# خصف — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D9%81/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خصف

خ ص ف
خصف ، فصخ : مسْتَعْملان .
خصف : قال الليث : الخَصَفُ : ثيابٌ غِلاظ
جدّاً بَلَغَنَا أن تُبَّعاً كسا البيتَ المُسُوحَ
فانْتَفَضَ البيتُ ومَزَّقها ، ثم كساه الخَصَفَ
فلم يَقْبَلها ثم كساه الأَنْطاعَ فقبِلَها .
قلتُ : الخَصَفُ التي كسا تُبَّعٌ البيتَ ليسَ
معناه الثِّيابَ الغِلاظَ ، إنما الخَصَفُ حُصْرٌ
تُسَفُّ من خُوصِ النخل يُسَوَّى منها شُقَقٌ
تُلْبَسُ بُيوتَ الأعراب .
ويقال للجِلالِ التي تُسَفُّ من الخوصِ
ويُكْنَزُ فيها التَّمر : خَصَفٌ _ أيضاً .
ومنه الحديث الذي جاء : ( أنَّ رَجُلاً تَوَطَّأ
خَصَفَةً عَلَى رَأْسِ بِئْرٍ ، فَطَاحَ فِيهَا ) ( .
وأهل البَحْرَيْن يُسَمّون جِلال التَّمر خَصَفاً .
ومنه قولُ الشاعر :
تَبيعُ بَنيها بالْخِصَافِ وبالتَّمْرِ
وقال الليث : الخَصَفُ لغةٌ في الخزَفِ .
قال : والْخَصَفَةُ : القِطْعةُ مما يُخْصَفُ به
النَّعْل ، والْمِخْصَفُ مِثقَبُ ذلك .
وقال أبو كَبِيرٍ :
فَتْخَاءَ رَوْثَةُ أَنْفِهَا كَالْمِخصَفِ
يعني العُقاب .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يخصفان عليهما من ورق الجنة ( [ الأعراف : 22 ] _ أي : يُطابِقَان
بعضَ الورق على بعض .
وقال الليث : الخَصيفُ والأَخْصَفُ لونٌ
كَلَوْن الرَّماد ، فيه سوادٌ وبياضٌ ، وكذلك
من الجِبال : ما كان أبْرَقَ بقُوَّة سوداء
وأُخرى بيضاء ، فهو خصيفٌ وأَخصَفُ .
وقال الْعَجَّاجُ :
أَبْدَى الصَّباحُ عن بَرِيمٍ أَخصَفَا
وقال الطِّرمَّاحُ :
وخَصِيفٍ لَدَى مَنَاتِجِ ظِئْرَيْنِ
مِنَ المَرْخِ أَتْأَمَتْ زُنُدُهْ
شَبَّه الرمادَ بالْبَوِّ ، وظِئْرَاهُ أُثفِيَّتَانِ أُوقِدَتِ
النَّارُ بينهما .
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ أَخْصَفُ الجَنْبَيْن ،
وهو الأبيضُ الجنْبَين ، ولونُ سائره :
ما كان .
قال : ويَكُون أَخْصَفَ بجَنْبٍ واحد .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : نَعجةٌ خَصْفَاءُ _
إذا ابيَضَّتْ خاصِرَتاها .
وقال غيره : كتيبةٌ خصيفٌ _ لما فيها من
صَدَإ الْحَديد وبياضه .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ يقال للناقة _ إذا
بَلغتِ الشهرَ التاسعَ من يوم لَقِحَت ثم
ألْقتهُ _ : قَد خَصَفَتْ تخصِفُ خِصَافاً ،
وهي خَصُوفٌ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ خَصَّفَهُ الشيبُ
تَخْصِيفاً ، وخَوَّصَه تَخْوِيصاً ، وثَقَّبَ فيه
تثقيباً : بمعنى واحد .
وقال الليث : الإخْصَافُ : سُرْعةُ العَدْوِ ،
وأَخصَفَ يُخْصِفُ _ إذا أسْرَع في عَدْوِهِ .
قلتُ : صحَّفَ الليث فيما قال _ والصَّواب :
أَحْصَفَ _ بالحاء _ إِحْصَافاً _ إذا أَسْرَعَ في
عَدْوِهِ .
قاله الأصمعيُّ وغيره .
وقال الْعَجَّاجُ :
ذارٍ إذا لاَقَى الْعَزَاَزَ أَحْصَفَا
وقال الليث : الاختِصَافُ أن : يأخُذَ
العُرْيَانُ وَرَقاً عِرَاضاً ، فَيْخْصِفَ بَعْضَها
على بَعْضٍ ويَسْتَتِر بها .
يقال : خَصَفَ يَخْصِفُ واختَصَفَ يَخْتَصِفُ
_ إذا فَعَلَ ذلك .
قال : والأخْصَفُ : الظَّلِيمُ _ لسوادٍ فيه
وبياضٍ _ والنَّعَامةُ خَصْفَاءُ .
أخبرني الإيَادِيُّ _ عن شَمِر عن أبي
عدْنَانَ ، عن ابن الكلبيِّ ، عن أبيه _ قال :
كان مالكُ بنُ عَمْرٍ و الغَسّانيُّ يقالُ له :
فَارِسُ خصَافِ ، وكان من أَجْبَنِ النَّاس .
قال : فَغَزَوْا قَوْماً فوقَفَ ، فأقبل سَهْمٌ حتى
وقَعَ عند حافِرِ فَرَسه ، فتحرَّكَ ساعةً ثم
قال : إن لهذا السَّهْم سبَباً يَنْجُثُه ، فَاحْتُفِرَ
عنه فإذا هُوَ قد وَقَع على نَفَقِ يَرْبُوعٍ
فأصاب رَأْسه ، فتحرَّكَ اليربوع ساعةً ثم
مات فقال : هذا في جَوْفِ جُحْرٍ جاء
سهم حتَّى قتله ، وأنا ظاهرٌ للنَّاس على
فرسي .
مَا الْمَرْءُ في شَيْءٍ وَلاَ الْيَرْبُوعُ .
ثم شدَّ عليهم ، فكان بعد ذلك من أشجع
الناس .
قال ابن الكَلْبيِّ : يَنْجُثُهُ : يُحَرِّكُهُ .
قال : وخَصَافُ : فَرَسُه ، . . ويُضرَبُ به
المَثَلُ فيقال : أَجْرَأُ مِنْ فَارِس خَصَافِ .
قال شمِرٌ : وقال ابن الأعرابي : إن
صاحب خَصَافِ كان يلاقي جُندَ كسرى
فلا يجترىءُ عليهم ، ويَظُنُّ أنهم لا يَمُوتُون
كما يموت الناس ، فرمى يوماً رجلاً منهم
بسهم فصرعه فمات ، فقال : ) ( إن هؤلاء
يموتون كما نموت نحنُ ) ( فاجْتَرأَ عليهم
فكان من أشجع الناس .
فصخ : قال ابن شميل : الفَصَخُ : التَّغابي عن
الشيء وأنتَ تَعْلمُه .
يقال : فَصِخْتُ عن ذاكَ الأمرِ فَصَخاً .
قال : ويقال : فَصَخَ يدَه وفَسَخها _ إذا
أَزالَ الْمَفْصِلَ عن موضعه .
حكاه _ بالصاد _ عن أبي الدُّقَيْشِ .
وروَى أبو عمرو : صَنِخ الْوَدَكُ ، وسَنِخ
وهو الْوَصَخُ والْوَسَخُ .
وقال أبو حاتم : فصَخَ النَّعَامُ بصَوْمه _ إذا
رَمَى به .

### Türkçe

خ ص ف
**خصف** , **فصخ** : kullanımdadırlar.

**خصف** : Leys dedi: **الخَصَفُ**: çok kalın elbiseler.
Bize ulaştı ki Tübba‘, evi **المُسُوحَ** ile giydirdi;
bunun üzerine ev silkindi ve onları parçaladı; sonra onu **الخَصَفَ** ile giydirdi,
onu kabul etmedi; sonra onu **الأَنْطاعَ** ile giydirdi de onu kabul etti.

Dedim: Tübba‘ın evi giydirdiği **الخَصَفُ**, onun manası kalın elbiseler değildir; ancak **الخَصَفُ** hurma ağacının yaprağından örülen hasırlardır; onlardan parçalar düzeltilir,
Arap bedevilerinin evlerine giydirilir.

Ve hurma yaprağından örülen,
ve içinde hurma depolanan örtülere de: **خَصَفٌ** denir; ayrıca.

Ve ondan, gelen hadis: (Bir adam bir kuyunun başında bir **خَصَفَةً** üzerine bastı da, içine düştü).

Ve Bahreyn halkı hurma örtülerini **خَصَفاً** diye adlandırırlar.

Ve ondan şairin sözü:
تَبيعُ بَنيها بالْخِصَافِ وبالتَّمْرِ

Leys dedi: **الخَصَفُ** **الخزَفِ** hakkında bir lugattır.
Dedi: **الْخَصَفَةُ**: nalın yamalanmasında kendisiyle **يُخْصَفُ** olunan şeyden parça; **الْمِخْصَفُ** ise onun delgisidir.

Ve Ebû Kebîr dedi:
فَتْخَاءَ رَوْثَةُ أَنْفِهَا كَالْمِخصَفِ
Kartalı kastediyor.

Ve Allah, aziz ve celil, dedi: ( **يخصفان** عليهما من ورق الجنة ) [A‘râf: 22] — yani: yaprakların bir kısmını bir kısmının üzerine bindirirler.

Leys dedi: **الخَصيفُ** ve **الأَخْصَفُ** bir renktir;
kül rengi gibi; onda siyahlık ve beyazlık vardır. Aynı şekilde
dağlardan: güçlü bir siyah ve başka bir beyaz ile alacalı olan şey; o, **خصيفٌ** ve **أَخصَفُ**tur.

Ve el-‘Accâc dedi:
أَبْدَى الصَّباحُ عن بَرِيمٍ أَخصَفَا

Ve et-Tırimmâh dedi:
وخَصِيفٍ لَدَى مَنَاتِجِ ظِئْرَيْنِ
مِنَ المَرْخِ أَتْأَمَتْ زُنُدُهْ
Külü **الْبَوِّ** ile benzetti; onun iki **ظِئْرَاهُ**’ı iki **أُثفِيَّتَانِ**dır; ikisinin arasında ateş yakılmıştır.

Ebû Ubeyde dedi: **فَرَسٌ أَخْصَفُ الجَنْبَيْن**;
o, iki yanı beyaz olandır; geri kalanının rengi:
ne ise odur.
Dedi: Bir tek yanla da **أَخْصَفَ** olur.

Ebû Ubeyd — Ebû Zeyd’den —: **نَعجةٌ خَصْفَاءُ** —
iki böğrü beyazladığı zaman.

Başkası dedi: **كتيبةٌ خصيفٌ** — onda
demirin pası ve beyazlığı bulunduğu için.

Ebû Ubeyd — Ebû Zeyd’den —: deveye —
gebe kaldığı günden dokuzuncu aya ulaşıp sonra
onu düşürdüğü zaman —: **قَد خَصَفَتْ** **تخصِفُ** **خِصَافاً** denir;
ve o, **خَصُوفٌ**tur.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **خَصَّفَهُ** ak saç **تَخْصِيفاً**; ve **خَوَّصَه** **تَخْوِيصاً**; ve onda **ثَقَّبَ** **تثقيباً**: tek bir mana ile.

Leys dedi: **الإخْصَافُ**: koşmanın sürati;
ve **أَخصَفَ** **يُخْصِفُ** — koşmasında hızlandığı zaman.

Dedim: Leys söylediğinde tashif etti; doğru olan:
**أَحْصَفَ** — **بالحاء** — **إِحْصَافاً** — koşmasında hızlandığı zaman.
Bunu Asma‘î ve başkaları söyledi.

Ve el-‘Accâc dedi:
ذارٍ إذا لاَقَى الْعَزَاَزَ أَحْصَفَا

Leys dedi: **الاختِصَافُ** şu ki: çıplak olan, geniş yapraklar alır; onların bir kısmını
bir kısmının üzerine **فَيْخْصِفَ** eder ve onunla örtünür.
Denir: **خَصَفَ** **يَخْصِفُ** ve **اختَصَفَ** **يَخْتَصِفُ** — bunu yaptığı zaman.

Dedi: **الأخْصَفُ**: **الظَّلِيمُ** — onda siyahlık
ve beyazlık bulunduğu için — ve dişi devekuşu **خَصْفَاءُ**dır.

Bana el-İyâdî haber verdi — Şemir’den, Ebû ‘Adnân’dan, İbnü’l-Kelbî’den, babasından — dedi ki: Mâlik b. ‘Amr el-Gassânî vardı; ona: **فَارِسُ خصَافِ** denirdi; ve o, insanların en korkaklarındandı.
Dedi: Bir kavme gazve yaptılar; o durdu; derken bir ok geldi,
atının nalının yanında düştü; bir süre kıpırdandı, sonra
dedi: Bu okun bir sebebi var, onu **يَنْجُثُه**; kazıldı,
bir de baktılar ki o, bir yerboğasının tüneline düşmüş,
başına isabet etmiş; yerboğası bir süre kıpırdandı, sonra
öldü. Dedi: Bu, bir deliğin içinde; bir ok geldi
ta onu öldürdü; ben ise insanların karşısında,
atımın üstünde açığım.
مَا الْمَرْءُ في شَيْءٍ وَلاَ الْيَرْبُوعُ .
Sonra onların üzerine atıldı; bundan sonra insanların en cesurlarından oldu.

İbnü’l-Kelbî dedi: **يَنْجُثُهُ**: onu hareket ettirir.
Dedi: **خَصَافُ**: onun atıdır; … ve onunla
mesel vurulur; denir ki: **أَجْرَأُ مِنْ فَارِس خَصَافِ**.

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **خَصَافِ**’ın sahibi Kisrâ’nın askerleriyle karşılaşırdı
da onlara cesaret edemezdi; ve onların, insanların öldüğü gibi ölmediklerini
zannederdi. Bir gün onlardan bir adamı
bir okla vurdu; onu yere serdi, o da öldü; dedi ki: (Şüphesiz bunlar
bizim öldüğümüz gibi ölürler). Sonra onlara cesaret etti;
ve insanların en cesurlarından oldu.

**فصخ** : İbn Şümeyl dedi: **الفَصَخُ**: bir şeyden, onu bildiğin halde, gaflete vurmak.
Denir: **فَصِخْتُ** o işten **فَصَخاً**.
Dedi: **فَصَخَ** elini ve **فَسَخها** — eklemi yerinden çıkardığı zaman.
Bunu — **بالصاد** — Ebû’d-Dukayş’ten nakletti.

Ebû ‘Amr rivayet etti: **صَنِخ** **الْوَدَكُ** ve **سَنِخ**;
o, **الْوَصَخُ** ve **الْوَسَخُ**tur.

Ebû Hâtim dedi: **فصَخَ** devekuşu **بصَوْمه** — onu attığı zaman.
