هو الذي ارتفع البَلَقُ من بطنه إلى جنبيه. والأَخْصَفُ: الظَّلِيمُ لسوادٍ فيه وبياض، والنعامةُ خَصْفاء، والخَصْفاء من الضأْنِ: التي ابْيَضَّتْ خاصِرَتاها. وكَتيبةٌ خَصِيفةٌ: لما فيها من صَدَإِ الحديد وبياضِه.
والخَصُوفُ من النساء: التي تَلِدُ في التاسع ولا تدخل في العاشر، وهي من مَرابِيعِ الإبل التي تُنْتَج إذا أَتت على مَضْرِبها تَماماً لا يَنْقُصُ؛ وقال ابن الأَعرابي: هي التي تُنْتَجُ عند تَمامِ السنةِ، والفعل من كل ذلك خَصَفَتْ تَخْصِفُ خِصافاً. قال أَبو زيد: يقال للناقة إذا بلغت الشهر التاسع من يوم لَقِحتْ ثم أَلقَتْه: قد خَصَفَتْ تَخْصِفُ خِصافاً، وهي خَصوف. الجوهري: وخَصَفَتِ الناقة تَخْصِف خَصْفاً
(* قوله «تخصف
خصفاً» كذا بالأصل، والذي فيما بأيدينا من نسخ الجوهري: خصافاً لا خصفاً.) إذا أَلْقَتْ ولدها وقد بلغ الشهر التاسع، فهي خصوف. ويقال: الخَصُوفُ هي التي تُنْتَجُ بعد الحول من مَضْرِبها بشهر، والجَرُورُ بشهرين. وخَصَفةُ: قَبِيلةٌ من مُحارِب. وخَصَفةُ بن قَيس عَيْلانَ: أَبو قبائل من العرب. وخِصافٌ: فرس سُمَيْر بن رَبيعةَ. وخِصافٌ أَيضاً: فرَسُ حَمَلِ ابن بَدْرٍ، روى ابن الكلبي عن أَبيه قال: كان مالكُ ابن عَمْرٍو الغَسَّاني يقال له فارسُ خِصافٍ، وكان من أَجْبَنِ الناسِ، قال: فغَزَا يوماً فأَقبل سَهْمٌ حتى وقَع عند حافِر فرَسِه فتحرّك ساعةً، فقال: إن لهذا السهْمِ سبباً يَنْجُثُه، فاحْتَفَرَ عنه فإذا هو قد وقَع على نَفَقِ يربوع فأَصاب رأْسَه فتحرّك اليَرْبُوعُ ساعةً ثم مات، فقال: هذا في جَوْفِ جُحْر جاءه سَهْمٌ فقتَله وأَنا ظاهِرٌ على فرسي، ما المرء في شيء ولا اليربوعُ ثم شدَّ عليهم فكان بعد ذلك من أَشجَعِ الناس؛ قوله يَنجثه أَي يحرّكه. قال: وخِصافٌ فرسه، ويُضربُ الـمَثلُ فيقال: أَجْرَأُ من فارِس خِصافٍ. وروى ابن الأعرابي: أَنَّ صاحِب خِصاف كان يلاقي جند كسرى فلا يَجْتَرئ عليهم ويظُنُّ أَنهم لا يَمُوتون كما تموت الناس، فرَمى رجلاً منهم يوماً بسهم فصرعه فمات، فقال: إنّ هؤلاء يموتون كما نموتُ نحن، فاجترأَ عليهم فكان من أَشجع الناس؛ الجوهري: وخَصافِ مثل قَطامِ اسم فرس؛ وأَنشد ابن بري:تاللّهِ لَوْ أَلْقى خَصافِ عَشِيّةً،
لكُنْتُ على الأَمـْلاكِ فارِسَ أَسْأَما
وفي المثل: هو أَجرأُ من خاصي خَصاف
(* قوله «أجرأ من خاصي خصاف» تبع في
ذلك الجوهري. وفي شرح القاموس: فأما ما ذكره الجوهري على مثال قطام، فهي كانت أنثى فكيف تخصى؟ وصحة ايراد المثل أجرأ من فارس خصاف ا هـ. يعني كقطام وأما اجرأ من خاصي خصاف فهو ككتاب.)، وذلك أَن بعضَ الـمُلوكِ طلبه من صاحبه ليَسْتَفْحِلَه فمَنَعه إياه وخَصاه.
التهذيب: الليث الإخْصافُ شدَّة العَدْوِ. وأَخْصَفَ يُخْصِفُ إذا أَسرَعَ في عَدْوِه. قال أَبو منصور: صَحَّفَ الليثُ والصواب أَحْصَفَ، بالحاء، إحْصافاً إذا أَسْرَعَ في عَدْوِه.

##### Türkçe

**خَصَفَ** ayakkabıyı; onu **يخْصِفُها** **خَصْفاً**: onun bir kısmını bir kısmının üzerine bindirdi ve onu dikti; o, **نَعْلٌ خَصِيفٌ**dur. Ve her ne ki onun bir kısmı bir kısmının üzerine bindirilmişse, artık o **خُصِفَ** edilmiştir. Ve hadiste: onun ayakkabısını **يَخْصِفُ** olduğu (geçer); ve bir diğerinde: o oturmuş hâlde ayakkabısını **يَخْصِفُ** idi, yani onu dikiyor idi; **الخَصْفِ**ten: birleştirme ve toplama. Ve hadiste, Ali’nin ayakkabı diken **خاصِفِ النعل** olarak anılmasında; ve ondan Abbas’ın Peygamber’i (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) övdüğü sözü:

مِنْ قَبْلِها طِبْتَ في الظِّلالِ وفي
مُسْتَوْدَعٍ، حيثُ يخْصَفُ الوَرَقُ

Yani cennette; Âdem ile Havvâ’nın (ikisine de selâm) cennet yaprağından kendilerine (örtü) **خَصَفَ** ettikleri yerde. Ve **الخصَفُ** ve **الخَصَفةُ**: ayakkabının onunla dikildiği şeyden bir parça. Ve **المِخْصَفُ**: delgi aleti ve **الإشْفُى**; Ebû Kebîr bir kartalı vasfederek dedi:

حتى انْتَهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزَةٍ
فَتْخاء، رَوْثَةُ أَنـْفِها كالمِخْصَفِ

Ve onun sözü: onlar bineklerin toynaklarını atların nallarıyla **يَخْصِفون** etmeyi sürdürdüler, nihayet onlara yetiştiler; yani atların nallarının izlerini develerin ayak tabanlarının izleri üzerine yaptılar; sanki onları bununla üst üste bindirdiler; yani onları bununla **خصَفُوها** ettiler; ayakkabının **تخْصَفُ** edilmesi gibi. Ve çıplak kimse, kendi üzerine bir şeyi **خَصَفَ** eder, onu **يخْصِفُه**: onu birleştirdi ve yapıştırdı. Ve Aziz tenzilde: “Ve ikisi, üzerlerine cennet yaprağından **يَخْصِفانِ** etmeye başladılar”; der ki: onun bir kısmını bir kısmına yapıştırırlar ki onunla avretlerini örtsünler; yani yaprağın bir kısmını bir kısmının üzerine kapatırlar; ve **الاخْتِصافُ** da böyledir. Hasan’ın kıraatinde: “Ve ikisi **يَخِصِّفانِ** etmeye başladı”; **التاء**yı **الصاد** içine idgam etti ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle **الخاء**yı kesre ile harekeledi; ve bazısı **التاء**nın harekesini çevirdi de onu fetha yaptı; bunu el-Ahfeş nakletti.

el-Leys: **الاخْتِصافُ**, çıplak kimsenin geniş yaprak alıp onun bir kısmını bir kısmının üzerine **يَخْصِفَ** etmesi ve onunla örtünmesidir. Denir ki: **خَصَفَ** ve **اخْتَصَفَ**; **يَخْصِفُ** ve **يَخْتَصِفُ**; bunu yaptığı zaman. Ve hadiste: “Sizden biri hamama girdiğinde, üzerine **النَّشيرِ** (alsın) ve **يَخْصِفْ** etmesin”; **النَّشِيرُ**: peştamal; ve **ولا يَخْصِفْ** yani elini fercinin üzerine koymasın; ve onu **تخَصَّفَه** etmek de böyledir. Ve **رجل مِخْصَفٌ** ve **خَصّافٌ**: bunun sanatkârı; es-Sîrâfî’den. Ve **الخَصْفُ**: kat kat (tabakalı) ayakkabı; ve onun her bir tabakası **خَصْفةٌ**dir.

Ve **الخَصَفَةُ**, harekeli olarak: hurma sepeti; hurma lifinden yapılan; ve denildi ki: özellikle sepetlerden Bahreyn’e nispet edilenidir; çoğulu **خَصَفٌ** ve **خِصافٌ**dur; el-Ahtal bir kabileyi anarak dedi:

فطارُوا شقافَ الأُنْثَيَيْنِ، فعامِرٌ
تَبيعُ بَنِيها بالخِصافِ وبالتمر

Yani iki fırka oldular; iki **الأُنْثَيَيْنِ** (iki yumurta) menzilesinde; ve onlar iki beyaz yumurtadır. Ve **كتيبةٌ خَصِيفٌ**: o, demirin rengidir. Ve denir ki: “Onun arkasından atlarla **خُصِفَتْ**”; yani peşine bindirildi/ardına katıldı; bu sebeple ona **الهاء** girmedi; çünkü o, “mef‘ûle” manasındadır; eğer demirin rengi için olsaydı “**خَصِيفَةٌ**” derlerdi; çünkü o, “fâ‘ile” manasındadır. Ve her iki renk birleştiğinde, o **خَصِيفٌ**dur. İbn Berrî: denir ki: develer atları **خَصَفَتِ**; onları takip etti; el-Âizî’den Maqqâs dedi:

أَوْلى فأَوْلى، يا امـْرَأً القَيْسِ، بَعْدَما
خَصَفْنَ بآثارِ الـمَطِيِّ الحَوافِرا

Ve **الخَصِيفُ**: sağılmış süt; üzerine ekşimiş süt dökülür; eğer içine hurma ve sade yağ konursa, o **العَوْبَثانيُّ**dir; Nâşira b. Mâlik, el-Muhabbal’e cevap olarak dedi:

إذا ما الخَصِيفُ العَوْبَثانيُّ ساءنا،
ترَكْناه واخْتَرْنا السَّديفَ الـمُسَرْهَدا

Ve **الخَصَفُ**: çok kalın elbiseler. el-Leys dedi: hadiste bize ulaştı ki **تُبَّعاً** dokunmuş örtüyü Kâbe’ye giydirdi; Kâbe ondan silkindi ve onu kendinden yırttı; sonra ona **الخَصَفَ** giydirdi de onu kabul etmedi; sonra ona **الأَنـْطاعَ** giydirdi de onu kabul etti; denildi ki: burada **الخَصَف** ile, hurma lifinden dokunmuş **الخَصَف**e benzeterek çok kalın elbiseleri kastetti. el-Ezherî dedi: **تُبَّعٌ**ın Kâbe’ye giydirdiği **الخصف**, el-Leys’in dediği gibi kalın elbiseler değildi; ancak **الخصف**, hurma yaprağının sapından örülen şeritlerdir; onlardan parçalar düzlenir; bedevîlerin evlerine giydirilir; bazen hurma için örtüler de düzlenirdi. Ve ondan hadiste: onun namaz kıldığı sırada gözü bozuk bir adam geldi; üzerinde **خَصَفَةٌ** olan bir kuyuya uğradı; ona bastı da içine düştü; **الخَصَفَةُ**, harekeli olarak: **الخَصَف**ın bir tanesi; o, hurmanın içine yığıldığı sepettir; sanki o, **الخَصْفِ**ten “fa‘al” vezninde “mef‘ûl” manasındadır; o da bir şeyi bir şeye katmaktır; çünkü o, hurma lifinden dokunmuş bir şeydir. Ve hadiste: onun bir **خَصَفَةٌ**si vardı; onu çevirip sınırlar ve onun içinde namaz kılardı. Ve ondan diğer hadiste: onun bir **خصَفة** üzerinde uzanmış olduğu. Ve Bahreyn halkı hurma örtülerine **خصَفاً** derler.

Ve **الخَصَفُ**: çömlek/kil kap (seramik). Ve saçın ağarması onu **خَصَّفه** etti; beyazlık ve siyahlık eşit olduğunda. İbnü’l-A‘râbî: saçın ağarması onu **خَصَّفه** etti, **تَخْصِيفاً**; ve onu **خَوَّصه** etti, **تخويصاً**; ve onda **نَقَّبَ** etti, **تَنقِيباً**; tek bir mana ile.

Ve **حَبْلٌ أَخْصَفٌ** ve **خَصيفٌ**: onda siyahlık ve beyazlıktan iki renk vardır; ve denildi ki: **الأَخْصَفُ** ve **الخصيف** kül rengi gibi bir renktir. Ve **رَمادٌ خَصيفٌ**: onda siyahlık ve beyazlık vardır; bazen kül buna isimlendirilirdi. **التهذيب**: iplerden **الخَصِيفُ**, güçlü bir siyah ve bir beyazla alacalı olanıdır; o, **خَصيفٌ** ve **أَخْصَفُ**tur; el-Acçâc dedi:

حتى إذا ما لَيْلُه تَكَشَّفا،
أَبْدَى الصَّباحُ عن بَرِيمٍ أَخْصَفا

Ve et-Tırimmâh dedi:

وخَصِيفٍ لذِي مَناتِجِ ظِئْرَيْـ
ـنِ مِنَ الـمَرْخِ أَتْأَمَتْ ربده

Külü **البَوِّ**ya benzetti; ve onun **ظِئْراه**ı, aralarında ateş yakılan iki ocak taşıdır. Ve at ve koyundan **الأَخْصَفُ**: böğürleri ve yanları beyaz olan, geri kalan rengi ne olursa olsun; ve tek bir yanla da **أَخْصَفَ** olabilir; ve denildi ki: alacalık karnından yanlarına yükselen kimsedir. Ve **الأَخْصَفُ**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunduğu için devekuşu erkeğidir; dişi devekuşu **خَصْفاء**dır. Ve koyundan **الخَصْفاء**: böğürleri beyazlaşmış olan. Ve **كتيبةٌ خَصِيفةٌ**: onda demirin pası ve beyazlığı bulunduğu için.

Ve kadınlardan **الخَصُوفُ**: dokuzuncuda doğuran ve onuncuya girmeyen; o, develerin **مَرابِيعِ**inden olup, barınağına tam olarak geldiğinde doğurtulan; eksilmez. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, yılın tamamında doğurtulandır; bütün bunların fiili: **خَصَفَتْ** **تَخْصِفُ** **خِصافاً**. Ebû Zeyd dedi: deveye, gebe kaldığı günden dokuzuncu aya ulaşıp sonra yavrusunu attığında: “**قد خَصَفَتْ تَخْصِفُ خِصافاً**” denir; o, **خَصوف**tur. el-Cevherî: ve deve **خَصَفَتِ**; **تَخْصِف** **خَصْفاً**
(* “**تخصف خصفاً**” sözü: asılda böyledir; elimizdeki Cevherî nüshalarında olan ise: **خصافاً**dır, **خصفاً** değil.)
dokuzuncu aya ulaşmışken yavrusunu attığında; o, **خصوف**tur. Ve denir ki: **الخَصُوفُ**, barınağından bir ay sonra yıl dolduktan sonra doğurtulandır; **الجَرُورُ** ise iki ay sonra.

Ve **خَصَفةُ**: Muhârib’den bir kabiledir. Ve **خَصَفةُ بن قَيس عَيْلانَ**: Araplardan kabilelerin babasıdır. Ve **خِصافٌ**: Sumeyr b. Rabîa’nın atı. Ve **خِصافٌ** ayrıca: Bedr’in oğlu Hamel’in atı; İbnü’l-Kelbî babasından rivayet etti; dedi ki: Gassânî Amr oğlu Mâlik’e **فارسُ خِصافٍ** denirdi; o, insanların en korkaklarındandı. Dedi ki: bir gün gazaya çıktı; bir ok geldi, atının nalının yanında düştü; bir süre hareket etti. O dedi ki: “Bu okun bir sebebi var; onu **يَنْجُثُه** (hareket ettiriyor).” Onun için kazdı; bir de baktı ki o, bir yerboğazı faresinin tüneline düşmüş; başına isabet etmiş; yerboğazı faresi bir süre hareket etti, sonra öldü. O dedi ki: “Bu, bir deliğin içinde; ona bir ok geldi de onu öldürdü; ben ise atımın üstünde açıkta(ydım). Kişi hiçbir şeyde değildir; yerboğazı faresi de (hiçbir şeyde değildir).” Sonra onların üzerine atıldı; bundan sonra insanların en cesurlarından oldu. Onun sözü **يَنجثه**: yani onu hareket ettirir. Dedi ki: **وخِصافٌ** onun atıdır; ve mesel darb olunur da şöyle denir: “**أَجْرَأُ من فارِس خِصافٍ**.” İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **خِصاف**ın sahibi Kisrâ’nın askerleriyle karşılaşırdı da onlara cesaret edemezdi; onların insanlar gibi ölmediklerini zannederdi. Bir gün onlardan bir adama ok attı; onu yere serdi; o öldü. O dedi ki: “Bunlar da bizim öldüğümüz gibi ölürler.” Böylece onlara cesaret etti; insanların en cesurlarından oldu. el-Cevherî: ve **خَصافِ** (tıpkı **قَطامِ** gibi) bir at adıdır. İbn Berrî inşad etti:

تاللّهِ لَوْ أَلْقى خَصافِ عَشِيّةً،
لكُنْتُ على الأَمـْلاكِ فارِسَ أَسْأَما

Ve meselde: “O, **خاصي خَصاف**tan daha cesurdur.”
(* “**أجرأ من خاصي خصاف**” sözü: bunda Cevherî’ye tâbi oldu. Kâmûs şerhinde: Cevherî’nin **قَطام** misali üzere zikrettiği şeye gelince; o dişiydi, nasıl hadım edilir? Meselin doğru getirilişi: “**أجرأ من فارس خصاف**”tır, denildi. Yani **قَطام** gibi; “**اجرأ من خاصي خصاف**” ise **كتاب** gibi (bir vezindedir).)
Bu, şu sebepledir: krallardan biri onu sahibinden, onu aygırlaştırmak için istedi; o ise onu vermedi ve onu hadım etti.

**التهذيب**: el-Leys: **الإخْصافُ** koşmanın şiddetidir. Ve **أَخْصَفَ يُخْصِفُ**: koşmasında hızlandığında. Ebû Mansûr dedi: el-Leys tashif etti; doğrusu **أَحْصَفَ**dır; **بالحاء**; **إحْصافاً**: koşmasında hızlandığında.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ص ف * * خَصَفَ * النعل خرزها وقوله تعالى ﴿وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة﴾ أي يلزقان بعضه ببعض ليسترا به عورتهما

##### Türkçe

* خ ص ف * * **خَصَفَ** * nalı; onu dikti. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وطفقا **يخصفان** عليهما من ورق الجنة﴾ yani, onunla avretlerini örtmek için, onun bir kısmını bir kısmına yapıştırırlar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخصف: النعل ذات الطراق، وكل طراق منها خصفة، نقله الجوهري. وخصف النعل، يخصفها، خصفا، ظاهر بعضها على بعض، وخرزها، وكل ما طورق بعضه على بعض فقد خصف، وفي الحديث: كان صلى الله عليه وسلم يخصف نعله وفي آخر: وهو قاعد يخصف نعله وهو من الخصف، بمعنى الضم والجمع. ومن المجاز: خصف العريان الورق على بدنه، يخصفها، خصفا: ألزقها، أي: ألزق بعضها إلى بعض، وأطبقها عليه ورقة ورقة، ليستر به عورته، وبه فسر قوله تعالى:  وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة  ، ومنه أيضا قول العباس رضي الله عنه، يمدح النبي صلى الله عليه وسلم:
  من قبلها طبت في الظلال وفي                      مستودع حيث يخصف الورق

  أي: في الجنة، كأخصف، ومنه قراءة ابن بريدة، والزهري، في إحدى الروايتين:  وطفقا يخصفان  . واختصف قال الليث: الاختصاف: أن يأخذ العريان على عورته ورقا عريضا، أو شيئا نحو ذلك، يقال: اختصف بكذا، وقرأ الحسن البصري، والزهري، والأعرج، وعبيد بن عمير:  وطفقا يخصفان  ، بكسر الخاء والصاد وتشديدها، على معنى يختصفان، ثم تدغم التاء في الصاد، وتحرك الخاء بحركة الصاد، وبعضهم حول حركة التاء ففتحها، حكاه الأخفش. قلت: ويروى عن الحسن أيضا، وقرأ الأعرج وأبو عمرو:  يخصفان  بسكون الخاء وكسر الصاد المشددة.
 قلت: وفيه الجمع بين الساكنين، وقد تقدم الكلام عليه في استطاع، فراجعه. وخصفت الناقة، تخصف، خصافا، بالكسر: إذا ألقت ولدها وقد بلغ الشهر التاسع، فهي خصوف، نقله الجوهري. قلت: وهو قول أبي زيد، ونصه في النوادر: يقال للناقة إذا بلغت الشهر التاسع من يوم لقحت ثم ألقته: قد خصفت، تخصف، خصافا، فهي خصوف. وقيل: الخصوف: هي التي تنتج بعد الحول من مضربها بشهرين، هكذا في النسخ، والصواب كما في الصحاح والعباب: بشهر، والجرور بشهرين. قلت: وقال ابن الأعرابي: الخصوف: هي التي تنتج عند تمام السنة، وقال غيره: الخصوف من مرابيع الإبل: التي تنتج عند تمام السنة، وقال غيره: الخصوف من مرابيع الإبل: التي تنتج إذا أتت على مضربها تماما لا ينقص. والخصفة، محركة: الجلة تعمل من الخوص للتمر، يكنز فيها، بلغة البحرانيين.
 والخصفة أيضا: الثوب الغليظ جدا تشبيها بالخصفة المنسوجة من الخوص، قاله الليث ج: خصف، وخصاف، بالكسر، قال الأخطل يذكر قبيلة:
  فطاروا شقاف الأنثيين فعامر                      تبيع بنيها بالخصاف وبالتمر أي صاروا فرقتين بمنزلة الأنثيين، وهما البيضتان. قال الليث: بلغنا أن تبعا كسا البيت المسوح، فانتفض البيت منها، ومزقها عن نفسه، ثم كساه الخصف، قال الأزهري: الخصف الذي كسا تبع البيت لم يكن ثيابا غلاظا كما قال الليث، إنما الخصف سفائف تسف من سعف النخل، فيسوى منها شقق تلبس بيوت الأعراب، وربما سويت جلالا للتمر، ومنه الحديث: أنه كان يصلي فاقبل رجل في بصره سوء، فمر ببئر عليها خصفة، فوطئها، فوقع فيها، فضحك بعض من كان خلف النبي صلى الله عليه وسلم، فأمر رسول الله صلى الله عليه وسلم من ضحك أن يعيد الوضوء والصلاة.
 وخصفة أيضا: ابن قيس عيلان أبو حي من العرب. وخصفى، كجمزى: ع، نقله الصاغاني. والأخصف: الأبيض الخاصرتين من الخيل والغنم وسائر لونها ما كان، نقله الجوهري، وهي خصفاء، وقد يكون أخصف بجنب واحد، وقيل: هو الذي ارتفع البلق من بطنه إلى جنبيه. والأخصف من الجبال والظلمان: الذي لونه كلون الرماد، فيه بياض وسواد، والنعامة خصفاء، يقال: جبل أخصف، وظليم أخصف، وأنشد الجوهري للعجاج في صفة الصبح:
  حتى إذا ما ليلـه تـكـشـفـا
  أبدى الصباح عن بريم أخصاف

  وأخصف: ع، نقله الصاغاني، وأهمله ياقوت. وكتيبة خصيفة: ذات لونين لون الحديد وغيره، وفي اللسان: لما فيها من صدإ الحديد وغيره، ونص الصحاح والعباب، وكتيبة خصيف، لم تدخلها الهاء، لأنها مفعولة، أي: خصفت من ورائها بخيل، أي: أردفت، ولو كانت للون الحديد لقالوا: خصيفة، لأنها بمعنى فاعلة، فتأمل ذلك. والخصيف، كأمير: الرماد، سمي به لما فيه لونان سواد وبياض، ويقال: رماد خصيف، على الوصف، وهو الأكثر، قال الطرماح:
  وخصيف لذي مناتج ظئري                      ن من المرخ أتأمت زنده شبه الرماد بالبو، وظئراه: أثفيتان أوقدت النار بينهما. والخصيف أيضا: النعل المخصوفة، خرز بعضها على بعض، والخصيف أيضا: اللبن الحليب يصب عليه الرائب، فإن جعل فيه التمر والسمن فهو العوبثاني، نقله الجوهري، وأنشد للسعدي:
  إذا ما الخصيف العوبثاني ساءناتركناه واخترنا السديف المسرهدا قلت: وقد تقدم في ع ب ث عن ابن بري، أن البيت لناشرة بن مالك، يرد على المخبل السعدي، وكان المخبل قد عيره باللبن، فراجعه. وخصيف بن عبد الرحمن الجزري: محدث، وسيأتي ذكر ابن أخيه قريبا ومن المجاز: الخصاف، كشداد: الكذاب، كأنه يخرز القول، أي يخرزها. وأبو بكر أحمد بن عمر بن مهير الخصاف شيخ شروطي حنفي، ألف في الشروط، والأوقاف، وآداب القضاء، والرضاع، والنفقات، على مذهب أبي حنيفة رضي الله عنه.
 وخصاف، كقطام: فرس أنثى كانت لمالك بن عمرو الغساني، وكان فيمن شهد يوم حليمة فأبلى بلاء حسنا، وجاءت حليمة تطيب رجال أبيها من مركن، فلما دنت من هذا قبلها، فشكت ذاك إلى أبيها، فقال: هو أرخى رجل عندي فدعيه، فإما أن يقتل، وإما أن يبلي بلاء حسنا، ويسمى فارس خصاف، كذا في العباب. وروى ابن الكلبي، عن أبيه، يقال: كان مالك بن عمرو هذا من أجبن الناس، قال: فغزا يوما، فأقبل سهم حتى وقع عند حافر فرسه، فتحرك ساعة، فقال: إن لهذا السهم شيئا ينجثه، فاحتفر عنه، فإذا هو قد وقع على نفق يربوع فأصاب رأسه، فتحرك اليربوع ساعة، ثم مات، فقال: هذا في جوف جحر، جاء سهم فقتله، وأنا ظاهر على فرسي.

  ما المرء في شيء ولا اليربوع فذهب مثلا، ثم شد عليهم، فكان بعد ذلك من أشجع الناس. قوله: ينجثه: أي يحركه. ومنه: أجرأ من فارس خصاف وروى ابن الأعرابي أن صاحب خصاف كان يلاقي جند كسرى فلا يجترىء عليهم، ويظن أنهم لا يموتون كما تموت الناس، فرمى رجلا منهم يوما بسهم فصرعه، فمات، فقال: إن هؤلاء يموتون كما نموت نحن، فاجترأ عليهم، فكان من أشجع الناس، وأنشد ابن بري:
  تالله لو ألقى خصـاف عـشـية                      لكنت على الأملاك فارس أسأما

  وخصاف، ككتاب: حصان كان لسمير بن ربيعة الباهلي، كذا في العباب، ونص كتاب الخيل لابن الكلبي: سفيان بن ربيعة الباهلي، قال: وعليها قتل: قولا المرزبان، وسياقه يقتضي أنها كانت أنثى، وكان يقال فيه، وفي العباب: له أيضا: فارس خصاف، أجرأ من فارس خصاف. وخصاف أيضا: حصان آخر، كان لحمل بن زيد بن عوف بن عامر بن ذهل، من بني بكر بن وائل، يقال: كان معه هذا الفرس، وطلبه منه المنذر بن امرىء القيس ليفتحله، فخصاه بين يديه لجرأته، فسمي خاصي خصاف، ومنه أجرأ من خاصي خصاف، فأما ما ذكره الجوهري على مثال قطام، فهي كانت أنثى، فكيف تخصى?، وصحة إيراد ذلك المثل: أجرأ من فارس خصاف نبه عليه الصاغاني في التكملة. وعبد الملك بن خصاف بن أخي خصيف الجزري: محدث، روى عن هبار بن عقيل، وتقدم ذكر عمه آنفا. وسماء مخصوفة: ملساء خلقاء، أو مخصوفة: ذات لونين فيها سواد وبياض، كما في العباب. والخصفة، بالضم: الخرزة بالضم أيضا. وقال الليث: أخصف في عدوه: أي أسرع، قال: وهو بالحاء جائز أيضا، قال الأزهري: والصواب بالحاء المهملة لا غير، وقد ذكره الجوهري على الصواب. والتخصيف: سوء الخلق، وضيقه، يقال: رجل مخصف. والتخصيف أيضا: الاجتهاد في التكلف بما ليس عندك. ومن المجاز: خصفه الشيب، تخصيفا، أي: استوى هو أي بياضه والسواد، وقال ابن الأعرابي: خصفه الشيب تخصيفا، وخوصه تخويصا، ونقب فيه تنقيبا، بمعنى واحد، وفي الأساس: خصف الشيب لمته: جعلها خصيفا: ومما يستدرك عليه: الخصف: الضم والجمع. والمخصف، كمنبر: المثقب والإشفى، قال أبو كبير الهذلي يصف عقابا:
  حتى انتهيت إلى فراش عزيزة                      فتخاء روثة أنفها كالمخصف وقد تقدم للمصنف إنشاد هذا البيت في ف ر ش. ومن المجاز قوله: فما زالوا يخصفون أخفاف المطي بحوافر الخيل حتى لحقوهم، يعنى أنهم جعلوا آثار حوافر الخيل على آثار أخفاف الإبل، فكأنهم طارقوها بها، أي: خصفوها بها، كما يخصف النعل. ويقال: خصف يخصف تخصيفا، مثل اختصف، ومنه قراءة أبي بريدة، والزهري، في إحدى الروايتين، والزهري، في إحدى الروايتين:  وطفقا يخصفان  . ومنه الحديث: إذا دخل أحدكم الحمام فعليه بالنشير، ولا يخصف النشير: المئزر، ولا يخصف: أي لا يضع يده على فرجه. وتخصفه، كذلك، ورجل مخصف وخصاف: صانع لذلك، عن السيرافي، وجبل خصيف، مثل أخصف، وكل لونين اجتمعا، فهو خصيف، نقله الجوهري. والخصوف من النساء: التي تلد في التاسع ولا تدخلث في العاشر. والخصف، محركة: لغة في الخزف، نقله الليث. واختصفت الناقة: صارت خصوفا. والخصاف، كرمان: حصير من خوص. ومن المجاز: خصفت فلانا: أربيت عليه في الشتم.

##### Türkçe

**الخصف**: **النعل** **ذات الطراق**; ve ondan her **طراق** bir **خصفة**’dir; onu **الجوهري** nakletti. Ve **خصف النعل**، **يخصفها**، **خصفا**: onun bazısını bazısı üzerine bindirdi ve onu dikti; ve her ne ki bazısı bazısı üzerine bindirilmişse, muhakkak **خصف** etmiştir. Ve hadiste: “O, صلى الله عليه وسلم, **يخصف نعله** idi”; ve bir diğerinde: “O, oturmuş hâlde **يخصف نعله** idi”; ve o, **الخصف**’tandır; **الضم والجمع** manasında. Ve mecazdan: **خصف العريان الورق على بدنه**، **يخصفها**، **خصفا**: onu yapıştırdı; yani: bazısını bazısına yapıştırdı ve onu üzerine yapıştırdı, yaprak yaprak; onunla avretini örtsün diye; ve onunla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: **وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة**. Ve ondan da **العباس** رضي الله عنه’nun sözü; النبي صلى الله عليه وسلم’i överken:
  من قبلها طبت في الظلال وفي                      مستودع حيث يخصف الورق

  yani: cennette; **كأخصف**; ve ondan **ابن بريدة**’nin ve **الزهري**’nin iki rivayetten birinde kıraati: **وطفقا يخصفان**. Ve **اختصف**: **الليث** dedi: **الاختصاف**: çıplağın avreti üzerine geniş bir yaprak yahut buna benzer bir şey almasıdır; “şununla **اختصف** etti” denir. Ve **الحسن البصري** ve **الزهري** ve **الأعرج** ve **عبيد بن عمير** okudu: **وطفقا يخصفان**; **الخاء** ve **الصاد**’ı kesre ile ve şeddeli olarak; **يختصفان** manası üzere; sonra **التاء** **الصاد**’a idğam edilir ve **الخاء**, **الصاد**’ın harekesiyle harekelenir; ve bazısı **التاء**’nın harekesini çevirdi de onu fetha yaptı; onu **الأخفش** hikâye etti. Dedim: Ve **الحسن**’dan da rivayet olunur; ve **الأعرج** ve **أبو عمرو** okudu: **يخصفان**; **الخاء** sükûn ile ve şeddeli **الصاد** kesre ile.
 Dedim: Ve onda iki sâkinin cem‘i vardır; onun hakkında söz daha önce **استطاع**’da geçti; ona müracaat et. Ve **خصفت الناقة**، **تخصف**، **خصافا** (kesre ile): dokuzuncu aya ulaşmışken yavrusunu attığı zaman; o hâlde o **خصوف**’tur; onu **الجوهري** nakletti. Dedim: Ve o, **أبي زيد**’in sözüdür; ve onun **النوادر**’deki nassı: “Deveye, aşılandığı günden dokuzuncu aya ulaştığında sonra onu attığında: ‘muhakkak **خصفت** etti’, **تخصف**، **خصافا**; o hâlde o **خصوف**’tur” denir. Ve denildi: **الخصوف**: o, barınağından iki ay sonra bir yılın ardından doğuran dişidir; nüshalarda böyle; ve doğrusu, **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu üzere: bir ay ile; ve **الجرور** iki ay ile. Dedim: Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الخصوف**: o, yılın tamamında doğurandır. Ve başkası dedi: **الخصوف** develerin **مرابيع**’inden: yılın tamamında doğuranlardır. Ve başkası dedi: **الخصوف** develerin **مرابيع**’inden: barınağı üzerine tam olarak geldiğinde, eksiltmeksizin doğuranlardır. Ve **الخصفة** (harekeli): hurma için **الخوص**’tan yapılan sepet; içinde depolanır; **البحرانيين** lügatinde.
 Ve **الخصفة** ayrıca: **الخوص**’tan dokunmuş **الخصفة**’ye benzetme olarak, çok kalın elbise; onu **الليث** söyledi; cem‘i: **خصف** ve **خصاف** (kesre ile). **الأخطل** bir kabileyi anarak dedi:
  فطاروا شقاف الأنثيين فعامر                      تبيع بنيها بالخصاف وبالتمر

  yani iki fırka oldular; **الأنثيين** menzilesinde; ve onlar iki yumurtadır. **الليث** dedi: Bize ulaştı ki **تبع** evi **المسوح** ile giydirdi; ev onlardan silkindi ve onları kendinden parçaladı; sonra onu **الخصف** ile giydirdi. **الأزهري** dedi: **تبع**’ın evi giydirdiği **الخصف**, **الليث**’in dediği gibi kalın elbiseler değildi; ancak o, hurma dalının yapraklarından örülen şeritlerdir; onlardan, bedevîlerin evlerinin giydirildiği parçalar düzlenir; ve bazen hurma için örtüler düzlenir. Ve ondan hadis: “O namaz kılıyordu; derken gözünde bozukluk olan bir adam geldi; üzerinde **خصفة** bulunan bir kuyuya uğradı; ona bastı; içine düştü; النبي صلى الله عليه وسلم’in arkasında olanlardan bazısı güldü; رسول الله صلى الله عليه وسلم, gülen kimseye abdest ve namazı iade etmesini emretti.”
 Ve **خصفة** ayrıca: Araplardan bir hayyın babası, **قيس عيلان**’ın oğlu. Ve **خصفى** ( **كجمزى** ): bir yer; onu **الصاغاني** nakletti. Ve **الأخصف**: atlardan ve koyunlardan ve geri kalan rengi her ne olursa olsun, iki böğrü beyaz olan; onu **الجوهري** nakletti; dişisi **خصفاء**’dır. Ve tek bir yan ile de **أخصف** olabilir. Ve denildi: o, karnından yanlarına doğru **البلق**’ı yükselen kimsedir. Ve dağlardan ve devekuşu erkeklerinden **الأخصف**: rengi kül rengi gibi olan; onda beyazlık ve siyahlık vardır. Ve dişi devekuşu **خصفاء**’dır. “**جبل أخصف**” ve “**ظليم أخصف**” denir. Ve **الجوهري**, sabahın vasfında **العجاج**’dan rivayet etti:
  حتى إذا ما ليلـه تـكـشـفـا
  أبدى الصباح عن بريم أخصاف

  Ve **أخصف**: bir yer; onu **الصاغاني** nakletti; **ياقوت** onu ihmal etti. Ve **كتيبة خصيفة**: iki renkli; demirin rengi ve başkası. Ve **اللسان**’da: onda demirin pası ve başkası bulunduğu için. Ve **الصحاح** ve **العباب**’ın nassı: **كتيبة خصيف**; ona **الهاء** dâhil edilmedi; çünkü o **مفعولة**’dır; yani: arkasından atlarla **خصفت** edildi; yani: ardına eklendi. Ve eğer demirin rengi için olsaydı “**خصيفة**” derlerdi; çünkü o **فاعلة** manasındadır; öyleyse bunu düşün. Ve **الخصيف** ( **كأمير** ): kül; onda iki renk, siyahlık ve beyazlık bulunduğu için onunla adlandırıldı. Ve “**رماد خصيف**” vasıf üzere denir; ve o daha çoktur. **الطرماح** dedi:
  وخصيف لذي مناتج ظئري                      ن من المرخ أتأمت زنده

  külü **البو**’ya benzetti; ve onun **ظئراه**’ı: aralarında ateş yakılan iki ocak taşıdır. Ve **الخصيف** ayrıca: **النعل المخصوفة**; bazısı bazısı üzerine dikilmiş. Ve **الخصيف** ayrıca: üzerine ekşi süt dökülen sağılmış süt; eğer içine hurma ve sade yağ konursa o **العوبثاني**’dir; onu **الجوهري** nakletti. Ve **السعدي**’ye ait olarak okundu:
  إذا ما الخصيف العوبثاني ساءناتركناه واخترنا السديف المسرهدا

  Dedim: Daha önce **ع ب ث**’de **ابن بري**’den geçti ki beyit **ناشرة بن مالك**’indir; **المخبل السعدي**’ye reddiye olarak; ve **المخبل** onu süt ile ayıplamıştı; ona müracaat et. Ve **خصيف بن عبد الرحمن الجزري**: muhaddis; ve yakında onun yeğeninin zikri gelecektir. Ve mecazdan: **الخصاف** ( **كشداد** ): yalancı; sanki sözü diker; yani onu diker. Ve **أبو بكر أحمد بن عمر بن مهير الخصاف**: Hanefî şartlar şeyhi; şartlar, vakıflar, kazâ âdâbı, süt emzirme ve nafakalar hakkında, **أبي حنيفة** رضي الله عنه mezhebi üzere telif etti.
 Ve **خصاف** ( **كقطام** ): **مالك بن عمرو الغساني**’ye ait bir dişi at; ve o, **يوم حليمة**’ye şahit olanlar içindeydi; güzel bir imtihan verdi. Ve **حليمة**, babasının adamlarını bir leğenden yağlıyordu; bu (adam)a yaklaştığında onu öptü; o da bunu babasına şikâyet etti; o dedi ki: “O, yanımda en gevşek adamdır; onu bırak; ya öldürülür ya da güzel bir imtihan verir.” Ve “**فارس خصاف**” diye adlandırılır; **العباب**’da böyle. Ve **ابن الكلبي**, babasından rivayet etti: Denilir ki bu **مالك بن عمرو**, insanların en korkağı idi. Dedi: Bir gün gazaya çıktı; derken bir ok geldi, atının tırnağı yanında düştü; bir süre hareket etti; dedi ki: “Bu okun, onu **ينجثه** eden bir şeyi var.” Onu kazdı; bir de baktı ki o, bir jerboanın tüneline düşmüş de başına isabet etmiş; jerboa bir süre hareket etti, sonra öldü. Dedi ki: “Bu, bir deliğin içinde; bir ok geldi, onu öldürdü; ben ise atımın üzerinde dışarıdayım.”

  ما المرء في شيء ولا اليربوع

  Böylece mesel oldu. Sonra onların üzerine atıldı; bundan sonra insanların en cesurlarından oldu. Onun sözü: **ينجثه**: yani onu hareket ettirir. Ve ondan: “**أجرأ من فارس خصاف**”. Ve **ابن الأعرابي** rivayet etti ki **خصاف**’ın sahibi, Kisrâ’nın askerleriyle karşılaşırdı da onlara cesaret edemezdi; ve onların, insanların öldüğü gibi ölmediklerini sanardı. Bir gün onlardan bir adama ok attı; onu yere serdi; o öldü. Dedi ki: “Bunlar da bizim öldüğümüz gibi ölürler.” Böylece onlara cesaret etti; insanların en cesurlarından oldu. Ve **ابن بري** rivayet etti:
  تالله لو ألقى خصـاف عـشـية                      لكنت على الأملاك فارس أسأما

Ve **خصاف**, **كتاب** gibi: Semîr b. Rabîʿa el-Bâhilî’nin bir atı; **العباب**’da böyle. İbnü’l-Kelbî’nin **كتاب الخيل**’inin nassı: Sufyân b. Rabîʿa el-Bâhilî. Dedi ki: “Üzerinde öldürme vardır”: el-Merzebân’ın sözü. Ve onun sevki, onun dişi olduğuna delâlet eder. Ve onun hakkında denilirdi; ve **العباب**’da: onun da vardır: “**فارس خصاف**; **فارس خصاف**’tan daha cüretkâr.”

Ve **خصاف** ayrıca: başka bir at; Bekr b. Vâil oğullarından, Hamel b. Zeyd b. ʿAvf b. ʿÂmir b. Zehl’in idi. Denir ki: yanında bu at vardı; Münzir b. İmriʾi’l-Kays onu kendisinden istedi ki onu aygır yapsın; o da cüretinden dolayı onun gözleri önünde onu iğdiş etti; böylece **خاصي خصاف** diye adlandırıldı. Ve ondan: “**خاصي خصاف**’tan daha cüretkâr.” Ama el-Cevherî’nin **قطام** misali üzere zikrettiği ise, o dişiydi; nasıl iğdiş edilir? Ve o meselin iradının sıhhati: “**أجرأ من فارس خصاف**” diye, es-Sâğânî **التكملة**’de buna dikkat çekti.

Ve ʿAbdülmelik b. **خصاف** b. ʾAḫî **خصيف** el-Cezerî: muhaddis; Habbâr b. ʿAkîl’den rivayet etti; amcasının zikri az önce geçti.

Ve **سماء مخصوفة**: düz, pürüzsüz; yahut **مخصوفة**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunan iki renkli; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **الخصفة**, zamme ile: boncuk; zamme ile de.

Ve el-Leys dedi: “**أخصف** onun koşusunda”: yani hızlandı. Dedi ki: o, **الحاء** ile de câizdir. el-Ezherî dedi: doğru olan, yalnızca noktasız **الحاء** iledir; el-Cevherî onu doğru üzere zikretmiştir.

Ve **التخصيف**: kötü huy ve onun darlığı; “adam **مخصف**” denir.

Ve **التخصيف** ayrıca: sende olmayan şeyle tekellüfte içtihat etmek.

Ve mecazdan: “**خصفه الشيب**”, **تخصيفا**: yani o—yani onun beyazlığı ve siyahlık—eşit oldu. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “**خصفه الشيب تخصيفا**”, “**وخوصه تخويصا**” ve “**ونقب فيه تنقيبا**”: tek bir mânâ ile. Ve **الأساس**’ta: “**خصف الشيب لمته**”: onu **خصيف** kıldı.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخصف**: katma ve toplama.

Ve **المخصف**, **منبر** gibi: delici alet ve biz. Ebû Kebîr el-Hüzelî bir kartalı vasfederek dedi:
  “Ta ki azîz bir döşeğe vardım;
  onun burnunun pisliği, **المخصف** gibi.”

Ve musannifin bu beyti **ف ر ش**’te inşâd etmesi daha önce geçti.

Ve mecazdan onun sözü: “Onlar, bineklerin toynaklarını, atların nallarıyla **يخصفون** etmeyi sürdürdüler; nihayet onlara yetiştiler.” Yani: atların nal izlerini, develerin toynak izleri üzerine yaptılar; sanki onları onunla çakmışlardır; yani: onları onunla **خصف** ettiler; nitekim nalın çakılması gibi.

Ve denir: “**خصف يخصف تخصيفا**”, **اختصف** gibi. Ve ondan Ebû Bureyde’nin ve ez-Zührî’nin—iki rivayetten birinde—kıraati: “**وطفقا يخصفان**”.

Ve ondan hadis: “Sizden biri hamama girdiğinde, üzerine **النشير** gerekir; ve **النشير**’i **يخصف** etmesin.” **النشير**: peştamal. Ve “**يخصف** etmesin”: yani elini avretine koymasın.

Ve “**تخصفه**” de böyledir. Ve adam **مخصف** ve **خصاف**: bunun sanatkârı; es-Sîrâfî’den.

Ve dağ **خصيف**: **أخصف** gibi. Ve iki renk birleşen her şey, o **خصيف**tir; el-Cevherî onu nakletti.

Ve kadınlardan **الخصوف**: dokuzuncuda doğuran ve onuncuda gecikmeyen.

Ve **الخصف**, harekeli: **الخزف**’te bir lugat; el-Leys onu nakletti.

Ve “**اختصفت** deve”: **خصوف** oldu.

Ve **الخصاف**, **رمان** gibi: hurma yaprağından bir hasır.

Ve mecazdan: “**خصفت** falancayı”: sövmede onun üzerine arttım.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَصْفٌ
1 خَصْفٌ خصف [inf. n. of خَصَفَ] signifies The act of adjoining, and putting together. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) خَصَفَ, (S, Msb, K, TA,) aor. خَصِفَ , (Msb, K,) inf. n. خَصْفٌ, (Msb,) He sewed a sole (S, K, TA) [so as to make it double], covering, or facing, one piece with another: (TA:) or he patched a sole; mended it by sewing on another piece. (Msb.) And He made anything double, putting one piece upon another; he faced it. (TA.) ― -b3- And [hence,] خَصَفَ عَلَى نَفْسِهِ, (JK,) or خَصَفَ الوَرَقَ عَلَى بَدَنِهِ, (S, * K,) aor. as above, (S, TA,) and so the inf. n.; (TA;) and ↓ اختصف; (S, K;) and ↓ اخصف; (K;) and ↓ خصّف, inf. n. تَخْصِيفٌ; (TA;) (tropical:) He stuck [or sewed] the leaves together, one to another, (S, K, * TA,) and covered his person with them, leaf by leaf, (K,) to conceal therewith his pudenda: (S, TA:) or the first phrase, (JK,) as also ↓ اختصف, (Lth, JK,) signifies he (a naked man) put upon his pudenda wide leaves, (Lth, JK,) or the like: (Lth:) you say, بِكَذَا ↓ اختصف [he covered his pudenda with such a thing]. (Lth, JK.) It is said in the Kur [vii. 21 and xx. 119], وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الجَنَّةِ; and ↓ يَخِصِّفَانِ, originally يَخْتَصِفَانِ, by some pronounced ↓ يَخَصِّفَانِ, (S, TA,) and by some, ↓ يَخْصِّفَانِ, with two quiescent letters together; (TA; [but this appears to be incorrect; see 8 in art. خصم;]) and ↓ يُخْصِفَانِ, from أَخْصَفَ; and ↓ يُخَصِّفَانِ, from خَصَّفَ; (Ksh and Bd in vii. 21, and TA;) thus accord. to different readings; i. e. (tropical:) And they betook themselves to sticking [or sewing] together, one to another, of the leaves of Paradise, to conceal therewith their pudenda. (S, TA.) And hence, also, the saying, in a trad., اـِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الحَمَّامَ فَعَلَيْهِ بِالنَّشِيرِ ↓ وَلَا يُخَصِّفْ, i. e. (tropical:) [When any one of you enters the bath,] let him take the waist-wrapper, and not put his hand upon his pudendum: and like this in meaning is تخصّفه [app. a mistranscription for ↓ يَتَخَصَّفُ, or ↓ يَخِصِّفُ or the like, for يَخْتَصِفُ: if not, it must be ↓ تَخَصَّفَهُ, meaning he put his hand upon it]. (TA.) ― -b4- [Hence also the saying,] فَمَا زَالُوا يَخْصِفُونَ أَخْفَافَ المَطِىِّ بِحَوَافِرِ الخَيْلِ حَتَّى لِحِقُوهُمْ (tropical:) And they ceased not to make the prints of the feet of the camels to be covered by the prints of the hoofs of the horses [until they overtook them]; as though they sewed these upon the others, like as one sews a sole by covering, or facing, one piece with another. (TA.) ― -b5- And خُصِفَتِ الكَتِيبَةُ مِنْ وَرَائِهَا بِخَيْلٍ, i. e. (assumed tropical:) [The body of troops] was followed [by horsemen]. (S.) ― -b6- And خَصَفَ, aor. خَصِفَ , inf. n. خَصْفٌ, (assumed tropical:) He lied. (Munjid of Kr. [See خَصَّافٌ.]) ― -b7- And خَصَفْتُ فُلَانًا (tropical:) I exceeded such a one in reviling [as though adding reviling upon reviling]. (TA.) -A2- خَصَفَتْ, (AZ, S, K,) aor. خَصِفَ , (AZ, S,) inf. n. خِصَافٌ, said of a she-camel, She cast her young one in the ninth month: (AZ, S, K:) the epithet applied to her in this case is ↓ خَصُوفٌ: (AZ, S:) or, as some say, (S,) this epithet signifies one that brings forth a year and a month, (S, and so in some copies of the K,) in [some of] the copies of the K a year and two months, which is wrong, (TA,) after the time when she was covered: (S, K:) جَرُورٌ is applied to one that brings forth a year and two months after that time: (S, TA:) or ↓ the former epithet signifies one that brings forth on the completion of the year: (IAar, TA:) or one of the camels termed مَرَابِيع [pl. of مِرْبَاعٌ q. v.] that brings forth at the completion of the year; or one of such camels that brings forth when she comes to the time of the year in which she was covered, completely: (TA:) and ↓ اختصفت signifies she (a camel) became such as is termed خَصُوف. (JK, TA.)

2 خَصَّفَ see 1, in three places. ― -b2- [From the primary signification of the verb is derived the phrase,] خَصَّفَهُ الشَّيْبُ, inf. n. تَخْصِيفٌ, (tropical:) Hoariness rendered his hair white and black in equal proportions; (IAar, * K, * TA;) syn. with خَوَّصَهُ, inf. n. تَخْوِيصٌ; and ثَقَّبَ فِيهِ, inf. n. تَثْقُيبٌ. (IAar.) And خَصَّفَ الشَّيْبُ لِمَّتَهُ (tropical:) Hoariness rendered ↓ خَصِيف [i. e. white and black] his لمّة [or hair hanging down below his ears]. (A, TA.)

4 أَخْصَفَ see 1, in two places.

5 تَخَصَّفَ see 1, in two places.

اختصف
8 اختصف اختصف , and three variations of the aor.: see 1, in seven places: -A2- and اختصف said of a she-camel: see 1, last sentence.

خَصْفٌ
خَصْفٌ خصف A sole having another sole sewed upon it; (S, K;) and so ↓ نَعْلٌ خَصِيفٌ, (S, * TA,) i. q. ↓ مَخْصُوفَةٌ. (K.)

خَصَفٌ
خَصَفٌ خصف (assumed tropical:) A mixed colour, black and white. (Freytag, from the Deewلn of the Hudhalees.) -A2- See also خَصَفَةٌ, in two places. -A3- Also a dial. var. of خَزَفٌ [q. v.]. (Lth, TA.)

خَصْفَةٌ
خَصْفَةٌ خصف خصفه خصفة Any sole, or matching piece, that is sewed upon a sole [so as to make it double]; (JK, S, K;) as also ↓ خَصِيفَةٌ. (S; * and K voce طِرَاقٌ.)

خُصْفَةٌ
خُصْفَةٌ خصف خصفه خصفة A puncture, or stitch-hole, in a skin; syn. خُرْزَةٌ. (K.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:) The anus, or orifice of the rectum: and (assumed tropical:) the orifice of the vagina. (TA voce خُرْبَةٌ.)

خَصَفَةٌ
خَصَفَةٌ خصف خصفه خصفة A receptacle for dates, such as is termed جُلَّة, (S, Mgh, Msb, K,) made of palm-leaves; (S, K;) wherein they are stored: of the dial. of El-Bahreyn: (TA:) and a mat upon which أَقِط &c. are put to dry: (TA in art. شر:) and [it is said to signify] a very thick kind of cloth: (Lth, K:) pl. ↓ خَصَفٌ, (S, K,) [or rather this is a coll. gen. n.,] and [the pl. properly speaking is] خِصَافٌ: (S, Msb, K:) Lth says that a certain Tubba' [a king of El-Yemen] clothed the House [i. e. the Kaabeh] with ↓ خَصَف, meaning very thick cloths; so called as being likened to the خَصَف of woven palm-leaves: but Az says that this is wrong; and that it means pieces of matting made of palm-leaves woven together, oblong pieces of which were used as coverings for the tents of the Arabs of the desert, and sometimes made into جِلَال [pl. of جُلَّةٌ] for dates: (TA:) ↓ خُصَّافٌ, also, signifies a piece of matting of palm-leaves; and its pl. is خَصَاصِيفُ. (JK.)

خَصُوفٌ
خَصُوفٌ خصوف : see 1, last sentence, in two places. Applied to a woman, One who brings forth in the ninth [month], not entering upon the tenth. (TA.)

خَصِيفٌ
خَصِيفٌ خصيف : see خَصْفٌ. ― -b2- (assumed tropical:) A thing in which are united any two colours. (S, TA.) See also 2. And see أَخْصَفُ in two places. [Hence,] (assumed tropical:) Ashes; (K;) because there are two colours therein, blackness and whiteness: but one says more commonly رَمَادٌ خَصِيفٌ, using the latter word as an epithet. (TA.) And كَتِيبَةٌ خَصِيفٌ, (S,) or كتيبة خَصِيفَةٌ, (K,) (assumed tropical:) [A body of troops] having two colours, (K,) having the colour of iron (S, K) and another colour: (K:) or so called because of the rust of the iron &c.: (L:) or the former phrase means, as some say, followed by horsemen; and therefore the epithet is without ة, because it has the signification of a pass. part. n.: for were it to denote the colour of the iron, they had said خَصِيفَةٌ, because it would in this latter case have the signification of an act. part. n. (S.) ― -b3- Also (assumed tropical:) Fresh milk upon which is poured رَائِب [i.e. curdled, or thick, or churned, milk]: (S, K:) if dates and clarified butter are put into it, it is [termed] عَوْبَثَانِىٌّ. (S.)

خَصِيفَةٌ
خَصِيفَةٌ خصيفه خصيفة [fem. of خَصِيفٌ, q. v. ― -b2- And also a simple subst.]: see خَصْفَةٌ.

خَصَّافٌ
خَصَّافٌ خصاف خصفة One who sews soles [so as to make them double, covering, or facing, one piece with another: see 1]: (Kr, K:) or one who patches soles; who mends them by sewing on other pieces. (Msb.) ― -b2- (tropical:) One who covers his pudendum with his hand: on the authority of Seer. (TA. [See 1.]) ― -b3- (tropical:) A liar: (Kr, K, TA:) as though he sewed one saying upon another, and [thus] embellished it. (TA.)

خِصَّافٌ
خِصَّافٌ خصاف خصفة : see خَصَفَةٌ.

أَخْصَفُ
أَخْصَفُ ذ (assumed tropical:) Of a colour like that of ashes, in which are blackness and whiteness; (JK, S;) as also ↓ خَصِيفٌ. (JK.) In this sense, (TA,) applied to a mountain, (S, K,) as also ↓ خَصِيفٌ, (TA,) and to a male ostrich, meaning (assumed tropical:) In which are blackness and whiteness: (S, K:) fem. خَصْفَآءُ. (TA.) (assumed tropical:) A rope, or cord, of two colours, having one strand black and another strand white. (JK.) (assumed tropical:) A horse, and a sheep, white in the flanks; (S, K:) the rest being of any colour: and sometimes in one side: (TA:) or whose بَلَق [or blackness and whiteness] extends from his belly to his sides: (S, TA:) or a horse white in the side. (Mgh.)

مِخْصَبٌ
مِخْصَبٌ مخصب The awl; or instrument for boring, or perforating; (JK, TA;) use in the sewing of soles [and the like;] (JK;) i. q. اـِشْفًى [q. v.]: (S, Msb, TA:) [pl. مَخَاصِفُ.]

مَخْصُوفَةٌ
مَخْصُوفَةٌ مخصوفه مخصوفة , applied to a sole: see خَصْفٌ. ― -b2- Applied to a ewe or she-goat, (assumed tropical:) Smooth: or of two colours, black and white: (K, TA:) so in the O. (TA.)

##### Türkçe

**خَصْفٌ**
1 **خَصْفٌ** خصف [**خَصَفَ**’ın mastarı] bitiştirme ve bir araya koyma fiilini ifade eder. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) **خَصَفَ**, (S, Msb, K, TA,) muzârîsi **خَصِفَ** , (Msb, K,) mastarı **خَصْفٌ**, (Msb,) bir tabanı (S, K, TA) [onu çift yapmak üzere] dikti; bir parçayı diğeriyle kaplayarak yahut yüzleyerek: (TA:) yahut bir tabanı yamadı; üzerine başka bir parça dikerek onu onardı. (Msb.) Ve herhangi bir şeyi çift yaptı, bir parçayı diğerinin üzerine koyarak; onu yüzledi. (TA.) ― -b3- Ve [bundan dolayı,] **خَصَفَ عَلَى نَفْسِهِ**, (JK,) yahut **خَصَفَ الوَرَقَ عَلَى بَدَنِهِ**, (S, * K,) muzârîsi yukarıdaki gibi, (S, TA,) ve mastar da öyle; (TA;) ve ↓ **اختصف**; (S, K;) ve ↓ **اخصف**; (K;) ve ↓ **خصّف**, mastarı **تَخْصِيفٌ**; (TA;) (mecazen:) yaprakları birbirine, birini diğerine, yapıştırdı [yahut dikti], (S, K, * TA,) ve onlarla bedenini yaprak yaprak örttü, (K,) bununla avret yerlerini gizlemek için: (S, TA:) yahut birinci ibare, (JK,) yine ↓ **اختصف** da, (Lth, JK,) şu manaya gelir: o (çıplak bir adam) avret yerlerinin üzerine geniş yapraklar koydu, (Lth, JK,) yahut benzeri: (Lth:) sen, **بِكَذَا** ↓ **اختصف** [avret yerlerini şöyle bir şeyle örttü] dersin. (Lth, JK.) Kur’ân’da [vii. 21 ve xx. 119] şöyle denilmiştir: **وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الجَنَّةِ**; ve ↓ **يَخِصِّفَانِ**, aslı **يَخْتَصِفَانِ** olup, bazılarınca ↓ **يَخَصِّفَانِ** diye telaffuz edilmiştir, (S, TA,) ve bazılarınca, ↓ **يَخْصِّفَانِ**, iki sâkin harf bir arada olarak; (TA; [fakat bu yanlış görünmektedir; خصم maddesinde 8’e bakınız;]) ve ↓ **يُخْصِفَانِ**, **أَخْصَفَ**’tan; ve ↓ **يُخَصِّفَانِ**, **خَصَّفَ**’tan; (Ksh ve Bd, vii. 21’de, ve TA;) böylece farklı kıraatlere göre; yani (mecazen:) Ve avret yerlerini bununla gizlemek için Cennet yapraklarını birbirine, birini diğerine, yapıştırmaya [yahut dikmeye] koyuldular. (S, TA.) Ve bundan dolayı, bir hadisteki şu söz de: **اـِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الحَمَّامَ فَعَلَيْهِ بِالنَّشِيرِ** ↓ **وَلَا يُخَصِّفْ**, yani (mecazen:) [Sizden biri hamama girdiğinde,] bel bağını alsın ve elini avret yerine koymasın: ve manaca buna benzer olan, **تخصّفه**’dir [görünüşe göre ↓ **يَتَخَصَّفُ**, yahut ↓ **يَخِصِّفُ** veya benzeri, **يَخْتَصِفُ** yerine yanlış yazımdır: değilse, ↓ **تَخَصَّفَهُ** olmalıdır; manası, elini onun üzerine koydu]. (TA.) ― -b4- [Bundan dolayı şu söz de:] **فَمَا زَالُوا يَخْصِفُونَ أَخْفَافَ المَطِىِّ بِحَوَافِرِ الخَيْلِ حَتَّى لِحِقُوهُمْ** (mecazen:) Ve onları yakalayıncaya kadar, develerin ayak izlerini atların toynak izleriyle örtmeye devam ettiler; sanki bunları ötekilerin üzerine dikiyorlardı; tıpkı bir tabanı, bir parçayı diğeriyle kaplayarak yahut yüzleyerek diktiği gibi. (TA.) ― -b5- Ve **خُصِفَتِ الكَتِيبَةُ مِنْ وَرَائِهَا بِخَيْلٍ**, yani (varsayılan mecaz:) [asker bölüğü] süvariler tarafından takip edildi. (S.) ― -b6- Ve **خَصَفَ**, muzârîsi **خَصِفَ** , mastarı **خَصْفٌ**, (varsayılan mecaz:) yalan söyledi. (Kr.’nin Munjid’i. [**خَصَّافٌ**’a bakınız.]) ― -b7- Ve **خَصَفْتُ فُلَانًا** (mecazen:) ben falancayı sövmede aştım [sanki sövmeyi sövmenin üzerine ekler gibi]. (TA.) -A2- **خَصَفَتْ**, (AZ, S, K,) muzârîsi **خَصِفَ** , (AZ, S,) mastarı **خِصَافٌ**, dişi deve hakkında söylenir: dokuzuncu ayda yavrusunu attı: (AZ, S, K:) bu durumda ona verilen sıfat ↓ **خَصُوفٌ**’dur: (AZ, S:) yahut bazılarına göre, (S,) bu sıfat, örtülmesinden sonra bir yıl ve bir ayda doğuranı ifade eder, (S, ve K’nın bazı nüshalarında da böyle,) K’nın [bazı] nüshalarında bir yıl ve iki ay denmiştir ki bu yanlıştır, (TA,) örtülme zamanından sonra: (S, K:) **جَرُورٌ**, o zamandan sonra bir yıl ve iki ayda doğurana denir: (S, TA:) yahut ↓ önceki sıfat, yılın tamamlanmasında doğuranı ifade eder: (IAar, TA:) yahut **مَرَابِيع** denilen develerden [**مِرْبَاعٌ**’ın çoğulu; bkz.] yılın tamamlanmasında doğuran; yahut bu tür develerden, örtüldüğü yıl vaktine geldiğinde, tam olarak, doğuran: (TA:) ve ↓ **اختصفت** şu manaya gelir: o (deve) **خَصُوف** denilen türden oldu. (JK, TA.)

2 **خَصَّفَ**: 1’e bakınız, üç yerde. ― -b2- [Fiilin asli manasından şu ibare türetilmiştir:] **خَصَّفَهُ الشَّيْبُ**, mastarı **تَخْصِيفٌ**, (mecazen:) aklık, saçını eşit oranlarda beyaz ve siyah yaptı; (IAar, * K, * TA;) **خَوَّصَهُ** ile eş anlamlıdır, mastarı **تَخْوِيصٌ**; ve **ثَقَّبَ فِيهِ**, mastarı **تَثْقُيبٌ**. (IAar.) Ve **خَصَّفَ الشَّيْبُ لِمَّتَهُ** (mecazen:) aklık, onun **لمّة**’sini ↓ **خَصِيف** [yani beyaz ve siyah] yaptı. (A, TA.)

4 **أَخْصَفَ**: 1’e bakınız, iki yerde.

5 **تَخَصَّفَ**: 1’e bakınız, iki yerde.

**اختصف**
8 **اختصف** **اختصف** , ve muzârînin üç varyantı: 1’e bakınız, yedi yerde: -A2- ve dişi deve hakkında söylenen **اختصف**: 1’e bakınız, son cümle.

**خَصْفٌ**
**خَصْفٌ** خصف Üzerine başka bir taban dikilmiş taban; (S, K;) ve yine ↓ **نَعْلٌ خَصِيفٌ**, (S, * TA,) ↓ **مَخْصُوفَةٌ** ile aynı manadadır. (K.)

**خَصَفٌ**
**خَصَفٌ** خصف (varsayılan mecaz:) siyah ve beyazdan oluşan karışık bir renk. (Freytag, Hudhalîlerin Dîvânı’ndan.) -A2- Ayrıca **خَصَفَةٌ**’ye bakınız, iki yerde. -A3- Ayrıca **خَزَفٌ**’un bir lehçe varyantıdır [bkz.]. (Lth, TA.)

**خَصْفَةٌ**
**خَصْفَةٌ** خصف خصفه خصفة Bir tabanın üzerine [onu çift yapmak üzere] dikilen herhangi bir taban yahut eş parça; (JK, S, K;) ve yine ↓ **خَصِيفَةٌ**. (S; * ve K, **طِرَاقٌ** maddesinde.)

**خُصْفَةٌ**
**خُصْفَةٌ** خصف خصفه خصفة Deride bir delik yahut dikiş deliği; eş anlamlısı **خُرْزَةٌ**. (K.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] (varsayılan mecaz:) makat, yahut rektum ağzı; ve (varsayılan mecaz:) vajina ağzı. (TA, **خُرْبَةٌ** maddesinde.)

**خَصَفَةٌ**
**خَصَفَةٌ** خصف خصفه خصفة Hurma için, **جُلَّة** denilen türden bir kap, (S, Mgh, Msb, K,) hurma yapraklarından yapılmış; (S, K;) içinde hurmaların depolandığı: Bahreyn’in lehçesindendir: (TA:) ve **أَقِط** vb. kurutmak için üzerine konulan bir hasır: (TA, شر maddesinde:) ve [şu manaya geldiği söylenir:] çok kalın bir tür kumaş: (Lth, K:) çoğulu ↓ **خَصَفٌ**, (S, K,) [yahut daha doğrusu bu bir cins ismidir,] ve [asıl çoğul] **خِصَافٌ**’dır: (S, Msb, K:) Lth, belirli bir Tubba‘ın [Yemen kralı] Evi [yani Kâbe’yi] ↓ **خَصَف** ile giydirdiğini söyler; bununla çok kalın kumaşları kasteder; dokunmuş hurma yaprağı **خَصَف**’ına benzetildiği için böyle adlandırılmıştır: fakat Az bunun yanlış olduğunu, bunun hurma yapraklarından dokunup birleştirilmiş hasır parçaları demek olduğunu; bunların uzunlamasına parçalarının çöl Araplarının çadırlarına örtü olarak kullanıldığını ve bazen hurmalar için **جِلَال** [**جُلَّةٌ**’nin çoğulu] yapıldığını söyler: (TA:) ↓ **خُصَّافٌ** da hurma yapraklarından bir hasır parçası demektir; çoğulu **خَصَاصِيفُ**’tur. (JK.)

**خَصُوفٌ**
**خَصُوفٌ** خصوف : 1’e bakınız, son cümle, iki yerde. Kadına nispetle: dokuzuncu [ay]da doğuran; onuncuya girmeyen. (TA.)

**خَصِيفٌ**
**خَصِيفٌ** خصيف : **خَصْفٌ**’a bakınız. ― -b2- (varsayılan mecaz:) içinde herhangi iki rengin birleştiği şey. (S, TA.) Ayrıca 2’ye bakınız. Ve **أَخْصَفُ**’a bakınız, iki yerde. [Bundan dolayı,] (varsayılan mecaz:) kül; (K;) çünkü onda iki renk vardır: siyahlık ve beyazlık: fakat daha yaygın olarak **رَمَادٌ خَصِيفٌ** denir; ikinci kelime sıfat olarak kullanılır. (TA.) Ve **كَتِيبَةٌ خَصِيفٌ**, (S,) yahut **كتيبة خَصِيفَةٌ**, (K,) (varsayılan mecaz:) [asker bölüğü] iki renkli; (K,) demirin rengine (S, K) ve başka bir renge sahip: (K:) yahut demirin pası vb. sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (L:) yahut birinci ibare, bazılarına göre, süvariler tarafından takip edilen demektir; bu yüzden sıfat **ة**’sizdir; çünkü edilgen ism-i fâil manasını taşır: zira demirin rengini ifade etseydi **خَصِيفَةٌ** derlerdi; çünkü bu ikinci durumda etken ism-i fâil manasını taşırdı. (S.) ― -b3- Ayrıca (varsayılan mecaz:) üzerine **رَائِب** [yani ekşimiş, yahut koyulaşmış, yahut yayık] süt dökülen taze süt: (S, K:) içine hurma ve sade yağ konursa, **عَوْبَثَانِىٌّ** diye adlandırılır. (S.)

**خَصِيفَةٌ**
**خَصِيفَةٌ** خصيفه خصيفة [**خَصِيفٌ**’un müennesi, bkz. ― -b2- ve ayrıca yalın isim]: **خَصْفَةٌ**’ye bakınız.

**خَصَّافٌ**
**خَصَّافٌ** خصاف خصفة Tabanları [çift yapmak üzere, bir parçayı diğeriyle kaplayarak yahut yüzleyerek: 1’e bakınız] diken kimse: (Kr, K:) yahut tabanları yamayan; başka parçalar dikerek onları onaran. (Msb.) ― -b2- (mecazen:) elini avret yeriyle örten kimse: Seer’in rivayetine göre. (TA. [1’e bakınız.]) ― -b3- (mecazen:) yalancı: (Kr, K, TA:) sanki bir sözü diğerinin üzerine diker ve [böylece] onu süsler gibi. (TA.)

**خِصَّافٌ**
**خِصَّافٌ** خصاف خصفة : **خَصَفَةٌ**’ye bakınız.

**أَخْصَفُ**
**أَخْصَفُ** ذ (varsayılan mecaz:) kül rengine benzer bir renkte; içinde siyahlık ve beyazlık bulunan; (JK, S;) ve yine ↓ **خَصِيفٌ**. (JK.) Bu manada, (TA,) dağa nispetle, (S, K,) ve yine ↓ **خَصِيفٌ**, (TA,) ve erkek devekuşuna nispetle, şu manada: (varsayılan mecaz:) içinde siyahlık ve beyazlık bulunan: (S, K:) müennesi **خَصْفَآءُ**. (TA.) (varsayılan mecaz:) iki renkli bir ip yahut urgan; bir lifi siyah ve bir lifi beyaz olan. (JK.) (varsayılan mecaz:) böğürleri beyaz olan at ve koyun; (S, K:) geri kalanı herhangi bir renkte: ve bazen tek bir yanda: (TA:) yahut **بَلَق**’ı [yahut siyahlık ve beyazlığı] karnından yanlarına uzanan: (S, TA:) yahut yanı beyaz olan at. (Mgh.)

**مِخْصَبٌ**
**مِخْصَبٌ** مخصب Biz; yahut delme, yahut delik açma aleti; (JK, TA;) tabanların [ve benzerlerinin] dikilmesinde kullanılan; (JK;) **اـِشْفًى** ile aynı manadadır [bkz.]: (S, Msb, TA:) [çoğulu **مَخَاصِفُ**.]

**مَخْصُوفَةٌ**
**مَخْصُوفَةٌ** مخصوفه مخصوفة , tabana nispetle: **خَصْفٌ**’a bakınız. ― -b2- Koyun yahut keçiye nispetle, (varsayılan mecaz:) düz tüylü: yahut iki renkli, siyah ve beyaz: (K, TA:) O.’da da böyledir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَصَفَ
خَصَفَ I ( n. ac. خَصْف 1 ),
a.  Sewed, stitched ( sole ).

b.  [ acc. &  'Ala ], Sewed, patched over.

خَصَّفَ
خَصَّفَ II ,
a.  see I .

c.  Rendered grey ( hoariness ).

أَخْصَفَ
أَخْصَفَ IV ,
a.  see I .

c.  Hurried in walking.

اِخْتَصَفَ
اِخْتَصَفَ VIII ,
a.  see I .

خَصْف
خَصْف 1 ,
a.  Clumped sole.

خَصْفَة
خَصْفَة 1t ,
a.  Clump.

خَصَف
خَصَف 4 ,
a.  Black & white.

خَصَفَة
خَصَفَة 4t , ( pl. خَصَف 4 ,  خِصَاْف 23 ),
a.  Basket, mat, matting ( of palm leaves ).

b.  Coarse garment.

أَخْصَفُ
أَخْصَفُ 14 ,
a.  Dappled ( horse ).

b.  Black & white; ash-colour.

مِخْصَف
مِخْصَف 20 , ( pl. مَخَاْصِفُ 44 ),
a.  Awl.

خَصِيْف
خَصِيْف 25 ,
a.  Ashes.

b.  Clumped sole.

c.  Milk.

خَصَّاْف
خَصَّاْف 28 ,
a.  Cobbler.

b.  Liar.

خُصَّاْف
خُصَّاْف 29 , ( pl. خَصَاْصِيْفُ 70 ),
a.  Palmmatting.

##### Türkçe

خَصَفَ
خَصَفَ I ( mastar, isim-aksiyon: **خَصْف** 1 ),
a.  (ayakkabı) tabanını dikti, dikerek birleştirdi.

b.  [ -i mef‘ul ve **عَلَى** ile ], dikti, üstünü yamadı.

خَصَّفَ
خَصَّفَ II ,
a.  I’e bak.

c.  Ağarttı (kırlaşma ile).

أَخْصَفَ
أَخْصَفَ IV ,
a.  I’e bak.

c.  Yürüyüşte acele etti.

اِخْتَصَفَ
اِخْتَصَفَ VIII ,
a.  I’e bak.

خَصْف
خَصْف 1 ,
a.  Kalın taban.

خَصْفَة
خَصْفَة 1t ,
a.  Kalın taban (parçası).

خَصَف
خَصَف 4 ,
a.  Siyah ve beyaz.

خَصَفَة
خَصَفَة 4t , ( çoğulu **خَصَف** 4 , **خِصَاْف** 23 ),
a.  Sepet, hasır, hasır döşeme (hurma yapraklarından).

b.  Kaba giysi.

أَخْصَفُ
أَخْصَفُ 14 ,
a.  Alaca (at).

b.  Siyah ve beyaz; kül rengi.

مِخْصَف
مِخْصَف 20 , ( çoğulu **مَخَاْصِفُ** 44 ),
a.  Biz.

خَصِيْف
خَصِيْف 25 ,
a.  Kül.

b.  Kalın taban.

c.  Süt.

خَصَّاْف
خَصَّاْف 28 ,
a.  Kunduracı.

b.  Yalancı.

خُصَّاْف
خُصَّاْف 29 , ( çoğulu **خَصَاْصِيْفُ** 70 ),
a.  Hurma yaprağı hasırı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خصف
خَصَفَ - يَخْصِفُ

خَصَفَ - يَخْصِفُ + كائن + شيئاً + على كائن أو شيء: يلزقه ويلصقه عليه: يطبقه عليه فيضمه ويـُلزِمْه إياه بحبك أو بخيط أوبمادة لاصقة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " وصل الشيء ولحمه بأصله أو بشيء آخر عن طريق الجذب " وهي:
لَحَمَ - يَلْحُمُ، غَرَا - يَغْرُوْ، أدَمَ - يَأدِمُ، خَصَفَ - يَخْصِفُ، وَصَلَ - يَصِلُ (متعدي لمفعولين)، ذَقَنَ - يَذْقُنُ
يخصف - يخصفان
ورق الجنة	﴿فوسوس إليه الشيطان قال يا آدم هل أدلك على شجرة الخلد وملك لا يبلى (120) فأكلا منها فبدت لهما سوآتهما وطفقايخصفان عليهما من ورق الجنة وعصى آدم ربه فغوى (121)﴾ طه ﴿فوسوس لهما الشيطان ليبدي لهما ما ووري عنهما من سوآتهما وقال ما نهاكما ربكما عن هذه الشجرة إلا أن تكونا ملكين أو تكونا من الخالدين (20) وقاسمهما إني لكما لمن الناصحين (21) فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ(22)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [خصف] خ ص ف: خَصَفَ النعل خرزها وقوله تعالى ﴿وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة﴾ أي يلزقان بعضه ببعض ليسترا به عورتهما
الراغب
خصف
- قال تعالى: }وطفقا يخصفان عليهما{ [الأعراف/22]، أي: يجعلان عليهما خصفة، وهي أوراق، ومنه قيل لجلة التمر: خصفة (انظر: المجمل 2/290)، وللثياب الغليظة، جمعه خصف (جمعه: خصف وخصاف، انظر: اللسان (خصف) )، ولما يطرق به الخف: خصفه، وخصفت النعل بالمخصف. وروي: (كان النبي صلى الله عليه وسلم يخصف نعله) (الحديث عن عائشة أنها سئلت ما كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يعمل في بيته؟ قالت: كان يخيط ثوبه ويخصف نعله، ويعمل ما يعمل الرجال في بيوتهم. أخرجه أحمد في المسند 6/121؛ وفي الزهد ص 9)، وخصفت الخصفة: نسجتها، والأخصف والخصيف قيل: الأبرق من الطعام، وهو لونان من الطعام، وحقيقته: ما جعل من اللبن ونحوه في خصفة فيتلون بلونها.
ملخص اللسان
1. خَصَفَ النعلَ يخْصِفُها خَصْفاً: ظاهَرَ بعضها على بعض وخَرَزَها
2.    وكلُّ ما طُورِقَ بعضُه على بعض، فقد خُصِفَ.
3.     والخصَفُ والخَصَفةُ: قِطْعَةٌ مـما تُخصَفُ به النعلُ.
4. والمِخْصَفُ: المِثقَبُ والإشْفُى
5.     وخَصَفَ   العُرْيانُ على نفسِه الشيءَ يخْصِفُه: وصلَه وأَلزَقَه. وفي التنزيل العزيز:   وطفِقا يَخْصِفانِ عليهما من ورق الجنة؛ يقول: يُلْزِقانِ بعضَه على بعض   ليَسْتُرا به عورَتَهما أَي يُطابقان بعضَ الورق على بعض
6.     والخَصْفُ: النعلُ ذاتُ الطِّراقِ، وكلُّ طِراقٍ منها خَصْفةٌ.   والخَصَفَةُ، بالتحريك: جُلَّةُ التمر التي تعمل من الخوص
7.    الخَصَفَةُ، بالتحريك: واحدة الخَصَف وهي   الجُلَّةُ التي يُكْنَزُ فيها التمر
لسان العرب
● - خصف: خَصَفَ النعلَ يخْصِفُها خَصْفاً: ظاهَرَ بعضها على بعض وخَرَزَها،   وهي نَعْلٌ خَصِيفٌ؛ وكلُّ ما طُورِقَ بعضُه على بعض، فقد خُصِفَ. وفي   الحديث: أَنه كان يَخْصِفُ نَعْلَه، وفي آخر: وهو قاعد يَخْصِفُ نعله أَي   كان يَخْرُزها، من الخَصْفِ: الضم والجمع. وفي الحديث في ذكر عليّ خاصِفِ   النعل، ومنه قول العباس يمدح النبي، صلى اللّه عليه وسلم:   مِنْ قَبْلِها طِبْتَ في الظِّلالِ وفي   مُسْتَوْدَعٍ، حيثُ يخْصَفُ الوَرَقُ   أَي في الجنة حيث خَصَفَ آدمُ وحوَّاء، عليهما السلام، عليهما من ورَق   الجنة. والخصَفُ والخَصَفةُ: قِطْعَةٌ مـما تُخصَفُ به النعلُ.   والمِخْصَفُ: المِثقَبُ والإشْفُى؛ قال أَبو كبير يصف عُقاباً:   حتى انْتَهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزَةٍ   فَتْخاء، رَوْثَةُ أَنـْفِها كالمِخْصَفِ   وقوله فما زالوا يَخْصِفون أَخْفافَ الـمَطِيّ بحوافِر الخيل حتى   لَحِقُوهم، يعني أَنهم جعلوا آثار حَوافِرِ الخيل على آثار أَخْفاف الإبل،   فكأَنهم طارَقُوها بها أَي خصَفُوها بها كما تخْصَفُ النعلُ. وخَصَفَ   العُرْيانُ على نفسِه الشيءَ يخْصِفُه: وصلَه وأَلزَقَه. وفي التنزيل العزيز:   وطفِقا يَخْصِفانِ عليهما من ورق الجنة؛ يقول: يُلْزِقانِ بعضَه على بعض   ليَسْتُرا به عورَتَهما أَي يُطابقان بعضَ الورق على بعض، وكذلك   الاخْتِصافُ. وفي قراءة الحسن: وطفقا يَخِصِّفانِ، أَدغم التاء في الصاد وحرك الخاء   بالكسر لاجتماع الساكنين، وبعضهم حول حركة التاء ففتحها؛ حكاه الأَخفش.   الليث: الاخْتِصافُ أَن يأْخذ العريان ورقاً عِراضاً فيَخْصِفَ بعضها على   بعض ويستتر بها. يقال: خَصَفَ واخْتَصَفَ يَخْصِفُ ويَخْتَصِفُ إذا فعل   ذلك. وفي الحديث: إذا دخلَ أَحدُكم الحَمَّام فعليه بالنَّشيرِ ولا   يَخْصِفْ؛ النَّشِيرُ: الـمِئْزَرُ، ولا يَخْصِفْ أَي لا يَضَعْ يده على فرجه،   وتخَصَّفَه كذلك، ورجل مِخْصَفٌ وخَصّافٌ: صانِعٌ لذلك؛ عن السيرافي.   والخَصْفُ: النعلُ ذاتُ الطِّراقِ، وكلُّ طِراقٍ منها خَصْفةٌ.   والخَصَفَةُ، بالتحريك: جُلَّةُ التمر التي تعمل من الخوص، وقيل: هي   البَحْرانِيةُ من الجلال خاصّة، وجمعها خَصَفٌ وخِصافٌ؛ قال الأَخطل يذكر   قبيلة:   فطارُوا شقافَ الأُنْثَيَيْنِ، فعامِرٌ   تَبيعُ بَنِيها بالخِصافِ وبالتمر   أَي صاروا فرقتين بمنزلة الأُنثيين وهما البيضتانِ. وكتيبةٌ خَصِيفٌ:   وهو لونُ الحديدِ. ويقال: خُصِفَتْ من ورائها بخيل أَي أُرْدِفَتْ، فلهذا   لم تدخلها الهاء لأَنها بمعنى مفعولة، فلو كانت للون الحديد لقالوا   خَصِيفَةٌ لأَنها بمعنى فاعلة. وكلُّ لونين اجتمعا، فهو خَصِيفٌ. ابن بري: يقال   خَصَفَتِ الإبلُ الخيل تَبِعَتْها؛ قال مَقّاسٌ العائذي:   أَوْلى فأَوْلى، يا امـْرَأً القَيْسِ، بَعْدَما   خَصَفْنَ بآثارِ الـمَطِيِّ الحَوافِرا   والخَصِيفُ: اللبن الحليب يُصَبُّ عليه الرائبُ، فإن جعل فيه التمر   والسمن، فهو العَوْبَثانيُّ؛ وقال ناشرةُ ابن مالك يرد على الـمُخَبّل:   إذا ما الخَصِيفُ العَوْبَثانيُّ ساءنا،   ترَكْناه واخْتَرْنا السَّديفَ الـمُسَرْهَدا   والخَصَفُ: ثياب غِلاظٌ جِدًّا. قال الليث: بلغنا في الحديث أَنَّ   تُبَّعاً كسَا البيت الـمَنسوج، فانتفضَ البيتُ منه ومَزَّقَه عن نفسه، ثم   كساه الخَصَفَ فلم يقبلها، ثم كساه الأَنـْطاعَ فَقَبِلَها؛ قيل: أَراد   بالخَصَف ههنا الثيابَ الغِلاظَ جِدًّا تشبيهاً بالخَصَفِ الــمَنْسوج من   الخُوص؛ قال الأَزهري: الخصف الذي كسَا تُبَّعٌ البيت لم يكن ثِياباً   غِلاظاً كما قال الليث، إنما الخصف سَفائِفُ تُسَفُّ من سَعَف النخل فَيُسَوَّى   منها شُقَقٌ تُلَبَّسُ بُيوتَ الأَعراب، وربما سُوّيت جِلالاً للتمر؛   ومنه الحديث: أَنه كان يصلي فأَقبل رجل في بَصره سُوءٌ فمر ببئر عليها   خَصَفَةٌ فوطِئها فوقع فيها؛ الخَصَفَةُ، بالتحريك: واحدة الخَصَف وهي   الجُلَّةُ التي يُكْنَزُ فيها التمر، وكأَنها فَعَلٌ بمعنى مَفْعُول من   الخَصْفِ، وهو ضمُّ الشيء إلى الشي لأَنه شيء منسوج من الخوص. وفي الحديث: كانت   له خَصَفَةٌ يَحْجُرُها ويصلي فيها؛ ومنه الحديث الآخر: أَنه كان   مُضْطَجِعاً على خصَفة، وأَهل البحرين يسمون جِلالَ التمر خصَفاً. والخَصَفُ:   الخزَفُ. وخَصَّفه الشيبُ إذا استَوى البياضُ والسوادُ. ابن الأَعرابي:   خَصَّفه الشيبُ تَخْصيفاً وخَوَّصه تخويصاً ونَقَّبَ فيه تَنقِيباً بمعنى   واحد.   وحَبْلٌ أَخْصَفٌ وخَصيفٌ: فيه لوْنان من سوادٍ وبياض، وقيل: الأَخْصَفُ   والخصيف لوم كلون الرْماد. ورَمادٌ خَصيفٌ: فيه سواد وبياض وربما سمي   الرَّمادُ بذلك. التهذيب: الخَصِيفُ من الحِبال ما كان أَبْرَقَ بقوّةٍ   سوداء وأُخرى بيضاء، فهو خَصيفٌ وأَخْصَفُ؛ وقال العجّاج:   حتى إذا ما لَيْلُه تَكَشَّفا،   أَبْدَى الصَّباحُ عن بَرِيمٍ أَخْصَفا   وقال الطِّرِمّاح:   وخَصِيفٍ لذِي مَناتِجِ ظِئْرَيْـ   ـنِ مِنَ الـمَرْخِ أَتْأَمَتْ ربده   شبَّه الرَّمادَ بالبَوِّ، وظِئْراه أُثْفِيتان أُوقِدَتِ النارُ   بينهما. والأَخْصَفُ من الخيل والغنم: الأَبيضُ الخاصِرَتَيْن والجنبينِ، وسائر   لونه ما كان، وقد يكون أَخْصَفَ بجنب واحد، وقيل: هو الذي ارتفع   البَلَقُ من بطنه إلى جنبيه. والأَخْصَفُ: الظَّلِيمُ لسوادٍ فيه وبياض،   والنعامةُ خَصْفاء، والخَصْفاء من الضأْنِ: التي ابْيَضَّتْ خاصِرَتاها.   وكَتيبةٌ خَصِيفةٌ: لما فيها من صَدَإِ الحديد وبياضِه.   والخَصُوفُ من النساء: التي تَلِدُ في التاسع ولا تدخل في العاشر، وهي   من مَرابِيعِ الإبل التي تُنْتَج إذا أَتت على مَضْرِبها تَماماً لا   يَنْقُصُ؛ وقال ابن الأَعرابي: هي التي تُنْتَجُ عند تَمامِ السنةِ، والفعل من   كل ذلك خَصَفَتْ تَخْصِفُ خِصافاً. قال أَبو زيد: يقال للناقة إذا بلغت   الشهر التاسع من يوم لَقِحتْ ثم أَلقَتْه: قد خَصَفَتْ تَخْصِفُ خِصافاً،   وهي خَصوف. الجوهري: وخَصَفَتِ الناقة تَخْصِف خَصْفاً   (* قوله «تخصف   خصفاً» كذا بالأصل، والذي فيما بأيدينا من نسخ الجوهري: خصافاً لا خصفاً.)   إذا أَلْقَتْ ولدها وقد بلغ الشهر التاسع، فهي خصوف. ويقال: الخَصُوفُ هي   التي تُنْتَجُ بعد الحول من مَضْرِبها بشهر، والجَرُورُ بشهرين.   وخَصَفةُ: قَبِيلةٌ من مُحارِب. وخَصَفةُ بن قَيس عَيْلانَ: أَبو قبائل من   العرب. وخِصافٌ: فرس سُمَيْر بن رَبيعةَ. وخِصافٌ أَيضاً: فرَسُ حَمَلِ ابن   بَدْرٍ، روى ابن الكلبي عن أَبيه قال: كان مالكُ ابن عَمْرٍو الغَسَّاني   يقال له فارسُ خِصافٍ، وكان من أَجْبَنِ الناسِ، قال: فغَزَا يوماً فأَقبل   سَهْمٌ حتى وقَع عند حافِر فرَسِه فتحرّك ساعةً، فقال: إن لهذا السهْمِ   سبباً يَنْجُثُه، فاحْتَفَرَ عنه فإذا هو قد وقَع على نَفَقِ يربوع فأَصاب   رأْسَه فتحرّك اليَرْبُوعُ ساعةً ثم مات، فقال: هذا في جَوْفِ جُحْر   جاءه سَهْمٌ فقتَله وأَنا ظاهِرٌ على فرسي، ما المرء في شيء ولا اليربوعُ   ثم شدَّ عليهم فكان بعد ذلك من أَشجَعِ الناس؛ قوله يَنجثه أَي يحرّكه.   قال: وخِصافٌ فرسه، ويُضربُ الـمَثلُ فيقال: أَجْرَأُ من فارِس خِصافٍ.   وروى ابن الأعرابي: أَنَّ صاحِب خِصاف كان يلاقي جند كسرى فلا يَجْتَرئ   عليهم ويظُنُّ أَنهم لا يَمُوتون كما تموت الناس، فرَمى رجلاً منهم يوماً   بسهم فصرعه فمات، فقال: إنّ هؤلاء يموتون كما نموتُ نحن، فاجترأَ عليهم   فكان من أَشجع الناس؛ الجوهري: وخَصافِ مثل قَطامِ اسم فرس؛ وأَنشد ابن   بري:تاللّهِ لَوْ أَلْقى خَصافِ عَشِيّةً،   لكُنْتُ على الأَمـْلاكِ فارِسَ أَسْأَما   وفي المثل: هو أَجرأُ من خاصي خَصاف   (* قوله «أجرأ من خاصي خصاف» تبع في   ذلك الجوهري. وفي شرح القاموس: فأما ما ذكره الجوهري على مثال قطام، فهي   كانت أنثى فكيف تخصى؟ وصحة ايراد المثل أجرأ من فارس خصاف ا هـ. يعني   كقطام وأما اجرأ من خاصي خصاف فهو ككتاب.)، وذلك أَن بعضَ الـمُلوكِ طلبه   من صاحبه ليَسْتَفْحِلَه فمَنَعه إياه وخَصاه.   التهذيب: الليث الإخْصافُ شدَّة العَدْوِ. وأَخْصَفَ يُخْصِفُ إذا   أَسرَعَ في عَدْوِه. قال أَبو منصور: صَحَّفَ الليثُ والصواب أَحْصَفَ،   بالحاء، إحْصافاً إذا أَسْرَعَ في عَدْوِه.
مقاييس اللغة:
(خصف)  الخاء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اجتماعِ شيءٍ إلى شيء. وهو مطّرِدٌ مستقيم. فالخَصْف خَصْفُ النَّعْل، وهو أن يُطَبَّق عليها مثلُها. والمِخْصَف: الإشْفَى والمِخْرزُ. قال الهذلي([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2])
يعني بِفراشِ العَزيزة عُشَّ العُقَاب.
ومن الباب الاختصاف، وهو أن يأخذ العُرْيانُ على عَوْرته ورقاً عريضاً أو شيئاً نحْوَ ذلك يَسْتَتِرُ به. والخَصِيفة: اللَّبنُ الرائبُ يُصَبُّ عليه الحليب.
ومن الباب، وإن كانا يخْتلفانِ في أنّ الأوّل جَمْعُ شيءٍ إلى شيء مطابقةً، والثاني جَمْعه إليه من غير مطابقة، قولُهم حَبْلٌ خَصِيفٌ: فيه سوادٌ وبياض. قال بعضُ أهلِ اللُّغة: كل ذي لونينِ مجتمعين فهو خَصِيفٌ. قال: وأكثر ذلك السَّوادُ والبياضُ . وفرس أَخْصَفُ، إذا ارتفَعَ البلَق من بطنه إلى جنْبَيه.
ومن الباب الخَصَفةُ، وهي الجُلَّةُ من التَّمْرِ؛ وتكون مخصوفةً. قال:
* تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ([3]) *
ومن الذي شذَّ عن هذه الجملة قولُهم للنّاقة إذا وضعت حَمْلَها بعد تسعة أشهر: خَصَفَتْ تخْصِف خِصافاً؛ وهي خَصُوفٌ.
القاموس المحيط:
الخَصْفُ النَّعْلُ ذاتُ الطِراقِ، وكُلُّ طِراقٍ خَصْفَةٌ. وخَصَفَ النَّعْلَ يَخْصِفُها خَرَزَهَا،
و الوَرَقَ على بَدَنِهِ: ألْزَقَها، وأطْبَقَهَا عليه ورَقَةً وَرَقَةً، كأَخْصَفَ واخْتَصَفَ، و الناقَةُ خِصافاً، بالكسرِ: ألْقَتْ وَلَدَها وقد بَلَغَ الشَّهْرَ التاسِعَ. والخَصوفُ: التي تُنْتَجُ بَعْدَ الحَوْلِ من مَضْرِبِها بِشَهْرَيْنِ. والخَصَفَةُ، مُحَرَّكَةً: الجُلَّةُ تُعْمَلُ من الخوصِ للتَمْرِ، والثَّوْبُ الغَليظُ جِدّاً، ج: خَصَفٌ وخِصافٌ. وخَصَفَةُ أيضاً: ابنُ قَيْسِ عَيْلانَ. وكجَمَزَى: ع. والْأَخْصَفُ: الْأَبْيَضُ الخاصِرَتَيْنِ من الخَيْلِ والغَنَمِ، و من الجِبالِ، والظِلْمانِ: الذي فيه بَياضٌ وسَوادٌ، و ع.
وكَتيبَةٌ خَصيفَةٌ: ذاتُ لَوْنَيْنِ، لَوْنِ الحَدِيدِ وغَيْرِهِ. والخَصيفُ، كأميرٍ: الرَّمادُ، والنَّعْلُ المَخْصوفَةُ، واللَّبَنُ الحَليبُ يُصَبُّ عليه الرائِبُ، وابنُ عبدِ الرحمنِ: مُحَدِّثٌ. وكشَدَّادٍ: الكَذَّابُ، ومن يَخْصِفُ النِعالَ، وشَيْخٌ شروطِيُّ حَنَفِيٌّ. وكَقَطامِ: فَرَسٌ كانَتْ لِمالِكِ بنِ عَمْرٍو الغَسَّانِيِّ، ومنه: " أجْرَأُ من فارِسِ خَصافِ " ، وككِتابٍ: حِصانٌ لِسُمَيْرِ بنِ رَبيعَةَ الباهِلِيِّ، ويُقالُ فيه أيضاً: " أجْرَأُ من فارِسِ خِصافٍ " ، وحِصانٌ آخَرُ لِحَمَلِ بنِ زَيْدِ بنِ عَوْفٍ من بكرِ بنِ وائِلٍ، كان مَعَهُ هذا الفَرَسُ، وطَلَبَهُ منه المُنْذِرُ بنُ امْرِىءِ القَيْسِ لِيَفْتَحِلَهُ، فَخَصَاهُ بين يَدَيْهِ لِجُرْأتِهِ، فَسُمِّيَ: خاصِيَ خِصافٍ، ومنه: " أجْرَأُ من خاصِي خِصافٍ " ، وعَبْدُ المَلِكِ بنُ خِصافٍ ابنِ أَخِي خَصيفٍ: مُحَدِّثٌ. وسَماءٌ مَخْصوفَةٌ: مَلْساءُ خَلْقاءُ، أو ذاتُ لَوْنَيْنِ، فيها سَوادٌ وبَياضٌ. والخُصْفَةُ، بالضم: الخُرْزَةُ. وأخْصَفَ: أسْرَعَ. والتَّخْصيفُ: سوءُ الخُلُقِ، والاجْتِهادُ في التَّكَلُّفِ بما ليس عِنْدَكَ.
وَخَصَّفَهُ الشَّيْبُ تَخْصيفاً: اسْتَوَى هو والسَّوادُ.
تاج العروس:
خ ص ف
الْخَصْفُ : النَّعْلُ ذَاتُ الطِّرَاقِ وكُلُّ طِرَاقٍ منها خَصْفَةٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وخَصَفَ النَّعْلَ يَخْصِفُهَا خَصْفاً ظَاهَرَ بَعْضَهَا علَى بَعْضٍ وخَرَزَهَا وكُلُّ ما طُورِقَ بَعْضُه علَى بَعْضٍ فقد خُصِفَ وفي الحديثِ : كانَ صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ يَخْصِفُ نَعْلَهُ وفي آخَرَ : وهو قاعِدٌ يَخْصِفُ نَعْلَهُ وهو من الخَصْفِ بمعْنَى الضَّمِّ والجَمْعِ . ومِن المَجَازِ : خَصَفَ العُرْيَانُ الْوَرَقَ علَى بَدَنِهِ يَخْصِفُهَا خَصْفاً : أَلْزَقَهَا أَي : أَلْزَقَ بَعْضَها إِلى بَعْضٍ وأَطْبَقَهَا عَلَيْهِ وَرَقَةً وَرَقَةً لِيَسْتُرَ به عَوْرَتَهُ وبه فُسِّرَ قَوْلُه تعالَى : " وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ " ومنه أَيضاً قَوْلُ العَبَّاسِ رَضِيَ اللهُ عنه يَمْدَحُ النَّبِيَّ صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ :
مِنْ قَبْلِهَا طِبْتَ في الظِّلاَلِ وفي ... مُسْتَوْدَعٍ حَيْثُ يُخْصَفُ الْوَرَقُ
أَي : في الجَنَّةِ كَأَخْصَفَ ومنه قِرَاءَةُ ابنُ بُرَيْدَةَ والزُّهْرِيِّ في إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ : " وَطَفِقَا يُخْصِفَانِ " . واخْتَصَفَ قالَ اللَّيْثُ : الاخْتِصَافُ : أَن يَأْخُذَ العُرْيانُ علَى عَوْرَتِهِ وَرَقاً عَرِيضاً أَو شَيْئاً نَحْوَ ذلك يُقال : اخْتَصَفَ بكذا وقَرَأَ الحَسَنُ البَصْرِيُّ والزُّهْرِيُّ والأَعْرَجُ وعُبَيْدُ بنُ عُمَيْرٍ : " وَطَفِقَا يَخِصِّفانِ " بكَسْرِ الخاءِ والصَّادِ وتَشْدِيدِهَا علَى معنَى يخْتَصِفان ثم تُدْغَمُ التَّاءُ في الصَّادِ وتُحَرَّكُ الخاءُ بحَرَكةِ الصَّادِ وبعضُهُمْ حَوَّلَ حَرَكَةَ التَّاءِ ففَتَحَهَا حَكاهُ الأَخْفَشُ . قلتُ : ويُرْوَى عن الحَسَنِ أَيضاً وقَرَأَ الأَعْرَجُ وأَبو عمرٍو : " يَخْصِّفانِ " بسُكونِ الخاءِ وكَسْرِ الصَّادِ المُشَدَّدَةِ
قلتُ : وفيه الجَمْعُ بين السَّاكنَيْن وقد تقدَّم الكلامُ عليه في اسْتَطاع فرَاجِعْهُ . وخَصَفَتِ النَّاقَةُ تَخْصِفُ خِصَافاً بِالْكَسْرِ : إِذا أَلْقَتْ وَلَدَهَا وقَدْ بَلَغَ الشَّهْرَ التَّاسِعَ فهي خَصُوفٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . قلتُ : وهو قَوْلُ أَبِي زَيْدٍ ونَصُّه في النَّوادِرِ : يُقَال للنَّاقةِ إِذا بَلَغَتِ الشَّهْرَ التَّاسِعَ مِن يَوْمِ لَقِحَتْ ثم أَلْقَتْهُ : قد خَصَفَتْ تَخْصِفُ خِصَافاً فهي خَصُوفٌ . وقيل : الْخَصُوفُ : هي التي تُنْتَجُ بَعْدَ الْحَوْلِ مِن مَضْرِبِهَا بِشَهْرَيْنِ هكذا في النُّسَخِ والصَّوابُ كما في الصِّحاحِ والعُبَابِ : بشَهْرٍ والجَرُورُ بشَهْرَيْنِ . قلتُ : وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الخَصُوفُ : هي التي تُنْتَجُ عندَ تَمَامِ السَّنَةِ وقال غيرُه : الخَصُوفُ مِن مَرَابِيعِ الإِبِلِ : التي تُنْتَجُ عندَ تَمامِ السَّنَةِ وقال غيرُه : الخَصُوفُ مِن مَرَابِيعِ الإِبِلِ : التي تُنْتَجُ إِذا أَتَتْ علَى مَضْرِبِها تَمَاماً لا يَنْقُصُ . والْخَصَفَةُ مُحَرَّكَةً : الْجُلَّةُ تُعْمَلُ مِن الْخُوصِ لِلْتَمْرِ يُكْنَزُ فيها بلُغَةِ البَحْرَانِيِّينَ
والخَصَفَةُ أَيضاً : الثَّوْبُ الْغَلِيظُ جِدًّا تَشْبِيهاً بالخَصَفَةِ المَنْسُوجةِ مِنَ الخُوصِ قَالَهُ اللَّيْثُ ج : خَصَفٌ وخِصَافٌ بالكَسْرِ قال الأَخْطَلُ يذْكُر قَبِيلَةً :
فَطَارُوا شَقافَ الأُنْثَيَيْنِ فَعَامِرٌ ... تَبِيعُ بَنِيهَا بِالْخِصَافِ وبِالتَّمْرِ أَي صارُوا فِرْقَتَيْنِ بمَنْزِلَةِ الأُنْثَيَيْنِ وهما البَيْضَتانِ . قال اللَّيْثُ : بَلَغَنَا أَن تُبَّعاً كَسَا الْبَيْتَ المُسُوحَ فَانْتَفَضَ البيتُ منها ومَزَّقَهَا عن نَفْسِهِ ثُمَّ كَسَاهُ الخَصَفَ قال الأَزْهَرِيُّ : الخَصَفُ الذي كَسَا تُبَّعٌ البَيْتَ لم يكُنْ ثِيَاباً غِلاظاً كما قال اللَّيْثُ إِنَّمَا الخَصَفُ سَفَائِفُ تُسَفُّ مِن سَعَفِ النَّخْلِ فيُسَوَّى منها شُقَقٌ تُلبَّسُ بُيُوتَ الأَعْرَابِ ورُبَّمَا سُوِّيَتْ جِلالاً للتَّمْرِ ومنه الحديثُ : أَنه كان يُصَلِّي فاَقْبَلَ رَجُلٌ في بَصَرِه سُوءٌ فَمَرَّ بِبِئْرٍ عَلَيْهَا خَصَفَةٌ فَوَطِئَها فَوَقَعَ فيها فَضَحِكَ بعضُ مَن كان خَلْفَ النَّبِيِّ صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ فأَمَرَ رسولُ اللهِ صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ مَن ضَحِكَ أَنْ يُعِيدَ الوُضُوءَ والصَّلاةَ
وخَصْفَةُ أَيْضاً : ابنُ قَيْسِ عَيْلاَنَ أَبو حَيٍّ مِن العَرَبِ . وخَصَفى كَجَمَزَى : ع نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . والأَخْصَفُ : الأَبْيَضُ الْخَاصِرَتَيْنِ مِن الْخَيْلِ والْغَنَمِ وسَائِرُ لَوْنِهَا مَا كانَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وهي خَصْفَاءُ وقد يكونُ أَخْصَفَ بجَنْبٍ وَاحِدٍ وقيل : هو الذي ارْتَفَعَ البَلَقُ مِن بَطْنِهِ إِلى جَنْبَيْهِ . والأَخْصَفُ مِن الْجِبَالِ والظِّلْمَانِ : الذي لَوْنُه كلَوْنِ الرَّمَادِ فِيهِ بَيَاضٌ وسَوَادٌ والنَّعَامَةُ خَصْفاءُ يُقال : جَبَلٌ أَخْصَفُ وظَلِيمٌ أَخْصَفُ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لِلْعَجَّاجِ في صِفَةِ الصُّبْحِ :
" حَتَّى إِذَا مَا لَيْلُهُ تَكَشَّفَا
" أَبْدَى الصَّبَاحُ عَنْ بَرِيمٍ أَخْصَافَ
وأَخْصَفُ : ع نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ وأَهْمَلَهُ يَاقُوتُ . وكَتِيبَةٌ خَصِيفَةٌ : ذَاتُ لَوْنَيْنِ لَوْنِ الْحَدِيدِ وغَيْرِهِ وفي اللِّسَانِ : لِمَا فِيهَا مِن صَدَإِ الحَدِيدِ وغيرِه ونَصُّ الصِّحاحِ والعُبَابِ وكَتِيبَةٌ خَصِيفٌ لم تَدْخُلْهَا الهاءُ لأَنَّهَا مَفْعُولَةٌ أَي : خُصِفَتْ مِن وَرَائِهَا بخَيْلٍ أَي : أُرْدِفَتْ ولو كانتْ لِلَوْنِ الحَدِيدِ لَقالُوا : خَصِيفَةٌ لأَنَّهَا بمعنَى فَاعِلَة فَتَأَمَّلْ ذلك . والْخَصِيفُ كأَمِيرٍ : الرَّمَادُ سُمِّيَ بِهِ لِمَا فِيه لَوْنانِ سَوَادٌ وبَيَاضٌ ويُقَال : رَمَادٌ خَصِيفٌ علَى الوَصْفِ وهو الأَكْثَرُ قال الطِّرِمَّاحُ :
وخَصِيفٍ لِذِي مَنَاتِجِ ظِئْرَيْ ... نِ مِنَ الْمَرْخِ أَتْأَمَتْ زُنُدُهْ شَبَّهَ الرَّمادَ بالْبَوِّ وظِئْرَاهُ : أُثْفِيَتَان أُوقِدَتِ النَّارُ بَيْنَهما . والخَصِيفُ أَيْضاً : النَّعْلُ الْمَخْصُوفَةُ خُرِزَ بَعْضُهَا علَى بَعْضٍ والخَصِيفُ أَيضاً : اللَّبَنُ الْحَلِيبُ يُصَبُّ عَلَيْهِ الرَّائِبُ فإِن جُعِلَ فيه التَّمْرُ والسَّمْنُ فهو العَوْبَثَانِيُّ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ للسَّعْدِيّ :
" إِذَا مَا الْخَصِيفُ الْعَوْبَثَانِيُّ سَاءَنَاتَرَكْنَاهُ واخْتَرْنَا السَّدِيفَ الْمُسَرْهَدَا قلتُ : وقد تَقَدَّم في ع ب ث عن ابْنِ بَرِّيّ أَنَّ البَيْتَ لِناشِرَةَ بنِ مَالِكٍ يَرُدُّ علَى المُخَبَّلِ السَّعْدِيِّ وكان المُخَبَّلُ قد عَيَّرَه باللَّبْنِ فرَاجِعْهُ . وخَصِيفُ بنُ عبدِ الرَّحْمنِ الجَزَرِيُّ : مُحَدِّثٌ وسيأْتي ذِكْرُ ابنِ أَخِيهِ قريباً ومِن المَجَاز : الخَصَّافُ كَشَدَّادٍ : الْكَذَّابُ كأَنَّهُ يَخْرِزُ القَوْلَ أَي يَخْرِزُهَا . وأَبو بكر أَحمدُ بنُ عُمَرَ بنِ مُهَيْر الخَصَّافُ شَيْخٌ شَرُوطِيٌّ حَنَفِيّ أَلَّفَ في الشُّرُوطِ والأَوْقَافِ وآدابِ الْقَضَاءِ والرَّضَاعِ والنَّفَقاتِ علَى مَذْهبِ أَبي حَنِيفَةَ رَضِيَ اللهُ عنه
وخَصَافِ كَقَطَامِ : فَرَسٌ أُنْثَى كَانَتْ لِمَالِكِ بنِ عَمْرٍو الْغَسّانِيِّ وكان فِيمَنْ شَهِدَ يَوْمَ حَلِيمَةَ فأَبْلَى بَلاءً حَسَناً وجاءَتْ حَلِيمَةُ تُطَيِّبُ رِجَالَ أَبِيهَا مِن مِرْكَنٍ فلَمَّا دَنَتْ مِنْ هذا قَبَّلَهَا فشَكَتْ ذاك إِلى أَبِيهَا فقال : هو أَرْخَى رَجُلٍ عِنْدِي فَدَعِيهِ فإِمَّا أَنْ يُقْتَلَ وإِمَّا أَنْ يُبْلِيَ بَلاءً حَسَناً ويُسَمَّى فَارِسَ خَصافِ كذا في العُبَابِ . وَرَوَى ابنُ الكَلْبِيِّ عن أَبِيهِ يُقَال : كان مالكُ بنُ عَمْرٍو هذا مِنْ أَجْبَنِ النَّاسِ قال : فَغَزَا يَوْماً فأَقْبَلَ سَهْمٌ حتى وَقَعَ عندَ حَافِرِ فَرَسِهِ فَتَحَرَّكَ سَاعَةً فقال : إِنَّ لهذا السَّهْمِ شَيْئاً يَنْجُثُهُ فاحْتَفَرَ عنه فإِذا هو قد وَقَعَ علَى نَفَقِ يَرْبُوعٍ فأَصَابَ رَأْسَهُ فتَحَرَّك اليَرْبُوعُ سَاعَةً ثُمَّ مَاتَ فقال : هذا في جوْفِ جُحْرٍ جاءَ سَهْمٌ فَقَتَلَهُ وأَنا ظَاهِرٌ علَى فَرَسِي
" ما المَرْءُ في شَيْءٍ ولا اليَرْبُوعُ فذَهَبَ مَثَلاً ثم شَدَّ عليهم فكان بَعْدَ ذلك مِنْ أَشْجَعِ النَّاسِ . قَوْلُه : يَنْجُثُه : أَي يُحَرِّكُهُ . ومنه : أَجْرَأُ مِن فَارِسِ خَصَافِ ورَوَى ابنُ الأَعْرَابِيِّ أَنَّ صَاحِبَ خَصَافِ كان يُلاَقِي جُنْدَ كِسْرَى فلا يَجْتَرِىءُ عليهم وَيَظُنُّ أَنَّهُمْ لا يَمُوتُونَ كما تَمُوتُ النَّاسُ فَرَمَى رَجُلاً منهم يَوْماً بسَهْمٍ فَصَرَعَهُ فمات فقال : إِنَّ هؤلاءِ يمُوتُونَ كما نَمُوتُ نحن فَاجْتَرَأَ عليهم فَكانَ مِن أَشْجَعِ النَّاسِ وأَنْشَدَ ابْنُ بَرِّيّ :
تَاللهِ لَوْ أَلْقَى خَصَافِ عَشِيَّةً ... لَكُنْتُ علَى الأَمْلاَكِ فَارِسَ أَسْأَمَا
وخِصَافٌ ككِتَابٍ : حِصَانٌ كان لِسُمَيْرِ بنِ رَبِيعَةَ الْبَاهِلِيِّ كذا في العُبَابِ ونَصُّ كتاب الخَيْلِ لابنِ الكَلْبِيِّ : سُفْيَان بن رَبِيعَةَ البَاهِلِيّ قال : وعليها قُتِلَ : قَوَلاَ المَرْزُبانَ وسِيَاقُهُ يَقْتَضِي أَنَّهَا كانَتْ أُنْثَى وكان يُقَالُ فِيهِ وفي العُبَابِ : له أَيْضاً : فَارِسُ خِصَافٍ أَجْرَأَ مِن فَارِسِ خِصَافٍ . وخِصَافٌ أَيضا : حِصَانٌ آخَرُ كان لِحَمَلِ بنِ زَيْدِ بنِ عَوْفِ بنِ عامرِ بنِ ذُهْلٍ مِن بني بَكْرِ بنِ وَائِلٍ يُقال : كَانَ مَعَهُ هذَا الْفَرَسُ وطَلَبَهُ مِنْهُ الْمُنْذِرُ بنُ امْرِىءِ الْقَيْسِ لِيَفْتَحِلَهُ فَخَصَاهُ بَيْنَ يَدَيْهِ لِجُرْأَتِهِ فَسُمِّيَ خَاصِي خَصَافٍ ومِنْهُ أَجْرَأُ مِن خَاصِي خِصَافٍ فأَمَّا ما ذَكَرَه الجَوْهَرِيُّ علَى مِثَالِ قَطَامِ فهي كانتْ أُنْثَى فكيفَ تُخْصَى ؟ وصِحَّةُ إِيرَادِ ذلِكَ المَثَلِ : أَجْرَأُ مِنْ فَارِسِ خِصَافٍ نَبَّهَ عليه الصَّاغَانِيُّ في التَّكْمِلَةِ . وعبدُ المَلِكِ بنُ خِصَافِ بنِ أَخِي خَصِيفٍ الجَزَرِيّ : مُحَدِّثٌ رَوَى عن هَبّارِ بنِ عَقِيلٍ وتقدَّم ذِكْرُ عَمِّه آنِفاً . وسَمَاءٌ مَخْصُوفَةٌ : مَلْسَاءُ خَلْقَاءُ أَو مَخْصُوفَةٌ : ذَاتُ لَوْنَيْنِ فِيهَا سَوَادٌ وبَيَاضٌ كما في العُبَابِ . والْخُصْفَةُ بِالضَّمِّ : الْخُرْزَةُ بالضَّمِّ أَيضاً . وقال اللَّيْثُ : أَخْصَفَ في عَدْوِهِ : أَي أَسْرَعَ قال : وهو بالحَاءِ جَائِزٌ أَيضاً قال الأَزْهَرِيُّ : والصَّوابُ بالحاءِ المُهْمَلَةِ لا غَيْرُ وقد ذَكَرَه الجَوْهَرِيُّ علَى الصَّوابِ . والتَّخْصِيفُ : سُوءُ الْخُلُقِ وضِيقُهُ يُقَال : رَجُلٌ مُخْصِفٌ . والتَّخْصِيفُ أَيضاً : الاجْتِهَادُ في التَّكْلُّفِ بِمَا لَيْس عِنْدَكَ . ومن المَجَازِ : خَصَّفَهُ الشَّيْبُ تَخْصِيفاً أَي : اسْتَوَى هو أَي بَيَاضُهُ والسَّوَادُ وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : خَصَّفَهُ الشَّيْبُ تَخْصِيفاً وخَوَّصَهُ تَخْوِيصاً ونَقَّبَ فيه تَنْقِيباً بمعنًى واحدٍ وفي الأَساسِ : خَصَّفَ الشَّيْبُ لِمَّتَهُ : جَعَلَهَا خَصِيفاً : ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : الخَصْفُ : الضَّمُّ والجَمْعُ . والمِخْصَفُ كمِنْبَرٍ : المِثْقَبُ والإِشْفَى قال أَبو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ يَصِفُ عُقَاباً :
حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى فِرَاشِ عَزِيزَةٍ ... فَتَخَاءَ رَوْثَةُ أَنْفِهَا كَالْمِخْصَفِ وقد تقدَّم للمُصنِّف إِنْشَادُ هذَا البيتِ في ف ر ش . ومن المَجَازِ قَوْلُه : فما زَالُوا يَخْصِفُون أَخْفَافَ المَطِيِّ بحَوَافِرِ الْخَيْلِ حتى لَحِقُوهم يعنى أَنهم جَعَلُوا آثارَ حَوَافِرِ الخَيْلِ علَى آثارِ أَخْفَافِ الإِبِلِ فكأَنَّهُم طَارَقُوها بِهَا أَي : خَصَفُوها بِهَا كما يُخْصَفُ النَّعْلُ . ويُقَال : خَصَّفَ يُخَصِّفُ تَخْصِيفاً مِثْل اخْتَصَفَ ومِنهُ قراءَةُ أَبي بُرَيْدَةَ والزُّهْرِيِّ في إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ والزُّهْرِيِّ في إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ : " وطَفِقَا يُخَصِّفَانِ " . ومنه الحديثُ : إِذا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الحَمَّامَ فَعَلَيْهِ بالنِّشِيرِ وَلاَ يَخْصِفْ النَّشِيرُ : المِئْزَرُ ولا يَخْصِفْ : أَي لا يَضَعْ يَدَهُ علَى فَرْجِهِ . وتَخَصَّفَهُ كذلك ورَجُلٌ مِخْصَفٌ وخَصَّافٌ : صَانِعٌ لِذَلك عن السِّيرَافِيِّ وجَبَلٌ خَصِيفٌ مِثْلُ أَخْصَفَ وكُلُّ لَوْنَيْنِ اجْتَمَعَا فهو خَصِيفٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . والخَصُوفُ مِن النِّسَاءِ : التي تَلِدُ في التَّاسِعِ ولا تَدْخُلث في العاشرِ . والخَصَفُ مُحَرَّكَةً : لُغَةٌ في الخَزَفِ نَقَلَهُ اللَّيْثُ . واخْتَصَفَتِ النَّاقَةُ : صارَتْ خَصُوفاً . والخُصَّافُ كرُمَّانٍ : حَصِيرٌ مِن خُوصٍ . ومن المَجَازِ : خَصَّفْتُ فُلاناً : أَرْبَيْتُ عليه في الشَّتْمِ

##### Türkçe

خصف
**خَصَفَ** - **يَخْصِفُ**
**خَصَفَ** - **يَخْصِفُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlık yahut şey üzerine: onu yapıştırır ve onun üzerine yapıştırır: onu onun üzerine uygular; böylece onu birleştirir ve onu ona, bir yapıştırma ile yahut bir iplikle yahut yapıştırıcı bir madde ile, zorunlu kılar.

Ve lafız, “şeyi birleştirme ve onu aslına yahut başka bir şeye çekme yoluyla lehimleme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لَحَمَ** - **يَلْحُمُ**، **غَرَا** - **يَغْرُوْ**، **أدَمَ** - **يَأدِمُ**، **خَصَفَ** - **يَخْصِفُ**، **وَصَلَ** - **يَصِلُ** (iki mef‘ûle müteaddî), **ذَقَنَ** - **يَذْقُنُ**

**يخصف** - **يخصفان**
**ورق الجنة**	﴿“Bunun üzerine şeytan ona vesvese verdi; dedi ki: Ey Âdem, sana ebedîlik ağacını ve yok olmayan bir mülkü göstereyim mi? (120) Derken ikisi ondan yediler; böylece ikisine avret yerleri göründü; ve ikisi, cennet yaprağından üzerlerine yamayıp yapıştırmaya koyuldular; Âdem Rabbine isyan etti de sapıttı (121)”﴾ **طه** ﴿“Şeytan ikisine vesvese verdi ki, ikisinden, kendilerinden örtülmüş olan avret yerlerinden olanı onlara açığa çıkarsın; ve dedi ki: Rabbiniz sizi bu ağaçtan ancak iki melek olmanız yahut ebedî kalanlardan olmanız için men etti. (20) Ve ikisine: Şüphesiz ben sizin için elbette nasihat edenlerdenim, diye yemin etti. (21) Derken onları bir aldatma ile aşağı sarkıttı; ne vakit ki ağacı tattılar, ikisine avret yerleri göründü; ve ikisi, cennet yaprağından üzerlerine yamayıp yapıştırmaya koyuldular; ve Rableri onlara seslendi: Sizi şu iki ağaçtan men etmedim mi ve size: Şüphesiz şeytan sizin için apaçık bir düşmandır, demedim mi? (22)”﴾ **الأعراف**

مختار الصحاح
● [**خصف**] خ ص ف: **خَصَفَ** **النعل**: onu dikti; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة**﴾: yani, avret yerlerini onunla örtmek için onun bir kısmını bir kısmına yapıştırırlar.

الراغب
**خصف**
- Yüce Allah dedi: }**وطفقا يخصفان عليهما**{ [**الأعراف/22**]؛ yani: ikisinin üzerine bir **خصفة** yaparlar; o da yapraklardır. Ve ondan, hurma sepetine: **خصفة** denildi (bak: **المجمل** 2/290); ve kalın elbiselere—çoğulu **خصف** (çoğulu: **خصف** ve **خصاف**; bak: **اللسان** (**خصف**))—; ve mest ile vurulan şeye: **خصفه**; ve **النعل**’ı **بالمخصف** ile **خصفت**. Ve rivayet olundu: (Peygamber صلى الله عليه وسلم **يخصف** **نعله**) (hadis: Âişe’den; ona, Allah’ın Elçisi evinde ne yapardı? diye soruldu; dedi ki: Elbisesini dikerdi ve **يخصف** **نعله**; ve erkeklerin evlerinde yaptıkları şeyi yapardı. Ahmed, **المسند** 6/121’de; ve **الزهد** s. 9’da çıkardı). Ve **خصفت** **الخصفة**: onu dokudum. Ve **الأخصف** ve **الخصيف** denildi ki: yiyecekten alacalı olandır; o, yiyecekten iki renktir. Ve hakikati: sütten ve benzerinden, bir **خصفة** içinde yapılan şeydir; böylece onun rengiyle renklenir.

ملخص اللسان
1. **خَصَفَ** **النعلَ** **يخْصِفُها** **خَصْفاً**: onun bir kısmını bir kısmı üzerine bindirdi ve onu dikti.
2. Ve her ne ki bir kısmı bir kısmı üzerine bindirilmişse, muhakkak **خُصِفَ** olmuştur.
3. **الخصَفُ** ve **الخَصَفةُ**: **النعل**’ın onunla yamandığı şeyden bir parçadır.
4. **المِخْصَفُ**: delici alet ve bizdir.
5. **خَصَفَ** çıplak, kendi üzerine şeyi **يخْصِفُه**: onu birleştirdi ve yapıştırdı. Ve aziz tenzilde: **وطفقا يَخْصِفانِ عليهما من ورق الجنة**; der ki: avret yerlerini onunla örtmek için onun bir kısmını bir kısmına yapıştırırlar; yani yaprakların bir kısmını bir kısmı üzerine uydururlar.
6. **الخَصْفُ**: kat kat yamalı **النعل**; ve ondan her kat, bir **خَصْفة**’dir. Ve **الخَصَفَةُ**—harekeli—: hurma sepetidir; hurma lifinden yapılan.
7. **الخَصَفَةُ**—harekeli—: **الخَصَف**’ın bir tanesi; o, hurmanın içinde yığıldığı sepettir.

لسان العرب

● - خصف: **خَصَفَ النعلَ** onu **يخْصِفُها** **خَصْفاً**: onun bazı parçalarını bazı parçalarının üzerine bindirdi ve onu dikti; o, **نَعْلٌ خَصِيفٌ**dur; ve her ne ki onun bir kısmı bir kısmının üzerine bindirilmişse, artık o **خُصِفَ** edilmiştir. Ve hadiste: onun nalını **يَخْصِفُ** ettiği (geçer); ve bir diğerinde: o oturmuş iken nalını **يَخْصِفُ** ediyordu, yani onu dikiyordu; **الخَصْفِ**ten (yani) birleştirme ve toplama(dan). Ve hadiste, Ali’nin **خاصِفِ النعل** (nal diken) olarak anılmasında; ve ondan, Abbas’ın Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, övdüğü sözü:
مِنْ قَبْلِها طِبْتَ في الظِّلالِ وفي
مُسْتَوْدَعٍ، حيثُ يخْصَفُ الوَرَقُ
yani cennette, Âdem ile Havvâ’nın, ikisine selâm olsun, cennet yaprağından (olanı) kendilerinin üzerine **خَصَفَ** ettikleri yerde. Ve **الخصَفُ** ve **الخَصَفةُ**: nalın **تُخصَفُ** edilmesiyle (dikilmesiyle) onunla yapılan şeyden bir parçadır. Ve **المِخْصَفُ**: delgi aleti ve **الإشْفُى**; Ebû Kebîr bir kartalı vasfederek dedi ki:
حتى انْتَهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزَةٍ
فَتْخاء، رَوْثَةُ أَنـْفِها كالمِخْصَفِ
Ve onun sözü: “Onlar, bineklerin toynaklarını atların nallarıyla durmadan **يَخْصِفون** ettiler, nihayet onlara yetiştiler”; yani atların nal izlerini develerin ayak tabanı izleri üzerine yaptılar; sanki onları onunla üst üste bindirdiler; yani nalın **تخْصَفُ** edilmesi gibi onları onunla **خصَفُوها** ettiler. Ve **خَصَفَ العُرْيانُ على نفسِه الشيءَ** onu **يخْصِفُه**: onu birleştirdi ve yapıştırdı. Ve aziz tenzilde: **وطفقِا يَخْصِفانِ عليهما من ورق الجنة**; der ki: onun bir kısmını bir kısmına yapıştırıyorlar ki onunla avret yerlerini örtsünler; yani yaprakların bir kısmını bir kısmının üzerine bindiriyorlar; **الاخْتِصافُ** da böyledir. Hasan’ın kıraatinde: **وطفقا يَخِصِّفانِ**; **التاء**’yı **الصاد**’a idgam etti ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle **الخاء**’yı kesre ile harekeledi; bazısı **التاء**’nın harekesini çevirdi de onu fetha yaptı; bunu **الأَخفش** nakletti.

**الليث**: **الاخْتِصافُ** çıplağın geniş yapraklar alıp onların bir kısmını bir kısmının üzerine **فيَخْصِفَ** etmesi ve onlarla örtünmesidir. Denir ki: **خَصَفَ** ve **اخْتَصَفَ**; **يَخْصِفُ** ve **يَخْتَصِفُ**; bunu yaptığı zaman. Ve hadiste: “Sizden biri hamama girdiğinde üzerine **بالنَّشيرِ** (alsın) ve **ولا يَخْصِفْ**”; **النَّشِيرُ**: **الـمِئْزَرُ**dür; ve **ولا يَخْصِفْ** yani elini fercinin üzerine koymasın; onu **تخَصَّفَه** etmek de böyledir. Ve **رجل مِخْصَفٌ** ve **خَصّافٌ**: bunun sanatkârı; **عن السيرافي**. Ve **الخَصْفُ**: **ذاتُ الطِّراقِ** olan nal; ve ondan her bir **طِراقٍ** bir **خَصْفةٌ**dir.

Ve **الخَصَفَةُ** (harekeli olarak): hurma sepeti ki hurma lifinden yapılır; ve denildi ki: o, özellikle sepetlerden **البَحْرانِيةُ**dir; çoğulu **خَصَفٌ** ve **خِصافٌ**dur; **الأَخطل** bir kabileyi anarak dedi ki:
فطارُوا شقافَ الأُنْثَيَيْنِ، فعامِرٌ
تَبيعُ بَنِيها بالخِصافِ وبالتمر
yani iki fırka oldular; iki **أُنْثَيَيْنِ** (iki yumurta) menzilesinde; ve onlar iki beyaz yumurtadır. Ve **كتيبةٌ خَصِيفٌ**: o, demirin rengidir. Ve denir ki: **خُصِفَتْ من ورائها بخيل** yani arkasına bindirildi; bu sebeple ona **الهاء** girmedi; çünkü o, **مفعولة** manasındadır; eğer demirin rengi için olsaydı, **فاعلة** manasında olduğundan **خَصِيفَةٌ** derlerdi. Ve her iki renk birleştiğinde, o **خَصِيفٌ**dur. **ابن بري**: denir ki **خَصَفَتِ الإبلُ الخيل**: onları takip etti; **مَقّاسٌ العائذي** dedi ki:
أَوْلى فأَوْلى، يا امـْرَأً القَيْسِ، بَعْدَما
خَصَفْنَ بآثارِ الـمَطِيِّ الحَوافِرا

Ve **الخَصِيفُ**: sağılmış süt; üzerine ekşi süt dökülür; eğer içine hurma ve sade yağ konursa, o **العَوْبَثانيُّ**dir; ve Nâşira b. Mâlik, **الـمُخَبّل**’e cevap olarak dedi ki:
إذا ما الخَصِيفُ العَوْبَثانيُّ ساءنا،
ترَكْناه واخْتَرْنا السَّديفَ الـمُسَرْهَدا

Ve **الخَصَفُ**: çok kalın elbiselerdir. **قال الليث**: hadiste bize ulaştı ki **تُبَّعاً** dokunmuş evi giydirdi; ev ondan silkindi ve onu kendinden parçaladı; sonra ona **الخَصَفَ** giydirdi de onu kabul etmedi; sonra ona **الأَنـْطاعَ** giydirdi de onu kabul etti; denildi ki: burada **الخَصَف** ile çok kalın elbiseleri kastetti; hurma lifinden dokunmuş **الخَصَفِ**e benzetme olarak. **قال الأَزهري**: **تُبَّعٌ**’ın evi giydirdiği **الخصف** Leys’in dediği gibi kalın elbiseler değildi; ancak **الخصف** hurma yaprağından örülen şeritlerdir; onlardan parçalar düzeltilir, bedevîlerin evlerine giydirilir; bazen hurma için örtüler olarak düzeltilirdi. Ve ondan hadiste: onun namaz kıldığı sırada gözü bozuk bir adam geldi; üzerinde **خَصَفَةٌ** bulunan bir kuyuya uğradı; ona bastı da içine düştü; **الخَصَفَةُ** (harekeli olarak): **الخَصَف**ın bir tanesidir; o, hurmanın içine yığıldığı sepet/örtüdür; sanki o, **الخَصْفِ**ten, yani bir şeyi bir şeye katmaktan, **مَفْعُول** manasında **فَعَلٌ** gibidir; çünkü o, hurma lifinden dokunmuş bir şeydir. Ve hadiste: onun bir **خَصَفَةٌ**si vardı; onu çevirip sınırlar ve onun içinde namaz kılardı. Ve ondan diğer hadiste: onun bir **خصَفة** üzerinde uzanmış olduğu (geçer). Ve Bahreyn halkı hurma örtülerine **خصَفاً** derler. Ve **الخَصَفُ**: çömlektir. Ve **خَصَّفه الشيبُ**: beyazlık ve siyahlık eşit olduğunda. **ابن الأَعرابي**: **خَصَّفه الشيبُ تَخْصِيفاً** ve **خَوَّصه تخويصاً** ve **نَقَّبَ فيه تَنقِيباً** bir manadadır.

Ve **حَبْلٌ أَخْصَفٌ** ve **خَصيفٌ**: onda siyahlık ve beyazlıktan iki renk vardır; ve denildi ki: **الأَخْصَفُ** ve **الخصيف** kül rengi gibi bir renktir. Ve **رَمادٌ خَصيفٌ**: onda siyahlık ve beyazlık vardır; bazen kül buna isimlendirilirdi. **التهذيب**: iplerden **الخَصِيفُ**, güçlü bir siyah ve bir başka beyazla alacalı olanıdır; o **خَصيفٌ** ve **أَخْصَفُ**tur; **العجّاج** dedi ki:
حتى إذا ما لَيْلُه تَكَشَّفا،
أَبْدَى الصَّباحُ عن بَرِيمٍ أَخْصَفا
Ve **الطِّرِمّاح** dedi ki:
وخَصِيفٍ لذِي مَناتِجِ ظِئْرَيْـ
ـنِ مِنَ الـمَرْخِ أَتْأَمَتْ ربده
Külü **البَوِّ**e benzetti; onun **ظِئْراه**ı, aralarında ateş yakılan iki ocak taşıdır. Ve atlardan ve koyunlardan **الأَخْصَفُ**: böğürleri ve yanları beyaz olan, geri kalan rengi ne olursa olsun; ve bir yanıyla **أَخْصَفَ** olabilir; ve denildi ki: o, alacalık karnından yanlarına yükselen kimsedir. Ve **الأَخْصَفُ**: onda siyahlık ve beyazlık bulunduğu için devekuşu erkeğidir; dişi devekuşu **خَصْفاء**dır; ve koyundan **الخَصْفاء**: böğürleri beyazlaşmış olandır. Ve **كَتيبةٌ خَصِيفةٌ**: onda demirin pası ve beyazlığı bulunduğu için.

Ve kadınlardan **الخَصُوفُ**: dokuzuncuda doğuran ve onuncuya girmeyen; o, develerin **مَرابِيعِ**inden olup, barınağına tam olarak geldiğinde doğurtulan, eksilmeyen (kısımdandır). Ve **قال ابن الأَعرابي**: o, yıl tamam olduğunda doğurtulandır; bütün bunların fiili: **خَصَفَتْ تَخْصِفُ خِصافاً**. **قال أَبو زيد**: deve, gebe kaldığı günden dokuzuncu aya ulaşıp sonra yavrusunu attığında ona denir ki: **قد خَصَفَتْ تَخْصِفُ خِصافاً**; ve o **خَصوف**tur. **الجوهري**: ve **خَصَفَتِ الناقة تَخْصِف خَصْفاً**
(* sözü: “**تخصف خصفاً**” asılda böyledir; elimizdeki Cevherî nüshalarında olan ise: **خصافاً**dır, **خصفاً** değil.)
dokuzuncu aya ulaşmışken yavrusunu attığında; o halde o **خصوف**tur. Ve denir ki: **الخَصُوفُ** barınağından bir yıl geçtikten sonra bir ayla doğurtulandır; **الجَرُورُ** ise iki ayla.

Ve **خَصَفةُ**: **مُحارِب**’den bir kabiledir. Ve **خَصَفةُ بن قَيس عَيْلانَ**: Araplardan kabilelerin babasıdır. Ve **خِصافٌ**: Sümeyr b. Rabîa’nın bir atıdır. Ve **خِصافٌ** ayrıca: Haml b. Bedr’in atıdır; İbnü’l-Kelbî babasından rivayet etti, dedi ki: Mâlik b. Amr el-Gassânî’ye **فارسُ خِصافٍ** denirdi; ve o insanların en korkaklarındandı; dedi ki: bir gün gazaya çıktı da bir ok geldi; atının nalının yanında düştü; bir süre hareket etti,

Dedi ki: Şüphesiz bu **السهم** için onu **يَنْجُثُه** bir sebep vardır; bunun üzerine onun hakkında kazdı; bir de baktı ki bir **نَفَقِ يربوع** üzerine düşmüş de onun başını vurmuş; **اليَرْبُوعُ** bir süre hareket etti, sonra öldü. Dedi ki: Bu, bir **جُحْر**’un içinde; ona bir **سَهْمٌ** geldi de onu öldürdü; ben ise atımın üzerinde dışarıdayım; kişi hiçbir şeyde değildir, ne de **اليربوعُ**. Sonra onların üzerine atıldı; bundan sonra insanların en cesurlarından oldu; onun sözü **يَنجثه**: yani onu hareket ettirir.

Dedi: **خِصافٌ** onun atıdır; ve mesel vurulur da şöyle denir: **فارِس خِصافٍ**’tan daha cüretkâr.

İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **خِصاف** sahibinin Kisrâ’nın askerleriyle karşılaştığını; onlara cüret edemediğini ve onların insanlar öldüğü gibi ölmeyeceklerini zannettiğini; derken bir gün onlardan bir adamı bir okla vurdu da onu yere serdi; o da öldü. Dedi ki: Şüphesiz bunlar da bizim öldüğümüz gibi ölürler; böylece onlara cüret etti; insanların en cesurlarından oldu.

el-Cevherî: **خَصافِ** tıpkı **قَطامِ** gibi bir at adıdır. İbn Berrî inşad etti:
“Allah’a yemin olsun, eğer bir akşamüstü **خَصافِ**’ı karşılasaydım,
mutlaka meliklerin üzerine, daha azgın bir süvari olurdum.”

Ve meselde: O, **خاصي خَصاف**’tan daha cüretkârdır.
(* Onun “**أجرأ من خاصي خصاف**” sözü: bunda el-Cevherî’ye tâbi oldu. Ve Kâmûs şerhinde: el-Cevherî’nin **قطام** misali üzere zikrettiğine gelince; o dişiydi, öyleyse nasıl hadım edilir? Meselin doğru getirilişi: **أجرأ من فارس خصاف**’tır, h. Yani **قطام** gibi; ama **اجرأ من خاصي خصاف** ise **كتاب** gibidir.) Ve bu, şundandır ki bazı melikler onu sahibinden, onu aygır yapmak için istemiş; o da onu kendisinden men etmiş ve onu hadım etmiştir.

et-Tehzîb: el-Leys: **الإخْصافُ** koşmanın şiddetidir. Ve **أَخْصَفَ يُخْصِفُ**: koşmasında sürat ettiğinde. Ebû Mansûr dedi ki: el-Leys tashîf etti; doğrusu **أَحْصَفَ**’tır; **الحاء** ile; **إحْصافاً**: koşmasında sürat ettiğinde.

مقاييس اللغة:
(**خصف**)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الفاء** bir tek asıldır; bir şeyin bir şeye toplanmasına delâlet eder. Ve o, yaygın, düzgün (bir kaide)dir. Şu hâlde **الخَصْف**: **خَصْفُ النَّعْل**’dır; o da, onun üzerine onun benzerinin kapatılıp örtülmesidir. Ve **المِخْصَف**: **الإشْفَى** ve **المِخْرزُ**’dür. Hüzeylî dedi ki([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2])
**بِفراشِ العَزيزة** ile **عُشَّ العُقَاب**’ı kastediyor.
Ve bâbdan **الاختصاف** vardır; o da, çıplağın avreti üzerine geniş bir yaprak yahut buna benzer bir şey almasıdır; onunla örtünür. Ve **الخَصِيفة**: üzerine süt dökülen ekşimiş süttür.
Ve bâbdandır—her ne kadar ikisi, birincinin bir şeyi bir şeye uygunlukla toplaması, ikincinin ise onu ona uygunluk olmaksızın toplaması bakımından farklı olsalar da—onların “**حَبْلٌ خَصِيفٌ**” sözleri: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Dil ehlinden bazısı dedi ki: iki rengi bir arada toplanmış olan her şey **خَصِيفٌ**’tir. Dedi ki: bunun çoğu siyahlık ve beyazlıktır. Ve **فَرَس أَخْصَفُ**: karnından yanlarına doğru **البلَق** yükseldiği zaman.
Ve bâbdan **الخَصَفةُ** vardır; o, hurmadan yapılan büyük sepettir; ve **مخصوفةً** olur. Dedi ki:
* تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ([3]) *
Ve bu cümleden şâz olan şeydendir: onların, dokuz aydan sonra yükünü bıraktığında deve için “**خَصَفَتْ** **تخْصِف** **خِصافاً**” demeleri; ve o, **خَصُوفٌ**’tur.

القاموس المحيط:
**الخَصْفُ**: yolları olan nal; ve her yol **خَصْفَةٌ**’dir. Ve **خَصَفَ النَّعْلَ** **يَخْصِفُها**: onu dikti,
ve bedeninin üzerine yaprağı: onu yapıştırdı; ve onu onun üzerine yaprak yaprak kapattı; **كأَخْصَفَ** ve **اخْتَصَفَ** gibi. Ve deve, kesre ile **خِصافاً**: dokuzuncu aya ulaşmışken yavrusunu attı. Ve **الخَصوفُ**: barınağından bir yıl geçtikten sonra iki ayla doğuran (deve). Ve **الخَصَفَةُ**—harekeli olarak—: hurma için hasırdan yapılan büyük sepet; ve çok kalın elbise; çoğulu: **خَصَفٌ** ve **خِصافٌ**. Ve **خَصَفَةُ** ayrıca: **قَيْسِ عَيْلانَ**’ın oğlu. Ve **كجَمَزَى**: bir yer adı. Ve **الْأَخْصَفُ**: at ve koyundan böğürleri beyaz olan; ve dağlardan; ve ceylan yavrularından: içinde beyazlık ve siyahlık bulunan; ve bir yer adı.
Ve **كَتيبَةٌ خَصيفَةٌ**: iki renkli; demirin rengi ve başkası. Ve **الخَصيفُ**—**كأميرٍ** gibi—: kül; ve dikilmiş nal; ve üzerine ekşimiş süt dökülen süt; ve **ابنُ عبدِ الرحمنِ**: bir muhaddis. Ve **كشَدَّادٍ** gibi: yalancı; ve nalları diken; ve Hanefî şartçı bir şeyh. Ve **كقَطامِ** gibi: **مالكِ بنِ عَمْرٍو الغَسَّانِيِّ**’nin bir atı idi; ve ondandır: “ **أجْرَأُ من فارِسِ خَصافِ** ”. Ve **ككِتابٍ** gibi: **سُمَيْرِ بنِ رَبيعَةَ الباهِلِيِّ**’nin bir atı; ve onda ayrıca şöyle de denir: “ **أجْرَأُ من فارِسِ خِصافٍ** ”; ve **بكرِ بنِ وائِلٍ**’den **حَمَلِ بنِ زَيْدِ بنِ عَوْفٍ**’un başka bir atı; bu at onunla beraberdi; ve **المُنْذِرُ بنُ امْرِىءِ القَيْسِ** onu kendisine aygır yapmak için ondan istedi; bunun üzerine, cesaretinden dolayı onu onun önünde hadım etti; böylece “**خاصِيَ خِصافٍ**” diye adlandırıldı; ve ondandır: “ **أجْرَأُ من خاصِي خِصافٍ** ”. Ve **عَبْدُ المَلِكِ بنُ خِصافٍ ابنِ أَخِي خَصيفٍ**: bir muhaddis. Ve **سَماءٌ مَخْصوفَةٌ**: düz, pürüzsüz; yahut iki renkli; onda siyahlık ve beyazlık vardır. Ve **الخُصْفَةُ**—damme ile—: boncuk. Ve **أخْصَفَ**: hızlandı. Ve **التَّخْصيفُ**: kötü huy; ve sende olmayan şeyle tekellüfte (zorlamada) gayret.
Ve **خَصَّفَهُ الشَّيْبُ تَخْصيفاً**: o ve siyahlık eşit oldu.

تاج العروس:
خ ص ف
**الْخَصْفُ**: yolları olan nal; ve ondan her yol **خَصْفَةٌ**’dir; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Ve **خَصَفَ النَّعْلَ** **يَخْصِفُهَا** **خَصْفاً**: onun bir kısmını bir kısmı üzerine bindirdi ve onu dikti; ve bir kısmı bir kısmı üzerine bindirilmiş olan her şey, muhakkak **خُصِفَ** edilmiştir. Ve hadiste: o—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—nalını **يَخْصِفُ** ederdi. Ve başka birinde: o, oturmuş hâlde nalını **يَخْصِفُ** ediyordu. Ve o, **الخَصْف**’tan, “ضمّ ve جمع” mânâsınadır. Ve mecazdandır: çıplak, bedeninin üzerine yaprağı **خَصَفَ** eder, **يَخْصِفُهَا** **خَصْفاً**: onu yapıştırdı; yani, onun bir kısmını bir kısmına yapıştırdı ve onu onun üzerine yaprak yaprak kapattı ki onunla avretini örtsün. Ve bununla, Yüce’nin sözü tefsir edilmiştir: “ **وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ** ”. Ve ondan ayrıca, **العَبَّاسِ**—Allah ondan razı olsun—un, Peygamber’i—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—övdüğü sözü:
مِنْ قَبْلِهَا طِبْتَ في الظِّلاَلِ وفي ... مُسْتَوْدَعٍ حَيْثُ يُخْصَفُ الْوَرَقُ
Yani: cennette; **كأَخْصَفَ** gibi. Ve ondan, **ابنُ بُرَيْدَةَ** ve **الزُّهْرِيِّ**’nin iki rivayetten birinde kıraati: “ **وَطَفِقَا يُخْصِفَانِ** ”. Ve **واخْتَصَفَ**: **اللَّيْثُ** dedi ki: **الاخْتِصَافُ**: çıplağın avreti üzerine geniş bir yaprak yahut buna benzer bir şey almasıdır; “şununla **اخْتَصَفَ** etti” denir. Ve **الحَسَنُ البَصْرِيُّ** ve **الزُّهْرِيُّ** ve **الأَعْرَجُ** ve **عُبَيْدُ بنُ عُمَيْرٍ** şöyle okudular: “ **وَطَفِقَا يَخِصِّفانِ** ”; **الخاءِ** ve **الصَّادِ**’ın kesresiyle ve onların şeddelenmesiyle; “**يخْتَصِفان**” mânâsı üzere; sonra **التَّاءُ** **الصَّادِ**’a idğam edilir ve **الخاءُ**, **الصَّادِ**’ın harekesiyle harekelenir. Ve onların bazısı, **التَّاءِ**ın harekesini nakletti de onu fetha yaptı; bunu **الأَخْفَشُ** hikâye etti. Dedim ki: **الحَسَنِ**’den de rivayet olunur. Ve **الأَعْرَجُ** ve **أَبو عمرٍو** şöyle okudular: “ **يَخْصِّفانِ** ”; **الخاءِ**ın sükûnu ve şeddeli **الصَّادِ**’ın kesresiyle.
Dedim ki: onda iki sâkinin bir araya gelmesi vardır; onun hakkında söz, **اسْتَطاع**’da geçmişti; ona müracaat et. Ve deve **خَصَفَتِ** **تَخْصِفُ** kesre ile **خِصَافاً**: yavrusunu attığı ve dokuzuncu aya ulaştığı zaman; o hâlde o **خَصُوفٌ**’tur; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Dedim ki: bu, **أَبِي زَيْدٍ**’in sözüdür; ve **النَّوادِرِ**’deki nassı: deveye, gebe kaldığı günden dokuzuncu aya ulaşıp sonra onu attığında “**قد خَصَفَتْ** **تَخْصِفُ** **خِصَافاً**; o hâlde o **خَصُوفٌ**’tur” denir. Ve denildi ki: **الْخَصُوفُ**: barınağından bir yıl geçtikten sonra iki ayla doğuran devedir; nüshalarda böyledir; ve doğru olan, **الصِّحاحِ** ve **العُبَابِ**’da olduğu üzere: bir ayla; ve **الجَرُورُ** iki ayla. Dedim ki: **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi ki: **الخَصُوفُ**: yılın tamamında doğuran devedir. Ve başkası dedi ki: **الخَصُوفُ** develerin bahar doğuranlarından: yılın tamamında doğuran devedir. Ve başkası dedi ki: **الخَصُوفُ** develerin bahar doğuranlarından: barınağı üzerine tam olarak geldiğinde, eksiltmeksizin, doğuran devedir. Ve **الْخَصَفَةُ**—harekeli olarak—: hurma için hasırdan yapılan büyük sepet; içinde, Bahreynlilerin lugatınca, hurma biriktirilir.
Ve **الخَصَفَةُ** ayrıca: çok kalın elbisedir; hasırdan dokunmuş **الخَصَفَةِ**’ye benzetme olarak; bunu **اللَّيْثُ** söyledi. Çoğulu: kesre ile **خَصَفٌ** ve **خِصَافٌ**. **الأَخْطَلُ**, bir kabileyi anarak dedi:
فَطَارُوا شَقافَ الأُنْثَيَيْنِ فَعَامِرٌ ... تَبِيعُ بَنِيهَا بِالْخِصَافِ وبِالتَّمْرِ
Yani: iki parçaya ayrıldılar; **الأُنْثَيَيْنِ** menzilesinde; ve onlar iki yumurtadır. **اللَّيْثُ** dedi ki: bize ulaştı ki **تُبَّعٌ**, Beyt’i **المُسُوحَ** ile giydirdi; Beyt onlardan silkindi ve onları kendinden yırttı; sonra onu **الخَصَفَ** ile giydirdi. **الأَزْهَرِيُّ** dedi ki: **تُبَّعٌ**’ın Beyt’i giydirdiği **الخَصَفُ**, **اللَّيْثُ**’in dediği gibi kalın elbiseler değildi; ancak **الخَصَفُ**, hurma dallarının yapraklarından örülen şeritlerdir; onlardan parçalar düzlenir; bedevîlerin evlerine giydirilir; ve bazen hurma için örtüler olarak düzlenir. Ve ondandır hadis: onun namaz kıldığı; derken görmesinde kötülük olan bir adam geldi; üzerinde **خَصَفَةٌ** bulunan bir kuyuya uğradı; ona bastı da içine düştü; Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—arkasında olanlardan bazısı güldü; bunun üzerine Allah’ın Resûlü—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—gülen kimsenin abdesti ve namazı iade etmesini emretti.

Ve **خَصْفَةُ** da ayrıca: **قَيْسِ عَيْلاَنَ**’ın oğlu, Araplardan bir hayyın babasıdır. Ve **خَصَفى** ( **جَمَزَى** gibi): **ع**; bunu **الصَّاغَانِيُّ** nakletmiştir. Ve **الأَخْصَفُ**: atlardan ve koyunlardan iki böğrü beyaz olan; geri kalan rengi ise **الجَوْهَرِيُّ**’nin naklettiği şeydir; o **خَصْفَاءُ**’dır. Ve bir tek yanla **أَخْصَفَ** olabilir. Ve denildi: o, alacalık karnından iki yanına yükselen kimsedir. Ve dağlardan ve erkek devekuşlarından **الأَخْصَفُ**: rengi kül rengi gibi olan; onda bir beyazlık ve bir siyahlık vardır; dişi devekuşu **خَصْفاءُ**’dır. Denilir: **جَبَلٌ أَخْصَفُ** ve **ظَلِيمٌ أَخْصَفُ**. Ve **الجَوْهَرِيُّ**, sabahın vasfında **العَجَّاجِ**’a ait olarak inşad etti:
" حَتَّى إِذَا مَا لَيْلُهُ تَكَشَّفَا
" أَبْدَى الصَّبَاحُ عَنْ بَرِيمٍ أَخْصَافَ

Ve **أَخْصَفُ**: **ع**; bunu **الصَّاغَانِيُّ** nakletmiştir; **يَاقُوتُ** onu ihmal etmiştir. Ve **كَتِيبَةٌ خَصِيفَةٌ**: iki renkli; demirin rengi ve başkası. Ve **اللِّسَانِ**’da: onda demirin pası ve başkası bulunduğu için. Ve **الصِّحاحِ** ile **العُبَابِ**’ın nassı: **كَتِيبَةٌ خَصِيفٌ**; ona **الهاءُ** girmemiştir; çünkü o **مَفْعُولَةٌ**’dır; yani: arkasından atlılarla **خُصِفَتْ**; yani: peşine bindirildi. Eğer demirin rengi için olsaydı “**خَصِيفَةٌ**” derlerdi; çünkü o **فَاعِلَة** manasındadır; öyleyse bunu teemmül et. Ve **الْخَصِيفُ** ( **أَمِيرٍ** gibi): küldür; onda iki renk bulunduğu için onunla adlandırılmıştır: bir siyahlık ve bir beyazlık. Ve denilir: vasıf üzere **رَمَادٌ خَصِيفٌ**; bu daha çoktur. **الطِّرِمَّاحُ** dedi:
وخَصِيفٍ لِذِي مَنَاتِجِ ظِئْرَيْ ... نِ مِنَ الْمَرْخِ أَتْأَمَتْ زُنُدُهْ

Külü **الْبَوِّ**’a benzetti; ve onun iki **ظِئْرَاهُ**’ı: aralarında ateş yakılan iki ocak taşıdır. Ve **الخَصِيفُ** ayrıca: birbirinin üzerine dikilerek delinmiş **النَّعْلُ الْمَخْصُوفَةُ**’dır. Ve **الخَصِيفُ** ayrıca: üzerine ekşi süt dökülen sağılmış süttür; eğer içine hurma ve sade yağ konulursa o **العَوْبَثَانِيُّ**’dir; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletmiştir. Ve **السَّعْدِيّ**’e ait olarak inşad etti:
" إِذَا مَا الْخَصِيفُ الْعَوْبَثَانِيُّ سَاءَنَا تَرَكْنَاهُ واخْتَرْنَا السَّدِيفَ الْمُسَرْهَدَا

Dedim: ve **ع ب ث**’de, **ابْنِ بَرِّيّ**’den, beytin **نَاشِرَةَ بنِ مَالِكٍ**’e ait olduğu; **المُخَبَّلِ السَّعْدِيِّ**’ye reddiye yaptığı; ve **المُخَبَّلُ**’in onu sütle ayıplamış olduğu geçmişti; öyleyse ona müracaat et. Ve **خَصِيفُ بنُ عبدِ الرَّحْمنِ الجَزَرِيُّ**: bir muhaddistir; ve yakında erkek kardeşinin oğlunun zikri gelecektir. Ve mecazdan: **الخَصَّافُ** ( **شَدَّادٍ** gibi): yalancıdır; sanki sözü dikiyor; yani onu dikiyor. Ve **أَبو بكر أَحمدُ بنُ عُمَرَ بنِ مُهَيْر الخَصَّافُ**: Hanefî, şartlar ehli bir şeyhtir; **أَبي حَنِيفَةَ** mezhebi üzere şartlar, vakıflar, kazanın âdâbı, emzirme ve nafakalar hakkında telif etmiştir; Allah ondan razı olsun.

Ve **خَصَافِ** ( **قَطَامِ** gibi): **مَالِكِ بنِ عَمْرٍو الْغَسّانِيِّ**’nin bir kısrak idi; ve **يَوْمَ حَلِيمَةَ**’da hazır bulunanlar arasındaydı; güzel bir belâ gösterdi. Ve **حَلِيمَةُ**, babasının adamlarını bir leğenden kokulandırmaya geldi; bunun yanına yaklaşınca onu öptü; o da bunu babasına şikâyet etti; o dedi ki: “O, yanımda en gevşek adamdır; onu bırak; ya öldürülür ya da güzel bir belâ gösterir.” Ve **فَارِسَ خَصافِ** diye adlandırılır; **العُبَابِ**’da böyledir. Ve **ابنُ الكَلْبِيِّ**, babasından rivayet etti; denilir: bu **مالكُ بنُ عَمْرٍو** insanların en korkağı idi. Dedi: bir gün gazaya çıktı; derken bir ok geldi, ta atının tırnağı yanında düştü; bir süre kımıldadı; dedi ki: “Bu okun bir şeyi var, onu **يَنْجُثُهُ**.” Ondan kazdı; bir de baktı ki bir jerboanın tüneline düşmüş, başına isabet etmiş; jerboa bir süre kımıldadı, sonra öldü. Dedi ki: “Bu, bir deliğin içinde; bir ok geldi de onu öldürdü; ben ise atımın üstünde dışarıdayım.”
" ما المَرْءُ في شَيْءٍ ولا اليَرْبُوعُ

Böylece mesel oldu. Sonra onların üzerine atıldı; bundan sonra insanların en cesurlarından oldu. Onun sözü: **يَنْجُثُهُ**: yani onu hareket ettirir. Ve ondan: **أَجْرَأُ مِن فَارِسِ خَصَافِ**. Ve **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** rivayet etti ki: **خَصَافِ**’ın sahibi **كِسْرَى**’nın askerleriyle karşılaşırdı da onlara cesaret edemezdi; onların insanlar gibi ölmediklerini zannederdi. Derken bir gün onlardan bir adama ok attı; onu yere serdi; o da öldü. Dedi ki: “Bunlar da bizim öldüğümüz gibi ölürler.” Böylece onlara cesaret etti; insanların en cesurlarından oldu. Ve **ابْنُ بَرِّيّ** inşad etti:
تَاللهِ لَوْ أَلْقَى خَصَافِ عَشِيَّةً ... لَكُنْتُ علَى الأَمْلاَكِ فَارِسَ أَسْأَمَا

Ve **خِصَافٌ** ( **ككِتَابٍ** gibi): **حِصَانٌ**; **سُمَيْرِ بنِ رَبِيعَةَ الْبَاهِلِيِّ**’nin bir atı idi; **العُبَابِ**’da böyle. **ابنِ الكَلْبِيِّ**’nin **كتاب الخَيْلِ**’inin nassı ise: **سُفْيَان بن رَبِيعَةَ البَاهِلِيّ**; dedi ki: “Onun üzerinde öldürüldü: **قَوَلاَ المَرْزُبانَ**”; ve onun sevki, onun dişi olduğunu gerektirir. Ve onun hakkında denilirdi; ve **العُبَابِ**’da: onun da (şu sözü vardır): “**فَارِسُ خِصَافٍ** , **فَارِسِ خِصَافٍ**’dan daha cüretkârdır.”

Ve **خِصَافٌ** ayrıca: **بني بَكْرِ بنِ وَائِلٍ**’den **حَمَلِ بنِ زَيْدِ بنِ عَوْفِ بنِ عامرِ بنِ ذُهْلٍ**’ün bir başka atı idi; denilir ki: bu at onunla beraber idi; **الْمُنْذِرُ بنُ امْرِىءِ الْقَيْسِ** onu kendisinden, onu aygır yapmak için istedi; bunun üzerine onu, onun önünde, cüretinden dolayı iğdiş etti; böylece **خَاصِي خَصَافٍ** diye adlandırıldı; ve bundan: “**أَجْرَأُ مِن خَاصِي خِصَافٍ**”. Ama **الجَوْهَرِيُّ**’nin **قَطَامِ** misali üzere zikrettiği şeye gelince: o dişi idi; öyleyse nasıl iğdiş edilir? Ve o meselin iradının doğruluğu: “**أَجْرَأُ مِنْ فَارِسِ خِصَافٍ**”; buna **الصَّاغَانِيُّ** **التَّكْمِلَةِ**’de dikkat çekmiştir.

Ve **عبدُ المَلِكِ بنُ خِصَافِ بنِ أَخِي خَصِيفٍ الجَزَرِيّ**: **مُحَدِّثٌ**; **هَبّارِ بنِ عَقِيلٍ**’den rivayet etti; amcasının zikri az önce geçti.

Ve **سَمَاءٌ مَخْصُوفَةٌ**: pürüzsüz, yaratılışı düzgün; yahut **مَخْصُوفَةٌ**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunan iki renkli; **العُبَابِ**’da olduğu gibi.

Ve **الْخُصْفَةُ** (zamm ile): **الْخُرْزَةُ** (zamm ile) de (böyledir).

Ve **اللَّيْثُ** dedi: “**أَخْصَفَ** onun koşusunda: yani hızlandı.” Dedi ki: ve o, **الحَاءِ** ile de caizdir. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: doğru olan, yalnızca **الحاءِ المُهْمَلَةِ** iledir; ve **الجَوْهَرِيُّ** onu doğru üzere zikretmiştir.

Ve **التَّخْصِيفُ**: ahlâkın kötülüğü ve darlığıdır; denilir: **رَجُلٌ مُخْصِفٌ**.

Ve **التَّخْصِيفُ** ayrıca: sende olmayan şeyle külfete girme hususunda gayret göstermektir.

Ve mecazdan: “**خَصَّفَهُ الشَّيْبُ تَخْصِيفاً**” yani: o—yani onun beyazı ile siyahı—eşitlendi. **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi: “**خَصَّفَهُ الشَّيْبُ تَخْصِيفاً** ve **خَوَّصَهُ تَخْوِيصاً** ve onda **نَقَّبَ** **تَنْقِيباً**” tek bir mânâ ile. Ve **الأَساسِ**’ta: “**خَصَّفَ الشَّيْبُ لِمَّتَهُ**: onu **خَصِيفاً** yaptı.”

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخَصْفُ**: sıkıştırma ve toplama.

Ve **المِخْصَفُ** ( **كمِنْبَرٍ** gibi): delgi aleti ve **الإِشْفَى**. **أَبو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ** bir kartalı vasfederek dedi:
حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى فِرَاشِ عَزِيزَةٍ ... فَتَخَاءَ رَوْثَةُ أَنْفِهَا كَالْمِخْصَفِ
Ve bu beyti, musannifin, **ف ر ش**’de daha önce inşâd etmesi geçti.

Ve mecazdan onun sözü: “Artık onlar, bineklerin toynaklarını, atların nallarıyla **يَخْصِفُون** olmaya devam ettiler; nihayet onlara yetiştiler”; yani: atların nal izlerini, develerin toynak izleri üzerine yaptılar; sanki onları onunla dövdüler; yani: onları onunla **خَصَفُوا**; nitekim nal **يُخْصَفُ** edilir.

Ve denilir: **خَصَّفَ** **يُخَصِّفُ** **تَخْصِيفاً**; **اخْتَصَفَ** gibi. Ve ondan, **أَبي بُرَيْدَةَ**’nin ve **الزُّهْرِيِّ**’nin iki rivayetten birinde, ve **الزُّهْرِيِّ**’nin iki rivayetten birinde kıraati: “**وطَفِقَا يُخَصِّفَانِ**”.

Ve ondan hadis: “Sizden biri hamama girdiğinde, üzerine **النِّشِيرِ** (gerekir) ve **يَخْصِفْ** etmesin.” **النَّشِيرُ**: **المِئْزَرُ**; ve **لا يَخْصِفْ**: yani elini avretinin üzerine koymasın.

Ve onu da böylece **تَخَصَّفَهُ**. Ve **رَجُلٌ مِخْصَفٌ** ve **خَصَّافٌ**: bunun sanatkârı; **السِّيرَافِيِّ**’den. Ve **جَبَلٌ خَصِيفٌ**: **أَخْصَفَ** gibi. Ve iki renk her ne zaman birleşse o **خَصِيفٌ**’tir; onu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti.

Ve kadınlardan **الخَصُوفُ**: dokuzuncuda doğuran ve onuncuya girmeyen (kadın).

Ve **الخَصَفُ** (harekeli): **الخَزَفِ**’te bir lugattır; onu **اللَّيْثُ** nakletti.

Ve **اخْتَصَفَتِ النَّاقَةُ**: **خَصُوفاً** oldu.

Ve **الخُصَّافُ** ( **كرُمَّانٍ** gibi): **خُوصٍ**’tan bir hasır.

Ve mecazdan: “**خَصَّفْتُ فُلاناً**”: sövmede ona karşı aştım.
