# خصل (خ-ص-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ص - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد واللام معهما
خ ص ل، خ ل ص، ل خ ص، ص ل خ مستعملات
خصل:
الخُصْلَة: لفيفةٌ من شعرٍ، وجمعها: خُصَلٌ: خصلٌ، ومنه قول لبيد:
وتأبيتُ علـيه ثـانـياً		يتقيني بتليلٍ ذي خُصِلْ
والخَصْلُ: الرمي في النضال. إذا وقع السهم بلزق القرطاس فهي: خَصْلة، والمُقَرْطِسُ: الذي يصيب القِرطاسَ. فإذا تناضلوا على سبقٍ حسبوا خَصْلَتَيْن بمُقَرْطَسَةٍ، ويقال: رمى فأخصل، ومن قال: الخصل: الإصابة فقد أخطأ.
والخِصالُ: حالات الأمور، الواحدة: خَصْلَة، تقول: في فلانٍ خَصْلَة حسنة. وخَصْلَةٌ قبيحةٌ وخَصَلات كريمات.
وَالخَصيلةُ: كل لحمةٍ على حيزها في الفخذين والعضدين، ويقال: في الساقين والساعدين أيضا، قال،
عاري القرا مضطرب الخصائل
أخبر أنه واسع الجلد، ويكون أقوى على الجري.
خلص: خَلصَ الشيء خُلوصاً، إذا كان قد نشب، ثم نجا وسلم.
وخَلَصْتُ إليه: وصلت إليه. والخَلاصُ يكون مصدراً كالخلوص، للناجي، ويكون مصدراً للشيء الخالص، وتقول: هو خالصتي وخُلْصاني، وهؤلاء خُلْصاني وخلصاني، أي: أخلائي، قال:
منا النبي الذي قد عاش مؤتمنا		ومات صافيةً لله خُلْصـانـا
وهذا الشيء خالصةٌ لك، أي: خالصٌ لك خاصة، وفلانٌ لي صافيةٌ وخالصة.
والإخلاصُ: التوحيد لله خالصاً، ولذلك قبل السورة "قل هو الله أحد": سورة الإخلاص.
وأخْلصتُ لله ديني: أمحضته ، وخَلَص له ديني. "وإنه من عبادي المُخْلَصين"، والمُخْلَصون: المختارون.
والمُخْلِصون: الموحدون.
وخلَّصتُه: نحيته من كل شيء ينشب تخليصاً، وتخلَّصته كما يُتَخَلَّصُ الغزل إذا التبس.
والخِلاصُ: زبد اللبن يُسْتَخْلَصُ منه، أي، يستخرج.
وبعير مُخْلِصٌ: سمين المخ، قال:
زجرت فيها عيهلاً رسوما
مُخْصِلةَ الأنقاء أو زعوما
والخِلاصُ: رب يتخذ من التمر والسمن يطبخ فإذا أرادوا يُخَلِّصُوه ألقوا فيه نحو التمر والسويق ليخلّص السمن من اللبن، فالذي يلقى فيه هو: الخِلاصُ. والخُلاصةُ: ما بقي من الخِلاص وغيره.
والخَلْصاءُ: ماء بالبادية. وذو الخَلَصَةِ: موضع بالبادية كان به صنم.
لخص: اللَّخَصُ: أن يكون الجفن الأعلى لحيما، والنعت: اللَّخِصُ. وضرعٌ لَخِصٌ: كثير اللحم.
ولَخَصْتُ البعير، إذا شققت جلدة عينه فنظرت لترى فيه شحما أم لا، ولا يكون إلا في المنحور.
ولَخَّصْتُ الشيء إذا استقصيت في بيانه، يقال: لَخِّصْ لي خبرك، أي: بينه شيئاً بعد شيء.
صلخ: الأصْلَخُ: الأصم.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الصاد** و**اللام** معهما
**خ ص ل**، **خ ل ص**، **ل خ ص**، **ص ل خ** مستعملات

**خصل**:
**الخُصْلَة**: saçtan bir dürüm; çoğulu: **خُصَل**: **خصل**. Ondandır Lebîd’in sözü:
وتأبيتُ علـيه ثـانـياً		يتقيني بتليلٍ ذي **خُصِلْ**

**والخَصْلُ**: ok atmada atış. Ok, kâğıda yapışık olarak düştüğü zaman o: **خَصْلة**’dir; **والمُقَرْطِسُ**: kâğıdı vuran kimsedir. Bir ödül üzerine ok atıştıkları zaman, bir **مُقَرْطَسَة** ile iki **خَصْلَتَيْن** sayarlardı. Ve “attı da **فأخصل**” denir. Kim “**الخصل**: isabet” derse hata etmiştir.

**والخِصالُ**: işlerin hâlleri; teki: **خَصْلَة**. “Falan kimsede iyi bir **خَصْلَة** vardır” dersin. Ve (yine) “kötü bir **خَصْلَة**” ve “kerim **خَصَلات**” (dersin).

**وَالخَصيلةُ**: uyluklarda ve üst kollarda, kendi yerinde bulunan her et parçası; ve iki bacakta ve iki ön kolda da denir. Dedi ki:
عاري القرا مضطرب الخصائل
Onun geniş derili olduğunu haber verdi; ve koşmaya daha güçlü olur.

**خلص**: **خَلصَ** şey **خُلوصاً**; eğer (bir şeye) takılmış idi de sonra kurtulup selâmete erdiği zaman.

**وخَلَصْتُ إليه**: ona ulaştım. **والخَلاصُ** kaynak olarak **الخلوص** gibi, kurtulan kimse için olur; ve saf şey için kaynak olur. Ve dersin ki: “o benim **خالصتي** ve **خُلْصاني**’mdir”; ve “bunlar benim **خُلْصاني** ve **خلصاني**’mdir”, yani: dostlarımdır. Dedi ki:
منا النبي الذي قد عاش مؤتمنا		ومات صافيةً لله **خُلْصـانـا**

Ve “bu şey senin için bir **خالصةٌ**’dır”, yani: sırf sana mahsus olarak senin için saf (olan)dır. Ve falan kimse benim için bir **صافيةٌ** ve **خالصة**’dır.

**والإخلاصُ**: Allah için saf olarak tevhid; bunun için “**قل هو الله أحد**” sûresinden önce: **سورة الإخلاص** (denilmiştir).

**وأخْلصتُ لله ديني**: onu arıttım; ve dinim onun için **خَلَص** oldu. “**وإنه من عبادي المُخْلَصين**”; **والمُخْلَصون**: seçilmişlerdir.

**والمُخْلِصون**: tevhid edenlerdir.

Ve **خلَّصتُه**: her takılan şeyden onu uzaklaştırdım, **تخليصاً**. Ve iplik karıştığı zaman ipliğin kurtarıldığı gibi onu **تخلَّصته**.

**والخِلاصُ**: sütten, ondan **يُسْتَخْلَصُ** edilen köpük; yani çıkarılır.

Ve **وبعير مُخْلِصٌ**: iliği yağlı (olan); dedi ki:
زجرت فيها عيهلاً رسوما
مُخْصِلةَ الأنقاء أو زعوما

Ve **والخِلاصُ**: hurmadan ve sadeyağdan yapılan, pişirilen bir “rab”dır; onu **يُخَلِّصُوه** (arıtmak) istedikleri zaman, sütten sadeyağı arıtsın diye içine hurma ve kavut gibi bir şey atarlar; içine atılan şey: **الخِلاصُ**’tır. **والخُلاصةُ**: **الخِلاص** ve başkasından kalan şeydir.

**والخَلْصاءُ**: çölde bir sudur. Ve **ذو الخَلَصَةِ**: çölde bir yerdir; orada bir put vardı.

**لخص**: **اللَّخَصُ**: üst göz kapağının etli olmasıdır; sıfat: **اللَّخِصُ**. Ve **ضرعٌ لَخِصٌ**: eti çok (olan meme).

Ve **ولَخَصْتُ البعير**: gözünün derisini yardığım zaman; onda yağ var mı yok mu diye bakarsın; ve ancak boğazlanmışta olur.

Ve **ولَخَّصْتُ الشيء**: onun beyanında sonuna kadar gittim (etraflıca açıkladım). Denir ki: “**لَخِّصْ** لي haberini”, yani: onu şey şey (parça parça) açıkla.

**صلخ**: **الأصْلَخُ**: sağır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَصْلُ في النِضال: الخَطَرُ الذي يُخاطِرُ عليه. وتَخَاصَلَ القومُ، أي تَراهَنوا في الرمي. يقال: أحرز فلان خَصْلَهُ وأصاب خَصْلَهُ، إذا غَلَب. وخَصَلْتُ القوم خَصْلاً وخِصالاً: فَضَلْتُهُمْ. قال الكميت يمدح رجلاً:
سَبَقْتُ إلى الخَيْراتِ كلَّ مُناضِلٍ		وأَحْرَزَ بالعَشْرِ الوِلاءِ خِصالَها
والخَصْلَةُ: الخَلَّةُ. والخُصْلَةُ بالضم: لَفِيفَةٌ من شَعَرٍ. والخُصَلُ: أطرافُ الشجر المتدلِّيةُ والخَصيلَةُ: كلُّ لحمةٍ على حَيْزِها من لحم الفخذين والعَضُدَين. والمِخْصَلُ: السيفُ القاطِعُ، لغةٌ في المقْصَلِ.

##### Türkçe

**الخَصْلُ** ok atmada: üzerine risk alınan tehlikedir. **تَخَاصَلَ** kavim, yani atışta bahse girdiler. Denir ki: falan kimse **خَصْلَهُ**’nu elde etti ve **خَصْلَهُ**’nu vurdu; galip geldiği zaman. Ve **خَصَلْتُ** kavmi **خَصْلاً** ve **خِصالاً**: onlara üstün geldim. Kümeyt bir adamı överken dedi:
Hayır işlerine her ok atandan önce geçtim		Ve onununca bağlılıkla onun **خِصالَها**’sını elde etti

Ve **الخَصْلَةُ**: huydur. Ve **الخُصْلَةُ** (ötre ile): saçtan bir tutamdır. Ve **الخُصَلُ**: sarkmış ağaç uçlarıdır. Ve **الخَصيلَةُ**: uylukların ve pazuların etinden, kendi yerinde olan her bir et parçasıdır. Ve **المِخْصَلُ**: keskin kılıçtır; **المقْصَلِ**’de bir lugattır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص ل
خلص ، خصل ، لخص ، صلخ : مستعملةٌ .
خلص : قال الليث : خَلَصَ الشيءُ خُلُوصاً _ إذا
كان قد نَشِبَ ، ثم نجا وسَلم ، وخلَصَ
فلان إلى فلان _ أي : وَصَلَ إليه ، وخَلَصَ
الشيء خلاَصاً .
والْخَلاَصُ يكونُ مَصْدَراً للشيء الخالِص .
ويقال : فلانٌ خالِصَتِي وخُلْصَاني _ إذا
خَلَصَتْ مودَّتُهُما .
ويقال : هؤلاء خُلْصَاني وخُلَصائي .
وتقول : هذا الشيءُ خالِصةٌ لك _ أي :
خالِصٌ لكَ خاصَّةً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وقالوا ما في بطون هذه الأنعام خالصة لذكورنا ( [ الأنعام :
139 ] .
أَنَّثَ الْخَالِصَةَ لأنه جعل معنى ) ( ما ) ( .
التأنيثَ ، لأنها في معنى الجماعة ، كأنه
قال : جماعةُ ما في بطون هذه الأنعام
خالصةٌ لذكورنا .
وأما قوله : ( ومحرم على أزواجنا ( [ الأنعام :
139 ] فَإِنه ذكَّره لأنه رَدَّهُ على لفظ ) ( ما ) ( .
وقرأه بعضهم : ( خالِصُهُ لِذُكُورِنَا ) يعني
ما خَلَصَ حَيّاً .
وأمَّا قولُه جلّ وعزّ : ( قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ ءِامَنُوا فيِ
الحَيَوَةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ القِيَامَةِ ( [ الأعراف :
32 ] فقد قرىء : ( خالصةٌ ) و ( خالصة ) .
المعنى : أنها حَلاَل للمؤمنين : وقد
يَشْرَكُهُم فيها الكافرون ، فإذا كان يومُ
القيامة خلَصَت للمؤمنين في الآخرة ،
ولا يَشرَكُهُمْ فيها كافر .
وأمَّا إعرابُ ( خالِصَةٌ ) فهو على أنه خبر
بعد خبر ، كما تقول : زَيْدٌ عَاقل لبيب .
المعنى : قُلْ هِيَ ثابتةٌ للذين آمنوا في
الحياة الدنيا ، خالصةٌ يوم القيامة .
ومن قرأ : ( خَالِصَةٌ ) نصبه على الحال على
أنَّ العاملَ في قوله : ( فِي الحَيَوةِ الدُّنْيَا (
في تأويل الحال ، كأنك قلتَ : قل هي ثابتةٌ
للمؤمنين ، مستقرةً في الحياة الدنيا ، خالصةً
يوم القيامة .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( إنا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار ( [ ص : 46 ] فقد
قرىء : ( بخالصة ذكرى الدار ) . على
إضافة ) ( خالِصةِ ) ( إلى ) ( ذِكْرَى ) ( فمَنْ قرأ
بالتنوين جعل ) ( ذِكْرَى الدَّارِ ) ( بدَلاً من
) ( خالِصَةٍ ) ( ، ويكون المعنى : إنَّا أَخْلَصْنَاهم
بِذِكْرَى الدار ، ، ومعنى الدار ههنا : الدارُ
الآخِرة ، ومعنى ) أخلصناهم ( : جعلناهم لنا
خالصين ، بأن جعلناهم يُذَكِّرُونَ بدار الآخرة
ويُزَهِّدُون في الدنيا ، وذلك شأنُ الأنبياء .
ويجوز أن يكونوا يكثرونَ ذِكْرَ الآخرةِ ،
والرجوعِ إلى الله .
وقوله جلَّ وعزَّ ) خلصوا نجيا ( [ يوسف :
80 ] معناه : تَمَيَّزوا عن الناس _ يَتناجَوْنَ
فيما أَهَمّهُم .
وقال الليث : الإخْلاَصُ : التَّوْحيد لله
خالصاً ، ولذلك قيل لسورة : ( قل هو الله أحد ( [ الإخلاص : 1 ] : ) ( سُورَة
الإخلاص ) ( .
وقولُه جلّ وعزّ : ( إنه من عبادنا المخلصين ( [ يوسف : 24 ] وقرىء
( المُخْلِصين ) . فالمُخْلَصُونَ : المختارون ،
والمخلِصُون : الموحِّدون .
قال : والتَّخليص : التنحيةُ مِنْ كلِّ مَنْشَبٍ
تقول : خلَّصْتُهُ تخليصاً _ أي : نحَّيْتُه تَنْحِيَة
وتَخَلَّصْتُهُ تَخَلُّصا _ كما يُتَخَلَّصُ الغَزْلُ إذا
الْتبس .
أبو عُبيد _ عن أبي زيد _ قال : الزُّبْدُ حين
يُجْعَلُ في البُرْمَة ليُطْبَخَ سَمْناً فهو الإذوابُ
والإذوابَة ، فإذا جاء وخَلصَ اللَّبنُ من
الثُّفْل فذلك اللبنُ الأُثْرُ والْخِلاَصُ والثُّفْل
الذي يكون أسفل _ هو الْخُلُوصُ .
قلتُ : وسمعتُ العربَ تقول _ لِمَا يُخَلَّصُ
به السَّمْنُ في البُرْمَة مِن اللبن والماء
والثُّفْل _ الخِلاَصُ ، وذلك إذا ارتَجَن
واختَلَط اللبن بالزُّبْدِ ، فيؤخذُ تَمْرٌ أو دقيقٌ
أو سَوِيقٌ ، فيُطرَحُ فيه ليخلِّصَ السمْنَ من
بَقِيَّة اللبن المخْتَلِط به ، وذلك الذي به
يُخَلَّصُ : هو الخِلاَصُ _ بكسر الخاء .
وأما الخُلاَصة فهو ما بقي في أسفل البُرْمَة
من الْخِلاَصِ وغيرِه من ثُفْلٍ ولبَنٍ وغيرِه .
وقالَ الليثُ : الخِلاَصُ : رُبٌّ يُتَّخذُ مِنَ
التَّمْرِ .
قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : الزُّبْدُ خِلاَصُ
اللَّبَنِ _ أي منه يُسْتَخْلَصُ _ أي : يُسْتَخْرَجُ .
وقال غيره : الْخَلْصَاءُ بَلدٌ بالدَّهْنَاءِ
معروفٌ ، وذُو الْخَلْصَةِ موضعٌ آخرُ كان فيه
بيتٌ لصنمٍ لهم فهُدِم .
وقال الليث : بَعِيرٌ مُخْلِصٌ _ إذا كان مُخُّه
قصيداً سَميناً ، وأنشد :
مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَوْ زَعُومَا
وقال غيرُه : الخَالِصُ : الأَبْيَضُ من الألوان
_ ثَوْبٌ خَالِصٌ : أَبْيَضُ ، ومَاءٌ خَالِصٌ :
أَبيَضُ .
شَمرٌ : عن الْهَوازِنيِّ ، قال : إذا تَشَظَّى
الْعِظَامُ في اللحم فذلك الْخَلَصُ .
قال : وذلك في قَصَبِ العِظام في اليد
والرِّجل _ يُقالُ : خَلِصَ الْعَظْمُ يَخْلَصُ
خلَصاً _ إذا برأ وفي خَلَلِهِ شيءٌ من
اللحم .
وروى سَلَمَة ، عن الفرَّاء ، أنه قال : خَلَّصَ
الرَّجُلُ _ إذا أخذ الْخُلاَصَةَ ، وخَلَّصَ _ إذا
أعطى الْخَلاَصَ ، وهو مِثْلُ الشيء ومنه
خَبرُ شُرَيحٍ ) ( أَنَّه قَضَى في قَوْسٍ _ كَسَرَهَا
رَجُلٌ _ لِرَجُلٍ بالخَلاَصِ ) ( أي : بمثلهَا .
خصل : قال الليث : الْخُصْلَةُ لَفِيفَةٌ من شَعَرٍ
وجمعها خُصَلٌ . ومنه قول لَبِيدٍ :
يَتَّقِينِي بِتَلِيلٍ ذِي خُصَلْ
قال : والْخَصْلَةُ : الفضيلةُ والرَّذيلة تكونُ
في الإنسانِ ، وقد غلبَ على الفضيلَةِ
والجميعُ : الخصالُ ، والْخَصْلَةُ : الْخَلَّةُ
وهي حالات الأمور .
تقول : في فلان خَصْلَةٌ حَسَنة ، وخَصْلَةٌ
قبيحة ، وخِصَالٌ ، وخصلاتٌ كريمةُ .
قال : والْخَصِيلَةُ كلُّ لَحْمةٍ على حيِّزها من
لَحْمِ الْفَخذَيْنِ والْعَضُدَيْن والسَّاقَيْن
والسَاعدين ، وأنشد :
عَارِي الْقَرَا مُضْطَرِبُ الْخَصَائِلِ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَصِيلَةُ
لَحْمَةُ الْفَخِذَين .
وقال أبو عمرو : الْخَصِيلَةُ : الطَّفْطَفَةُ .
وقال أبو زيد : الْخَصِيلَةُ : القِطْعة من
اللحم _ عَظُمَت أو صَغُرت ، وجمْعُها :
الْخَصَائِلُ .
وفي حديث ابن عُمَرَ : ) ( أَنَّهُ كانَ يَرْمي ،
فَإِذَا أَصَابَ خصْلَة قال : أَنَا بِهَا أَنَا بِهَا ) ( .
قال أبو عبيد : الْخَصْلَةُ : الإصابةُ في
الرَّمي _ يُقال منه : خَصَلْتُ الْقَوْمَ خَصْلاً
وخِصَالاً _ إذا نَضَلتَهُم .
وقال الكُمَيْتُ _ يمدح رجلاً
سَبَقْتَ إلَى الْخَيْرَاتِ كُلَّ مُنَاضِلِ
وَأَحْرَزْتَ بِالعَشْرِ الْوِلاَءِ خَصَالَها
وقال ابن شُمَيْل : إذا أصاب القِرْطَاسَ فقد
خَصَلَهُ .
وقال الليث : الْخَصْلُ في النِّضال : إذا وَقَعَ
السهمُ بِلِزْقِ القِرطاس .
قال : وإذا تَناضَلوا على سَبَقٍ حَسَبوا
خَصْلَتَيْنِ مُقَرْطِسَةً .
يقال : رمى فأَخْصَلَ .
قال : ومن قال : الْخَصْلُ : الإصَابَةُ فَقَدْ
أَخطَأَ .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
تِلْكَ أَحْسَابُنَا إذا احْتَتَن الْخَصْلُ
وَمُدَ الْمَدَى مَدَى الأَغْرَاضِ
وقال أبو عمرو : الْخَصْلُ : الْقَمْرُ في
النِّضَال ، وقد خَصَلَهُ _ إذا قَمَرَهُ ،
وتَخَاصَلُوا _ إذا استَبَقُوا .
وقال شمرٌ : قال بعضُهم : الْخَصْلةُ :
الإصَابَةُ في الرَّمْي .
وقال بعضهم : الْخَصْلَةُ : الْقَمْرةُ ، يقالُ :
لِيَ عندَه خصْلَةٌ _ أي : قَمْرَةٌ ، وَخَصْلتَانِ _
أي : قَمْرَتَانِ ، وهي الْخِصَالُ .
قال : وقال بعضُ أعراب بني كِلاَبٍ :
الْخَصْلُ ما وقع قريباً من القِرْطَاس ،
وكانوا يَعُدُّون خَصْلَتيْنِ مُقْرَطِسَةً .
وقال غيرُه : الْخَصِيلُ : الذَّنَب ، واحتَجَّ
بقول ذِي الرُّمّة :
وَفَرْدٍ يُطِيرُ البَقَّ عَنْهُ خَصِيلُهُ
بِذَبِّ كَنَفْضِ الرِّيحِ آلَ السُّرَادِقِ
قال : وكُلُّ غُصْنٍ ناعم من أغصان
الشَّجَرة : خُصْلَةٌ وخَصَّلْتُ الشَّجَرَ
تَخْصيلاً _ إذا قطَّعْتَ أغْصَانَه وشَذَّبتَه .
وقال مُزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ _ يَصِف صُرَدَيْن :
كمَا صَاحَ جَوْناً ضَالَتَيْنِ تَلاَقَيَا
كَحِيلاَنِ في أعْلَى ذُراً لمْ تُخَصَّلِ
ارادَ بالْجَوْنيْنِ : صُرْدَيْنِ أخْضَرَيْن جَعَلهما
كَحِيلَيْنِ لِخَطٍّ في مُؤَخَّرِ الْعَيْنِ إلى نَاحِيَةِ
الصُّدْغِ من الإنسَانِ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : المِخْصَلُ
والمِخْضَلُ _ بالصَّاد والضَّاد _ والمِقْصَلُ :
السّيْف .
وقال أبو عبيد : المِخْصَلُ : القَطَّاعُ وكذلِكَ
المِخْذَمُ .
صلخ : قال النَّضْرُ : جملٌ أصْلَخُ ، وناقَةٌ
صَلْخَاءُ وإبِلٌ صَلْخَى ، وهي الجُرْبُ .
والجَرَبُ الصَّالخُ هو النَّاخِسُ الَّذي يَقَعُ
في دُبُرِهِ ، فلا يُشَكُّ أنَّه سَيَصْلُخُهُ ، وصَلْخُهُ
إيَّاه . أنَّهُ يَشْمَلُ بَدَنَهُ .
والعَرَبُ تقولُ للأَسْود من الْحَيَّات : أسودُ
صَالِخٌ .
حكاه أبو حاتم - بالصاد والسين .
وقال غيرُه : أقْتَلُ ما يكونُ من الحَيَّات - إذا
صَلَخَتْ جِلدَها .
وقال الكُمَيْتُ _ يصف قَرْن ثَوْرٍ طَعَنَ به
كلْباً _ :
فَكَرَّ بأَسْحَمَ مِثْلِ السِّنَانِ
شَوًى ما أَصَابَ بِهِ مَقْتَلُ
كَأَنْ مُخَّ رِيقَتِهِ في الْغُطَاطِ
بِه سَالِخُ الجِلْدِ مُسْتَبْدَلُ
وقال أبو عمرٍ و : الأصْلَخُ : الأصَمُّ ،
وأنشد :
لَوْ أَبْصَرَتْ أَبْكَمَ أَعْمَى أَصْلَخَا
إذاً لَسَمَّى وَاهْتَدَى أَنَّى وَخَى
أي : أين تَوَجَّه .
يُقال : وَخَى يَخي وَخْياً .
أبو عبيد _ عن الفرَّاء _ قال : الأصْلَخُ :
الأصَمُّ .
ونحْوَ ذلك قال ابْنُ الأعرابيِّ .
قلتُ : هؤلاء _ أهلُ الكوفة _ أَجمعُوا على
الخاءِ في الأصْلَخ _ وأمَّا أهل البصرة ومَنْ
في ذلك الشِّقِّ من العَرَب ، فإنهم يقولون :
الأصْلَجُ _ بالجيم _ للأصَمِّ .
وسمعت أعرابيّاً من بني كُلَيْبٍ يقول : فلانٌ
يَتصالجُ علينا _ أي : يتصامَمُ ورأيْتُ أَمَةً
صَمَّاءَ كانت تُعْرفُ بالصَّلجَاء فهما لغتان
صحيحتان _ بالخاء والجيم .
لخص : قال الليث : اللَّخَصُ أن يكون الجَفْنُ
الأعْلى لَحِيماً ، والنَّعْتُ : اللَّخِصُ وضَرْعٌ
لخِصٌ : كثِيرُ اللَّحْم .
وتقولُ : لَخَصْتُ البعيرَ وأنا أَلْخَصُهُ _ إذا
نظرتَ إلى شَحْم عَيْنِه مَنْحُوراً .
وذلك أنْ تَشُقَّ جِلْدَةَ العين فتَنْظُر أتَرَى
شَحْماً أم لا . . . وَلا يُقالُ : اللخْصُ إلا
في المنْحُور ، وذلك المكانُ يُسمَّى لَخَصَةَ
العَيْنِ _ مِثْلُ قَصَبَةٍ _ وقد أُلْخِصَ البِعِيرُ _ إذا
فُعِلَ به هذا ، فظَهَر نِقيُهُ .
وقال ابْنُ السِّكِّيت : قال رجلُ من العَرب
لقَوْمه في سَنَةٍ أصابَتهُم : أنظُروا ما أَلْخَصَ
من إبلي فانحَروه ، وما لم يُلخِصْ فارْكَبوه
_ أي : ما كان له شَحْمٌ في عينه .
ويقال : آخِرُ ما يَبْقى النِّقْيُ : في السُّلاَمى
والعَيْن ، وأول ما يبدو : في اللسان
والكَرِشِ .
وقال أبو عبيدة : اللَّخْصَتَان : الشَحْمتان
اللَّتَان في وَقْبَي العَيْنَيْنِ ، وعَيْنٌ لَخصَاءٌ _ إذا
كَثُرَ شحمها .
وقال ابن شُمَيْلٍ : ضَرْعٌ لَخِصٌ : بَيِّن
اللَّخَص ، وهو الكثير اللحم .
وقال الليث : يُقَالُ : لخَّصْتُ الشيءَ
ولَحَّصْتُه بالحاء والخاء _ إذا استقصَيْتَ في
بيانه .
_ يقال : لخِّصْ لي خَبَرَكَ ، ولحَّصْ أي :
بَيِّنْهُ شَيئاً بعد شيء .

##### Türkçe

خ ص ل
**خلص** ، **خصل** ، **لخص** ، **صلخ** : kullanımdadır.

**خلص** : **الليث** dedi: **خَلَصَ** şey **خُلُوصاً** — eğer
saplanmış olmuşsa, sonra kurtulup selâmete ermişse; ve **خَلَصَ**
falanca falancaya — yani: ona ulaştı; ve **خَلَصَ**
şey **خلاَصاً**.

Ve **الْخَلاَصُ** şeyin hâlis olanı için masdar olur.

Ve denir: falanca benim **خالِصَتِي**’m ve **خُلْصَاني**’mdir — eğer
ikisinin muhabbeti hâlis olmuşsa.

Ve denir: bunlar benim **خُلْصَاني**’m ve **خُلَصائي**’mdir.

Ve dersin: bu şey sana **خالِصةٌ**’dır — yani:
sana özellikle hâlistir.

Ve Allah yüce ve aziz dedi: (Ve dediler: bu davarların karınlarında olan, erkeklerimize **خالصة**’dır) [**الأنعام**:
139].

**الْخَالِصَةَ**’yı müennes yaptı; çünkü ( **ما** )’nın manasını
müenneslik kıldı; çünkü o cemaat manasındadır; sanki
şöyle dedi: bu davarların karınlarında olanın cemaati
erkeklerimize **خالصةٌ**’dır.

Ama O’nun sözü: (ve eşlerimize haramdır) [**الأنعام**:
139] ise onu müzekker yaptı; çünkü onu ( **ما** )’nın lafzına döndürdü.

Ve bazısı onu şöyle okudu: ( **خالِصُهُ لِذُكُورِنَا** ) yani
diri olarak hâlis kalan.

Ama O’nun yüce ve aziz sözü: (De ki: o, dünya hayatında iman edenler içindir; kıyamet günü **خَالِصَةً**’dır) [**الأعراف**:
32]; ( **خالصةٌ** ) ve ( **خالصة** ) diye okunmuştur.
Mana: o müminlere helâldir; ve onlara onda kâfirler ortak olabilir; kıyamet günü olunca, âhirette müminlere hâlis olur,
ve onda onlara hiçbir kâfir ortak olmaz.

Ama ( **خالِصَةٌ** )’nın i‘râbı, onun haber üstüne haber olması üzerinedir; nitekim dersin: Zeyd akıllı, zeki.
Mana: De ki: o, dünya hayatında iman edenler için sabittir; kıyamet günü **خالِصَةٌ**’dır.

Ve ( **خَالِصَةً** ) diye okuyan, onu hâl olarak nasb etti; şu üzere ki ( **فِي الحَيَوةِ الدُّنْيَا** ) sözündeki âmildir;
hâl te’vilinde; sanki sen şöyle dedin: de ki o müminler için sabittir; dünya hayatında yerleşik olarak; kıyamet günü **خالصةً** olarak.

Ve Allah yüce ve aziz’in sözü: (Şüphesiz biz onları, yurdun zikri olan bir **خالصة** ile hâlis kıldık) [**ص**: 46];
( **بخالصة ذكرى الدار** ) diye okunmuştur; ( **خالِصةِ** )’nin ( **ذِكْرَى** )’ya izâfesi üzere. Tenvin ile okuyan, ( **ذِكْرَى الدَّارِ** )’ı ( **خالِصَةٍ** )’den bedel kıldı; ve mana şöyle olur: şüphesiz biz onları
yurdun zikri ile hâlis kıldık. Ve buradaki yurdun manası: âhiret yurdu. Ve ( **أخلصناهم** )’ın manası: onları bize hâlis kıldık; âhiret yurdunu hatırlatır kıldığımız ve dünyada zühde sevk ettirdiğimiz için; bu peygamberlerin şânıdır.
Ve caizdir ki onlar âhiretin zikrini ve Allah’a dönüşü çoğaltırlar.

Ve O’nun yüce ve aziz sözü ( **خلصوا نجيا** ) [**يوسف**:
80] manası: insanlardan ayrıldılar — kendilerini meşgul eden şey hakkında fısıldaşarak.

Ve **الليث** dedi: **الإخْلاَصُ**: Allah için hâlis tevhiddir; bundan dolayı bir sûreye: ( **قل هو الله أحد** ) [**الإخلاص**: 1]
(**سُورَة الإخلاص**) denildi.

Ve O’nun yüce ve aziz sözü: (Şüphesiz o, kullarımızdan **المخلصين**’dendir) [**يوسف**: 24]; ve ( **المُخْلِصين** ) diye okunmuştur.
Öyleyse **المُخْلَصُونَ**: seçilmişlerdir; ve **المخلِصُون**: tevhid edenlerdir.

Dedi: ve **التَّخليص**: her türlü saplanmadan uzaklaştırmadır;
dersin: onu **خلَّصْتُهُ** **تخليصاً** — yani: onu uzaklaştırdım, uzaklaştırma;
ve onu **تَخَلَّصْتُهُ** **تَخَلُّصا** — iplik karıştığında nasıl ayıklanırsa öyle.

**أبو عُبيد** — **أبي زيد**’den — dedi: kaymak, tencerede
yağ olarak pişirilmek üzere konulduğunda, o **الإذوابُ**
ve **الإذوابَة**’dir; sonra gelir ve süt posadan ayrılıp **خَلصَ** olursa, işte o süt **الأُثْرُ** ve **الْخِلاَصُ**’tır; ve altta olan posa
— o **الْخُلُوصُ**’tur.

Dedim: Arapların şöyle dediğini işittim: tencerede yağın, sütten, sudan
ve posadan ayrıştırıldığı şeye **الخِلاَصُ**; bu, süt kaymakla yoğrulup karıştığında olur; sonra hurma veya un
veya kavrulmuş un alınır, içine atılır; yağı, onunla karışmış sütün kalıntısından ayırsın diye. Ve onunla ayrıştırılan şey: o **الخِلاَصُ**’tır — **الخاء**’ın kesresiyle.

Ama **الخُلاَصة** ise, tencerenin altında **الْخِلاَصِ**’tan ve ondan başka posadan, sütten ve başkasından kalan şeydir.

Ve **الليث** dedi: **الخِلاَصُ**: hurmadan yapılan bir pekmezdir.

Dedi: ve **أبو الدُّقَيْشِ** dedi: kaymak, sütün **خِلاَصُ**’ıdır — yani ondan **يُسْتَخْلَصُ** — yani: çıkarılır.

Ve başkası dedi: **الْخَلْصَاءُ** **الدَّهْنَاءِ**’da bilinen bir beldedir; ve **ذُو الْخَلْصَةِ** başka bir yerdir; orada onların bir putu için bir ev vardı, sonra yıkıldı.

Ve **الليث** dedi: **بَعِيرٌ مُخْلِصٌ** — eğer iliği katı, semiz olmuşsa; ve şu beyiti okudu:
مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَوْ زَعُومَا

Ve başkası dedi: **الخَالِصُ**: renklerden beyazdır — **ثَوْبٌ خَالِصٌ**: beyaz; ve **مَاءٌ خَالِصٌ**: beyaz.

**شَمرٌ**: **الْهَوازِنيِّ**’den, dedi: kemikler et içinde parçalanıp dağılırsa, işte o **الْخَلَصُ**’tur.
Dedi: bu, elde ve ayakta kemiklerin kamış kısmındadır — denir: kemik **خَلِصَ** **يَخْلَصُ** **خلَصاً** — eğer iyileşmiş ve aralığında etten bir şey kalmışsa.

Ve **سَلَمَة**’nin **الفرَّاء**’dan rivayet ettiğine göre o dedi: adam **خَلَّصَ** — eğer **الْخُلاَصَةَ**’yı aldıysa; ve **خَلَّصَ** — eğer **الْخَلاَصَ**’ı verdiyse; ve o, şeyin mislidir. Bundan da **شُرَيحٍ**’in haberi: (Şüphesiz o, bir adamın bir adama ait yayı kırması hakkında **بالخَلاَصِ** ile hükmetti) yani: onun misliyle.

**خصل** : **الليث** dedi: **الْخُصْلَةُ** saçtan bir tutamdır; cem‘i **خُصَلٌ**’dir. Bundan **لَبِيدٍ**’in sözü:
يَتَّقِينِي بِتَلِيلٍ ذِي خُصَلْ

Dedi: ve **الْخَصْلَةُ**: insanda bulunan fazilet ve rezilettir; ve fazilete galip gelmiştir; ve hepsi: **الخصالُ**’dır. Ve **الْخَصْلَةُ**: **الْخَلَّةُ**’dir; o, işlerin hâlleridir.
Dersin: falancada iyi bir **خَصْلَةٌ**, ve kötü bir **خَصْلَةٌ**; ve **خِصَالٌ**, ve kerim **خصلاتٌ**.

Dedi: ve **الْخَصِيلَةُ**: uylukların, pazuların, inciklerin ve önkolların etinden, kendi yerinde bulunan her bir et parçasıdır; ve şu beyiti okudu:
عَارِي الْقَرَا مُضْطَرِبُ الْخَصَائِلِ

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — dedi: **الْخَصِيلَةُ**
uylukların et parçasıdır.

Ve **أبو عمرو** dedi: **الْخَصِيلَةُ**: **الطَّفْطَفَةُ**’dir.

Ve **أبو زيد** dedi: **الْخَصِيلَةُ**: etten parça — büyümüş veya küçülmüş; cem‘i: **الْخَصَائِلُ**.

Ve **ابن عُمَرَ** hadîsinde: (Şüphesiz o atardı; isabet edip bir **خصْلَة** vurunca: “Ben onunlayım, ben onunlayım” derdi.)

**أبو عبيد** dedi: **الْخَصْلَةُ**: atışta isabettir — bundan denir: kavmi **خَصَلْتُ** **خَصْلاً** ve **خِصَالاً** — eğer onlarla ok atıştın (müsabaka ettin) ise.

Ve **الكُمَيْتُ** — bir adamı överken:
سَبَقْتَ إلَى الْخَيْرَاتِ كُلَّ مُنَاضِلِ
وَأَحْرَزْتَ بِالعَشْرِ الْوِلاَءِ خَصَالَها

Ve **ابن شُمَيْل** dedi: eğer kâğıdı vurduysa, onu **خَصَلَهُ**.

Ve **الليث** dedi: **الْخَصْلُ** ok atışında: ok, kâğıdın yapışığına düşerse.

Dedi: ve eğer bir ödül üzerine karşılıklı atışırlarsa, kâğıda saplanmış iki **خَصْلَتَيْنِ** sayarlardı.

Denir: attı da **فأَخْصَلَ**.

Dedi: ve kim **الْخَصْلُ**: isabettir derse, hata etmiştir.

Ve **الطِّرِمَّاحُ** dedi:
تِلْكَ أَحْسَابُنَا إذا احْتَتَن الْخَصْلُ
وَمُدَ الْمَدَى مَدَى الأَغْرَاضِ

Ve **أبو عمرو** dedi: **الْخَصْلُ**: ok atışında galibiyettir; ve onu **خَصَلَهُ** — eğer onu yendiyse; ve **تَخَاصَلُوا** — eğer yarıştılarsa.

Ve **شمرٌ** dedi: bazısı dedi: **الْخَصْلةُ**: atışta isabettir.
Ve bazısı dedi: **الْخَصْلَةُ**: galibiyettir; denir: onun yanında benim için bir **خصْلَةٌ** vardır — yani: bir galibiyet; ve **وَخَصْلتَانِ** — yani: iki galibiyet; ve onlar **الْخِصَالُ**’dır.

Dedi: ve **بني كِلاَبٍ**’dan bazı bir bedevî dedi: **الْخَصْلُ** kâğıda yakın düşendir; ve onlar kâğıda saplanmış iki **خَصْلَتيْنِ** sayarlardı.

Ve başkası dedi: **الْخَصِيلُ**: kuyruktur; ve **ذِي الرُّمّة**’nin sözüyle delil getirdi:
وَفَرْدٍ يُطِيرُ البَقَّ عَنْهُ خَصِيلُهُ
بِذَبِّ كَنَفْضِ الرِّيحِ آلَ السُّرَادِقِ

Dedi: ve ağacın dallarından her yumuşak dal: **خُصْلَةٌ**’dir; ve ağacı **خَصَّلْتُ** **تَخْصيلاً** — eğer dallarını kestin ve budadıysan.

Ve **مُزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ** — iki kuşu (صُرَدَيْن) vasfederken:
كمَا صَاحَ جَوْناً ضَالَتَيْنِ تَلاَقَيَا
كَحِيلاَنِ في أعْلَى ذُراً لمْ تُخَصَّلِ

**الْجَوْنيْنِ** ile murad etti: iki yeşil kuş (صُرْدَيْن); onları iki sürmeli yaptı; insanın gözünün arkasında, şakak tarafına doğru olan bir çizgi sebebiyle.

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — dedi: **المِخْصَلُ**
ve **المِخْضَلُ** — **الصَّاد** ve **الضَّاد** ile — ve **المِقْصَلُ**: kılıçtır.

Ve **أبو عبيد** dedi: **المِخْصَلُ**: kesici; ve كذلك
**المِخْذَمُ**.

**صلخ** : **النَّضْرُ** dedi: **جملٌ أصْلَخُ**; ve **ناقَةٌ صَلْخَاءُ**; ve **إبِلٌ صَلْخَى**; ve o, uyuzludur.

Ve **الجَرَبُ الصَّالخُ**: arka tarafında meydana gelen, onu dürten uyuzdur; şüphe yoktur ki onu soyacaktır; ve onun onu **صَلْخُهُ**: onun bedenini kaplamasıdır.

Ve Araplar, yılanlardan siyah olana: **أسودُ صَالِخٌ** derler.
Bunu **أبو حاتم** — **الصاد** ve **السين** ile — nakletti.

Ve başkası dedi: yılanların en öldürücüsü olduğu hâl — derisini **صَلَخَتْ** olduğu zamandır.

Ve **الكُمَيْتُ** — bir köpeği onunla dürttüğü bir boğanın boynuzunu vasfederken:
فَكَرَّ بأَسْحَمَ مِثْلِ السِّنَانِ
شَوًى ما أَصَابَ بِهِ مَقْتَلُ
كَأَنْ مُخَّ رِيقَتِهِ في الْغُطَاطِ
بِه سَالِخُ الجِلْدِ مُسْتَبْدَلُ

Ve **أبو عمرٍو** dedi: **الأصْلَخُ**: sağırdır; ve şu beyiti okudu:
لَوْ أَبْصَرَتْ أَبْكَمَ أَعْمَى أَصْلَخَا
إذاً لَسَمَّى وَاهْتَدَى أَنَّى وَخَى
yani: nereye yöneldi.

Denir: **وَخَى** **يَخي** **وَخْياً**.

**أبو عبيد** — **الفرَّاء**’dan — dedi: **الأصْلَخُ**: sağırdır.
Buna benzer şeyi **ابْنُ الأعرابيِّ** de söyledi.

Dedim: bunlar — Kûfe ehli — **الأصْلَخ**’ta **الخاء** üzerinde icmâ ettiler; ama Basra ehli ve Araplardan o tarafta olanlar, sağır için: **الأصْلَجُ** — **الجيم** ile — derler.

Ve **بني كُلَيْبٍ**’den bir bedevîyi işittim, derdi: falanca bize karşı **يَتصالجُ** — yani: sağır taklidi yapar. Ve sağır bir cariye gördüm; **الصَّلجَاء** diye bilinirdi; ikisi de sahih iki lugattır — **الخاء** ve **الجيم** ile.

**لخص** : **الليث** dedi: **اللَّخَصُ** üst göz kapağının etli olmasıdır; sıfat: **اللَّخِصُ**; ve **ضَرْعٌ لخِصٌ**: eti çok.

Ve dersin: deveyi **لَخَصْتُ** ve ben onu **أَلْخَصُهُ** — eğer
kesilmişken gözünün yağını görmeye baktıysan.

Bu, gözün derisini yarıp bakmandır: yağ görüyor musun, yok mu. ... Ve **اللخْصُ** denmez, ancak kesilmişte denir; ve o yer **لَخَصَةَ العَيْنِ** diye adlandırılır — bir kamış gibi. Ve deve **أُلْخِصَ** olmuştur — eğer ona bu yapılmışsa ve iliği ortaya çıkmışsa.

Ve **ابْنُ السِّكِّيت** dedi: Araplardan bir adam, kendilerine isabet eden bir yılda kavmine dedi: develerimden **ما أَلْخَصَ** olanı görün de onu kesin; ve **ما لم يُلخِصْ** olanı binin — yani: gözünde yağı olan.

Ve denir: iliğin en son kaldığı yer: **السُّلاَمى** ve göz; ve ilk belirdiği yer: dil ve işkembe.

Ve **أبو عبيدة** dedi: **اللَّخْصَتَان**: iki göz çukurunda bulunan iki yağ parçasıdır; ve **عَيْنٌ لَخصَاءٌ** — eğer yağı çoksa.

Ve **ابن شُمَيْلٍ** dedi: **ضَرْعٌ لَخِصٌ**: **اللَّخَص**’ı açık olan; ve o, eti çok olandır.

Ve **الليث** dedi: denir: şeyi **لخَّصْتُ** ve onu **لَحَّصْتُ** — **الحاء** ve **الخاء** ile — eğer onun beyanında sonuna kadar gittinse.
— denir: haberini bana **لخِّصْ**; ve **لحَّصْ** yani: onu şey şey açıkla.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والصاد وما يثلثهما)
  (خصف)  الخاء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اجتماعِ شيءٍ إلى شيء. وهو مطّرِدٌ مستقيم. فالخَصْف خَصْفُ النَّعْل، وهو أن يُطَبَّق عليها مثلُها. والمِخْصَف: الإشْفَى والمِخْرزُ. قال الهذلي([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2])  يعني بِفراشِ العَزيزة عُشَّ العُقَاب.
  ومن الباب الاختصاف، وهو أن يأخذ العُرْيانُ على عَوْرته ورقاً عريضاً أو شيئاً نحْوَ ذلك يَسْتَتِرُ به. والخَصِيفة: اللَّبنُ الرائبُ يُصَبُّ عليه الحليب.
  ومن الباب، وإن كانا يخْتلفانِ في أنّ الأوّل جَمْعُ شيءٍ إلى شيء مطابقةً، والثاني جَمْعه إليه من غير مطابقة، قولُهم حَبْلٌ خَصِيفٌ: فيه سوادٌ وبياض. قال بعضُ أهلِ اللُّغة: كل ذي لونينِ مجتمعين فهو خَصِيفٌ. قال: وأكثر ذلك السَّوادُ والبياضُ . وفرس أَخْصَفُ، إذا ارتفَعَ البلَق من بطنه إلى جنْبَيه.
  ومن الباب الخَصَفةُ، وهي الجُلَّةُ من التَّمْرِ؛ وتكون مخصوفةً. قال:
  * تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ([3]) *
  ومن الذي شذَّ عن هذه الجملة قولُهم للنّاقة إذا وضعت حَمْلَها بعد تسعة أشهر: خَصَفَتْ تخْصِف خِصافاً؛ وهي خَصُوفٌ.
  (خصل)  الخاء والصاد واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القَطْعِ والقِطعةِ من الشَّيء، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً ومجازاً. فالخَصْل القَطْع. وسيف مِخْصَل: قطَّاع([4]). والخُصْلة من الشَّعَْر معروفة. والخَصِيلة: كلُّ لحمةٍ فيها عَصَبٌ. هذا هو الأصل.
  وممّا حُمِل عليه الخُصَل* أطراف الشّجرِ المتدلّيةُ. ومن هذا الباب الخَصْل في الرِّهان، وذلك أن تُحْرِزَه. والذي يحرزُه طائفةٌ من الشيء. ثمَّ قيل: في فلانٍ خَصْلةٌ حَسَنةٌ وسيِّئة. والأصل ما ذكرناه.
  (خصم)  الخاء والصاد والميم أصلان: أحدهما المنازعة، والثاني جانبُ وِعاءٍ.
  فالأوّل الخَصْمُ الذي يُخاصِم. والذّكرُ والأنثى فيه سواءٌ. والخِصام: مصدرُ خاصمتُه مُخاصَمةً وخِصاماً. وقد يجمع الجمعُ على خُصومٍ. قال:
  * وقد جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي([5]) *
  والأصل الثاني: الخُصْم جانب العِدْل الذي فيه العُرْوة. ويقال إنّ جانب كلِّ شيءٍ خُصْمٌ. وأخْصامُ العين: ما ضُمَّتْ عليه الأشفار. ويمكن أنْ يُجمَع بين الأصلين فيردَّ إلى معنىً واحد. وذلك أنّ جانِبَ العِدل مائلٌ إلى أحد الشقيْنِ، والخَصْم المنازِعُ في جانبٍ؛ فالأصل واحدٌ.
  (خصن)  الخاء والصاد والنون ليس أصلاً. وفيه كلمةٌ واحدة إن صَحَّت. قالوا: الخَصِين: الفأس الصَّغيرة.
   (خصي)  الخاء والصاد والحرف المعتل كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها إلاّ مجازاً، وهي قولُهم خَصَيتُ الفَحْل خَصْياً. و"برِئْتُ إليك من الخِصاء". ومعنى خَصَيْت فعلٌ مشتقٌّ من الخُصْي؛ وهو إيقاعٌ به، كما يقال ظَهَرْتُه وبطنته، إذا ضربتَ ظهْرَه وبطنَه. فكذلك خَصَيْته: نزعت خُصْيَيْه.
  (خصب)  الخاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو ضدُّ الجَدْب. مكانٌ مُخْصِبٌ: خَصِيبٌ. ومن الباب الخِصَاب: نَخْل الدَّقَل([6]).
  (خصر)  الخاء والصاد والراء أصلان: أحدهما البَرْد، والآخر وسَط الشَّيء.
  فالأوّل قولُهم خَصِر الإنسانُ يَخْصَر خَصَراً، إذا آلَمهُ البَرد في أطرافه. وخَصِر يومنا خَصراً، أي اشتدَّ برْدُه. ويومٌ خَصِرٌ. قال حسان:
رُبَّ خالٍ لِيَ لو أبْصَرْتِهِ *** سَبِطِ المِشيْةِ في اليومِ الخَصِرْ([7])  وأمَّا الآخَر فالخَصْر خَصْرِ الإنسانِ وغيره، وهو وَسَطُه المستدِقُّ فوق الورِكين. والمُخَصَّر: الدقيق الخَصْر. ومنه النَّعلُ المُخَصَّرَة. وأما المِخْصَرَةُ فقضيبٌ أو عصا يكون مع الخاطب إذا تكلَّم؛ والجمعُ مَخاصر. قال:
  * إذا وصَلُوا أيمانَهُمْ بالمخاصرِ([8]) *
  وإنّما سُمِّيت بذلك لأنّها تُوازِي خَصْر الإنسان. والمخَاصَرة: أن يأخذ الرجل [بيَدِ آخرَ([9])] ويتماشَيانِ ويَدُ كلِّ واحدٍ منهما عندَ خَصْرِ صاحبِه. قال:
ثُمَّ خاصَرْتُها إلى القبَّة الخَضْـ *** ـرَاءِ تمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ([10])  وخَصْر الرّمْل: وسَطَه. قال:
أَخَذْنَ خُصُورَ الرّمْلِ ثمَّ جَزَعْنَه *** على كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشيبٍ وَمُفْأَمِ([11])  والاختصار في الكلام: تَرْكُ فُضولِه واستيجاز معانيه. وكان بعضُ أهل اللغة يقول الاختصار أخْذُ أوساط الكلامِ وتَرْكُ شُعَبِه. ويقال إنّ المخاصرةَ في الطَّريق كالمخَازَمَة([12]). وقد ذُكِر. والله أعلم.
---------------------------------------------------------------
([1]) هو أبو كبير الهذلي، من قصيدة لـه في ديوان الهذليين 64 نسخة الشنقيطي. والبيت منسوب إليه في اللسان (روث، عزز، خصف).
([2]) الروثة: المنقار. وفي الأصل: "لوثة"، صوابه من المصادر المتقدمة.
([3]) عجز بيت للأخطل في ديوانه 131 واللسان (خصف). وصدره:
* فطاروا شقاف الأنثيين فعامر *
([4]) في اللسان أنه لغة في "المقصل". فهو من باب الإبدال.
([5]) قطعة من بيت للبيد  في اللسان (جنف). وهو بتمامه:
إني امرؤ منعت أرومة عامر *** ضيمي وقد جنفت عليّ خصومي([6]) الخصاب: جمع خصبة، بالفتح. والدقل؛ بالتحريك: ضرب من التمر رديء.
([7]) ديوان حسان 205 واللسان (خصر). وقبله:
سألت حسان من أخواله *** إنما يسأل بالشيء الغمرقلت أخوالي بنو كعب إذا *** أسلم الأبطال عورات الدبر([8]) صدره كما في اللسان (حصر):
* يكاد يزيل الأرض وقع خطابهم *
    وجاء في شعر صفوان الأنصاري في البيان والتبيين (1: 38):
ولا الناطق النخار والشيخ دغفل *** إذا وصلوا أيمانهم بالمخاصر([9]) التكملة من المجمل واللسان.
([10]) لأبي دهبل الجمحى، كما في اللسان (خصر) والأغاني (6: 157). ويروى لعبد الرحمن بن حسان.
([11]) أنشد صدره في المجمل واللسان. ولعله رواية في بيت معلقة زهير:
ظهرن من السوبان ثم جزعنه *** على كل قيني قشيب ومفأم([12]) المخازمة، بالخاء المعجمة والزاي. وفي الأصل: "كالمخارمة"، وفي المجمل: " كالمخادمة"، صوابهما في اللسان (خزم).
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** و**الصاد** وما يثلثهما)
  (**خصف**)  **الخاء** ve**الصاد** ve**الفاء** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeye toplanmasına delâlet eder. Ve o, düzenli, dosdoğrudur. Şu hâlde **الخَصْف**: **خَصْفُ النَّعْل**’dır; o da, onun üzerine onun benzerinin kaplanmasıdır. Ve **المِخْصَف**: **الإشْفَى** ve **المِخْرزُ**’dür. Hüzeli dedi ki([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2])  **بِفراشِ العَزيزة** ile **عُشَّ العُقَاب**’ı kastediyor.
  Ve bâbdan **الاختصاف** vardır; o da, çıplağın avretinin üzerine geniş bir yaprak yahut buna benzer bir şeyi almasıdır; onunla örtünür. Ve **الخَصِيفة**: ekşimiş süttür; üzerine süt dökülür.
  Ve bâbdan—her ne kadar ikisi, birincinin bir şeyi bir şeye uygunlukla toplaması, ikincinin ise onu ona uygunluk olmaksızın toplaması bakımından farklı olsalar da—onların “**حَبْلٌ خَصِيفٌ**” sözüdür: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Dil ehlinin bazısı dedi ki: iki rengi bir araya gelmiş her şey **خَصِيفٌ**’tir. Dedi: bunun çoğu siyahlık ve beyazlıktır. Ve **فرس أَخْصَفُ**: karnından yanlarına doğru **البلَق** yükseldiği zaman.
  Ve bâbdan **الخَصَفةُ** vardır; o, hurmadan **الجُلَّةُ**’dir; ve **مخصوفةً** olur. Dedi:
  * تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ([3]) *
  Ve bu cümleden şâz olan şeyden: deveyi, dokuz aydan sonra yükünü koyduğu zaman “**خَصَفَتْ** **تخْصِف** **خِصافاً**” demeleridir; ve o **خَصُوفٌ**’tur.
  (**خصل**)  **الخاء** ve**الصاد** ve**اللام** tek bir asıldır; kesmeye ve şeyden bir parçaya delâlet eder; sonra benzetme ve mecaz yoluyla onun üzerine taşınır. Şu hâlde **الخَصْل**: kesmedir. Ve **سيف مِخْصَل**: kesici([4]). Ve **الخُصْلة** saçtan, bilinen (tutam)dır. Ve **الخَصِيلة**: içinde sinir bulunan her et parçasıdır. Asıl budur.
  Ve onun üzerine taşınan şeylerden: **الخُصَل**: sarkmış ağaç uçlarıdır. Ve bu bâbdan **الخَصْل** rehindedir; o da, onu elde etmendir. Ve onu elde eden, şeyden bir taifedir. Sonra denildi: falanda iyi bir **خَصْلةٌ** ve kötü (bir **خَصْلةٌ**) vardır. Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**خصم**)  **الخاء** ve**الصاد** ve**الميم** iki asıldır: birincisi çekişme; ikincisi bir kabın yanı.
  Birincisi: **الخَصْمُ**; çekişen kimsedir. Erkek ve dişi onda eşittir. Ve **الخِصام**: “**خاصمتُه** **مُخاصَمةً** ve**خِصاماً**”ın masdarıdır. Ve cem‘, **خُصومٍ** üzerine cem‘lenebilir. Dedi:
  * وقد جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي([5]) *
  İkinci asıl: **الخُصْم**; içinde halka bulunan yük heybesinin yanıdır. Ve denilir ki her şeyin yanı **خُصْمٌ**’dur. Ve **أخْصامُ العين**: kirpiklerin üzerine toplandığı şeydir. Ve iki asıl birleştirilebilir de tek bir mânâya döndürülür. Bu da şudur: yük heybesinin yanı iki taraftan birine meyillidir; ve çekişen **الخَصْم** bir yandadır; şu hâlde asıl birdir.
  (**خصن**)  **الخاء** ve**الصاد** ve**النون** asıl değildir. Ve onda, sahih olursa, tek bir kelime vardır. Dediler: **الخَصِين**: küçük baltadır.
   (**خصي**)  **الخاء** ve**الصاد** ve illetli harf tek bir kelimedir; ancak mecaz olarak ona kıyas edilir; o da onların “**خَصَيتُ** **الفَحْل** **خَصْياً**” sözüdür. Ve “**برِئْتُ إليك من الخِصاء**”. Ve **خَصَيْت**’in mânâsı, **الخُصْي**’den türemiş bir fiildir; o da onunla (ona) bir icrâdır; nitekim “**ظَهَرْتُه** ve**بطنته**” denilir; sırtını ve karnını vurduğun zaman. İşte böylece **خَصَيْته**: onun iki **خُصْيَيْه**’ini çıkardın.
  (**خصب**)  **الخاء** ve**الصاد** ve**الباء** tek bir asıldır; o da **الجَدْب**’in zıddıdır. **مكانٌ مُخْصِبٌ**: **خَصِيبٌ**. Ve bâbdan **الخِصَاب** vardır: **نَخْل الدَّقَل**([6]).
  (**خصر**)  **الخاء** ve**الصاد** ve**الراء** iki asıldır: birincisi soğuk; ikincisi şeyin ortası.
  Birincisi onların “**خَصِر** insan **يَخْصَر** **خَصَراً**” sözüdür; uçlarında soğuk ona acı verdiği zaman. Ve “günümüz **خَصِر** oldu **خَصَراً**”, yani soğuğu şiddetlendi. Ve **يومٌ خَصِرٌ**. Hassân dedi:
رُبَّ خالٍ لِيَ لو أبْصَرْتِهِ *** سَبِطِ المِشيْةِ في اليومِ الخَصِرْ([7])  İkincisine gelince: **الخَصْر** insanın ve başkasının **خَصْر**’ıdır; o, kalçaların üstünde incelen orta kısmıdır. Ve **المُخَصَّر**: ince **الخَصْر**’lıdır. Ve ondan: **النَّعلُ المُخَصَّرَة**. **المِخْصَرَةُ** ise, hatibin konuştuğu zaman yanında bulunan bir çubuk yahut asadır; çoğulu **مَخاصر**’dır. Dedi:
  * إذا وصَلُوا أيمانَهُمْ بالمخاصرِ([8]) *
  Ancak ona bu ad verildi; çünkü o, insanın **خَصْر**’ına paralel olur. Ve **المخَاصَرة**: adamın başka birinin [eliyle([9])] tutması ve ikisinin yürüyüşmesi; her birinin eli, arkadaşının **خَصْر**’ı yanında olur. Dedi:
ثُمَّ خاصَرْتُها إلى القبَّة الخَضْـ *** ـرَاءِ تمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ([10])  Ve **خَصْر الرّمْل**: onun ortasıdır. Dedi:
أَخَذْنَ خُصُورَ الرّمْلِ ثمَّ جَزَعْنَه *** على كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشيبٍ وَمُفْأَمِ([11])  Ve sözde **الاختصار**: fazlalıklarını terk etmek ve mânâlarını kısaltmaktır. Dil ehlinin bazısı, **الاختصار**’ın sözün ortalarını almak ve dallarını terk etmek olduğunu söylerdi. Ve denilir ki yolda **المخاصرة**, **المخَازَمَة** gibidir([12]). Zikredilmiştir. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------------------------------------------------
([1]) O, Ebu Kebîr el-Hüzelî’dir; Hüzelîler divanında (Şınkîtî nüshası) 64’te ona ait bir kasidedendir. Beyit, Lisân’da (روث، عزز، خصف) ona nispet edilmiştir.
([2]) **الروثة**: gagadır. Asılda: “لوثة”dır; önceki kaynaklardan doğrusu budur.
([3]) Ahtal’ın divanında 131’de ve Lisân’da (**خصف**) bir beytin ikinci mısraıdır. Birinci mısraı:
* فطاروا شقاف الأنثيين فعامر *
([4]) Lisân’da, “**المقصل**”de bir lügat olduğu (bir dil varyantı olduğu) geçer. O, ibdâl bâbındandır.
([5]) Lebîd’in bir beytinden bir parçadır; Lisân’da (**جنف**). Tamamı:
إني امرؤ منعت أرومة عامر *** ضيمي وقد جنفت عليّ خصومي([6]) **الخصاب**: fetha ile **خصبة**’nin çoğuludur. Ve **الدقل**; harekeli olarak: kötü bir hurma türüdür.
([7]) Hassân divanı 205 ve Lisân (**خصر**). Ondan önce:
سألت حسان من أخواله *** إنما يسأل بالشيء الغمرقلت أخوالي بنو كعب إذا *** أسلم الأبطال عورات الدبر([8]) Birinci mısraı Lisân’da (**حصر**)da olduğu üzere:
* يكاد يزيل الأرض وقع خطابهم *
    Safvân el-Ensârî’nin **البيان والتبيين** (1: 38)’deki şiirinde geldi:
ولا الناطق النخار والشيخ دغفل *** إذا وصلوا أيمانهم بالمخاصر([9]) Tamamlama, **المجمل** ve Lisân’dandır.
([10]) Ebu Dehbel el-Cumahî’nindir; Lisân (**خصر**) ve **الأغاني** (6: 157)’de olduğu üzere. Abdurrahman b. Hassân’a da rivayet edilir.
([11]) Birinci mısraını **المجمل** ve Lisân’da inşad etti. Muhtemelen Züheyr’in Muallakasındaki bir beytin rivayetidir:
ظهرن من السوبان ثم جزعنه *** على كل قيني قشيب ومفأم([12]) **المخازمة**, mu‘ceme **الخاء** ve**الزاي** iledir. Asılda: “كالمخارمة”dir; ve **المجمل**’de: “ كالمخادمة”dır; ikisinin doğrusu Lisân’da (**خزم**)dedir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ص ل
أخذ من خصل الشعر ومن خصل الشجر‏.‏
وهي ما تدلى من أطرافه‏.‏
وارتعدت فرائصه واضطربت خصائله جمع خصيلة وهي كل لحمة فيها عصب‏.‏
وتخاصل القوم‏:‏ تراهنوا فـي النضـال‏.‏
وإذا وقـع السهم بلزق القرطاس سموا ذلك خصلة فإذا غلب وتراهنوا حسبوا خصلتين بقرطة‏.‏
وأحرز فلان خصله إذا غلب‏.‏

##### Türkçe

خ ص ل
Saçın tutamından ve ağacın tutamından alınmıştır.
Ve o, onun uçlarından sarkan şeydir.
Ve onun **فرائصه** titredi ve onun **خصائله** (çoğulu **خصيلة**) sarsıldı; ve o, içinde sinir bulunan her bir et parçasıdır.
Ve **تخاصل القوم**: ok atmada bahisleştirdiler.
Ve ok, kâğıda yapışık olarak düştüğü zaman buna **خصلة** adını verdiler; eğer üstün gelip bahisleştiklerinde, bir isabetle iki **خصلتين** saydılar.
Ve falan kimse, üstün geldiği zaman onun **خصله**’sini elde etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَصْلة: الفَضِيلة والرَّذيلة تكون في الإِنسان، وقد غلب على الفضيلة، وجمعها خِصَال. والخَصْلة: الخَلَّة. الليث: الخَصْلة حالات الأُمور، تقول: في فلان خَصْلة حَسَنة وخَصْلة قبيحة، وخِصال وخَصَلات كريمة. وفي الحديث: من كانت فيه خَصْلة من النفاق أَي شُعْبة من شُعَب النفاق وجزء منه أَو حالة من حالاته. والخَصْلة والخَصْل في النِّضال: أَن يقع السَّهم بِلزْق القِرْطاس، وإِذا تناضلوا على سَبْق حَسَبوا خَصْلتين بمُقَرْطَسَة.
ويقال: رَمى فأَخْصَل، قال: ومن قال الخَصْل الإِصابة فقد أَخطأَ؛ قال الطرماح:
تلك أَحْسابُنا، إِذا احْتَتَنَ الخَصْـ
لُ، ومدّ المَدَى مَدَى الأَغراض
وقد أَخُصَلَ الرَّامي. وتَخاصَل القومُ: تَراهنوا على النِّضال، ويُجْمَع على خِصَال. وأَصاب خَصْلَه وأَحْرز خَصْلَه: غَلَب على الرِّهان. والخَصِيل: المَقْمور. والخَصل في النضال: الخَطَر الذي يخاطر عليه، وأَنشد بيت الطرماح؛ وأَنشد لآخر:
ولي إِذا ناضلتُ سَهْمُ الخَصْل
وفي حديث ابن عمر، رضي الله عنه: أَنه كان يَرْمي فإِذا أَصاب خَصْلة قال أَنا بِها؛ الخَصْلة الإِصابة في الرمي وهي المَرَّة من الخَصْل، وهي الغلبة في النِّضال والقَرْطسة في الرَّمْي، قال: وأَصل الخَصْل القَطْع لأَن المتراهنين يقطعون أَمرهم على شيء معلوم. وخَصَل القومَ خَصْلاً وخِصَالاً: نَضَلَهم؛ قال الكميت يصف رجلاً:
سَبَقْتَ إِلى الخيرات كلَّ مُناضِل،
وأَحْرَزْتَ بالعشر الولاء خِصالَها
ابن شميل: إِذا أَصاب القِرْطاسَ فقد خَصَله. أَبو عمرو: الخَصْل القَمْر في النِّضال، وقد خَصَله إِذا قَمَره، وتَخاصَلوا إِذا اسْتَبَقوا. وقال بعضهم: الخَصْلة الإِصابة في الرمي. وقال بعضهم: الخَصْلة القَمْرة. يقال: لي عنده خَصْلة وَخَصْلتان أَي قَمْرة وقَمْرتان، وهي الخِصَال. والخَصِيلة: كل قِطْعة من لحم عَظُمَت أَو صَغُرت، وقيل: هي لحم الفخذين والساقين والعَضُدين والذراعين؛ وأَنشد:
عاري القَرَا مُضْطَرِب الخَصائل
وقيل: هي كل عَصَبة فيها لحم غليظ؛ وقال القَطِران السَّعدي: وجَوْنٍ أَعانته الضُّلوع بزَفْرَة
إِلى مُلُط بانَتْ، وبانَ خَصِيلُها
إِلى مُلُطٍ أَي مع مُلُط، والمُلُط: جمع مِلاط العضد والكتف، وقيل: الخَصِيلة كل لَحْمةٍ على حَيِّزها من لحم الفخذين والعضدين؛ وقال جرير: يَرْهَزُ رَهْزاً يُرْعِد الخَصائلا
وقال ضابئ:
إِذا هَمَّ لم تُرْعَد عليه خَصائِلُه
وقال ابن مقبل:
حتى استخلَّت خَصائله
وفي كتاب عبد الملك إِلى الحجاج: كَمِيشَ الإِزار مُنْطَوِيَ الخَصِيلة، قال: هو من ذلك. وكل لحم من عَصَبة خَصِيلة، وجمعه خَصَائل؛ قال الطرماح:حتى ارْعَوَيْنَ إِلى حَدِيـ
ثي، بعد إِرْعاد الخَصائل
وقيل: الخَصِيلة كلُّ انْمَاز من لحم الفخذين، والجمع خَصِيل وخَصائل. وقال بعض العرب يصف فرساً: إِنه سَبْط الخَصِيل وَهْواه الصَّهِيل؛ وقال زُهير في صفة فرس:
ونَضْرِبه، حتى اطْمَأَنَّ قَذَالُه،
ولم تَطْمَئِنَّ نَفْسُه وخَصائلُه
قال: وربما استعمل في الإِنسان؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
يَبيتُ أَبو لَيْلَى دَفِيئاً، وضَيْفُه
من القَرِّ يُضْحي مُسْتَخَفّاً خصائلُه
والخَصِيلة: الطَّفْطفَة. والخَصِيلة: القليلة من الشعر، وهي الخُصْلة، وقيل: الخُصْلة الشعر المجتمع. الليث: الخُصْلة، بالضم، لَفِيفَة من الشعر، وجمعها خُصَل؛ ومنه قول لبيد:
تَتَّقِيني بتَلِيلٍ ذي خُصَل
التهذيب: والخَصِيل الذَّنَب؛ واحتج بقول ذي الرمة:
وفَرْدٍ يطيرُ البَقُّ عند خَصِيله،
يَدِبُّ كنَفْضِ الرِّيح آلَ السُّرادق
أَراد بالفَرْد ثوراً منفرداً. قال: وكل غصن من أَغصان الشجر خُصْلة. وخَصَّلْت الشجر تَخْصيلاً إِذا قَطَّعت أَغصانَه وشَذَّبته؛ وقال مزاحم العقيلي يصف صُرَدَيْن:
كما صاح جَوْنا ضالتَيْنِ تَلاقَيَا
كَحِيلان في أَعلى ذُرىً لم تُخَصَّل
أَراد بالجَوْنَين صُرَدَين أَخضرين، جعلهما كَحِيلَينِ بخَطٍّ من مُؤْخِر العين إِلى ناحية الصُّدْغ من الإِنسان.
والخَصْلة والخُصْلة: العُنْقود. والخَصْلة والخُصْلة والخَصَلة، كل ذلك: عودٌ فيه شوك، وقيل: هو طرف القضيب الرَّطب اللَّين، وقيل: هو ما رخُص من قُضْبان العُرْفُط. والخُصَل: أَطراف الشجر المُتَدَلِّيةُ. وخَصَله يَخْصُله خَصْلاً: قَطَعه. وخَصَّل البعيرَ: قَطَع له ذلك. والمِخْصال: المِنْجَل. والمِخْصَل: القَطَّاع من السيوف وغيرها، لغة في المِقْصَل، وكذلك المِخْذَم. ابن الأَعرابي: المِخْصَل والمِخْضَل، بالصاد والضاد، والمِقْصَل السيف. وخَصَّل الشيءَ: جعله قِطَعاً؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وإِن يُرِدْ ذلك لا يُخَصِّل
وبنو خُصَيلة: بطن.

##### Türkçe

**الخَصْلة**: İnsanda bulunan fazilet ve rezilliktir; ve fazilete galip gelmiştir; çoğulu **خِصَال**’dır. Ve **الخَصْلة**: **الخَلَّة**’dir. **الليث**: **الخَصْلة** işlerin hâlleridir; dersin ki: falanda iyi bir **خَصْلة** ve çirkin bir **خَصْلة** vardır; ve **خِصال** ve kerîm **خَصَلات**. Ve hadiste: “Kendisinde nifaktan bir **خَصْلة** bulunan kimse” yani nifak şubelerinden bir şube ve ondan bir parça yahut onun hâllerinden bir hâl. Ve **الخَصْلة** ve **الخَصْل** **النِّضال**’da: okun **القِرْطاس**’ın yapışığına düşmesidir; ve eğer bir **سَبْق** üzerine atışırlarsa, **مُقَرْطَسَة** ile iki **خَصْلة** sayarlardı.

Ve denilir: attı da **فأَخْصَل**; dedi ki: her kim **الخَصْل**’ün isabet olduğunu söylerse hata etmiştir; **الطرماح** dedi:
تلك أَحْسابُنا، إِذا احْتَتَنَ الخَصْـ
لُ، ومدّ المَدَى مَدَى الأَغراض
Ve okçu **أَخُصَلَ** olmuştur. Ve kavim **تَخاصَل** etti: **النِّضال** üzerine bahse girdiler; ve **خِصَال** üzerine toplanır. Ve kendi **خَصْل**’ünü isabet ettirdi ve kendi **خَصْل**’ünü elde etti: bahiste galip geldi. Ve **الخَصِيل**: yenilmiş (kumarla mağlup edilmiş) olandır. Ve **الخَصل** **النضال**’da: üzerine risk edilen tehlikedir; ve **الطرماح**’ın beytini okudu; ve bir başkasına ait olarak okudu:
ولي إِذا ناضلتُ سَهْمُ الخَصْل

Ve İbn Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: onun attığı, sonra bir **خَصْلة** isabet ettirdiğinde “ben onunlayım” dediği rivayet edilmiştir; **الخَصْلة** atışta isabettir ve **الخَصْل**’den bir keredir; ve o, **النِّضال**’da galibiyet ve atışta **القَرْطسة**’dir. Dedi ki: **الخَصْل**’ün aslı kesmedir; çünkü bahse girenler işlerini bilinen bir şey üzerine keserler (karara bağlarlar). Ve kavmi **خَصَل** etti, **خَصْلاً** ve **خِصَالاً**: onlarla **نَضَلَ** etti; **الكميت** bir adamı vasfederek dedi:
سَبَقْتَ إِلى الخيرات كلَّ مُناضِل،
وأَحْرَزْتَ بالعشر الولاء خِصالَها
**ابن شميل**: eğer **القِرْطاس**’ı isabet ettirirse onu **خَصَله** etmiştir. **أَبو عمرو**: **الخَصْل** **النِّضال**’da yenmektir; ve onu yendiğinde onu **خَصَله** eder; ve **تَخاصَلوا** ettiklerinde **اسْتَبَقوا** ederler. Ve bazısı dedi: **الخَصْلة** atışta isabettir. Ve bazısı dedi: **الخَصْلة** yenmektir. Denilir: onun yanında benim için bir **خَصْلة** ve iki **خَصْلتان** vardır; yani bir yenme ve iki yenme; ve bunlar **الخِصَال**’dır.

Ve **الخَصِيلة**: büyümüş yahut küçülmüş her et parçasıdır; ve denildi: o, uylukların, inciklerin, üst kolların ve ön kolların etidir; ve okundu:
عاري القَرَا مُضْطَرِب الخَصائل
Ve denildi: içinde kalın et bulunan her sinirdir; **القَطِران السَّعدي** dedi:
وجَوْنٍ أَعانته الضُّلوع بزَفْرَة
إِلى مُلُط بانَتْ، وبانَ خَصِيلُها
**إِلى مُلُطٍ** yani **مع مُلُط**; ve **المُلُط**: üst kol ve omuzun **مِلاط**’ının çoğuludur. Ve denildi: **الخَصِيلة** uylukların ve üst kolların etinden, kendi yerinde bulunan her bir et parçasıdır; **جرير** dedi:
يَرْهَزُ رَهْزاً يُرْعِد الخَصائلا
Ve **ضابئ** dedi:
إِذا هَمَّ لم تُرْعَد عليه خَصائِلُه
Ve **ابن مقبل** dedi:
حتى استخلَّت خَصائله
Ve Abdülmelik’in Haccâc’a mektubunda: “**كَمِيشَ الإِزار مُنْطَوِيَ الخَصِيلة**”; dedi ki: o, bundandır. Ve sinirden olan her et **خَصِيلة**’dir; çoğulu **خَصَائل**’dir; **الطرماح** dedi:
حتى ارْعَوَيْنَ إِلى حَدِيـ
ثي، بعد إِرْعاد الخَصائل
Ve denildi: **الخَصِيلة** uylukların etinden her bir ayrılmış parçadır; çoğul **خَصِيل** ve **خَصائل**’dir. Ve bazı Araplar bir atı vasfederek dedi: o, **سَبْط الخَصِيل**’dir; ve onun hevesi **الصَّهِيل**’dir. Ve **زُهير** bir atın sıfatında dedi:
ونَضْرِبه، حتى اطْمَأَنَّ قَذَالُه،
ولم تَطْمَئِنَّ نَفْسُه وخَصائلُه
Dedi ki: bazen insanda da kullanılır; İbnü’l-A‘râbî okudu:
يَبيتُ أَبو لَيْلَى دَفِيئاً، وضَيْفُه
من القَرِّ يُضْحي مُسْتَخَفّاً خصائلُه

Ve **الخَصِيلة**: **الطَّفْطفَة**’dir. Ve **الخَصِيلة**: saçtan az olandır; ve o **الخُصْلة**’dir. Ve denildi: **الخُصْلة** toplanmış saçtır. **الليث**: **الخُصْلة** (ضم ile) saçtan bir demettir; çoğulu **خُصَل**’dir; ve ondan Lebîd’in sözü:
تَتَّقِيني بتَلِيلٍ ذي خُصَل
**التهذيب**: ve **الخَصِيل** kuyruktur; ve Zü’r-Rumme’nin sözüyle delil getirdi:
وفَرْدٍ يطيرُ البَقُّ عند خَصِيله،
يَدِبُّ كنَفْضِ الرِّيح آلَ السُّرادق
**الفَرْد** ile yalnız bir boğa kastetti. Dedi ki: ağacın dallarından her dal bir **خُصْلة**’dir. Ve ağacı **خَصَّلْت** ettim, **تَخْصيلاً**: dallarını parça parça kesip budadığım zaman; **مزاحم العقيلي** iki **صُرَد**’i vasfederek dedi:
كما صاح جَوْنا ضالتَيْنِ تَلاقَيَا
كَحِيلان في أَعلى ذُرىً لم تُخَصَّل
İki **جَوْن** ile iki yeşil **صُرَد** kastetti; onları, insanın göz arkasından şakak tarafına doğru bir çizgiyle iki **كَحِيل** gibi kıldı.

Ve **الخَصْلة** ve **الخُصْلة**: salkımdır. Ve **الخَصْلة** ve **الخُصْلة** ve **الخَصَلة**; bütün bunlar: içinde diken bulunan bir çubuktur. Ve denildi: o, yaş, yumuşak dalın ucudur. Ve denildi: **العُرْفُط**’un dallarından yumuşamış olan şeydir. Ve **الخُصَل**: sarkmış ağaç uçlarıdır.

Ve onu **خَصَله يَخْصُله خَصْلاً**: onu kesti. Ve deveyi **خَصَّل** etti: ona bunu kesti. Ve **المِخْصال**: oraktır. Ve **المِخْصَل**: kılıçlardan ve başkalarından kesici olandır; **المِقْصَل** hakkında bir lehçedir; ve aynı şekilde **المِخْذَم**. **ابن الأَعرابي**: **المِخْصَل** ve **المِخْضَل** (ص ve ض ile) ve **المِقْصَل** kılıçtır. Ve şeyi **خَصَّل** etti: onu parçalara çevirdi; İbnü’l-A‘râbî okudu:
وإِن يُرِدْ ذلك لا يُخَصِّل
Ve **بنو خُصَيلة**: bir batındır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ص ل * * الخَصْلُ * في النضال الخطر الذي يُخاطر عليه و * تَخَاصَلَ * القوم تراهنوا في الرمي يقال أحرز فلان * خَصْلَةُ * وأصاب خصلة إذا غلب و * الخَصْلَةُ * بالفتح الخلة وبالضم لفيفة من شعر

##### Türkçe

* خ ص ل * * **الخَصْلُ** *: atışmada, üzerine tehlikeye girilen tehlike; ve * **تَخَاصَلَ** * kavim: ok atmada bahisleştiler; “falanca **خَصْلَةُ**’yi elde etti” denir; ve “bir **خصلة**’ye isabet etti” (denir) eğer galip gelirse; ve * **الخَصْلَةُ** * fetha ile: dostluk; damme ile: saçtan bir tutam.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخصلة: الخلة نقله الصاغاني. أيضا: الفضيلة والرذيلة تكون في الإنسان. أو قد غلب على الفضيلة كما في المحكم. وقال الأزهري: الخصلة: حالات الأمور. ج: خصال بالكسر، تقول: فلان في خصلة حسنة، وخصلة قبيحة، وخصال وخصلات كريمة. الخصلة: إصابة القرطاس با لرمي. أو هو أن يقع السهم بلزق القرطاس، كالخصل عن الليث. قال: ومن قال: الخصل: الإصابة، فقد أخطأ. قال: وخصلتان في النضال تحسب مقرطسة وفي التهذيب: وإذا تناضلوا عن سبق حسبوا خصلتين مقرطسة. وقال بعض أعراب بني كلاب: الخصل: ما وقع قريبا من القرطاس، وكانوا يعدون خصلتين مقرطسة. وقد أخصل الرامي: إذا أصاب. الخصلة: العنقود، أيضا: عود فيه شوك، ويضمان. أيضا: طرف القضيب الرطب اللين. قيل: هو ما رخص من قضبان العرفط، ويحرك فيهما، أو ليس إلا محركة. وفي التهذيب: كل غصن ناعم من أغصان الشجرة: خصلة. قال: الخصلة بالضم: الشعر المجتمع، أو القليلة منه جمعه: خصل، قال لبيد:
  تتقيني بتليل ذي خصل كالخصيلة كسفينة، وهي الفليلة من الشعر، كما في المحكم. الخصلة: العضو من اللحم. وتخاصلوا: أي تراهنوا على النضال نقله ابن سيده، وقال الأزهري: أي تسابقوا. وأحرز خصله، وأصاب خصله: غلب على الرهان. والخصل في النضال: هو الخطر الذي يخاطر عليه. في حديث ابن عمر  أنه كان يرمي فإذا أصاب خصلة قال: أنا بها أنا بها  قال الصاغاني: الخصلة: المرة من الخصل، وهو الغلبة في النضال. يقال: خصلهم خصلا وخصالا، بالكسر: أي فضلهم كأنه على: خاصلتهم فخصلتهم، كناضلتهم فنضلتهم، ومنه قول الكميت، يمدح مسلمة بن عبد الملك:
  سبقت إلى الخيرات كل مناضـل                      وأحرزت بالعشر الولاء خصالها خصل الشيء خصلا: قطعه وكذلك فصله. الخصيل كأمير: المقمور. أيضا: الذنب وفي بعض النسخ:  الذنب وهو غلط، قال ذو الرمة:
  وفرد يطير البق عند خصيلـه                      بذب كنفض الريح آل السرادق أراد بالفرد الثور المنفرد، وآله: شخصه. الخصيلة بهاء: القطعة من اللحم صغرت أو عظمت، كما في المحكم. أو كل لحمة على حيزها من لحم الفخذين والعضدين والذراعين وفي التهذيب: والساقين والساعدين. وقيل: لحمة الفخذ. وقيل: الطفطفة. أو كل عصبة فيها لحم غليظ خصيلة. وفي العباب: كل لحمة استطالت وخالطت عصبا. وكتب عبد الملك إلى الحجاج: إني قد استعملتك على العراقين صدمة، فاخرج إليهما كميش الإزار، شديد العذار، منطوي الخصيلة، قليل الثميلة، غرار النوم، طويل اليوم. ج: خصيل وخصائل. وصف بعضهم فرسا فقال: إنه سبط الخصيل، وهواه الصهيل. وربما استعمل في الإنسان، قال:
  يبيت أبو ليلى دفـيئا وضـيفـه                      من القر يضحي مستخفا خصائله

  والمخصال: المنجل وقال ابن عباد: ما تخصل به فروع الشجر، كالفأس. المخصل كمنبر: السيف القطاع كالمقصل. وفي المحكم: القطاع من السيوف وغيرها، وكذلك المخذم، عن ابن الأعرابي وأبي عبيد. وقال في المخصص عن أبي عبيد: المخضل بالمعجمة والضاد: تصحيف. قلت: وأثبته أبو حيان وغيره كما سيأتي. وخصله تخصيلا: جعله قطعا كما في المحكم. خصل الشجر تخصيلا: شذبه وقطع أغصانه، قال مزاحم العقيلي:
  كما صاح جونا ضالتين تـلاقـيا                      كحيلان في أعلى ذرى لم تخصل أراد بالجونين صردين أخضرين. خصل البعير: قطع له الخصلة وهو من أغصان الشجر ما رخص ولان. خصيلة كجهينة هي بنت واثلة بن الأسقع رضي الله عنه، روت عن أبيها، وأبوها من أصحاب الصفة. وبنو خصيلة: بطين من العرب، عن ابن دريد. والخصالة بالضم لغة في الحصالة لقصائر الحنطة وما فيها من الأخلاط، والحاء فيه أعرف. والتركيب يدل على القطع، أو القطعة من الشيء، ثم يحمل عليه تشبيها ومجازا.
 ومما يستدرك عليه: المخاصلة: المناضلة. والخصل: أطراف الشجر المتدلية. وخصلت الرجل وخسلته: أي رذلته، عن ابن عباد. وأبو الخصال: من كناهم. وخصيل، كزبير: موضع بالشام. وخيصل، كصيقل: موضع في جبال هذيل، عند ماء، قاله نصر.

##### Türkçe

**الخصلة**: **الخلة**; bunu الصاغاني nakletti. Yine: insanda bulunan fazilet ve rezilet. Yahut **المحكم**’de olduğu gibi fazilete galebe çalmıştır. الأزهري dedi ki: **الخصلة**: işlerin hâlleri. Çoğulu: **خصال** (kesre ile); “Falanca iyi bir **خصلة** üzeredir, kötü bir **خصلة** üzeredir; ve kerîm **خصال** ve **خصلات**” dersin.

**الخصلة**: atışla kâğıt hedefi vurma. Yahut o, okun kâğıt hedefe yapışık olarak düşmesidir; الليث’ten **الخصل** gibi. Dedi ki: “**الخصل**: isabet” diyen kimse hata etmiştir. Dedi ki: “Ve atışmada iki **خصلتان** ‘مقرطسة’ sayılır.” **التهذيب**’de: “Ve bir ödül üzerine atıştıklarında iki **خصلتين** ‘مقرطسة’ saydılar.” Benî Kilâb’dan bazı bir bedevî dedi ki: **الخصل**: kâğıt hedefe yakın düşen şeydir; ve onlar iki **خصلتين** ‘مقرطسة’ sayarlardı. Ve atıcı **أخصل** etmiştir: isabet ettiğinde.

**الخصلة**: salkım. Yine: üzerinde diken bulunan bir dal; ikisi de damme ile gelir. Yine: yaş, yumuşak dalın ucu. Denildi ki: o, **العرفط** dallarından yumuşayan şeydir; ikisinde de harekelenir; yahut ancak harekeli olandır. **التهذيب**’de: “Ağacın dallarından her yumuşak dal: **خصلة**.” Dedi ki: **الخصلة** (damme ile): toplanmış saç; yahut ondan az olan; çoğulu: **خصل**. Lebîd dedi ki:
  تتقيني بتليل ذي خصل كالخصيلة كسفينة،
ve o, **المحكم**’de olduğu gibi, saçtan **الفليلة**’dir.

**الخصلة**: etten bir uzuv. Ve **تخاصلوا**: yani atışma üzerine bahse girdiler; bunu İbn Sîde nakletti. الأزهري dedi ki: yani yarıştılar. Ve “onun **خصله**’sini elde etti” ve “onun **خصله**’sine isabet etti”: bahiste galip geldi. Ve atışmada **الخصل**: üzerine risk edilen tehlikedir. İbn Ömer hadîsinde: onun attığı, isabet edince bir **خصلة** dedi: “Ben onunlayım, ben onunlayım.” الصاغاني dedi ki: **الخصلة**: **الخصل**’den bir kerredir; o da atışmada galebedir. “Onları **خصلا** ve **خصالا** (kesre ile) **خصل** etti” denir: yani onları üstün geldi; sanki “onlarla **خاصلتهم** de sonra onları **خصلتهم**”; “onlarla **ناضلتهم** de sonra onları **نضلتهم**” gibi. Ondandır ki Kümeyt’in sözü; Müslime b. Abdülmelik’i över:
  سبقت إلى الخيرات كل مناضـل                      وأحرزت بالعشر الولاء خصالها

**خصل** الشيء **خصلا**: onu kesti; aynı şekilde **فصله**.

**الخصيل** (أمير gibi): yenilmiş. Yine: kuyruk; bazı nüshalarda: “kuyruk”tur ve bu yanlıştır. Zü’r-Rumme dedi ki:
  وفرد يطير البق عند خصيلـه                      بذب كنفض الريح آل السرادق
**الفرد** ile muradı, tek başına olan boğadır; **آله**: onun şahsıdır.

**الخصيلة** (هاء ile): et parçası; küçültülmüş yahut büyütülmüş; **المحكم**’de olduğu gibi. Yahut uylukların, pazuların ve kolların etinden her bir et parçası kendi yerinde; **التهذيب**’de: ve bacakların ve önkolların. Ve denildi ki: uyluk eti. Ve denildi ki: **الطفطفة**. Yahut içinde kalın et bulunan her sinir demeti **خصيلة**’dir. **العباب**’da: her uzayıp sinirle karışan et parçası. Abdülmelik, Haccâc’a yazdı: “Seni iki Irak üzerine bir çarpışma olarak görevlendirdim; öyleyse onlara, eteği toplanmış, yuları sıkı, **الخصيلة**’si bükülmüş, **الثميلة**’si az, uykusu çabuk dağılan, günü uzun olarak çık.” Çoğulu: **خصيل** ve **خصائل**. Bazıları bir atı vasfetti de dedi ki: “O, **الخصل**’i düz olandır; ve onun hevesi kişnemedir.” Bazen insanda da kullanılır; dedi ki:
  يبيت أبو ليلى دفـيئا وضـيفـه                      من القر يضحي مستخفا خصائله

**والمخصال**: orak. İbn Abbâd dedi ki: ağaç dallarını onunla kesilen şey; balta gibi.

**المخصل** (منبر gibi): keskin kılıç; **المقصل** gibi. **المحكم**’de: kılıçlardan ve başkalarından kesici olan; ve aynı şekilde **المخذم**; İbnü’l-A‘râbî ve Ebû Ubeyd’den. **المخصص**’ta Ebû Ubeyd’den dedi ki: **المخضل** (mu‘ceme ile ve **الضاد** ile): tashîftir. Dedim ki: Ebû Hayyân ve başkaları onu sabitledi; ileride geleceği gibi.

**خصله** **تخصيلا**: onu parçalar yaptı; **المحكم**’de olduğu gibi.

**خصل** الشجر **تخصيلا**: onu budadı ve dallarını kesti. Muzâhim el-Ukaylî dedi ki:
  كما صاح جونا ضالتين تـلاقـيا                      كحيلان في أعلى ذرى لم تخصل
İki **الجونين** ile muradı: iki yeşil sığırcıktır.

**خصل** البعير: ona **الخصلة**’yi kesti; o, ağaç dallarından yumuşayıp esneyen şeydir.

**خصيلة** (جهينة gibi): Vâsile b. el-Eska‘’ın kızı; Allah ondan razı olsun; babasından rivayet etti; babası da **أصحاب الصفة**’dendir.

**وبنو خصيلة**: Araplardan bir batın; İbn Düreyd’den.

**والخصالة** (damme ile): **الحصالة**’da bir dildir; buğdayın kırpıntıları ve içindeki karışımlar için; onda **الحاء** daha bilinir.

Ve terkîb, kesmeye yahut şeyden bir parçaya delâlet eder; sonra ona teşbih ve mecaz yoluyla hamledilir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **المخاصلة**: münâzale (atışma). Ve **الخصل**: sarkmış ağaç uçları. Ve “adamı **خصلت** ve **خسلته**”: yani onu rezil saydım; İbn Abbâd’dan. Ve **أبو الخصال**: künyelerindendir. Ve **خصيل** (زبير gibi): Şam’da bir yer. Ve **خيصل** (صيقل gibi): Hüzeyl dağlarında bir yer; bir su yanında; bunu Nasr söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَصَلَ
1 خَصَلَ خصل خصلة , (K,) inf. n. خَصْلٌ, (TA,) He cut, or cut off, a thing; (K;) as also قَصَلَ. (TA.) [Accord. to the TA, this is the proper, or primary signification.] ― -b2- خَصَلَهُمْ, [aor., accord. to rule, خَصُلَ ,] inf. n. خَصْلٌ and خِصَالٌ, He overcame them, or surpassed them, in shooting. (S, K. [In the CK, فَضَلَهُمْ is erroneously put for نَضلَهُمْ.]) See also 3.

خصّلهُ
2 خصّلهُ خصله خصلة , inf. n. تَخْصِيلٌ, He cut it, or divided it, in pieces. (M, K.) ― -b2- خصّل الشَجَرَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He lopped the branches of the trees: (K, TA:) or تَخْصِيلٌ signifies the cutting off slender extremities and branches from the [species of mimosa called] عُرْفُط, in the interior parts thereof. (JK.) ― -b3- خصّل البَعِيرَ He cut off, for the camel, the خُصْلَة, (K,) i. e. the soft and tender branch of a tree. (TA.)

3 خَاْصَلَ ↓ خَاصَلْتُهُمْ فَخَصَلْتُهُمْ, inf. n. of the former مُخَاصَلَةٌ, I vied, competed, or contended for superiority, with them in shooting, and I overcame them, or surpassed them, therein. (TA.)

اخصل
4 اخصل اخصل He (a shooter) hit the target: (K, TA:) or made his arrow to fall close by the side of the target. (JK, K.)

تخاصلوا
6 تخاصلوا تخاصلوا They vied, competed, or contended for superiority, in shooting: (Az, TA:) or they contended together for stakes, or wagers, laid by them to be taken by the winner in shooting. (S, K.)

خَصْلٌ
خَصْلٌ خصل خصلة A stake, or wager, laid in a shootingmatch. (S, TA.) One says, أَحْزَرَ خَصْلَهُ and أَصَابَ خَصْلَهُ [He won his stake, or wager;] he overcame (S, K, TA) in the case of laying stakes or wagers [in a shooting-match]. (TA.) ― -b2- And A thing for which persons contend together in a game of hazard. (Har p. 640.) ― -b3- See also خَصْلَةٌ, in two places.

خَصِلٌ
خَصِلٌ خصل خصلة [One who overcomes much, or often, in shooting-matches: occurring in the Deewلn of the Hudhalees: expl. by Freytag as meaning multum vincens in ludo alearum].

خَصْلَةٌ
خَصْلَةٌ خصله خصلة i. q. خَلَّةٌ: (S, K:) i. e. A property, quality, nature, or disposition: and a habit, or custom: (KL, PS, TK:) [and a practice, or an action: it is used in these various senses in different trads.: in one trad., avarice is termed a خَصْلَة; and so is evilness of nature: in another, fasting, and praying: in another, the inflicting of castigation, and the executing of retaliation, in a mosque:] it signifies an excellent quality or the like; and a low, base, or mean, quality or the like; (K, TA;) in a man: (TA:) or its predominant application is to an excellent quality or the like: (K:) so in the M: (TA:) [it is said that] it is used only in commendation; whereas خَلَّةٌ is used in relation to good and evil: (Ham p. 525:) [but this is a mistake, as I have shown above:] accord. to Az, it signifies the states, or conditions, of things or affairs: (TA:) [or this is a signification of the pl.:] the pl. is خِصَالٌ (K) and خَصَلَاتٌ; (TA;) [and ↓ خَصَائِلُ is a pl. pl., i. e. pl. of خِصَالٌ, with which it is explained in the KL as syn.: see an ex. in a verse cited voce دَفِئٌ.] -A2- A hitting of the target; (K;) in shooting: (TA:) or, (K,) as also ↓ خَصْلٌ, (JK, K,) in a shooting-match, (JK,) it is [a shot] in the case in which the arrow goes close by the target: (JK, K: *) thus accord. to Lth, who says that the former explanation is erroneous; (TA;) [as appears also from the assertion that] what are termed خَصْلَتَانِ, in a shooting-match, are reckoned as equivalent to a shot that goes right to the target. (T, K, TA.) ― -b2- And accord. to Sgh, A single act of overcoming in a shooting-match. (TA.) -A3- Also, and ↓ خُصْلَةٌ, A raceme, or bunch, of grapes or the like; syn. عُنْقُودٌ. (K.) ― -b2- And (both words) A stick, branch, or twig, (عُودٌ,) in which are thorns. (K.) ― -b3- And خَصْلَةٌ and ↓ خَصَلَةٌ, or this latter only, The extremity of a fresh, pliant, soft, or tender, twig, or rod: (K, * TA:) and (some say, TA) a soft and tender twig or rod, of the [species of mimosa called] عُرْفُط: (K, TA:) and ↓ خَصْلٌ [of which خَصْلَةٌ is the n. un.] signifies the slender extremities and branches of the عُرْفُط: (JK:) and ↓ خُصْلَةٌ, a soft and tender branch of any tree: (T, TA:) and [its pl.] خُصَلٌ, the pendent extremities of trees. (S, TA.)

خُصْلَةٌ
خُصْلَةٌ خصله خصلة A لَفِيفَة, (S,) [i. e.] a lock, or flock, (PS,) or a plexus, (KL,) or a quantity collected [or hanging] together, (K,) of hair, (S, K, KL, PS,) and of wool, (PS, and S and K in art. جز,) &c.: (PS:) or a small quantity of hair; as also ↓ خَصِيلَةٌ, (K,) as in the M: pl. خُصَلٌ. (TA.) ― -b2- See also خَصْلَةٌ, in two places. ― -b3- Also A portion of flesh forming a distinct limb or member or organ (عُضْوٌ مِنَ اللَّحْمِ). (K.)

خَصَلَةٌ
خَصَلَةٌ خصله خصلة : see خَصْلَةٌ.

خَصِيلٌ
خَصِيلٌ خصيل : see خَصِيلَةٌ, in two places. -A2- Also Overcome [in a shooting-match, or] in a contest for stakes or wagers. (JK, K.) -A3- And A tail; (K, TA;) as, for instance, of a [wild] bull. (TA.)

خُصَالَةٌ
خُصَالَةٌ خصاله خصالة a dial. var. of حُصَالَةٌ, (JK, K, TA,) meaning The remains of wheat in the sieve, after the sifting, with what are mixed therewith: but the latter word is the more known. (JK, TA.)

خَصِيلَةٌ
خَصِيلَةٌ خصيله خصيلة A piece, or portion, of flesh, (M, K,) small or large: (M, TA:) or the flesh of the thighs and of the upper arms and of the fore arms: (K:) or any portion of flesh, by itself, of the flesh of the thighs and of the upper arms (JK, T, S, TA) and of the shanks and of the fore arms: (JK, T, TA:) or the portion of flesh of the thigh: (TA:) or any compact and long portion of flesh, in the arm or elsewhere; also called خَبِيبَةٌ: (AO, TA in art. خب:) or (K, TA, but in the CK “ and ”) [any muscle, of those that are termed voluntary muscles; as also عَضَلَةٌ and عَضِيلَةٌ; i. e.] any tendon, or sinew, upon which is thick flesh: (K:) or any portion of flesh that is oblong, and intermixed with tendons, or sinews: (O, TA:) or, as some say, the طَفْطَفَة [or flank, &c.]: (TA:) pl. ↓ خصِيلُ [or rather this is a coll. gen. n.] and [the pl. is] خَصَائِلُ. (K.) A certain person has described a horse as being سَبْطُ ↓ الخَصِيلِ [app. meaning Lank in the muscles; or long and even therein]: and sometimes خَصَائِل is used in relation to a man. (TA.) ― -b2- See also خُصْلَةٌ. -A2- And for the pl. خَصَائِلُ see also خَصْلَةٌ.

مِخْصَلٌ
مِخْصَلٌ مخصل A very sharp sword (JK, S, K) &c.: (M:) a dial. var. of مِقْصَلٌ. (S.) مِخْضَلٌ is said by A 'Obeyd to be a mistranscription for مِخْصَلٌ; but AHei and others authorise it. (TA.)

مِخْصَالٌ
مِخْصَالٌ مخصال A مِنْجَل [or reaping-hook]: (K:) or an instrument with which the branches of trees are lopped, (JK, Ibn-'Abbلd, TA,) like the فَأْس. (Ibn-'Abbلd, TA.)

##### Türkçe

**خَصَلَ**
1 **خَصَلَ** خصل خصلة, (K,) mastar ismi **خَصْلٌ**, (TA,) o, bir şeyi kesti yahut kesti attı; (K;) bunun gibi **قَصَلَ**. (TA.) [TA’ya göre bu, doğru yahut aslî anlamdır.] ― -b2- **خَصَلَهُمْ**, [muzâri‘, kaideye göre, **خَصُلَ** ,] mastar ismi **خَصْلٌ** ve **خِصَالٌ**, o, onları ok atmada yendi yahut geçti. (S, K. [CK’de **فَضَلَهُمْ** yanlışlıkla **نَضلَهُمْ** yerine konmuştur.]) 3’e de bak.

**خصّلهُ**
2 **خصّلهُ** خصله خصلة , mastar ismi **تَخْصِيلٌ**, onu parça parça kesti yahut parçalara ayırdı. (M, K.) ― -b2- **خصّل الشَجَرَ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) ağaçların dallarını budadı: (K, TA:) yahut **تَخْصِيلٌ**, onun iç kısımlarında [**عُرْفُط** denilen mimoza türünden] ince uçların ve dalların kesilip atılmasıdır. (JK.) ― -b3- **خصّل البَعِيرَ** o, deve için **خُصْلَة**’yi kesti attı, (K,) yani ağacın yumuşak ve nazik dalını. (TA.)

3 **خَاْصَلَ** ↓ **خَاصَلْتُهُمْ فَخَصَلْتُهُمْ**, ilkinin mastar ismi **مُخَاصَلَةٌ**, ben onlarla ok atmada üstünlük için yarıştım, rekabet ettim yahut çekiştim; ve ben onları onda yendim yahut geçtim. (TA.)

**اخصل**
4 **اخصل** اخصل o (bir okçu) hedefi vurdu: (K, TA:) yahut okunu hedefin yanına yakın düşürdü. (JK, K.)

**تخاصلوا**
6 **تخاصلوا** تخاصلوا onlar ok atmada üstünlük için yarıştılar, rekabet ettiler yahut çekiştiler: (Az, TA:) yahut ok atmada kazananın alması için kendilerinin koyduğu paylar yahut bahislere dair birlikte çekiştiler. (S, K.)

**خَصْلٌ**
**خَصْلٌ** خصل خصلة Bir ok atma müsabakasında konulan pay yahut bahis. (S, TA.) Denir ki, **أَحْزَرَ خَصْلَهُ** ve **أَصَابَ خَصْلَهُ** [payını yahut bahsini kazandı;] o, paylar yahut bahisler koyma hâlinde yendi. (S, K, TA) (TA.) ― -b2- Ve kumar oyununda kişilerin birlikte çekiştikleri bir şey. (Har p. 640.) ― -b3- İki yerde **خَصْلَةٌ**’ye de bak.

**خَصِلٌ**
**خَصِلٌ** خصل خصلة [Ok atma müsabakalarında çok yahut sık yenen kimse: Hudhelîlerin Dîvân’ında vârid: Freytag tarafından multum vincens in ludo alearum anlamında açıklanmıştır].

**خَصْلَةٌ**
**خَصْلَةٌ** خصله خصلة **خَلَّةٌ** ile aynı: (S, K:) yani bir vasıf, nitelik, tabiat yahut huy: ve bir alışkanlık yahut âdet: (KL, PS, TK:) [ve bir uygulama yahut bir fiil: farklı hadislerde bu çeşitli anlamlarda kullanılır: bir hadiste cimrilik **خَصْلَة** diye adlandırılır; tabiat kötülüğü de böyledir: bir diğerinde oruç ve namaz: bir diğerinde mescidde cezalandırma uygulamak ve kısas icra etmek:] o, bir insanda: (TA:) yahut onun baskın kullanımı, üstün bir nitelik yahut benzeri içindir: (K:) M’de de böyledir: (TA:) [denilmiştir ki] o, yalnız övgüde kullanılır; hâlbuki **خَلَّةٌ** iyi ve kötü ile ilgili olarak kullanılır: (Ham p. 525:) [fakat bu, yukarıda gösterdiğim üzere bir hatadır:] Az’a göre, o, şeylerin yahut işlerin hâlleri yahut durumlarıdır: (TA:) [yahut bu, çoğulun bir anlamıdır:] çoğulu **خِصَالٌ** (K) ve **خَصَلَاتٌ**; (TA;) [ve ↓ **خَصَائِلُ** çoğulun çoğuludur; yani **خِصَالٌ**’ın çoğulu; KL’de onunla eşanlamlı olarak açıklanmıştır: **دَفِئٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] -A2- Hedefi vurma; (K;) ok atmada: (TA:) yahut, (K,) bunun gibi ↓ **خَصْلٌ**, (JK, K,) bir ok atma müsabakasında, (JK,) ok hedefin yanına yakın gittiği hâlde olan [atış]tır: (JK, K: *) Lth’ye göre böyledir; o, önceki açıklamanın hatalı olduğunu söyler; (TA;) [şu iddiadan da anlaşıldığı üzere] ok atma müsabakasında **خَصْلَتَانِ** diye adlandırılan şeyler, okun doğrudan hedefe gittiği bir atışa denk sayılır. (T, K, TA.) ― -b2- Ve Sgh’ye göre, ok atma müsabakasında tek bir yenme fiili. (TA.) -A3- Ayrıca, ve ↓ **خُصْلَةٌ**, üzüm salkımı yahut benzeri bir salkım; eşanlamlısı **عُنْقُودٌ**. (K.) ― -b2- Ve (iki kelime de) dikenler bulunan bir çubuk, dal yahut ince dal, (**عُودٌ**). (K.) ― -b3- Ve **خَصْلَةٌ** ve ↓ **خَصَلَةٌ**, yahut yalnız bu ikincisi, taze, esnek, yumuşak yahut nazik bir ince dalın yahut çubuğun ucu: (K, * TA:) ve (bazıları der ki, TA) [**عُرْفُط** denilen mimoza türünden] yumuşak ve nazik bir ince dal yahut çubuk: (K, TA:) ve ↓ **خَصْلٌ** [ki **خَصْلَةٌ** onun isim birimidir] **عُرْفُط**’un ince uçları ve dalları demektir: (JK:) ve ↓ **خُصْلَةٌ**, herhangi bir ağacın yumuşak ve nazik dalı: (T, TA:) ve [onun çoğulu] **خُصَلٌ**, ağaçların sarkık uçları. (S, TA.)

**خُصْلَةٌ**
**خُصْلَةٌ** خصله خصلة Bir **لَفِيفَة**, (S,) [yani] bir saç tutamı yahut yapağı, (PS,) yahut bir örgü demeti, (KL,) yahut birlikte toplanmış [yahut sarkmış] bir miktar, (K,) saçtan, (S, K, KL, PS,) ve yünden, (PS, ve S ve K’de جز maddesinde) vb.: (PS:) yahut az bir miktar saç; bunun gibi ↓ **خَصِيلَةٌ**, (K,) M’de olduğu gibi: çoğulu **خُصَلٌ**. (TA.) ― -b2- İki yerde **خَصْلَةٌ**’ye de bak. ― -b3- Ayrıca, etten ayrı bir uzuv yahut organ teşkil eden bir parça (**عُضْوٌ مِنَ اللَّحْمِ**). (K.)

**خَصَلَةٌ**
**خَصَلَةٌ** خصله خصلة : **خَصْلَةٌ**’ye bak.

**خَصِيلٌ**
**خَصِيلٌ** خصيل : iki yerde **خَصِيلَةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca, [ok atma müsabakasında yahut] paylar yahut bahisler için bir çekişmede yenilmiş. (JK, K.) -A3- Ve bir kuyruk; (K, TA;) meselâ [yabanî] öküzünki gibi. (TA.)

**خُصَالَةٌ**
**خُصَالَةٌ** خصاله خصالة **حُصَالَةٌ**’nın lehçe varyantı, (JK, K, TA,) anlamı: elekten eleme sonrası elekte kalan buğday artığı ve onunla karışmış olanlar: fakat ikinci kelime daha bilinenidir. (JK, TA.)

**خَصِيلَةٌ**
**خَصِيلَةٌ** خصيله خصيلة Etin bir parçası yahut kısmı, (M, K,) küçük yahut büyük: (M, TA:) yahut uylukların ve üst kolların ve ön kolların eti: (K:) yahut uylukların ve üst kolların etinden, (JK, T, S, TA) ve inciklerin ve ön kolların etinden: (JK, T, TA:) yahut uyluğun et parçası: (TA:) yahut kolda yahut başka yerde, sıkı ve uzun herhangi bir et parçası; buna **خَبِيبَةٌ** de denir: (AO, TA خب maddesinde:) yahut (K, TA, fakat CK’de “and”) [**عَضَلَةٌ** ve **عَضِيلَةٌ** gibi; yani] üzerinde kalın et bulunan herhangi bir kiriş yahut sinir: (K:) yahut uzunlamasına olan ve kirişler yahut sinirlerle karışık bulunan herhangi bir et parçası: (O, TA:) yahut, bazılarına göre, **طَفْطَفَة** [yahut böğür vb.]: (TA:) çoğulu ↓ خصِيلُ [yahut daha doğrusu bu, cins topluluk ismidir] ve [çoğul] **خَصَائِلُ**. (K.) Bir kimse bir atı **سَبْطُ** ↓ **الخَصِيلِ** diye nitelemiştir [görünüşe göre anlamı: kaslarda sarkık; yahut onda uzun ve düzgün]: ve bazen **خَصَائِل** bir adam hakkında kullanılır. (TA.) ― -b2- **خُصْلَةٌ**’ye de bak. -A2- Ve çoğul **خَصَائِلُ** için **خَصْلَةٌ**’ye de bak.

**مِخْصَلٌ**
**مِخْصَلٌ** مخصل Çok keskin bir kılıç (JK, S, K) vb.: (M:) **مِقْصَلٌ**’ın lehçe varyantı. (S.) **مِخْضَلٌ**’ün, A ‘Obeyd tarafından, **مِخْصَلٌ** için bir yanlış yazım olduğu söylenir; fakat AHei ve başkaları onu geçerli sayar. (TA.)

**مِخْصَالٌ**
**مِخْصَالٌ** مخصال Bir **مِنْجَل** [yahut orak]: (K:) yahut ağaçların dallarının budandığı bir alet, (JK, Ibn-‘Abbād, TA,) **فَأْس** gibi. (Ibn-‘Abbād, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَصَلَ
خَصَلَ U ( n. ac. خَصْل 1 ),
a.  Cut, cut off.

b.  ( n. ac. خَصْل 1 ,  خِصَاْل 23 ), Overcame, vanquished in shooting.

خَصَّلَ
خَصَّلَ II ,
a.  Cut, cut to pieces, divided.

b.  Led into vice.

خَاْصَلَ
خَاْصَلَ III ,
a.  Competed with in shooting.

أَخْصَلَ
أَخْصَلَ IV ,
a.  Hit the mark.

خَصْل
خَصْل 1 , ( pl. خُصُوْل 27 ),
a.  Stake, wager.

b.  Feat, hitting the mark.

خَصْلَة
خَصْلَة 1t , ( pl. خِصَاْل 23 ,  خَصَاْئِلُ 46 ),
a.  Nature, property, quality; peculiarity, whim; habit, characteristic.

b.  see 1 (b) .

c.  Bunch of grapes.

d.  Branch covered with thorns.

خُصْلَة
خُصْلَة 3t , ( pl. خُصَل 9 ),
a.  Lock, tuft of hair.

b.  Bunch, cluster of grapes.

خَصِيْلَة
خَصِيْلَة 25t , ( pl. خَصَاْئِلُ 46 ),
a.  Piece, strip of flesh.

مِخْصَاْل
مِخْصَاْل 45 ,
a.  Reaping-hook, sickle.

##### Türkçe

**خَصَلَ**
**خَصَلَ** U ( n. ac. **خَصْل** 1 ),
a. Kesti, kesti attı.

b. ( n. ac. **خَصْل** 1 , **خِصَاْل** 23 ), Atışta yendi, mağlup etti.

**خَصَّلَ**
**خَصَّلَ** II ,
a. Kesti, parça parça kesti, böldü.

b. Fısk’a sevk etti.

**خَاْصَلَ**
**خَاْصَلَ** III ,
a. Atışta onunla yarıştı.

**أَخْصَلَ**
**أَخْصَلَ** IV ,
a. Hedefi vurdu.

**خَصْل**
**خَصْل** 1 , ( pl. **خُصُوْل** 27 ),
a. Bahis, iddia.

b. Hüner; hedefi vurma.

**خَصْلَة**
**خَصْلَة** 1t , ( pl. **خِصَاْل** 23 , **خَصَاْئِلُ** 46 ),
a. Tabiat, özellik, nitelik; hususiyet, heves; alışkanlık, karakteristik.

b. bkz. 1 (b).

c. Üzüm salkımı.

d. Dikenlerle örtülü dal.

**خُصْلَة**
**خُصْلَة** 3t , ( pl. **خُصَل** 9 ),
a. Saç lülesi, saç tutamı.

b. Demet, üzüm salkımı.

**خَصِيْلَة**
**خَصِيْلَة** 25t , ( pl. **خَصَاْئِلُ** 46 ),
a. Et parçası, et şeridi.

**مِخْصَاْل**
**مِخْصَاْل** 45 ,
a. Orak, tırpan.
