# خصي (خ-ص-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ص - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خصى

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد وو ا ي ء معهما
خ و ص، خ ي ص، ص خ ي، ص ي خ، خ ص ي مستعملات خوص: الخُوصُ: ورق النخلِ والمقلِ والنّارجِيلِ ونحوه، وأخَوصَتِ الخُوصةُ والشجرة.
والخِياصة: عمل الخَوّاصِ أي علاجه للخُوصِ.
والخَوَصُ: ضيق العينِ وغؤورها.
والإنسان يُخاوِصُ ويَتَخاوَصُ في نظره إذا غَضَّ من بصره شيئاً وهو يحدقُ النظر، كأنه يقوم سهماً.
وتخَاوَصَتِ النجوم: صغرت للغؤور.
والنَّخاوُصُ: النَّظَرُ إلى عين الشمس، كأنه يُغَمِّضُ عينه، قال:
يوماً ترى حرباءة مُخاوِصا
يطلبه الجندلُ ظلاً قالِصا
وظَهيرةٌ خَوْصاءُ أي: حارةٌ جداً لا تستطيع أي تحد طرفك إلا مُتَخاوِصاً.
والخُوصة: الجَنْبَةُ من نبات الصيف، وهي بقلة حين تبقلُ، ثم تصيرُ مُخْوِصاً.
وإخواصُه: ارتفاعه شيئاً إلى انقضاء الربيع، فإذا يبس البقل، فإن كانت من دق الشجر وقع عليها اسم الشجر.
خيص: الخَيْصُ: الشيء القليل من النيل.
والخائِصُ مثله، قال الأعشى:
لعمري لئنْ أمْسَى من الحيِّ شاخِصا		لقد نال خَيْصاً من عفيرة خائِصـا
صيخ: أصاخَ إصاخةً أي: استَمَعَ.
والصَاخَةُ: ورمٌ في العَظْم من كدمةٍ أو صدمةٍ يبقى أثره كالمشش، والجميع: "صاخ"، خفيفة، وثلاثُ صاخاتٍ، قال:
بلحييه صاخٌ من صِدام الحوافرِ
صخي: صَخِيَ الثوب يَصْخَى صَخىً إذا اتسخ ودَرِنَ والصَّخَى: الوسخ والدرن. وهو صَخٍ، والأسم الصَّخْاوةُ، وتحولت الواو ياء لأنه على فعل يفعل.
خصي: الخِصاءُ: أن تَخِصيَ الدابَّةُ والشَّاةُ خِصاءً، ممدود، لأنه عَيْبُ مثل عثارٍ ونفار، قال:
خُصِيَ الفرزدق والخِصاءُ مذلةٌ		يرجو مخاطرة القروم البـزلِ
والصوم خِصاءٌ.
والخُصْيَةُ تؤنث ما دامت مفردة، فإذا ثنوا ذكروا، قال:
كأن خُصْيَيْهِ من التدلدلِ
ظَرُف عجوزٍ فيه كالتهدلِ ويروي: "ظرفُ عجوزٍ فيه ثنتا حنظلِ"

##### Türkçe

باب **الخاء** والصاد وو ا ي ء معهما
خ و ص، خ ي ص، ص خ ي، ص ي خ، خ ص ي مستعملات خوص: **الخُوصُ**: hurma, **المقل** ve **النّارجِيل** yaprağı ve benzeri; **الخُوصةُ** ve ağaç **أخَوصَتْ**.
Ve **الخِياصة**: **الخَوّاصِ**ın işi; yani **الخُوص** için onun tedavisi.
Ve **الخَوَصُ**: gözün darlığı ve çukurlaşması.
Ve insan, bakışında, görmesinden bir şeyi kıstığı hâlde o bakışı dikip dururken **يُخاوِصُ** ve **يَتَخاوَصُ**; sanki bir ok doğrultur.
Ve yıldızlar **تخَاوَصَتْ**: çukurlaşmadan dolayı küçüldü.
Ve **النَّخاوُصُ**: güneşin gözüne bakmak; sanki gözünü kısar; dedi ki:
يوماً ترى حرباءة **مُخاوِصا**
يطلبه الجندلُ ظلاً قالِصا
Ve **ظَهيرةٌ خَوْصاءُ** yani: pek sıcak; bakışını ancak **مُتَخاوِصاً** olarak keskinleştirebilirsin.
Ve **الخُوصة**: yaz bitkisinden yan kısım; o, filizlendiğinde bir ottur; sonra **مُخْوِصاً** olur.
Ve onun **إخواصُه**: baharın bitimine kadar biraz yükselmesidir; ot kuruduğunda, eğer ağaçların ince kısmından ise, üzerine ağacın adı düşer.

خيص: **الخَيْصُ**: **النيل**den az bir şey.
Ve **الخائِصُ** onun gibidir; **الأعشى** dedi ki:
لعمري لئنْ أمْسَى من الحيِّ شاخِصا		لقد نال **خَيْصاً** من عفيرة **خائِصـا**

صيخ: **أصاخَ** **إصاخةً**; yani: dinledi.
Ve **الصَاخَةُ**: bir ezik veya çarpmadan kemikte bir şiş; izi **المشش** gibi kalır; çoğulu: "صاخ", hafif; ve üç **صاخاتٍ**; dedi ki:
بلحييه صاخٌ من صِدام الحوافرِ

صخي: Elbise **صَخِيَ** olur, **يَصْخَى** **صَخىً**; yani kirlendi ve paslandı; ve **الصَّخَى**: kir ve pas. Ve o, **صَخٍ**dır; isim **الصَّخْاوةُ**dur; **فعل يفعل** üzere olduğundan **الواو** **ياء**ya dönüştürüldü.

خصي: **الخِصاءُ**: binek hayvanını ve koyunu **تَخِصيَ** etmen, **خِصاءً**; uzatılmıştır; çünkü o, **عثارٍ** ve **نفار** gibi bir ayıptır; dedi ki:
خُصِيَ الفرزدق والخِصاءُ مذلةٌ		يرجو مخاطرة القروم البـزلِ
Ve oruç **خِصاءٌ**dur.
Ve **الخُصْيَةُ**, tekil kaldığı müddetçe müennes yapılır; ikilediklerinde müzekker yaptılar; dedi ki:
كأن **خُصْيَيْهِ** من التدلدلِ
ظَرُف عجوزٍ فيه كالتهدلِ ويروي: "ظرفُ عجوزٍ فيه ثنتا حنظلِ"

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: خصى

الخُصْيةُ: واحدة الخُصى، وكذلك الخِصْيَةُ بالكسر. وقال أبو عمرو: الخُصْيَتانِ: البيضتان. والخُصْيَتانِ: الجلدتانِ اللتان فيهما البيضتان. الأموي: الخُصْيَةُ: البيضة. والجمع خُصىً، فإذا ثنّيت قلت خُصْيانِ ولم تلحقه التاء. وخَصَيْتُ الفحل خِصاءً ممدودٌ، إذا سللتَ خُصْيَيْهِ. يقال: برئتُ إليك من الخِصاءِ. والرجل خَصيٌّ، والجمع خِصْيانٌ وخِصْيَةٌ. وموضع القطع مَخْصيٌّ.

##### Türkçe

**الخُصْيةُ**: **الخُصى**’nın bir tanesi; aynı şekilde kesre ile **الخِصْيَةُ** de (böyledir). Ebû Amr dedi: **الخُصْيَتانِ**: iki yumurtadır. Ve **الخُصْيَتانِ**: içinde iki yumurta bulunan iki deridir. el-Emevî: **الخُصْيَةُ**: yumurtadır. Çoğulu **خُصىً**’dır; ikil yaptığında **خُصْيانِ** dersin ve ona **التاء** eklenmez. **خَصَيْتُ** aygırı **خِصاءً** (medli) (olarak), eğer onun **خُصْيَيْهِ**’ni çekip çıkardıysan. Denilir: **برئتُ** sana karşı **الخِصاءِ**’dan beri oldum. Adam **خَصيٌّ**’dir; çoğulu **خِصْيانٌ** ve **خِصْيَةٌ**’dir. Kesme yeri **مَخْصيٌّ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: خصى

باب الخاء والصَاد
خاص ، صاخ ، خصى ، صخى ، خوص : مستعملة .
خوص : قال الليث : الْخُوصُ : ورَقُ المُقْلِ
والنَّخْل ونحْوِهِما .
تقول : أُخْوَصَتِ الْخَوْصة ، وأُخوَصَتِ
الشَّجَرَة .
والْخَوَّاصُ : الذي يُعَالِجُ بالْخُوصِ
أشْيَاءَ . . والْخِيَاصَةُ عَملُه .
أبو عبيدٍ _ عن أبي عمرٍ و _ : أَمْصَخَ
الثُّمَامُ : خرجَتْ أَمَاصِيخُهُ .
وأَحْجَنَ : خَرَجَتْ حُجْنَتُهُ _ وكلاهما
خُوصُ الثُّمَامِ .
وقال أبو عَمْرٍ و : إذا مُطِرَ الْعَرْفَجُ فَلاَن
عودُه قيل : ثَقَبَ عُودُهُ .
فإذا اسْوَدَّ شيئاً قليلاً قيل : قد قَمِلَ .
فإذا ازدادَ قليلاً قَليلاً قيل : قد ارْقَاطَّ .
فإذا ازداد قليلاً آخَرَ قيل : قد أَدْبَى .
وهو _ حينئذٍ _ يصلُحُ أن يُؤكلَ .
فإذا تمَّتْ خُوصَتُهُ قيل : قد أَخْوَصَ .
قلتُ : كأنَّ أبا عمرٍ و قد شاهَد الْعَرْفَجَ
والثُّمَامَ حين تحَوَّلاَ من حال إلى حال .
وما تعرفُ العرب منهما إلا ما وَصَفه .
وقال الليثُ : الْخَوَصُ : ضِيقُ العَيْنِ
وصغَرُها وغُؤُورُها .
والْفِعْلُ من ذلك : خَوِصَ يَخْوَصُ .
والنَّعْتُ : أَخْوَصُ وَخَوْصاء .
والإنسانُ يُخَاوِصَ ، ويَتَخَاوَصُ في نَظَرِهِ _
إذا غَضَّ من بَصَرِه شيئاً .
وهو في ذلك يُحَدِّقُ النظرَ ، كأنه يُقَوِّمُ
قِدْحاً .
وكذلك _ إذا نَظَرَ إلى عَيْنِ الشمس . .
غَمَّضَ عَيْنَيْه مَتَخاوِصاً .
وأنشد :
يَوْماً تَرَى حِرْباءَهُ مُخَاوِصا
والظَّهِيرَةُ الْخَوْصاءُ : أشدُّ الظَّهائِرِ حَرّاً ،
لا تَسْتَطيع أن تُحِدَّ طَرْفَكَ إلا مَتَخَاوصاً .
وأنشد :
حِينَ لاحَ الظّهِيرَةُ الْخَوْصاءُ
قلتُ : كلُّ ما قاله الليثُ في الخَوَصِ فهو
صَحِيحٌ ، غيْرَ ما قال في الْخَوَصِ أَنَّهُ ضِيقُ
العَين فإنه خَطَأ ، لأنّ العربَ إذا أرادوا
ضِيقَها قالوا : هو الْحَوَصُ _ بالحاء .
قال ذلك الفرَّاءُ وغيرُه .
ورجلٌ أحْوَصُ ، وامرأةٌ حَوْصاءُ _ إذا كانا
ضَيِّقَي الْعَيْنِ .
فإذا أَرَادُوا غُؤورَ العَين فهو الخَوَصُ _
بالْخَاء معجمةً من فوقُ _ .
يقال : خَوِصَتْ عينُه تخْوَصُ خَوَصاً _ إذا
غارَتْ .
وروَى أبوعبيدٍ _ عن أصحابه _ :
خَوِصَتْ عَيْنُهُ ، ودنَّقَتْ ، وقَدَّحَتْ _ إذا
غارَتْ .
وقال أبو عُبَيْدٍ ، قال أبو زَيْدٍ _ في
النَّعْجَةِ _ : إذا اسْوَدَّتْ إحدى عَيْنَيْها
وابيضَّتِ الأخرى فهي خَوْصَاءُ .
وقد خَوِصَتْ خَوَصاً ، واخوَاصَّتِ
اخْوِيصَاصاً .
وفي الحديث : ) ( مَثَلُ المَرْأَةِ الصَّالِحَةِ مَثَلُ
التَّاجِ الْمُخَوَّصِ بالذّهَبِ ، وَمَثَلُ المرأة
السُّوء كالْحِمْل الثَّقِيلِ عَلَى الشّيْخِ الكَبيرِ ) ( .
وتخْوِيصُ التاج : مأخوذٌ من خُوصِ
النَّخل . . يُجْعَلُ له صَفائِحُ من الذهب عَلَى
قَدْرِ عِرَضِ الْخُوص .
أبو العبّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
خَوَّصَ الرجل _ إذا ابتدأَ بإكْرَامِ الكِرَامِ ثم
اللِّئامِ .
وأنشد :
يَا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ
_ أي : ابْتَدِئَا بكِرَامِ الإبِلِ فاسقِيَاها فإنْ
نَقصَ الماءُ كان على شِرَارِها .
وأخبرني المنذريُّ _ عن ثعلَبٍ عن ابن
الأعرابيِّ _ قال :
ويقال : خَصَّفَهُ الشَّيْبُ وخَوَّصَهُ وأَوْشَمَ
فيه . . بمعْنًى واحدٍ .
وقال غيرُه : خَوَّصَهُ الشَّيْبُ وخَوَّصَ فيه إذا
بَدَأَ فيه .
وقال الأخْطَلُ :
زَوْجَةُ أَشْمَطَ مَرْهُوبٍ بَوَادِرُهُ
قدْ كانَ في رَأْسِهِ التخْوِيضُ والنزَعُ
وسمعت أَرْبابَ النَّعَم يقولون للرّعْيانِ يَوْمَ
الوِرْدِ _ إذا أوردوا الإبل _ والساقِيان
يُجِيلاَنِ الدِّلاَءَ في الحوض حتى فاضَ _ :
ألا وخَوِّصُوها أَرْسَالاً . ولا تُورِدُوها جملةً
فَتَباكَّ عَلَى الْحَوْضِ وتَهْدِمُ أَعْضادَه فيَثْنُونها
على مَدَى غَلْوَةٍ ؛ ويُرْسِلُون منها ذَوْداً بعد
ذَوْدٍ ؛ فيكونُ ذلك أَرْوَى للنَّعَم وأَهْوَنَ على
السُّقاةِ .
ومنه قولُ الراجز :
يَا صاحِبَيَّ خَوِّصا بالأرْسَالْ
وقال آخر :
يَا صاحِبيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ
ويقال : إنَّ فلاناً لَيُخَوِّصُ من ماله _ إذا
كان يُعْطِي الشيءَ الْمُقَارِبَ .
وكلُّ هذا مأخوذ من تَخْوِيصِ الشَّجر _ إذا
أَوْرَقَ قليلاً قليلاً .
ويقال : نِلْتُ من فلان خَوْصاً خَائِصاً
وخَيْصاً خَائصاً _ إذا نِلْتُ منه شيئاً يَسِيراً .
ومنه قول الأَعْشى :
لَقَدْ نَالَ خَيْصاً مِنْ عُفَيْرَةَ خَائِصَا
وقَارَةٌ خَوْصَاءُ : مرتَفِعَةٌ طويلةٌ .
وقال الشاعر :
رُباً بَيْنَ نِيقَيْ صَفْصَفٍ وَرَتَائج
بِخَوْصاءَ مِنْ زَلاَّءَ ذَاتِ لُصُوبِ
وقال ابن الأعرابي :
الْخَيْصاءُ _ من المِعْزَى _ : التي أَحَدُ قَرْنَيْهَا
مُنْتَصِبٌ ، والآخرُ لاصقٌ برأسها .
والْخَيْصَاءُ _ أيضاً _ : العَطِيَّة التَّافِهَة .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ خَاوَصْتُهُ الْبَيْعَ
مُخَاوَصَةً _ إذا عارَضْتُهُ البيعَ .
وقال ابنُ شُمَيل : يقال : هذه أرضٌ
ما تُمْسِكُ خُوصَتُهَا الطائِرَ _ أي : رَطْبُ
الشجر . . إذا وقع عليه الطائرُ مال به عُودُه
من رُطوبته ونَعْمَتِهِ .
وقال النَّضْرُ : الْخَوْصاءُ من الرِّياح :
الْحَارَّةُ . . يَكْسِرُ الإنسانُ عَيْنَه من حَرِّها
ويَتَخَاوَصُ لها .
والعرب تقول : طَلَعَتِ الْجَوْزَاءُ . . وهبَّتِ
الْخَوْصَاءُ .
وقال غيرُه : بئرٌ خَوْصاءُ : بعيدَةُ القَعْرِ
لا يُرْوِي ماؤُها المالَ .
وأنشد :
وَمَنْهَلِ أَخْوَصَ طَامٍ خَالي
قلتُ : والْخُوصَةُ : خُوصَةُ النَّخْلِ والْمُقْلِ .
وللعَرْفَجِ والثُّمَام . . خُوصَةٌ أيضاً .
وأما البُقُولُ التي يتناثَرُ وَرَقُها _ وقْتَ
الهيْجِ _ فلا خوصَةَ لها .
وخُوصَةُ العَرْفَجِ والثُّمَامِ . . تَبْقَيَان صُلْبَتَيْنِ
في شجرتهما .
خصى : قال الليث : الْخِصاءُ : أن تَخْصِيَ
الشَّاةَ أو الدَّابَّةَ خِصَاءً _ ممدودٌ . . لأنَّه
عيبٌ ، والعُيُوبُ تجيءُ عَلَى ( فِعَالٍ ) مِثْلُ
الِعثَارِ والنِّفَارِ والعِضَادِ . . وما أشْبهها .
وفي أمثال العرب : ) ( هُوَ كَخَاصِي الْعَيْرِ ) ( .
يقال ذلك : للذي لا حياء له ، ولا مروءة .
وفي بعض الأخبار : ( الصَّوْمُ خِصَاءٌ ) .
وبعضُهم يَروِيه ( الصَّوْمُ وِجَاءٌ ) .
والمعنيان متقاربان .
والْخَصْيَةُ تُؤَنَّثُ _ إذا أُفْرِدَت فإِذا ثَنَّوْا . .
ذَكَّرُوا وأَنَّثُوا وأنشد الفراء :
كَأَنَّ خُصَيَيْهِ مِنَ التّدَلْدُلِ
ظَرْفُ عَجُوزٍ فيه ثِنْتَا حَنْظَلِ
ومن العرب مَنْ يَقُولُ : الْخُصْيَتَانِ .
وقال ابن السكيت : تقول : ما أَعْظَمَ
خُصْيَيْهِ وخُصْيَتَيْهِ _ ولا تُكْسَرُ الخَاءُ .
قال : وقال أبو عَمْرٍ و : الْخُصْيَتَانِ :
البَيْضَتَانِ . والْخُصْيان : الْجِلْدَتان اللَّتان
فيهما البيضتان . وقال ابن السكيت :
يقال : خِصْيَةٌ وخُصْيَةٌ . قال : وقال أبو
عبيدة : يقال : ( خُصْيَةٌ ) ولم نَسْمَع
) ( خِصْيَةٌ ) ( .
قال : ولم يُقَلْ : ( خُصْيٌ ) . . للواحد .
قال : ويقال : خُصْيَان في التَّثنية .
وقال غيرُه :
يقال لجمعِ الْخَصِيِّ : خِصْيَةٌ وخِصْيانٌ .
صيخ : قال الليث : الصَّاخَةُ _ خفيفٌ _ : وَرَمٌ
في العَظْم من كَدْمَةٍ أو صَدْمة . يبقى أَثَرُها
كالْمَشَش .
وثلاثُ صاخَاتٍ ، والجميعُ : الصَّاخُ ،
وأنشد :
بِلَحْيَيْهِ صَاخٌ مِنْ صِدَامِ الْحَوافِرِ
وقال أبو عُبيدٍ :
أَصَاخَ الرجلُ يُصِيخ إصاخةً _ إذا استمع
وأنصتَ لصوتٍ .
وأنشد قولَ أبي دُوَادٍ :
ويُصِيخُ أحياناً كما اسْتَمَعَ
المُضِلُّ لصوْتِ ناشِد
صخى : قال الليثُ : صَخِيَ الثَّوْبُ يَصْخَى
صَخًى _ إذا اتَّسَخ ودَرِنَ .
وهو صَخٍ . . والاسمُ : الصَّخاوَةُ .
وربما جَعِلَتْ الواوُ ياءً ، لأنه بُنِيَ عَلَى
) ( فَعِلَ يَفْعَل ) ( .
قُلتُ : لمْ أَسْمَعْه إلإّ لِلَّيْثِ .

##### Türkçe

باب **الخاء** والصَاد
**خاص** ، **صاخ** ، **خصى** ، **صخى** ، **خوص** : kullanımdadır.

**خوص** : **الليث** dedi: **الْخُوصُ**: **المُقْلِ**’in yaprağıdır;
ve **النَّخْل** ve ikisi gibileri.

Dersin ki: **أُخْوَصَتِ الْخَوْصة** , ve **أُخوَصَتِ الشَّجَرَة**.

Ve **الْخَوَّاصُ**: **الْخُوصِ** ile şeyleri işleyen kimsedir. . . ve **الْخِيَاصَةُ** onun işidir.

**أبو عبيدٍ** _ **أبي عمرٍ و**’dan ve _ : **أَمْصَخَ الثُّمَامُ**: onun **أَمَاصِيخُهُ** çıktı.
Ve **أَحْجَنَ**: onun **حُجْنَتُهُ** çıktı _ ve ikisi de
**خُوصُ الثُّمَامِ**’dır.

Ve **أبو عَمْرٍ و** dedi: **الْعَرْفَجُ** yağmur gördüğünde, onun dalı yumuşarsa denir ki: **ثَقَبَ عُودُهُ**.
Sonra az bir şey karardığında denir ki: **قد قَمِلَ**.
Sonra az az arttığında denir ki: **قد ارْقَاطَّ**.
Sonra biraz daha arttığında denir ki: **قد أَدْبَى**.
Ve o _ o vakit _ yenmeye elverişli olur.
Sonra onun **خُوصَتُهُ** tamam olduğunda denir ki: **قد أَخْوَصَ**.

Dedim: sanki **أبا عمرٍ و** **الْعَرْفَجَ**’i
ve **الثُّمَامَ**’ı, bir hâlden bir hâle dönüştükleri sırada görmüştür.
Ve Araplar, ikisinden onun vasfettiğinden başka bir şey bilmezler.

Ve **الليثُ** dedi: **الْخَوَصُ**: gözün darlığı,
küçüklüğü ve çöküklüğüdür.
Ve bunun fiili: **خَوِصَ يَخْوَصُ**.
Ve sıfat: **أَخْوَصُ** ve **خَوْصاء**.
Ve insan, bakışında _ görüşünden biraz kısmışsa _ **يُخَاوِصَ** eder ve **يَتَخَاوَصُ** eder.
Ve o hâlde bakışı diker; sanki
bir **قِدْحاً** doğrultuyormuş gibidir.
Ve yine _ güneşin gözüne baktığında . .
iki gözünü kısar, **مَتَخاوِصاً** olarak.

Ve inşad etti:
يَوْماً تَرَى حِرْباءَهُ مُخَاوِصا

Ve **الظَّهِيرَةُ الْخَوْصاءُ**: öğlelerin en şiddetli sıcağıdır;
**مَتَخَاوصاً** olmaksızın bakışını keskinleştirmeye güç yetiremezsin.

Ve inşad etti:
حِينَ لاحَ الظّهِيرَةُ الْخَوْصاءُ

Dedim: **الليثُ**’in **الخَوَصِ** hakkında söylediği her şey
doğrudur; ancak **الْخَوَصِ**’un gözün darlığı olduğunu söylemesi hariç; çünkü bu hatadır. Zira Araplar, onun darlığını istediklerinde: **الْحَوَصُ** derler _ **الحاء** ile.
Bunu **الفرَّاءُ** ve başkası söylemiştir.
Ve bir erkek **أحْوَصُ**, bir kadın **حَوْصاءُ** _ ikisi de
gözü dar ise.

Gözün çöküklüğünü istediklerinde ise o **الخَوَصُ**’tur _
**بالْخَاء معجمةً من فوقُ** ile.
Denir ki: **خَوِصَتْ عينُه تخْوَصُ خَوَصاً** _ çökünce.

Ve **أبوعبيدٍ** _ ashabından _ rivayet etti:
**خَوِصَتْ عَيْنُهُ** , ve **دنَّقَتْ** , ve **قَدَّحَتْ** _ çökünce.

Ve **أبو عُبَيْدٍ** dedi, **أبو زَيْدٍ** dedi _
**النَّعْجَةِ** hakkında _: iki gözünden biri kararıp
öteki beyazladığında o **خَوْصَاءُ**’dır.
Ve **خَوِصَتْ خَوَصاً** olmuştur, ve **اخوَاصَّتِ اخْوِيصَاصاً**.

Ve hadiste: ) ( **مَثَلُ المَرْأَةِ الصَّالِحَةِ مَثَلُ التَّاجِ الْمُخَوَّصِ بالذّهَبِ ، وَمَثَلُ المرأة السُّوء كالْحِمْل الثَّقِيلِ عَلَى الشّيْخِ الكَبيرِ** ) ( .

Ve tacın **تخْوِيصُ**’u: **خُوصِ النَّخل**’den alınmıştır. . ona,
**الْخُوص**’un eni ölçüsünce altından levhalar yapılır.

**أبو العبّاس** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _ dedi:
**خَوَّصَ الرجل** _ kerem sahiplerini ikramla başlayıp sonra
alçakları (ikramla) (devam) edince.

Ve inşad etti:
يَا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ
_ yani: develerin keremlileriyle başlayın da onları sulayın; su eksilirse, onların kötülerine kalır.

Ve bana **المنذريُّ** haber verdi _ **ثعلَبٍ**’den, **ابن الأعرابيِّ**’den _ dedi:
Ve denir: **خَصَّفَهُ الشَّيْبُ** ve **خَوَّصَهُ** ve **أَوْشَمَ فيه** . . tek bir anlamla.

Ve başkası dedi: **خَوَّصَهُ الشَّيْبُ** ve **خَوَّصَ فيه**: onda başlayınca.

Ve **الأخْطَلُ** dedi:
زَوْجَةُ أَشْمَطَ مَرْهُوبٍ بَوَادِرُهُ
قدْ كانَ في رَأْسِهِ التخْوِيضُ والنزَعُ

Ve ben, hayvan sahiplerinin, çobanlara, suya varma gününde _ develeri suya getirdiklerinde _ ve iki sucu kovayı havuzda döndürüp taşırıncaya kadar:
Dikkat edin, onları **أَرْسَالاً** olarak **خَوِّصُوها**. Ve onları topluca suya getirmeyin ki havuzun üzerine üşüşüp onun yanlarını yıkmasın; sonra onları bir ok atımı mesafesi kadar geri çevirirler; ve onlardan sürü sürü salarlar; böylece bu, hayvanlara daha çok kandırıcı ve suculara daha hafif olur.

Ve ondan, recezin sözü:
يَا صاحِبَيَّ خَوِّصا بالأرْسَالْ

Ve bir başkası:
يَا صاحِبيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ

Ve denir: falan, malından **لَيُخَوِّصُ** eder _
yakın (az) şeyi veriyor ise.

Ve bütün bu, ağacın **تَخْوِيصِ**’undan alınmıştır _
az az yapraklanınca.

Ve denir: falandan **خَوْصاً خَائِصاً**
ve **خَيْصاً خَائصاً** elde ettim _ ondan az bir şey elde ettiğimde.

Ve ondan **الأَعْشى**’nın sözü:
لَقَدْ نَالَ خَيْصاً مِنْ عُفَيْرَةَ خَائِصَا

Ve **قَارَةٌ خَوْصَاءُ**: yüksek, uzun (olan).

Ve şair dedi:
رُباً بَيْنَ نِيقَيْ صَفْصَفٍ وَرَتَائج
بِخَوْصاءَ مِنْ زَلاَّءَ ذَاتِ لُصُوبِ

Ve **ابن الأعرابي** dedi:
**الْخَيْصاءُ** _ keçiden _: iki boynuzundan
biri dik, öteki başına yapışık olan.
Ve **الْخَيْصَاءُ** _ ayrıca _: değersiz bağış.

**أبو عبيد** _ **أبي زيد**’den _: **خَاوَصْتُهُ الْبَيْعَ مُخَاوَصَةً** _ ona satışı karşılıklandırdığımda.

Ve **ابنُ شُمَيل** dedi: denir: bu bir yerdir ki
onun **خُوصَتُهَا** kuşu tutmaz _ yani: ağacın tazeliği . . kuş onun üzerine konduğunda, dalı onun ıslaklığından ve yumuşaklığından dolayı eğilir.

Ve **النَّضْرُ** dedi: rüzgârlardan **الْخَوْصاءُ**:
sıcak olanıdır. . insan, onun sıcağından gözünü kırar
ve ona karşı **يَتَخَاوَصُ** eder.
Ve Araplar der: **طَلَعَتِ الْجَوْزَاءُ** . . ve **هبَّتِ الْخَوْصَاءُ**.

Ve başkası dedi: **بئرٌ خَوْصاءُ**: dibi uzak (derin) olan;
suyu malı kandırmaz.

Ve inşad etti:
وَمَنْهَلِ أَخْوَصَ طَامٍ خَالي

Dedim: ve **الْخُوصَةُ**: **خُوصَةُ النَّخْلِ** ve **الْمُقْلِ**’dir.
Ve **للعَرْفَجِ** ve **الثُّمَام**’ın da . . bir **خُوصَةٌ**’si vardır.
Ama yaprağı _ kuruma vaktinde _ dökülen otların, **خوصَة**’si yoktur.
Ve **خُوصَةُ العَرْفَجِ** ve **الثُّمَامِ** . . kendi ağaçlarında iki sert olarak kalırlar.

**خصى** : **الليث** dedi: **الْخِصاءُ**: koyunu veya biniti **خِصَاءً** ile hadım etmendir _ uzatılmıştır . . çünkü o bir ayıptır; ayıplar **( فِعَالٍ )** üzere gelir; **الِعثَارِ** ve **النِّفَارِ** ve **العِضَادِ** . . ve benzerleri gibi.

Arapların darbımesellerinde: ) ( **هُوَ كَخَاصِي الْعَيْرِ** ) ( .
Bu, hayâsı olmayan ve mürüvveti olmayan kimse için söylenir.

Ve bazı haberlerde: ( **الصَّوْمُ خِصَاءٌ** ).
Bazıları onu ( **الصَّوْمُ وِجَاءٌ** ) diye rivayet eder.
İki anlam birbirine yakındır.

Ve **الْخَصْيَةُ** müennestir _ tekil kılındığında; iki yaptıklarında . .
müzekker de yaparlar, müennes de; ve **الفراء** inşad etti:
كَأَنَّ خُصَيَيْهِ مِنَ التّدَلْدُلِ
ظَرْفُ عَجُوزٍ فيه ثِنْتَا حَنْظَلِ

Ve Araplardan, **الْخُصْيَتَانِ** diyen vardır.

Ve **ابن السكيت** dedi: dersin ki: **ما أَعْظَمَ خُصْيَيْهِ** ve **خُصْيَتَيْهِ** _ ve **الخَاءُ** kesrelenmez.
Dedi: ve **أبو عَمْرٍ و** dedi: **الْخُصْيَتَانِ**: iki yumurtadır. Ve **الْخُصْيان**: içinde iki yumurta bulunan iki deridir. Ve **ابن السكيت** dedi:
Denir: **خِصْيَةٌ** ve **خُصْيَةٌ**. Dedi: ve **أبو عبيدة** dedi: **( خُصْيَةٌ )** denir; **) ( خِصْيَةٌ ) (** işitmedik.
Dedi: tekil için **( خُصْيٌ )** denilmedi. .
Dedi: tesniyede **خُصْيَان** denir.

Ve başkası dedi:
**الْخَصِيِّ**’nin cem‘i için: **خِصْيَةٌ** ve **خِصْيانٌ** denir.

**صيخ** : **الليث** dedi: **الصَّاخَةُ** _ hafif _ : bir ezik veya çarpmadan kemikte olan şişliktir; onun izi **كالْمَشَش** gibi kalır.
Ve üç **صاخَاتٍ**; ve hepsi: **الصَّاخُ**;
ve inşad etti:
بِلَحْيَيْهِ صَاخٌ مِنْ صِدَامِ الْحَوافِرِ

Ve **أبو عُبيدٍ** dedi:
**أَصَاخَ الرجلُ يُصِيخ إصاخةً** _ bir sese kulak verip susup dinlediğinde.

Ve **أبي دُوَادٍ**’ın sözünü inşad etti:
ويُصِيخُ أحياناً كما اسْتَمَعَ
المُضِلُّ لصوْتِ ناشِد

**صخى** : **الليثُ** dedi: **صَخِيَ الثَّوْبُ يَصْخَى صَخًى** _ kirlendiğinde ve paslandığında.
Ve o **صَخٍ**’dır. . isim: **الصَّخاوَةُ**.
Ve bazen **الواوُ** **ياءً** yapılmıştır; çünkü o
**) ( فَعِلَ يَفْعَل ) (** üzerine bina edilmiştir.

Dedim: onu **اللَّيْثِ**’ten başkası için işitmedim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والصاد وما يثلثهما)
  (خصف)  الخاء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اجتماعِ شيءٍ إلى شيء. وهو مطّرِدٌ مستقيم. فالخَصْف خَصْفُ النَّعْل، وهو أن يُطَبَّق عليها مثلُها. والمِخْصَف: الإشْفَى والمِخْرزُ. قال الهذلي([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2])  يعني بِفراشِ العَزيزة عُشَّ العُقَاب.
  ومن الباب الاختصاف، وهو أن يأخذ العُرْيانُ على عَوْرته ورقاً عريضاً أو شيئاً نحْوَ ذلك يَسْتَتِرُ به. والخَصِيفة: اللَّبنُ الرائبُ يُصَبُّ عليه الحليب.
  ومن الباب، وإن كانا يخْتلفانِ في أنّ الأوّل جَمْعُ شيءٍ إلى شيء مطابقةً، والثاني جَمْعه إليه من غير مطابقة، قولُهم حَبْلٌ خَصِيفٌ: فيه سوادٌ وبياض. قال بعضُ أهلِ اللُّغة: كل ذي لونينِ مجتمعين فهو خَصِيفٌ. قال: وأكثر ذلك السَّوادُ والبياضُ . وفرس أَخْصَفُ، إذا ارتفَعَ البلَق من بطنه إلى جنْبَيه.
  ومن الباب الخَصَفةُ، وهي الجُلَّةُ من التَّمْرِ؛ وتكون مخصوفةً. قال:
  * تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ([3]) *
  ومن الذي شذَّ عن هذه الجملة قولُهم للنّاقة إذا وضعت حَمْلَها بعد تسعة أشهر: خَصَفَتْ تخْصِف خِصافاً؛ وهي خَصُوفٌ.
  (خصل)  الخاء والصاد واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القَطْعِ والقِطعةِ من الشَّيء، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً ومجازاً. فالخَصْل القَطْع. وسيف مِخْصَل: قطَّاع([4]). والخُصْلة من الشَّعَْر معروفة. والخَصِيلة: كلُّ لحمةٍ فيها عَصَبٌ. هذا هو الأصل.
  وممّا حُمِل عليه الخُصَل* أطراف الشّجرِ المتدلّيةُ. ومن هذا الباب الخَصْل في الرِّهان، وذلك أن تُحْرِزَه. والذي يحرزُه طائفةٌ من الشيء. ثمَّ قيل: في فلانٍ خَصْلةٌ حَسَنةٌ وسيِّئة. والأصل ما ذكرناه.
  (خصم)  الخاء والصاد والميم أصلان: أحدهما المنازعة، والثاني جانبُ وِعاءٍ.
  فالأوّل الخَصْمُ الذي يُخاصِم. والذّكرُ والأنثى فيه سواءٌ. والخِصام: مصدرُ خاصمتُه مُخاصَمةً وخِصاماً. وقد يجمع الجمعُ على خُصومٍ. قال:
  * وقد جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي([5]) *
  والأصل الثاني: الخُصْم جانب العِدْل الذي فيه العُرْوة. ويقال إنّ جانب كلِّ شيءٍ خُصْمٌ. وأخْصامُ العين: ما ضُمَّتْ عليه الأشفار. ويمكن أنْ يُجمَع بين الأصلين فيردَّ إلى معنىً واحد. وذلك أنّ جانِبَ العِدل مائلٌ إلى أحد الشقيْنِ، والخَصْم المنازِعُ في جانبٍ؛ فالأصل واحدٌ.
  (خصن)  الخاء والصاد والنون ليس أصلاً. وفيه كلمةٌ واحدة إن صَحَّت. قالوا: الخَصِين: الفأس الصَّغيرة.
   (خصي)  الخاء والصاد والحرف المعتل كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها إلاّ مجازاً، وهي قولُهم خَصَيتُ الفَحْل خَصْياً. و"برِئْتُ إليك من الخِصاء". ومعنى خَصَيْت فعلٌ مشتقٌّ من الخُصْي؛ وهو إيقاعٌ به، كما يقال ظَهَرْتُه وبطنته، إذا ضربتَ ظهْرَه وبطنَه. فكذلك خَصَيْته: نزعت خُصْيَيْه.
  (خصب)  الخاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو ضدُّ الجَدْب. مكانٌ مُخْصِبٌ: خَصِيبٌ. ومن الباب الخِصَاب: نَخْل الدَّقَل([6]).
  (خصر)  الخاء والصاد والراء أصلان: أحدهما البَرْد، والآخر وسَط الشَّيء.
  فالأوّل قولُهم خَصِر الإنسانُ يَخْصَر خَصَراً، إذا آلَمهُ البَرد في أطرافه. وخَصِر يومنا خَصراً، أي اشتدَّ برْدُه. ويومٌ خَصِرٌ. قال حسان:
رُبَّ خالٍ لِيَ لو أبْصَرْتِهِ *** سَبِطِ المِشيْةِ في اليومِ الخَصِرْ([7])  وأمَّا الآخَر فالخَصْر خَصْرِ الإنسانِ وغيره، وهو وَسَطُه المستدِقُّ فوق الورِكين. والمُخَصَّر: الدقيق الخَصْر. ومنه النَّعلُ المُخَصَّرَة. وأما المِخْصَرَةُ فقضيبٌ أو عصا يكون مع الخاطب إذا تكلَّم؛ والجمعُ مَخاصر. قال:
  * إذا وصَلُوا أيمانَهُمْ بالمخاصرِ([8]) *
  وإنّما سُمِّيت بذلك لأنّها تُوازِي خَصْر الإنسان. والمخَاصَرة: أن يأخذ الرجل [بيَدِ آخرَ([9])] ويتماشَيانِ ويَدُ كلِّ واحدٍ منهما عندَ خَصْرِ صاحبِه. قال:
ثُمَّ خاصَرْتُها إلى القبَّة الخَضْـ *** ـرَاءِ تمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ([10])  وخَصْر الرّمْل: وسَطَه. قال:
أَخَذْنَ خُصُورَ الرّمْلِ ثمَّ جَزَعْنَه *** على كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشيبٍ وَمُفْأَمِ([11])  والاختصار في الكلام: تَرْكُ فُضولِه واستيجاز معانيه. وكان بعضُ أهل اللغة يقول الاختصار أخْذُ أوساط الكلامِ وتَرْكُ شُعَبِه. ويقال إنّ المخاصرةَ في الطَّريق كالمخَازَمَة([12]). وقد ذُكِر. والله أعلم.
---------------------------------------------------------------
([1]) هو أبو كبير الهذلي، من قصيدة لـه في ديوان الهذليين 64 نسخة الشنقيطي. والبيت منسوب إليه في اللسان (روث، عزز، خصف).
([2]) الروثة: المنقار. وفي الأصل: "لوثة"، صوابه من المصادر المتقدمة.
([3]) عجز بيت للأخطل في ديوانه 131 واللسان (خصف). وصدره:
* فطاروا شقاف الأنثيين فعامر *
([4]) في اللسان أنه لغة في "المقصل". فهو من باب الإبدال.
([5]) قطعة من بيت للبيد  في اللسان (جنف). وهو بتمامه:
إني امرؤ منعت أرومة عامر *** ضيمي وقد جنفت عليّ خصومي([6]) الخصاب: جمع خصبة، بالفتح. والدقل؛ بالتحريك: ضرب من التمر رديء.
([7]) ديوان حسان 205 واللسان (خصر). وقبله:
سألت حسان من أخواله *** إنما يسأل بالشيء الغمرقلت أخوالي بنو كعب إذا *** أسلم الأبطال عورات الدبر([8]) صدره كما في اللسان (حصر):
* يكاد يزيل الأرض وقع خطابهم *
    وجاء في شعر صفوان الأنصاري في البيان والتبيين (1: 38):
ولا الناطق النخار والشيخ دغفل *** إذا وصلوا أيمانهم بالمخاصر([9]) التكملة من المجمل واللسان.
([10]) لأبي دهبل الجمحى، كما في اللسان (خصر) والأغاني (6: 157). ويروى لعبد الرحمن بن حسان.
([11]) أنشد صدره في المجمل واللسان. ولعله رواية في بيت معلقة زهير:
ظهرن من السوبان ثم جزعنه *** على كل قيني قشيب ومفأم([12]) المخازمة، بالخاء المعجمة والزاي. وفي الأصل: "كالمخارمة"، وفي المجمل: " كالمخادمة"، صوابهما في اللسان (خزم).
ـ

##### Türkçe

(خاء, صاد ve bunların üçlenenleri babı)
  (خصف)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeye toplanmasına delâlet eder. Ve o, düzenli, dosdoğrudur. Şu hâlde **الخَصْف**: **خَصْفُ النَّعْل**’dır; o da, onun üzerine onun benzerinin kaplanmasıdır. Ve **المِخْصَف**: **الإشْفَى** ve **المِخْرزُ**’dür. Hüzeli dedi ki:
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ  **فِراشِ العَزيزة** ile **عُشَّ العُقَاب**’ı kastediyor.
  Ve babdandır **الاختصاف**; o da, çıplağın avretinin üzerine geniş bir yaprak yahut buna benzer bir şeyi alıp onunla örtünmesidir. Ve **الخَصِيفة**: üzerine süt dökülen ekşimiş süttür.
  Ve babdandır—her ne kadar ikisi, birincinin bir şeyi bir şeye uygun düşürerek toplaması, ikincinin ise onu ona uygun düşürmeksizin toplaması bakımından farklı olsalar da—onların “**حَبْلٌ خَصِيفٌ**” sözleri: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Dil ehlinden bazısı dedi ki: Birleşmiş iki renk sahibi olan her şey **خَصِيفٌ**’tir. Dedi ki: Bunun çoğu siyahlık ve beyazlıktır. Ve **فَرَسٌ أَخْصَفُ**: karnından yanlarına doğru **البَلَق** yükseldiği zaman.
  Ve babdandır **الخَصَفةُ**; o, hurmadan **الجُلَّةُ**’dir; ve **مخصوفةً** olur. Dedi ki:
  * تَبِيعُ بَنِيهَا بالخِصافِ وبالتَّمْرِ *
  Ve bu cümleden şâz olan şeydendir: onların, dokuz aydan sonra yükünü koyduğunda dişi deve için “**خَصَفَتْ** **تخْصِف** **خِصافاً**” demeleri; ve o, **خَصُوفٌ**’tur.
  (خصل)  **الخاء** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir asıldır; kesmeye ve şeyden bir parçaya delâlet eder; sonra benzetme ve mecaz olarak onun üzerine taşınır. Şu hâlde **الخَصْل**: kesmedir. Ve **سيفٌ مِخْصَل**: kesicidir. Ve **الخُصْلة** saçtan, bilinen (tutam)dır. Ve **الخَصِيلة**: içinde sinir bulunan her ettir. Asıl budur.
  Ve onun üzerine taşınan şeylerdendir: **الخُصَل**; sarkan ağaç uçlarıdır. Ve bu babdandır **الخَصْل** rehin (bahis)te; bu da, onu elde etmendir. Ve onu elde eden, şeyden bir taifedir. Sonra denildi: filânda iyi bir **خَصْلةٌ** ve kötü (bir **خَصْلةٌ**) vardır. Asıl, zikrettiğimizdir.
  (خصم)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الميم** iki asıldır: birincisi çekişme; ikincisi bir kabın yanı.
  Birincisi: çekişen kimse olan **الخَصْمُ**’dur. Erkek ve dişi onda eşittir. Ve **الخِصام**: “**خاصمتُه**”nun masdarıdır: **مُخاصَمةً** ve **خِصاماً**. Cem‘, bazen **خُصومٍ** üzerine toplanır. Dedi ki:
  * وقد جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي *
  İkinci asıl: **الخُصْم**; içinde halka bulunan yük heybesinin yanıdır. Ve denilir ki: her şeyin yanı **خُصْمٌ**’dur. Ve **أخْصامُ العين**: kirpiklerin üzerine toplandığı şeydir. Ve iki asıl, bir mânaya döndürülerek birleştirilebilir. Bu da şudur: yük heybesinin yanı iki taraftan birine meyillidir; ve çekişen **الخَصْم** bir yandadır; şu hâlde asıl birdir.
  (خصن)  **الخاء** ve **الصاد** ve **النون** asıl değildir. Ve onda—sahih olursa—tek bir kelime vardır. Dediler ki: **الخَصِين** küçük baltadır.
   (خصي)  **الخاء** ve **الصاد** ve illetli harf tek bir kelimedir; ancak mecaz olarak ona kıyas edilir; o da onların “**خَصَيتُ الفَحْل خَصْياً**” sözüdür. Ve “**برِئْتُ إليك من الخِصاء**”. Ve **خَصَيْت**’in mânası: **الخُصْي**’den türemiş bir fiildir; o da, onunla (ona) bir etki yapmadır; nitekim “**ظَهَرْتُه**” ve “**بطنته**” denilir: sırtını ve karnını vurduğun zaman. İşte böylece **خَصَيْته**: iki **خُصْي**’sini çıkardın.
  (خصب)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da **الجَدْب**’in zıddıdır. **مكانٌ مُخْصِبٌ**: **خَصِيبٌ**’dir. Ve babdandır **الخِصَاب**: **نَخْل الدَّقَل**.
  (خصر)  **الخاء** ve **الصاد** ve **الراء** iki asıldır: birincisi soğuk; ikincisi şeyin ortası.
  Birincisi: onların “**خَصِر** insan **يَخْصَر خَصَراً**” sözleridir; uçlarında soğuk ona acı verdiği zaman. Ve “günümüz **خَصِر** oldu **خَصَراً**”: yani onun soğuğu şiddetlendi. Ve **يومٌ خَصِرٌ**. Hassân dedi ki:
رُبَّ خالٍ لِيَ لو أبْصَرْتِهِ *** سَبِطِ المِشيْةِ في اليومِ الخَصِرْ  Ama diğeri: **الخَصْر**; insanın ve başkasının **خَصْر**’ıdır; o, kalçaların üstünde incelen orta kısmıdır. Ve **المُخَصَّر**: ince **الخَصْر** sahibi olandır. Ve ondan: **النَّعلُ المُخَصَّرَة**. Ama **المِخْصَرَةُ**: konuştuğu zaman hatiple birlikte bulunan bir çubuk yahut asadır; çoğulu **مَخاصر**’dir. Dedi ki:
  * إذا وصَلُوا أيمانَهُمْ بالمخاصرِ *
  Ancak ona bu ad verilmiştir; çünkü o, insanın **خَصْر**’ına paralel olur. Ve **المخَاصَرة**: adamın başka birinin eliyle tutması ve ikisinin yürüyüşmesidir; ikisinden her birinin eli, arkadaşının **خَصْر**’ı yanındadır. Dedi ki:
ثُمَّ خاصَرْتُها إلى القبَّة الخَضْـ *** ـرَاءِ تمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ  Ve **خَصْر** kumun: onun ortasıdır. Dedi ki:
أَخَذْنَ خُصُورَ الرّمْلِ ثمَّ جَزَعْنَه *** على كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشيبٍ وَمُفْأَمِ  Ve sözde **الاختصار**: fazlalıklarını terk etmek ve mânalarını kısaltmaktır. Dil ehlinden bazısı, **الاختصار**’ın sözün ortalarını almak ve dallarını terk etmek olduğunu söylerdi. Ve denilir ki: yolda **المخاصرة**, **المخَازَمَة** gibidir. Zikredilmiştir. Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ص ي
قال النابغة في الخنسـاء‏:‏ إن لهـا أربـع خصـي‏.‏
و ‏"‏ برئـت إليـك مـن الخصـاء ‏"‏‏.‏
وجـاء كخاصـي العيـر أي مستحياً لم يقض حاجته‏.‏

##### Türkçe

خ ص ي
Nâbiğa, Hansâ hakkında dedi ki: “Şüphesiz onun dört **خصي**’si vardır.”
Ve: “Sana **الخصاء**’dan beri oldum.”
Ve “eşeğin **خاصي**’si gibi” geldi; yani utanmış olarak, ihtiyacını gidermemiş.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ص ي * * الخُصْيَةُ * واحدة * الخُصَى * وكذا * الخِصْيَةُ * بالكسر وقال أبو عبيد سمعته بالضم ولم أسمعه بالكسر وسمعت * خُصْيَاهُ * ولم يقولوا * خُصْيٌ * للواحد وقال أبو عمرو * الخُصْيَتَانِ * البيضتان و * الخُصيَانِ * الجلدتان اللتان فيهما البيضتان وقال الأموي الخصية البيضة فإذا ثنيت قلت خصيان ولم تلحقه التاء وكذا الألية إذا ثنيتها قلت أليان بغير تاء وهما نادران و * خَصَيْتُ * الفحل أخصيه و * خِصَاءً * بالكسر والمد إذا سللت خصييه والرجل * خَصِيٌّ * والجمع * خِصْيَانٌ * و * خِصْيَةٌ

##### Türkçe

* خ ص ي * **الخُصْيَةُ**: **الخُصَى**’nın bir tanesi; aynı şekilde **الخِصْيَةُ** (kesre ile). Ebû ʿUbeyd dedi: Onu damme ile işittim, kesre ile işitmedim; ve **خُصْيَاهُ**’yu işittim; tekil için **خُصْيٌ** demediler. Ebû ʿAmr dedi: **الخُصْيَتَانِ** iki yumurtadır; **الخُصيَانِ** ise, içinde iki yumurta bulunan iki deridir. el-Emevî dedi: **الخصية** yumurtadır; onu ikil yaptığında **خصيان** dersin ve ona **التاء** eklenmez; aynı şekilde **الألية**’yi ikil yaptığında, **تاء** olmaksızın **أليان** dersin; ikisi de nadirdir. Ve **خَصَيْتُ**: aygırı iğdiş ettim; onu iğdiş ederim; ve **خِصَاءً** (kesre ve med ile): iki yumurtasını çıkardığında. Adam **خَصِيٌّ**’dir; çoğulu **خِصْيَانٌ** ve **خِصْيَةٌ**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: خصى

خَصَاهُ
1 خَصَاهُ خص خصاه خصاة خصى خصية , (S, Mgh, Msb, K,) aor. يَخْصِيهِ, (JK, Mgh, Msb,) inf. n. خِصَآءٌ (JK, S, Mgh, Msb, K) and خَصَآءٌ, mentioned, by MF, from Expositions of the Fs, (TA,) and خَصْىٌ, agreeably with analogy, occurs in a trad. of Esh-Shaabee, though we have not heard it, (Mgh,) He drew forth, or extracted, his testicles; (S, Mgh, Msb, K;) [he gelded, or castrated, him;] namely, a stallion, (S,) a sheep or goat, or a horse or similar beast, (Lth, JK, TA,) and a man or boy, (TA,) or a slave. (Msb.) One says, بَرِئْتُ اـِلَيْكَ مِنَ الخِصَآءِ [I am irresponsible to thee for castration]. (S.) ― -b2- [Hence,] كَانَ جَوَادًا فَخُصِىَ [lit. He was a fleet and excellent horse, and he was gelded]; meaning (tropical:) he was rich, and he became poor. (TA.) ― -b3- The poets term satire, and the act of overcoming, خِصَآء: one of them says,
خَصَيْتُكَ يَا ابْنَ حَمْزَةَ بِالقَوَافِى
كَمَا يُخْصَى مِنَ الحَلَقِ الحِمَارُ
[(tropical:) I have emasculated thee, O son of Hamzeh, with rhymes, like as the he-ass is emasculated in consequence of the disease termed حَلَق; for which, it is asserted, (as is said in the TA, art. حلق,) there is no remedy but gelding]. (IB, TA.)

اخصى
4 اخصى أخص أخصى أخصي أخصيي اخصى اخصي خصى [as though meaning (assumed tropical:) He did away with that which rendered him like one emasculated; the ا, app., having a privative property;] (tropical:) he learned one science. (Sgh, K, TA.) ― -b2- The use of اـِخْصَآءٌ [its inf. n.] in the sense of خِصَآءٌ inf. n. of خَصَى is a mistake. (Mgh.)

اختصى
8 اختصى اختصى اختصي He castrated himself; or made himself a eunuch. (KL.)

خَصٍ
خَصٍ خص Having a complaint of his خُصَى [or testicles]. (K.)

خُصْىٌ
خُصْىٌ خص خصى خصي خصية خصيي ; and the dual خُصْيَانِ: see خُصْيَةٌ, in five places.

خِصْىٌ
خِصْىٌ خص خصى خصي خصية خصيي : see what next follows.

خُصْيَةٌ
خُصْيَةٌ خص خصي خصيه خصية A testicle; (El-Umawee, S;) sing. of خُصًى; (S, Mgh, Msb, K;) it is [one] of the organs of generation; (K;) well known; (Msb;) and ↓ خِصْيَةٌ signifies the same, (S, K,) and so does ↓ خُصْىٌ, (Msb, K,) and ↓ خِصْىٌ; (K;) and خُصْوَةٌ is a dial. var., occurring in a trad., but is extr.: (Sh, TA:) accord. to some, (Msb,) the sing. is خُصْيَةٌ [alone], (T, Msb,) of the fem. gender; (T, TA;) and the dual is ↓ خُصْيَانِ, (ElUmawee, T, S, Mgh, Msb, K,) of the masc. gender, (T, TA,) without ت, (El-Umawee, S, Mgh, Msb,) irreg., (El-Umawee, S, Msb,) like أَلْيَانِ dual of أَلْيَةٌ, (El-Umawee, S,) and خُصْيَتَانِ also, (T, Mgh, K,) this latter being sometimes used, (T, Mgh,) though rarely, (MF on the authority of the Expositions of the Fs,) both mentioned by ISh: (T, TA:) AO says, I have heard خُصْيَة, with damm, but I have not heard ↓ خِصْيَة, with kesr; and I have heard ↓ خُصْيَاهُ [as the dual], though they did not use ↓ خُصْىٌ as the sing.; (S;) IB, however, cites exs. of this last as a sing.: (TA:) AA says that الخُصْيَتَانِ signifies the two testicles; and ↓ اَخُصْيَانِ, the two skins [which compose the scrotum, i. e.,] in which are the two testicles; citing an ex. in which the latter dual is used in this sense; (S;) and ISk says the like; whereas IKoot makes الخُصْيَةُ to signify [the scrotum, i. e.] the skin containing the testicle. (Msb.) ― -b2- Also (tropical:) An earring (قُرْطٌ) in the ear: (JK, Sgh, K:) thus called by way of comparison: (TA:) pl. خُصًى. (JK.)

خِصْيَةٌ
خِصْيَةٌ خص خصي خصيه خصية : see the next preceding paragraph, in two places.

خَصِىٌّ
خَصِىٌّ خص خصى خصي خصية خصيي Whose testicles have been drawn forth, or extracted; (S, Mgh, Msb, K;) [gelded, or castrated; a eunuch;] applied to a sheep or goat, and a horse or similar beast, (TA,) and a man (S, TA) or boy, (TA,) or a slave; (Msb;) as also ↓ مَخْصِىٌّ: (K:) pl. خِصْيَانٌ (S, Mgh, K) and خِصْيَةٌ: (S, K:) in giving it the former pl., they liken it to a subst., like ظَلِيمٌ, of which the pl. is ظِلْمَانٌ: so says Sb; meaning that فِعْلَانٌ is generally the pl. of فَعِيلٌ as a subst. (TA.) One says also خَصِىٌّ نَصِىٌّ; using the latter word as an imitative sequent. (Lh, TA.) ― -b2- Also (tropical:) Poetry in which is no amatory effusion. (K, TA.)

خَاصٍ
خَاصٍ خاص [act. part. n. of 1]. They say, جَآءَ كَخَاصِى العَيْرِ [lit. He came like the gelder of the ass], meaning he came ashamed: (JK, and TA in art. جوج:) and also, disappointed, or unsuccessful. (TA in that art.)

مَخْصًى
مَخْصًى مخصى مخصي The place of cutting [or gelding or castration]. (S.)

مَخْصِىٌّ
مَخْصِىٌّ مخصى مخصي : see خَصِىٌّ.

##### Türkçe

خَصَاهُ
1 **خَصَاهُ** خص خصاه خصاة خصى خصية , (S, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **يَخْصِيهِ**, (JK, Mgh, Msb,) mastarı **خِصَآءٌ** (JK, S, Mgh, Msb, K) ve **خَصَآءٌ**, MF tarafından Fs’nin Şerhlerinden naklen zikredilmiştir, (TA,) ve **خَصْىٌ**, kıyasa uygun olarak, Eş-Şa‘bî’nin bir rivayetinde vârid olmuştur, hâlbuki biz onu işitmedik, (Mgh,) onun husyelerini çekip çıkardı, yahut çıkardı; (S, Mgh, Msb, K;) [onu iğdiş etti, yahut hadım etti;] yani bir aygırı, (S,) bir koyunu yahut keçiyi, yahut bir atı veya benzeri bir hayvanı, (Lth, JK, TA,) ve bir erkeği yahut çocuğu, (TA,) yahut bir köleyi. (Msb.) Şöyle denir: بَرِئْتُ اـِلَيْكَ مِنَ الخِصَآءِ [iğdiş etme hususunda sana karşı sorumluluktan beri oldum]. (S.) ― -b2- [Bundan dolayı,] كَانَ جَوَادًا فَخُصِىَ [lafzen: O çevik ve mükemmel bir attı ve iğdiş edildi]; mânâsı (mecazen:) zengindi, sonra fakir oldu. (TA.) ― -b3- Şairler hicvi ve galip gelme fiilini **خِصَآء** diye adlandırırlar: onlardan biri şöyle der,
خَصَيْتُكَ يَا ابْنَ حَمْزَةَ بِالقَوَافِى
كَمَا يُخْصَى مِنَ الحَلَقِ الحِمَارُ
[(mecazen:) Seni, ey Hamze’nin oğlu, kafiyelerle iğdiş ettim; tıpkı **حَلَق** denilen hastalık sebebiyle erkek eşeğin iğdiş edilmesi gibi; bunun için, (TA’da, madde حلق’da denildiği üzere,) iğdiş etmekten başka çare olmadığı iddia edilir]. (IB, TA.)

اخصى
4 **اخصى** أخص أخصى أخصي أخصيي اخصى اخصي خصى [sanki (varsayılan mecazî olarak) onu iğdiş edilmiş gibi kılan şeyi giderdi mânâsında; **ا**’nın, görünüşe göre, selb (giderme) özelliği vardır;] (mecazen:) bir ilim öğrendi. (Sgh, K, TA.) ― -b2- **اـِخْصَآءٌ** [onun mastarı]nın, **خَصَى**’nın mastarı olan **خِصَآءٌ** mânâsında kullanılması bir hatadır. (Mgh.)

اختصى
8 **اختصى** اختصى اختصي Kendi kendini hadım etti; yahut kendini hadım kıldı. (KL.)

خَصٍ
**خَصٍ** خص Husyeleri (**خُصَى**) hakkında bir şikâyeti olan. (K.)

خُصْىٌ
**خُصْىٌ** خص خصى خصي خصية خصيي ; ve tesniyesi **خُصْيَانِ**: **خُصْيَةٌ**’ye bak, beş yerde.

خِصْىٌ
**خِصْىٌ** خص خصى خصي خصية خصيي : aşağıda gelen şeye bak.

خُصْيَةٌ
**خُصْيَةٌ** خص خصي خصيه خصية Bir husye; (El-Umawee, S;) **خُصًى**’nın müfredi; (S, Mgh, Msb, K;) o, üreme organlarından biridir; (K;) mâlûmdur; (Msb;) ve ↓ **خِصْيَةٌ** de aynı mânâya gelir, (S, K,) ve ↓ **خُصْىٌ** da böyledir, (Msb, K,) ve ↓ **خِصْىٌ** da; (K;) ve **خُصْوَةٌ** bir lehçe varyantıdır, bir rivayette vârid olmuştur, fakat şâzdır: (Sh, TA:) bazılarına göre, (Msb,) müfred yalnız **خُصْيَةٌ**’dir, (T, Msb,) müennes cinstendir; (T, TA;) ve tesniye ↓ **خُصْيَانِ**’dır, (ElUmawee, T, S, Mgh, Msb, K,) müzekker cinstendir, (T, TA,) **ت** olmaksızın, (El-Umawee, S, Mgh, Msb,) kural dışı olarak, (El-Umawee, S, Msb,) **أَلْيَةٌ**’nin tesniyesi **أَلْيَانِ** gibi, (El-Umawee, S,) ve **خُصْيَتَانِ** da vardır, (T, Mgh, K,) bu sonuncusu bazen kullanılır, (T, Mgh,) fakat nadiren, (MF, Fs’nin Şerhlerine dayanarak,) ikisi de ISh tarafından zikredilmiştir: (T, TA:) AO der ki: **خُصْيَة**’yi damme ile işittim, fakat ↓ **خِصْيَة**’yi kesre ile işitmedim; ve ↓ **خُصْيَاهُ**’yu [tesniye olarak] işittim, hâlbuki ↓ **خُصْىٌ**’yu müfred olarak kullanmıyorlardı; (S;) ancak IB, bu sonuncunun müfred olarak örneklerini nakleder: (TA:) AA der ki **الخُصْيَتَانِ** iki husye demektir; ve ↓ **اَخُصْيَانِ**, iki deri [ki torbayı oluşturan iki deridir, yani] içinde iki husyenin bulunduğu (deriler) demektir; bu mânâda son tesniyenin kullanıldığı bir örnek getirerek; (S;) ve ISk de bunun benzerini söyler; hâlbuki IKoot, **الخُصْيَةُ**’yi, husyeyi içine alan deri [yani torba] mânâsına getirir. (Msb.) ― -b2- Ayrıca (mecazen:) kulakta bir küpe (**قُرْطٌ**): (JK, Sgh, K:) benzetme yoluyla böyle adlandırılmıştır: (TA:) çoğulu **خُصًى**. (JK.)

خِصْيَةٌ
**خِصْيَةٌ** خص خصي خصيه خصية : bir önceki paragrafın iki yerinde olana bak.

خَصِىٌّ
**خَصِىٌّ** خص خصى خصي خصية خصيي Husyeleri çekilip çıkarılmış olan; (S, Mgh, Msb, K;) [iğdiş edilmiş, yahut hadım edilmiş; bir hadım;] koyun yahut keçe ve at veya benzeri hayvan hakkında, (TA,) ve erkek (S, TA) yahut çocuk, (TA,) yahut köle hakkında; (Msb;) ve ayrıca ↓ **مَخْصِىٌّ** de böyledir: (K:) çoğulu **خِصْيَانٌ** (S, Mgh, K) ve **خِصْيَةٌ**: (S, K:) ona birinci çoğulu vermede, onu, çoğulu **ظِلْمَانٌ** olan **ظَلِيمٌ** gibi, bir isim (subst.)e benzetirler: Sb böyle der; mânâsı, **فِعْلَانٌ**’ın, isim olarak **فَعِيلٌ**’in çoğulu olmasının genellikle böyle olduğudur. (TA.) Yine şöyle denir: **خَصِىٌّ نَصِىٌّ**; ikinci kelimeyi taklidî bir tâbi‘ olarak kullanarak. (Lh, TA.) ― -b2- Ayrıca (mecazen:) içinde aşkî taşkınlık bulunmayan şiir. (K, TA.)

خَاصٍ
**خَاصٍ** خاص [1’in ism-i fâili]. Şöyle derler: جَآءَ كَخَاصِى العَيْرِ [lafzen: eşeğin iğdiş edicisi gibi geldi], mânâsı: utanç içinde geldi: (JK, ve TA’da madde جوج’da:) ve ayrıca, hayal kırıklığına uğramış, yahut başarısız olarak. (TA’da o maddede.)

مَخْصًى
**مَخْصًى** مخصى مخصي Kesme [yahut iğdiş etme yahut hadım etme] yeri. (S.)

مَخْصِىٌّ
**مَخْصِىٌّ** مخصى مخصي : **خَصِىٌّ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَصَى
خَصَى I ( n. ac. خَصْي [ 1 ] ,  خَِصَآء [ خَصَاْي 22 ,  23A ]),
a.  Castrated, gelded.

خُِصْي
خُِصْي ,  خُِصْيَة ( pl. خُِصًى ),
a.  Testicle.

خَصِيّ
خَصِيّ ( pl. خِصْيَة ,  خِصْيَان ),
a.  Castrated; eunuch.

خَضَاض
خَضَاض
a.  Trinket, gee-gaw, bauble.

b.  Collar ( for animals ).

c.  Ink.

##### Türkçe

خَصَى
**خَصَى** I (isim mastarı: **خَصْي** [1], **خَِصَآء** [**خَصَاْي** 22, 23A]),
a. Hadım edilmiş, iğdiş edilmiş.

خُِصْي
**خُِصْي**, **خُِصْيَة** (çoğulu: **خُِصًى**),
a. Testis.

خَصِيّ
**خَصِيّ** (çoğulu: **خِصْيَة**, **خِصْيَان**),
a. Hadım edilmiş; hadım.

خَضَاض
**خَضَاض**
a. Süs eşyası, ıvır zıvır, boncuk.

b. (Hayvanlar için) tasma.

c. Mürekkep.
