# خصو (خ-ص-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ص - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!الخُصِيُ *!والخُصْيَةُ ، بضمِّهِما وكسْرِهما : من أعْضاءِ التَّناسُل ، وهاتانِ *!خُصْيَتان

*!وخُصْيانِ ، ج *!خُصًى ) .
قالَ الجَوهرِيُّ : *!الخُصْيَةُ واحِدَةُ *!الخُصَى ، وكذلكَ *!الخِصْيَةُ بالكسْرِ .
قالَ أَبو عبيدَةَ : سَمِعْتُ *!خُصْيَة ، بالضمِّ ، ولم أَسْمَع *!خِصْيَة ، بالكسْرِ ؛ وسَمِعْتُ *!خُصْياهُ ، ولم يَقولُوا *!خُصْيٌ للواحِدِ .
قالَ أبو عَمْروٍ : *!والخُصْيَتانِ البَيْضَتانِ ، *!والخُصْيان : الجِلْدَتان اللَّتانِ فيهما البَيْضَتانِ ، وينشد :
كأنَّ *!خُصْيَيْه من التَّدَلْدُلِ
ظَرْفُ عجوزٍ فيه ثِنْتا حَنْظَلِوقالَ الأُمويُّ : الخُصْيَةُ البَيْضةُ ؛ قالتِ امرأَةٌ منَ العَرَبِ :
لَسْتُ أُبالي أن أَكونَ مَحْمَقَهْ
إذ رأيْتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ فإذا ثَنَّيْت قُلْت *!خُصْيان لم تُلْحِقُه التاء ، وكذلكَ الأَلْيَةُ إذا ثَنَّيت قلْتَ أَلْيانِ ، وهُما نادِرَانِ ، انتَهَى .
قالَ ابنُ برِّي : قد جاءَ خُصْيٌ للواحِدِ في قوْلِ الَّراجزِ :
شَرُّ الدِّلاءِ الوَلْعة المُلازِمهْ
صغيرةٌ *!كخُصْيِ تَيْسٍ وارِمهْوقال : آخَرُ :
يا بِيَبا أَنتَ ويا فوقَ البِيَبْ
يا بَيَبا خُصْياكَ من خُصىً وزُبفثَنَّاه وأَفْرَدَه ؛ قالَ : وشاهِدُ *!الخُصْيَيْن قَوْل البَعِيث :
أَشَارَكْتَني في ثَعْلبٍ قد أَكَلْته
فلم يَبْقَ إلاَّ جِلْدُه وأَكارِعُهْفَدُونَكَ خُصْيَيْهِ وما ضَمَّتِ اسْتُه
فإنَّكَ قَمْقامٌ خَبيثٌ مَراتِعُهْ

وقالَ آخَرُ :
كأنَّ خُصْيَيْهِ إذا تَدَلْدَلا
أُثْفِيَّتانِ يَحْمِلانِ مِرْجَلاوقالَ أُخَرُ :
كأنَّ خُصْيَيْه إذا ما جُبَّا
دَجاجَتانِ يَلْقُطانِ حَبَّاوقالَ آخَرُ :
قَدْ حَلَفَتْ باللَّهِ لا أُحِبُّه
أن طالَ خُصْياه وقَصْر زُبُّهوقالَ آخَرُ :
منودك الخُصْيَيْنِ رِخْوُ المَشْرَحِ وقالَ شيْخُنا نَقْلاً عن شُرُوحِ الفصيحِ : قوْلُهم هاتَانِ *!خُصْيَتان هو القِياسُ ، ولكنَّه قلِيلٌ في السّماعِ ، والثاني بخِلافِهِ ، انتَهَى .
قُلْتُ : قالَ الفرَّاءُ : كلُّ مَقْرُونيْنَ لا يَفْترِقَان فلكَ أنَ تَحْذفَ منهما هاءَ التّأْنِيثِ ؛ ومنه قَوْلُه :
يَرْتَجّ ألياهُ ارْتِجاجَ الوَطْب :
قالَ ابنُ برِّي : قد جاءَ خُصْيَتان وأَلْيتانِ بالتاءِ فيهما ؛ قالَ يزيدُ بنُ الصَّعِق :
وإِنَّ الفَحْل تُنْزَعُ *!خُصْيَتاهُ
فيُضحي جافِراً قَرِحَ العِجانِوقالَ النابغَةُ الجعْدِيُّ :
كذِي داءٍ بإحْدى *!خُصْيَتَيْه
وأُخْرى ما تَوَجَّعُ مِنْ سَقامِوأَنْشَدَ ابنُ الأعرابيِّ :
قدْ نَامَ عنها جابرٌ ودَفْطَسا
يَشْكُو عُروقَ خُصْيَتَيْه والنَّسا

وقالَ عنترَةُ في تَثْنِيَة الأَلْيةِ :
مَتى ما تَلْقَني فَرْدَيْنِ تَرجُفْ
روانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطاراوفي التَّهْذيبِ : *!والخُصْية تُؤَنَّث إذا أُفْرِدَتْ فإذا ثَنَّوا ذَكَّروا ، ومِنَ العَرَبِ مَنْ يقولُ الخُصْيَتان .
قالَ ابنُ شُمَيْل : يقالُ إنّه لعَظِيمُ *!الخُصْيَتَيْن *!والخُصْيَيْن ، فإذا أَفْردُوا قالوا *!خُصْية .
هذا حاصِلُ ما ذَكَرُوه .
والمصنِّفُ جَمَعَ بَيْن كَلامِهم كما تَرَى .
( *!وخَصاهُ *!خِصاءً ) ، ككِتابٍ .
هكذا في سائرِ النسخِ وهو صَحِيحٌ لأنَّه عَيْبٌ والعيوبُ تَجِيءُ على فِعالٍ مِثْل العِثارِ والنِّفارِ والعِضاضِ وما أَشْبَهَها ،
وفي بعضِ الأخْبار : الصَّوْمُ خِصاءٌ ، وبعضُهم يرْوِيه : وِجاءٌ ، وهُما مُتقارِبانِ .
( سَلَّ *!خُصْيَيْه ) ، يكونُ في الناسِ والدَّوابِ والغَنَمِ .
يقالُ : برِئْت إليك مِن *!الخِصاءِ ؛ قالَ بَشيرٌ يَهْجو رَجُلاً :
جَزِيزُ القَفا شَبْعانُ يَرْبِضُ حَجْرَةً
حَدِيثُ الخِصاءِ وارمُ العَفْلِ مُعْبَرُوقالَ الليْثُ : الخِصاءُ أَن *!تُخْصَى الشاةُ والدابَّةُ خِصاءً ، مَمْدودٌ ؛
( فهو *!خَصِيٌّ ) ، على فَعِيلٍ : ويقولونَ : خَصِيٌّ نَصِيٌّ إتباعٌ ؛ عن اللَّحْيانيِّ .
( *!ومَخْصِيٌّ ) ، كمَرْمِيَ ، ( ج *!خِصْيَةٌ *!وخِصْيانٌ ) ، بكسْرِهما .
قالَ سِيْبَوَيْه : شَبَّهُوه بالاسْم ، نحْو ظَلِيم وظِلْمان ، يعْنِي أنَّ فِعْلاناً إنَّما يكونُ بالغالِبِ جَمْعَ فَعِيلٍ اسْماً .

( *!والخَصِي ، مُخَفَّفةً : المُشْتَكِي *!خُصاهُ .
( و ) *!الخَصِيُّ ، ( كغَنِيَ : شِعْرٌ لم يُتَغَزَّلْ فيه ) ؛ وهو مَجازٌ .
( و ) أَيْضاً : ( ع ) .
قُلْتُ : الصَّوابُ فيه *!خُصَى ، بضمَ ففتحٍ مَقْصوراً ، وهو مَوْضِعٌ في دِيارِ بَني يَرْبوعِ بنِ حَنْظَلَةَ بنَجْدٍ بَيْن أُفاق وأُفَيْق ؛ قالَهُ نَصْر وضَبَطَه هكذا .
( و ) الخَصِيُّ : ( فَرَسانِ ) لهُمْ ، أَحدُهما لبَني قَيْسِ بنِ عتابٍ ، والثاني للأجْلَح بنِ قاسِطٍ الضَّبابيّ .
( *!والخُصْيَةُ ، بالضَّمِّ : القُرْطُ في الأُذُنِ ) على التَّشْبيهِ ؛ نَقَلَه الصَّاغانيُّ .
( وابنُ *!خِصْيَةَ ، بالكسْرِ : مُحدِّثٌ ) ، وهو الحُسَيْنُ بنُ محمدٍ الوَاسِطيُّ حَدَّثَ عن أَبي الفَضْلِ بنِ خَيْرُون ، ماتَ سَنَة 518 .
وفي التّكْملَةِ : اسْمُه محمدُ بنُ عبدِ الواحِدِ ، فلعلَّه عَنَى به والِدَ المَذْكُور هنا ، فَتَأمَّل .
( *!وأخْصَى ) الرَّجُل : ( تَعَلَّمَ عِلْماً واحِداً ) ؛ نَقَلَهُ الصَّاغانيُّ وهو مَجازٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المَخْصَى : مَوْضِعُ القَطْع ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
*!والخَصا ، بالفتْحِ مَقْصوراً : لُغَةٌ في الخِصاءِ ، بالكسْرِ مَمْدوداً ؛ نَقَلَه شيْخُنا عن شُروحِ الفصيحِ والعهدة عليه .
*!والخُصْوةُ ، بالضمِّ : لُغَةٌ في *!الخصْيَةِ ؛ جاءَ في الحدِيثِ في صفَةِ الجنَّةِ : ( إنَّ اللَّهَ يَجْعَل مَكانَ كلّ شَوْكَة مِثْل *!خُصْوةِ التَّيْسِ المَلْبود ) .
قالَ شَمِرٌ : وهو

نادِرٌ لم نَسْمَع في واحِدِ *!الخُصَى إلاَّ *!خُصْيَة بالياءِ لأنَّ أَصْلَه مِن الياءِ .
ويقولونَ : كانَ جَواداً *!فخُصِيَ أَي غَنِيّاً فافْتَقَرَ ؛ وهو مَجازٌ .
وقالَ ابنُ برِّي : الشُّعراءُ يَجْعلونَ الهِجاءَ والغَلَبة خِصاءً كأنَّه خَرَجَ مِن الفُحولِ ؛ وأَنْشَدَ :
*!خَصَيْتُكَ يابْنَ حَمْزَة بالقَوافِي
كما *!يُخْصَى من الحَلَقِ الحِمارُوقالَ جريرٌ :
*!خُصِيَ الفَرَزْدق والخِصاءُ مَذَلَّةٌ
يَرْجُو مُخاطَرَة القُرُومِ البُزَّلِوأَبو طالِبٍ أَحْمدُ بنُ عليِّ بنِ عبدِ العَزيزِ بنِ *!خِصْيَةَ البزَّاز بالكسْرِ ، عن محمدِ بنِ عليِّ السّقطي ، وعنه عليُّ بنُ محمدِ الطلابي في تارِيخِ وَاسط .
وأَبو نَصْر محمدُ بنُ عليِّ بنِ خصْيَةَ عن أَبي محمدٍ الفندجاني ؛ وعنه أَبو الحُسَيْن بنِ نَغُوبا .
*!والخُصْيَان : أَكَمَتانِ صَغِيرِتانِ في مدفعِ شعبة من شعابِ نِهْي بَني كَعْبٍ عن يَسارِ الحاجِّ إلى مكَّةَ من طَريقِ البَصْرَةِ ؛ قالَهُ نَصْر .

##### Türkçe

: **الخُصِيُ** ve **الخُصْيَةُ**; ikisinin de **ضم**’ı ve **كسر**’iyle: üreme organlarından (bir uzuv). Ve bu ikisi **خُصْيَتان** ve **خُصْيانِ**’dır; çoğulu **خُصًى**’dır).

Cevherî dedi ki: **الخُصْيَةُ**, **الخُصَى**’nın bir tekidir; **الخِصْيَةُ** da, **كسر** ile, böyledir.

Ebû Ubeyde dedi ki: **خُصْيَة**’yi, **ضم** ile, işittim; **خِصْيَة**’yi, **كسر** ile, işitmedim; ve **خُصْياهُ**’yu işittim; tekil için **خُصْيٌ** demediler.

Ebû Amr dedi ki: **والخُصْيَتانِ** iki yumurtadır; **والخُصْيان**: içinde iki yumurtanın bulunduğu iki deridir; ve şu şiir okunur:
Sarkmadan dolayı sanki onun **خُصْيَيْه**’i,
İçinde iki **حَنْظَل** bulunan bir kocakarı torbasıdır.
Ümevî dedi ki: **الخُصْيَةُ** yumurtadır; Araplardan bir kadın dedi ki:
Ahmak olmama aldırmam,
Asılı bir **خُصْيَةً** gördüğümde.
Eğer ikil yaparsan **خُصْيان** dersin; ona **تاء**’yı ilhak etmezsin; **الأَلْيَةُ** de böyledir: ikil yaptığında **أَلْيانِ** dersin; ve bu ikisi nadirdir; bitti.

İbn Berrî dedi ki: tekil için **خُصْيٌ**, şu recez söyleyenin sözünde gelmiştir:
Kovaların en kötüsü, yapışıp kalan (kovadır);
Küçük; şişmiş bir teke **خُصْيِ**’si gibi.
Ve dedi ki: bir başkası:
Ey **بِيَبا** sen ve **البِيَب**’in üstündeki,
Ey **بَيَبا** senin **خُصْياكَ**’ın **خُصىً** ve **زُب**’dandır.
Onu ikil yaptı ve tekil yaptı; dedi ki: **الخُصْيَيْن**’in şahidi, el-Baʿîs’in sözüdür:
Yediği bir tilkide bana ortak mı oldun?
Onun derisi ve ayakları dışında bir şey kalmadı.
Al, onun **خُصْيَيْهِ**’ni ve kıçının topladığını;
Çünkü sen, otlakları kötü bir **قَمْقام**’sın.

Ve bir başkası dedi ki:
Sarktıklarında sanki onun **خُصْيَيْهِ**,
Bir kazan taşıyan iki üçayaktır.
Ve bir başkası dedi ki:
Kesildiğinde sanki onun **خُصْيَيْه**,
Tane toplayan iki tavuktur.
Ve bir başkası dedi ki:
Allah’a yemin etti: onu sevmem;
Onun **خُصْياه**’ı uzasa da, **زُبُّه**’u kısalsa da.
Ve bir başkası dedi ki:
**الخُصْيَيْنِ**’i sallanan, gevşek yarıklıdır.
Şeyhimiz, **شُرُوحِ الفصيحِ**’ten naklen dedi ki: “Onların ‘işte bunlar **خُصْيَتان**’ sözü kıyastır; fakat semâda azdır; ikincisi bunun tersinedir”; bitti.

Dedim ki: Ferrâ dedi ki: ayrılmayan her iki bitişik şeyde, ikisinden **هاءَ التّأْنِيثِ**’i hazfetmen caizdir; bunun örneği onun sözü:
Onun **ألياهُ**, tulumun sarsılışı gibi sarsılır.
İbn Berrî dedi ki: **خُصْيَتان** ve **أَلْيتانِ**, ikisinde de **تاء** ile gelmiştir; Yezîd b. es-Saʿiq dedi ki:
Ve gerçekten aygırın **خُصْيَتاهُ**’ı çekilip çıkarılır,
Böylece kasık yarası açılmış olarak sabahlar.
en-Nâbiğa el-Caʿdî dedi ki:
Bir **خُصْيَتَيْه**’inden birinde hastalık olan gibi;
Öteki ise bir rahatsızlıktan acı duymaz.
İbnü’l-Aʿrâbî şu şiiri okudu:
Câbir ve Defṭasâ ondan yana uyudu;
Onun **خُصْيَتَيْه**’inin damarlarını ve **النَّسا**’yı şikâyet eder.

Ve Antara, **الأَلْيةِ**’nin ikilinde dedi ki:
Ne zaman beni iki tek (halde) bulursan titrer,
Senin **أَلْيَتَيْكَ**’ın sarkanları ve savrulur.
Ve **التَّهْذيب**’de: **والخُصْية** tekil kılındığında müennes yapılır; ikil yaptıklarında müzekker yaparlar; Araplardan **الخُصْيَتان** diyen de vardır.
İbn Şümeyl dedi ki: “Şüphesiz o, **الخُصْيَتَيْن** ve **الخُصْيَيْن** bakımından büyüktür” denir; tekil yaptıklarında **خُصْية** derler.
Bu, onların zikrettiklerinin hâsılıdır.
Ve musannif, gördüğün gibi, onların sözleri arasında cem etti.

(**وخَصاهُ** **خِصاءً**), **ككِتابٍ**.
Böylece, diğer nüshaların tamamında; ve bu sahihtir; çünkü o bir ayıptır ve ayıplar **فِعالٍ** üzere gelir; **العِثارِ** ve **النِّفارِ** ve **العِضاضِ** ve benzerleri gibi.
Bazı haberlerde: “Oruç **خِصاءٌ**’dır”; bazısı onu “**وِجاءٌ**” diye rivayet eder; ikisi birbirine yakındır.

(**سَلَّ** **خُصْيَيْه**): insanlarda, binek hayvanlarında ve koyunlarda olur.
Denir ki: “Sana karşı **الخِصاءِ**’dan beri oldum”; Beşîr bir adamı hicvederek dedi ki:
Ensesinin arkası kesik; tok; bir köşeye çöker;
**الخِصاءِ** konuşmasıdır; **العَفْلِ**’i şişmiş; geçit yeridir.
Leys dedi ki: **الخِصاءُ**, koyunun ve binek hayvanının **تُخْصَى** edilmesidir; **خِصاءً**, medli.
(**فهو** **خَصِيٌّ**), **فَعِيلٍ** üzere: ve derler ki: **خَصِيٌّ نَصِيٌّ**, tâbi kılma; el-Laḥyânî’den.
(**ومَخْصِيٌّ**), **كمَرْمِيَ**; (çoğulu **خِصْيَةٌ** ve **خِصْيانٌ**), ikisinin de **كسر**’iyle.
Sîbeveyh dedi ki: onu isimle benzeştirdiler; **ظَلِيم** ve **ظِلْمان** gibi; yani **فِعْلاناً** çoğunlukla ancak **فَعِيلٍ**’in, isim olarak, çoğulu olur.

(**والخَصِي**), hafifletilmiş olarak: **خُصاهُ**’undan şikâyet eden.
(ve) **الخَصِيُّ**, (**كغَنِيَ**: içinde gazel yapılmamış bir şiir); bu mecazdır.
(ve) ayrıca: (ع).
Dedim ki: bunda doğru olan **خُصَى**’dır; **ضم** sonra **فتح** ile, maksûr; o, Necd’de, **بَني يَرْبوعِ بنِ حَنْظَلَةَ** diyarında, **أُفاق** ile **أُفَيْق** arasında bir yerdir; bunu Nasr söyledi ve böyle ضبط etti.
(ve) **الخَصِيُّ**: onların iki atıdır; birisi **بَني قَيْسِ بنِ عتابٍ**’ındır; ikincisi **الأجْلَح بنِ قاسِطٍ الضَّبابيّ**’nindir.
(**والخُصْيَةُ**, **بالضَّمِّ**: kulaktaki küpe), benzetme üzere; Sâğânî nakletti.
(ve İbn **خِصْيَةَ**, **بالكسْرِ**: bir muhaddis), o, el-Vâsıtî **الحُسَيْنُ بنُ محمدٍ**’dir; Ebü’l-Fazl b. Hayrûn’dan rivayet etti; 518 yılında öldü.
**التّكْملَة**’de: adı **محمدُ بنُ عبدِ الواحِدِ**’dir; belki burada zikredilenin babasını kastetmiştir; öyleyse düşün.
(**وأخْصَى**) adam: (bir tek ilim öğrendi); Sâğânî nakletti; bu mecazdır.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**المَخْصَى**: kesme yeri; Cevherî nakletti.
**والخَصا**, **بالفتْحِ** maksûr olarak: **الخِصاءِ**’da, **بالكسْرِ** medli olarak, bir lugattır; şeyhimiz, **شُروحِ الفصيحِ**’ten naklen aktardı; sorumluluk onadır.
**والخُصْوةُ**, **بالضمِّ**: **الخصْيَةِ**’de bir lugattır; cennetin sıfatı hakkında hadiste geldi: “Şüphesiz Allah, her bir dikenin yerine, keçinin **خُصْوةِ**’si gibi, yapışık (bir şey) kılar.”
Şemir dedi ki: ve o, …

Nadirdir: **الخُصَى**’da yalnızca yâ ile **خُصْيَة** işittik; çünkü aslının yâ’dan olması sebebiyledir.

Ve derler ki: “Cömert idi de **فخُصِيَ**”, yani zengin idi de fakirleşti; bu bir mecazdır.

İbn Berrî dedi: Şairler hicvi ve galebeyi bir **خِصاء** kılarlar; sanki o, aygırlardan çıkmış gibidir; ve inşad etti:

**خَصَيْتُكَ يابْنَ حَمْزَة بالقَوافِي**
nasıl ki halkalardan eşek **يُخْصَى**.

Cerîr dedi:

**خُصِيَ الفَرَزْدق والخِصاءُ مَذَلَّةٌ**
iri erkek develerin efendilerine atılmayı umar.

Ve Ebû Tâlib Ahmed b. Ali b. Abdülazîz b. **خِصْيَةَ** el-Bezzâz, kesre ile; Muhammed b. Ali es-Sıktî’den; ondan da Ali b. Muhammed et-Tullâbî, Târîh-i Vâsıt’ta.

Ve Ebû Nasr Muhammed b. Ali b. خصْيَة, Ebû Muhammed el-Fendeccânî’den; ondan da Ebû’l-Hüseyn b. Neğûbâ.

Ve **الخُصْيَان**: Benî Ka‘b’ın Nihy vadisinin şubelerinden bir şubenin girişinde, Basra yolundan Mekke’ye giden hacının solunda, küçük iki tümsektir; bunu Nasr söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خُصْوَةٌ
خُصْوَةٌ خص خصى خصوه خصوة a dial. var. of خُصْيَةٌ, q. v. (Sh, TA.)

##### Türkçe

خُصْوَةٌ
**خُصْوَةٌ**: **خُصْيَةٌ**’nin bir lehçe varyantıdır; bkz. (Sh, TA.)
