# خص (خ-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والصاد
خص ، صخ : مستعملان .
خص : قال الليث : الخُصُّ : البَيْت الذي يُسقَف بخشبةٍ على هيئة الأَزَج .
قلتُ : وجمعُه خُصوص وأَخْصاص ، سُمِّي خُصّاً لما فيه من الخَصاص ، وهو التَّفاريجُ الضيقة .
والخَصاصة : الخَلَّة والحاجة وذو الخَصاصة ، ذو الخَلَّة والفقر .
قال الله جلّ وعزّ : ( أُوتُواْ وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ ) ( الحَشر : 9 ) وأصلُ ذلك من الخَصاص وكلّ خَلَل أو خَرْق يكون في مُنْخل أو بابٍ أو سحابٍ أو بُرقُع فهو خَصاص ، والواحدة خَصاصة ، ويُجمع خَصاصات ، ومنه قول الشاعر :
مِن خَصاصَاتِ مُنْخُلِ
وقال الليث : الخَصاص : شِبه كَوَ يكون في قُبة أو نحوها ، إذا كان واسعاً قَدْرَ الوَجْه .
قال : وبعضٌ يجعل الخَصاص للضيِّق والواسع ، حتى قالوا لخَرُوق المصفاةِ : خصاص وأنشد :
وإنْ خَصاصُ ليلِهنّ اسْتَدَّا
رَكِبْنَ من ظَلْمائِه ما اشْتَدّا
قال : شبّه القَمَرَ بالخَصاص ، أي ما استَتَر بالغَمام .
قال : والخُصوص مَصدَرُ قولِك : هو يَخُصُّ وخَصَّصْتُ الشيءَ ، وأَخْصَصْتُه .
قال : والخاصّة : الذي اختصصتَه لنفسك .
قلت : وتصغَّر الخاصّة خُوَيْصَّة .
وفي الحديث : ( خُوَيْصَّة أحدكم ) يعني المَوْت .
وقال ابن شميل عن الطائفيّ قال : الخُصاصة ما يَبقَى في الكَرْم بعد قِطافِهِ العُنَيْقِيد الصَّغير ، هَهنا وآخر ههُنا ، وجمعها خُصاس ، وهو النَّبْذُ القليل .
قلتُ : ويقال له مِنْ عُذُوق النَّخل الشَّمْل والشَّماليل ، ويقال : تخصَّص فلان بالأمر واختصّ به ، إذا انفرد به ، وخَصَّ غيرَه واختصّه ببرِّه .
وحانوت الخَمّار يسمّى خُصَّاً ، منه قول امرىء القيس :
كأنَّ التِّجار أصعدوا بسبيئة
من الخُصّ حتى أنزلوها على يُسْرِ
ويقال : فلان مُخِصٌّ بفلانٍ ، أي خاص به ، وله به خُصِّيَّة ، والإخصاص في غير
هذا : الإزراء ويقال : خاصٌّ بيِّن الخُصوصيّة .
صخ : قال الليث : الصَّاخَّة : صَيحةٌ تَصُخّ الآذانَ فَتُصِمُّها ، ويقال : كأنما في أذنه صاخَّةٌ ، أي طعنة . والغراب يَصِخّ بمنقاره في دبر البعير ، أي يَطعُن ، ونحو ذلك كذلك .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( وَلاَِنْعَامِكُمْ فَإِذَا جَآءَتِ الصَّآخَّةُ ) ( عَبَسَ : 33 ) قال : هي الصيحة التي تكون عنها القِيَامة تَصُخّ الأسماع ، أي تُصِمُّها فلا تسمع إلا ما تُدعَى به للإحياء .
وقال غيره : يقال للدَّاهية : صاخّة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : الصَّخُّ : الضَّرْب بالحديد والعَصَا الصُلْبة على شيء مُصْمَت .

باب الخاء والصاد
خص
دخرص : قال الليث : الدِّخْرِيصُ _ من الثوب
والأرض والدِّرْع _ : التِّيرِيزُ .
قال : والتّخْرِيص . . لغةٌ فيه .
عمروٌ _ عن أبيه _ : واحد الدَّخَارِيصِ :
دِخْرِصٌ ودِخْرِصَةٌ .
وقال غيرُه : الدِّخْرِيصُ مُعَرَّبٌ أصلُه
فارسيٌّ ، وهو عند العرب : البَنِيقَة واللّبِنَةُ ،
والسُّبْجَةُ ، والسَّعيدة . . كُلُّه عنه .
صلخم ، صلخد : وقال الليثُ : جمَلٌ صِلَّخْمٌ
صِلَّخْدٌ صَلَخْدَمٌ . . وهو الماضي .
وأنشد :
وَأَتْلَعَ صِلَّخْمٍ صِلَخْدٍ صَلَخْدَم
وقال الآخر :
إنْ تَسْأَليني كَيْفَ أَنْتَ فَإِنَّني
صَبُورٌ على الأَعْداءِ جَلْدٌ صَلَخْدَمُ
و ) ( الصَّلَخْدَم ) ( : خُماسيٌّ .
أصله : صِلَّخْمٌ ، أو . . صِلَّخْدٌ .
ويقال : بل هو كَلِمَةٌ خماسيّة ، فاشتبهت
الحروفُ . . والمعنى واحد .
وقال الفرَّاء : ومِنْ نادر كلامهم قول
الراجز :
مُسْتَرْعِلاتِ لِصِلَّلَخْمٍ سَامِي
يريد ) ( لِصِلَّخْمٍ ) ( . . فزاد ) ( لاماً ) ( . كما قال
أَبُو نُخَيْلَةَ :
لِبَلْخِ مَخْشيِّ الشَّذَا مُصْلَخْمِمِ
فضاعف ) ( الميمَ ) ( _ كما ترى .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو : المُصْلَخْدُّ
والمصْلَخِمُّ : المنتصبُ القائمُ .
والمصْطَخِمُ _ خفيف الميم _ : في
معناهما .
وقال رُؤْبَةُ :
إذَا اصْلَخَمَّ لَمْ يُرَمْ مُصْلَخْمَمُهْ
_ أي : غَضِبَ قاله شَمِرٌ .
وقال غيرُه : انْتَصَبَ .
ويقال للفحل الشديد : صَلخْدى _
بالتنوين .
ومنهم من يقول : صِلَّخْدٌ .
ومنهم من يقول : صُلاَخِدٌ
خربص : الليثُ : امرأةٌ خَرْبَصَةٌ : شَابَّةٌ ذاتُ
تَرَارَةٍ .
والجميع : خَرَابصُ .
والْخَرْبَصِيصُ _ الواحدةُ : خَرْبَصيصةٌ _ :
هَنَةٌ تراها في الرَّمْل ، لها بصيصٌ _ كأَنَّها
عَيْنُ الجَرَادة .
ويقال : هو نباتٌ له حَبٌّ يُتّخَذُ منه طعامٌ ،
فيُؤْكلُ .
وروى عمرٌ و _ عن أبيه _ قال :
الْخَرْبَصِيصُ : الجملُ الصغيرُ .
وقال أبو عبيدٍ _ عن أبي الْجَرَّاح في باب
النّفْي : ما عليها خَرْبَصِيصَةٌ _ أي شيءٌ من
الْحُلِيِّ .
وقال الرِّياشيُّ : الْخَرْبَصِيصَةُ : خَرَزَةٌ .
وقال الأصمعيُّ : جاءت وما عليها
خَرْبَصِيصَةٌ _ أي : شيء من الْحُلِيِّ .
ابن السِّكِّيت عن أبي صاعِدٍ الكِلاَبيِّ :
يقال : ما في الوِعَاء خَرْبَصِيصَةٌ _ أي :
شيءٌ .
صنخر : عمرو _ عن أبيه _ :
الصِّنَّخْرُ ، والصِّنْخِرُ : الجمَلُ الضَّخم .
قال أبو عمرٍ و : الصِّنَّخْرُ : بوزن
) ( قِنْدَعْلٍ ) ( . . وهو الأحمق .
والصِّنْخِرُ : بوزن ) ( القِمْقِم ) ( . . وهو البُسْرُ
اليابس .
وكلاهما : الجَمَلُ الضَّخْمُ .
وقال في ) ( النوادر ) ( :
جملٌ صُنْخِرٌ ، وصُنَاخِرٌ : عَظِيمٌ طويلٌ من
الرجال والإبل .
صنخب : وقال ابنُ الأعرابيِّ :
الصِّنْخَابُ : الجمَلُ الضَّخْمُ .
صملخ : وقال الليث : الصُّمَالِخُ : اللّبَنُ
الخالِصُ المُتَكَبِّدُ .
قال : والصُّمْلُوخُ : وَسَخُ صِمَاخِ الأُذُنِ _
وهو الصِّمْلاَخُ .
والجميعُ : الصَّمَالِيخُ . قال :
ويقال للجَبَلِ الصُّلْبِ المنيع : صِلَّخْمٌ
ومُصْلَخِمٌّ . وأنشد :
عَنْ صَامِلٍ عَاسٍ إذَا مَا اصْلَخْمَمَا
وفي الحديث :
) ( عُرِضَتِ الأمَانَةُ عَلَى الْجِبَالِ الصُّمِّ الصَّلاَخِمِ ) ( .
وسمعتُ العربَ تقول _ لأصل النَّصِيَّ
والصِّلِيَّانِ . . من الوَرَقِ الرقيق إذا يَبِسَ _ :
صُمْلُوخُ .
وجَمْعُه : الصَّمَالِيخُ . وَ قال الطِّرِمّاح :
سَمَاوِيَّةٌ زُغْبٌ كأَنَّ شَكِيرَهَا
صَمَالِيخُ مَعْهُودِ النَّصِيِّ المجَلَّحِ
وهي ما رَقَّ من نباتِ أصولها .
وقال ابن شمَيْل . . في باب ) ( اللَّبَنِ ) ( :
الصُّمَالِخيُّ والسُّمَالخِيُّ _ من اللَّبَن _ :
الذي حُقِنَ في السِّقاء ، ثم حُفِرَتْ له حُفْرَةٌ
ووُضِع فيها حتى يَرُوبَ .
يقال : سقاني لبناً صُمَالِخِيّاً .
وقال أبو عَمْرٍ و : الصُّمَالِخِيُّ _ من الطعام
واللبن _ : الذي لا طَعْمَ له .
وقال النَّضْرُ : سُمْلُوخُ الأذُن ، وصُمْلُوخُها :
وسَخُها وما يخرج من قُشُورها .
الْبَاهِليُّ : المُصْلَخِمُّ : المُسْتَكبِرُ .
وقال ذُو الرُّمّةِ _ يصف حَمِيراً _
فَظَلَّتْ بِمَلْقَى وَاحِفٍ جَرَعَ المِعَى
قِيَاماً يُغَالي مُصْلَخِمّاً أمِيرُها
_ أي : مستكبراً لا يحرِّكها ، ولا يَنْظُر
إليها .
وقال : المُصْلَخِمُّ والمُطْلَخِمُّ والمُطْرَخِمُّ :
واحدٌ .
خنصر : والْخِنْصَرُ : صُغرَى الأصابع .
وَيقال : فُلانٌ به تُثْنَى الْخَنَاصِرُ _ أي : يُبْدَأُ
به إذا ذُكِرَ أَشْكالُه .

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الصاد**
**خص** ، **صخ** : ikisi de kullanımdadır.
**خص** : **الليث** dedi: **الخُصُّ**: **الأَزَج** biçimi üzere bir tahta ile tavanı örtülen evdir.
Dedim: Onun çoğulu **خُصوص** ve **أَخْصاص**’tır; içindeki **الخَصاص** sebebiyle **خُصّ** diye adlandırılmıştır; o da dar yarıklardır.
**الخَصاصة**: gedik ve ihtiyaçtır; **ذو الخَصاصة**: gedik ve fakirlik sahibi.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **أُوتُواْ وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ** ) ( **الحَشر** : 9 ) Bunun aslı **الخَصاص**’tandır; ve bir elek, yahut kapı, yahut bulut, yahut peçe içinde bulunan her gedik veya delik **خَصاص**’tır; teki **خَصاصة**’tır; **خَصاصات** diye çoğul yapılır; şairin sözü de bundandır:
مِن خَصاصَاتِ مُنْخُلِ
**الليث** dedi: **الخَصاص**: bir kubbede veya benzerinde bulunan, eğer yüz miktarınca geniş ise, bir **كَوَ** benzeridir.
Dedi: Bazısı **الخَصاص**’ı dar ve geniş için kılar; hatta süzgecin deliğine: **خصاص** dediler; ve şu beyti okudu:
وإنْ خَصاصُ ليلِهنّ اسْتَدَّا
رَكِبْنَ من ظَلْمائِه ما اشْتَدّا
Dedi: Ayı **الخَصاص**’a benzetti; yani bulutla örtünen şeye.
Dedi: **الخُصوص** senin “o **يَخُصُّ**” demenin ve “şeyi **خَصَّصْتُ**” ve “onu **أَخْصَصْتُ**” demenin mastarıdır.
Dedi: **الخاصّة**: kendin için onu ayırdığın şeydir.
Dedim: **الخاصّة**’nin küçültmesi **خُوَيْصَّة** yapılır.
Hadiste: ( **خُوَيْصَّة أحدكم** ) vardır; yani ölüm.
**ابن شميل** **الطائفيّ**’den rivayetle dedi: **الخُصاصة** bağda, toplandıktan sonra kalan küçük salkımdır; burada bir, orada bir; onun çoğulu **خُصاس**’tır; o az atılmış şeydir.
Dedim: Hurma salkımlarından ona **الشَّمْل** ve **الشَّماليل** denir; ve “falanca işte **تخصَّص** etti ve onunla **اختصّ** etti” denir; yani onunla tek kaldı; ve başkasını **خَصَّ** etti ve iyiliğiyle onu **اختصّه** etti.
Şarapçının dükkânına **خُصّ** denir; **امرئ القيس**’in sözü bundandır:
كأنَّ التِّجار أصعدوا بسبيئة
من الخُصّ حتى أنزلوها على يُسْرِ
Ve “falanca falancaya **مُخِصٌّ**’dur” denir; yani ona mahsustur; ve onunla bir **خُصِّيَّة**’si vardır; ve bunun dışındaki **الإخصاص**: küçültme/ayıplamadır; ve “açık **الخُصوصيّة** sahibi **خاصٌّ**” denir.
**صخ** : **الليث** dedi: **الصَّاخَّة**: kulaklara **تَصُخّ** eden, böylece onları sağır eden bir çığlıktır; ve “sanki kulağında bir **صاخَّة** var” denir; yani bir mızrak darbesi. Karga, devenin kıçına gagasıyla **يَصِخّ** eder; yani saplar; ve bunun benzeri de böyledir.
**أبو إسحاق** Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **وَلاَِنْعَامِكُمْ فَإِذَا جَآءَتِ الصَّآخَّةُ** ) ( **عَبَسَ** : 33 ) dedi: O, kıyametin kendisinden olacağı çığlıktır; işitmeleri **تَصُخّ** eder; yani onları sağır eder; böylece diriltmeye çağrıldığı şeyden başka bir şey işitmez.
Başkası dedi: musibete **صاخّة** denir.
**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: dedi: **الصَّخُّ**: demirle ve sert değnekle, tıkız bir şey üzerine vurmaktır.

باب **الخاء** ve **الصاد**
**خص**
**دخرص** : **الليث** dedi: **الدِّخْرِيصُ** _ elbiseden
ve yerden ve zırhtan _ : **التِّيرِيزُ**’dür.
Dedi: **التّخْرِيص** . . onda bir dildir.
**عمرو** _ babasından _ : **الدَّخَارِيصِ**’in teki:
**دِخْرِصٌ** ve **دِخْرِصَةٌ**.
Başkası dedi: **الدِّخْرِيصُ** Arapçalaştırılmıştır; aslı
Farsçadır; Araplar yanında: **البَنِيقَة** ve **اللّبِنَةُ**,
ve **السُّبْجَةُ** ve **السَّعيدة**’dir . . hepsi ondan.
**صلخم** ، **صلخد** : **الليث** dedi: **جمَلٌ صِلَّخْمٌ**
**صِلَّخْدٌ صَلَخْدَمٌ** . . o, geçen/ileri giden olandır.
Ve şu beyti okudu:
وَأَتْلَعَ صِلَّخْمٍ صِلَخْدٍ صَلَخْدَم
Diğeri dedi:
إنْ تَسْأَليني كَيْفَ أَنْتَ فَإِنَّني
صَبُورٌ على الأَعْداءِ جَلْدٌ صَلَخْدَمُ
Ve ( **الصَّلَخْدَم** ): beş harflidir.
Aslı: **صِلَّخْمٌ** yahut . . **صِلَّخْدٌ**.
Ve denir: bilakis o beş harfli bir kelimedir; harfler karışmış oldu . . anlam birdir.
**الفرَّاء** dedi: Onların nadir sözünden, recez söyleyenin sözü:
مُسْتَرْعِلاتِ لِصِلَّلَخْمٍ سَامِي
( **لِصِلَّخْمٍ** )’ı kasteder . . ( **لاماً** ) artırdı; **أَبُو نُخَيْلَةَ**’nin dediği gibi:
لِبَلْخِ مَخْشيِّ الشَّذَا مُصْلَخْمِمِ
Ve ( **الميمَ** )’i ikiledi _ gördüğün gibi.
**أبو عبيد** _ **أبي عمرو**’dan: **المُصْلَخْدُّ**
ve **المصْلَخِمُّ**: dikilip ayakta duran.
Ve **المصْطَخِمُ** _ **الميم**’i hafif _ : onların anlamındadır.
**رُؤْبَةُ** dedi:
إذَا اصْلَخَمَّ لَمْ يُرَمْ مُصْلَخْمَمُهْ
_ yani: öfkelendi; bunu **شَمِرٌ** söyledi.
Başkası dedi: dikildi.
Şiddetli aygıra: **صَلخْدى** denir _
tenvin ile.
Onlardan kimi: **صِلَّخْدٌ** der.
Onlardan kimi: **صُلاَخِدٌ** der.
**خربص** : **الليث**: **امرأةٌ خَرْبَصَةٌ**: genç, **تَرَارَةٍ** sahibi.
Ve hepsi: **خَرَابصُ**.
**الْخَرْبَصِيصُ** _ teki: **خَرْبَصيصةٌ** _ :
kumda gördüğün bir şeydir; onda bir parıltı vardır _ sanki
çekirgenin gözü.
Ve denir: o, bir bitkidir; onun bir tanesi vardır; ondan yiyecek yapılır,
ve yenir.
**عمرٌو** rivayet etti ve _ babasından _ dedi:
**الْخَرْبَصِيصُ**: küçük devedir.
**أبو عبيدٍ** _ **أبي الْجَرَّاح**’tan, nefy babında: “üzerinde **خَرْبَصِيصَةٌ** yoktur” _ yani takıdan bir şey.
**الرِّياشيُّ** dedi: **الْخَرْبَصِيصَةُ**: bir boncuktur.
**الأصمعيُّ** dedi: geldi ve üzerinde **خَرْبَصِيصَةٌ** yoktu _ yani: takıdan bir şey.
**ابن السِّكِّيت** **أبي صاعِدٍ الكِلاَبيِّ**’den:
denir: kapta **خَرْبَصِيصَةٌ** yoktur _ yani:
bir şey.
**صنخر** : **عمرو** _ babasından _ :
**الصِّنَّخْرُ** ve **الصِّنْخِرُ**: iri devedir.
**أبو عمرٍو** dedi: **الصِّنَّخْرُ**: ( **قِنْدَعْلٍ** ) vezninde . . o ahmaktır.
Ve **الصِّنْخِرُ**: ( **القِمْقِم** ) vezninde . . o kuru **البُسْرُ**’dur.
Ve ikisi de: iri devedir.
( **النوادر** )’de dedi:
**جملٌ صُنْخِرٌ** ve **صُنَاخِرٌ**: erkeklerden ve develerden büyük, uzun.
**صنخب** : **ابنُ الأعرابيِّ** dedi:
**الصِّنْخَابُ**: iri devedir.
**صملخ** : **الليث** dedi: **الصُّمَالِخُ**: saf, koyulaşmış süttür.
Dedi: **الصُّمْلُوخُ**: kulağın **صِمَاخِ**’ının kiri _
o da **الصِّمْلاَخُ**’tır.
Ve hepsi: **الصَّمَالِيخُ**. Dedi:
Sert, sağlam dağa: **صِلَّخْمٌ**
ve **مُصْلَخِمٌّ** denir. Ve şu beyti okudu:
عَنْ صَامِلٍ عَاسٍ إذَا مَا اصْلَخْمَمَا
Hadiste:
( **عُرِضَتِ الأمَانَةُ عَلَى الْجِبَالِ الصُّمِّ الصَّلاَخِمِ** ) .
Arapların, ince yapraktan, kuruduğu zaman, **النَّصِيَّ**
ve **الصِّلِيَّانِ**’ın kökü için söylediklerini işittim:
**صُمْلُوخُ**.
Onun çoğulu: **الصَّمَالِيخُ**. **الطِّرِمّاح** dedi:
سَمَاوِيَّةٌ زُغْبٌ كأَنَّ شَكِيرَهَا
صَمَالِيخُ مَعْهُودِ النَّصِيِّ المجَلَّحِ
Ve o, köklerinin bitkisinden incelen şeydir.
**ابن شمَيْل** . . ( **اللَّبَنِ** ) babında:
**الصُّمَالِخيُّ** ve **السُّمَالخِيُّ** _ sütten _ :
kırbaya doldurulan, sonra onun için bir çukur kazılan
ve içinde, ekşiyinceye kadar, konulan şeydir.
Denir: bana **صُمَالِخِيّاً** süt içirdi.
**أبو عَمْرٍو** dedi: **الصُّمَالِخِيُّ** _ yemekten
ve sütten _ : tadı olmayan.
**النَّضْرُ** dedi: kulağın **سُمْلُوخُ**’u ve onun **صُمْلُوخُ**’u:
onun kiri ve kabuklarından çıkan şeydir.
**الْبَاهِليُّ**: **المُصْلَخِمُّ**: kibirlenen.
**ذُو الرُّمّةِ** dedi _ eşekleri vasfederken _:
فَظَلَّتْ بِمَلْقَى وَاحِفٍ جَرَعَ المِعَى
قِيَاماً يُغَالي مُصْلَخِمّاً أمِيرُها
_ yani: kibirlenmiş olarak, onları hareket ettirmez ve onlara bakmaz.
Ve dedi: **المُصْلَخِمُّ** ve **المُطْلَخِمُّ** ve **المُطْرَخِمُّ**:
birdir.
**خنصر** : **الْخِنْصَرُ**: parmakların en küçüğüdür.
Ve denir: falanca, onunla **تُثْنَى الْخَنَاصِرُ** _ yani: benzerleri anıldığında
onunla başlanır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1]))
  (خد) الخاء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو تأسُّلُ الشَّيءِ وامتدادُه إلى السُّفل. فمن ذلك الْخَدّ خدّ الإنسان، وبه سُمِّيت المِخَدّة. والخَدُّ: الشَّقّ. والأخاديد: الشُّقوق في الأرض. والتخدُّد: تخدُّد اللَّحم من الهُزال. وامرأة متخدِّدة: مهزولة. والخِدَادُ: مِيسمٌ من المياسِم، ولعلَّه يكون في الخدّ؛ يقال منه بعيرٌ مخدود.
  (خر) الخاء والراء أصلٌ واحدٌ، وهو اضطرابٌ وسُقوطٌ مع صوتٍ. فالخَريرُ: صوتُ الماء. وعينٌ خَرّارة. وقد خَرَّتْ تخُِرّ. ويقال للرّجُل إذا اضطرَبَ بطنُه قد تخَرْخَر. وخَرَّ، إذا سقَطَ. قال أبو خراش، يصفُ سيفا:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])  قشيبٌ: قد خلِطَ له السّمُّ بِطُعْم؛ يقال قَشَب له، إذا خَلَطَ له السّمّ. وإنَّما يُفْعَل ذلك ليُصادَ به، ومثله لطفيل:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])  المقَشَّب: نَسْرٌ قد جُعِل له القَِشْبُ في الجِيَف ليُصادَ. ناهِضٌ: حديثُ السّنّ. والنَّسر إذا كَبِرَ اسوَدّ. وتقول: خرّ الماءُ الأرضَ: شَقّها. والأخِرَّةُ، واحدها، خَرير، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَّبْوَين تنقاد. وقال الأحمر:
  سمِعت [بعض] العرب ينشد بيتَ لبيدٍ:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  والخُرُّ من الرَّحى: الموضع الذي تُلقَى فيه الحنطة. وهو قياس الباب؛ لأنَّ الحبَّ يَخُِرّ فيه. وخُرُّ الأذُن: ثَقْبُها: مشبَّهٌ بذلك.
  (خز) الخاء والزاء أصلان: أحدهما أنْ يُرَزَّ شيءٌ في آخر، والآخر جنسٌ من الحيوان.
  فالأوّل الخزُّ خَزُّ الحائط، وهو أن يشوَّك. ويقال خَزَّهُ بسهمٍ، إذا رماه به وأثبَتَه فيه. وطعَنَهُ بالرُّمح فاختَزَّهُ([5]). قال ابن أحمر:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  فأمّا قولُهم بعيرٌ خُزَخِزٌ، أي شديد، فهو من الباب؛ لأنَّ أعضاءهَ كأنّها خُزَّت خَزَّاً، أي أُثبِتَتْ إثباتاً.
  والأصل الثاني: الخُزَز: الذّكَر من الأرانب، والجمع خِزّانٌ. قال:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])  (خس) الخاء والسين أصلان: أحدهما حقارة الشيء، والآخر تداوُلُ الشيء.
  فالأوّل: الخسيس: الحقير؛ يقال خَسَّ الرجُل نفسُه وأخَسَّ، إذا أتَى بفعلٍ خسيس. ومن هذا الباب جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها، إذا جاوَزَتْ سِنّ الحِقّة والجَذَعةِ والثَّنِيَّةِ ولحِقَت بالبُزُول. وهو القياس؛ لأنّ كلَّ هذه الأسنانِ دونَ البُزُول.
  والأصل الثاني قول العرب: تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ، إذا تداوَلُوه وتسابَقُوه، أيُّهم يأخذُه([8]). ويقال: هذه الأمورُ خِساس بينهم، أي دُوَل. قال ابن الزّبعرى:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])  (خش) الخاء والشين أصلٌ واحد، وهو الوُلوج والدُّخول. يقال: خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ: دخل. ورجل [مِخَشٌّ: ماضٍ([10])] جَريءٌ على اللَّيل. والخَشَّاء: موضِعُ الدَّبْرِ؛ لأنّه ينخشُّ فيه. قال ذو الإصبع:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])  ومن الباب الخَشْخاش: الجماعة؛ لأنَّهم قومٌ يجتمعون ويتداخَلون. قال الكميت:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  والخشُّ: أن تجعل الخِشاش في أنْف البعير. يقال خَشَشْتُه فهو مخشوشٌ، ويكون مِن خَشَب. وخَشاش الأرض([13]): دوابُّها. فأمّا الرجُل الخَِشاشُ الصغيرُ الرأسِ فيقال بالفتح والكسر. وهو القياس، لأنّه ينْخَشُّ في الأمر بحقه. قال طرفة:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])  ومن الباب، وهو في الظاهر يبعُد من القياس، الخُشَشَاوانِ: عظمان ناتيان خلْفَ الأذُنين. ويقال للواحد خُشَّاء([15]) أيضاً. ولم يجيء في كلام العرب فُعْلاء مضمومة الفاء ساكنة العين إلاّ هذه وقُوباء، والأصل فيها التحريك.
  (خص) الخاء والصاد أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على الفُرْجة والثُّلمة. فالخَصَاص الفُرَج بين الأثافيّ. ويقال للقمر: بدا من خَصَاصة السّحاب. قال ذو الرُّمّة:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])  والخَصَاصة: الإملاق. والثُّلْمة في الحال.
  ومن الباب خَصَصْت فلاناً بشيءٍ خَصُوصِيَّةً، بفتح الخاء([17])، وهو القياس لأنّه *إذا أُفرِد واحدٌ فقد أوقَع فُرْجَةً بينه وبين غيره، والعموم بخلاف ذلك. والخِصِّيصى: الخَصوصية.
  (خض) الخاء والضاد أصلان: أحدهما قِلَّة الشيء وسَخافته، والآخر الاضطراب في الشَّيءِ مع رطوبةٍ.
  فالأول الخَضَض: [الخرز([18])] الأبيض يَلْبَسُه الإماء. والرّجُل الأحمق خَضَاض. ويقال للسَّقَط من الكلام خَضَضٌ. ويقال: ما على الجارية خَضَاضٌ، أي ليس عليها شيءٌ من حَلْيٍ. والمعنى أنّه ليس عليها شيءٌ حَتَّى الخَضَض الذي بدأْنا بذكره. قال الشاعر:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])  وأمّا الأصل الآخَر فتَخَضْخض الماء. والخَضْخاض: ضربٌ من القَطِران. ويقال نبت خُضَخِضٌ، أي كثير الماء. تقول: كأنّه يتخضخضُ من رِيِّه.
  وقد شّذ عن الباب حرفٌ واحدٌ إن كان صحيحاً، قالوا: خاضَضْتُ فلاناً إذا بايعتَه مُعارَضة([20]). وهو بعيدٌ من القياس الذي ذكرناه.
  (خط) الخاء والطاء أصلٌ واحد؛ وهو أثَرٌ يمتدُّ امتداداً. فمن ذلك الخطُّ الذي يخطُّه الكاتب. ومنه الخطّ الذي يخطُّه الزَّاجر. قال الله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]، قالوا: هو الخَطُّ. ويُروَى: "إنّ نبيّاً من الأنبياء كان يَخُطّ فمن خَطَّ مِثلَ خَطِّه عَلِمَ مثلَ عِلْمه". ومن الباب الخِطَّة الأرض يختطُّها المرءُ لنفسه؛ لأنّه يكون هناك أثرٌ ممدود. ومنه خَطُّ اليمامة، وإليه تُنسَب الرِّماحُ الخَطِّيّة. ومن الباب الخُطَّة، وهي الحال؛ ويقال هو بخُطَّةٍ سَوْء، وذلك أنه أمرٌ قد خُطَّ له وعليه. فأمّا الأرضُ الخطيطة، وهي التي لم تُمْطَر بينَ أرضينِ ممطورَتَين، فليس من الباب، والطاء الثانية زائدة، لأنَّها من أخطأ، كأنَّ المطر أخْطَأَها. والدليل على ذلك قولُ ابن عبّاس: "خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها"، أي إذا مُطِر غيرُها أخْطَأَ هذه المطرُ فلا يُصيبُها.
  وأمّا قولهم: "في رأس فلانٍ خُطْيةٌ([21])" فقال قوم: إنَّما هو خُطَّة. فإن كان كذا فكأنّه أمرٌ يُخَطّ ويؤَثَّر، على ما ذكرناه.
  (خف) الخاء والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يخالف الثِّقَل والرَّزانة. يقال خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً، وهو خفيف وخُفَافٌ. ويقال أَخَفَّ الرّجُل، إذا خَفّت حالُه. وأخَفَّ، إذا كانت دابّتُه خفيفةً. وخَفَّ القومُ: ارتحلوا. فأمّا الخُفُّ فمن الباب لأنّ الماشيَ يَخِفُّ وهو لابِسُه. وخُفُّ البَعير منه أيضاً. وأمّا الخُفُّ في الأرض وهو أطول من النَّعل([22]) فإنّه تشبيهٌ. [وَ] الخِفُّ: الخَفِيف. قال:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])  فأمّا أصوات الكلاب([24]) فيقال لها الخَفْخفة، فهو قريبٌ من الباب.
  (خق) الخاء والقاف أصلٌ واحد، وهو الهَزْم في الشَّيء والخَرْق. فمن ذلك الأُخْقُوق، ويقال الإخْقِيق، وهو هَزْم في الأرض، والجمع الأخاقيق. وجاء في الحديث: "في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ". والإخْقاق: اتَّساع خَرْق البَكَرة. ومن هذا قولُهم: أتانٌ خَقُوقٌ، إذا صوَّت حياؤُها. ويقال للغَديرِ إذا نَضَبَ وجَفَّ ماؤُه وتَقَلفَعَ([25]): خَُقٌّ([26]). قال:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  الخاء واللام أصلٌ واحد يتقارب فروعُه، ومرجعُ ذلك إمَّا إلى دِقَّةٍ أو فُرْجة. والبابُ في جميعِها متقاربٌ. فالخِلال واحد الأخِلَّة. ويقال فلانٌ يأكل خِلَلَه وخُلالته، أي ما يُخْرِجُه الخِلالُ من أسنانه. والخَلُّ خَلُّكَ الكِساءَ على نفسك بالخِلال. فأمّا الخليلُ الذي يُخَالُّك، فمِن هذا أيضاً، كأنَّكما قد تخالَلتُما، كالكِساء الذي يُخَلُّ.
  ومن الباب الرجل الخَلُّ، وهو النَّحيف* الجِسم. قال:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  وقال الآخر:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])  ويقال لابن المَخَاض خَلٌّ، لأنه دقيق الجسم. والخَلُّ: الطَّريق في الرَّمل لأنّه يكون مُستَدِقّاً. ومنه الخَلاَل، وهو البَلَح.
  فأمَّا الفُرجة فالخَلَل بينَ الشَّيئين. ويقال خَلَّل الشيءَ، إذا لم يَعُمّ. ومنه الخَلَّة الفَقْر؛ لأنه فُرْجة في حالِه. والخليل: الفقير، في قوله:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])  والخِلَّة: جَفْن السَّيف، والجمعُ خِلَلٌ. فأما الخِلَل وهي السُّيور التي تُلْبَسُ ظُهورَ السِّيَتَيْنِ([31]) فذلك لدِقَّتها، كأنَّ كلّ واحدةٍ منها خِلّة([32]). والخَلّ: عِرْقٌ في العُنُق مُتَّصلٌ بالرأس. والخَلْخَال من الباب أيضاً، لدقّتِه.
  (خم) الخاء والميم أصلان: أحدهما تغيُّر رائحةٍ، والآخر تنقية شيء. فالأول: قولُهم خَمَّ اللّحمُ، إذا تغيَّرَتْ رائحتُه. والثاني: قولُهم خُمّ البيتُ إذا كُنِسَ. وخُمَامة البئرِ: ما يُخَمُّ من تُرابها إذا نُقِّيت. وبيتٌ مخمومٌ: مكنوس. ويقال هو مخموم القلبِ، إذا كان نقيَّ القَلْب من كل غِشٍّ ودَخَْل.
  (خن) الخاء والنون أصلٌ واحد، وهو حكايةُ شيءٍ من الأصوات بضعف. وأصله خَنَّ، إذا بكى، خنيناً. والخَنْخَنَةُ: أن لا يُبِين الكلامَ. ويقال الخُنان في الإبل كالزُّكام في الناس. والْخُنّة كالغُنّة. ويقال الخنين: الضَّحِك الخفيّ. ويقولون إنّ المَخَنّة الأنف. فإنْ كان كذا فلأنه موضع الخُنّة، وهي الغُنّة. ويقال وطئ مَِخَنَّتَه، أي أذلَّه([33])، كأنه وضع رجلَيه على أنفه.
  (خأ) الخاء والهمزة الممدودة ليست أصلاً ينقاس، بل ذُكِر فيه حرفٌ واحد لا يُعرَف صحته. قالوا: خاءِبك علينا، أي اعجَل. وأنشدُوا للكميت:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) الخاء والباء أصلان: الأول [أن] يمتدّ [الشيء] طولاً، والثاني جنسٌ من الخِداع.
  فالأول الخَبيبة والْخُبَّةُ: الطريقة تمتدُّ في الرَّمل. ثم يشبّه بها الخِرْقَة التي تُخْرَقُ طُولاً. ويُحمَل على ذلك الخَبِيبة من اللَّحم، وهي الشَّرِيحة منه.
وأما الآخَر فالخِبُّ الخِداع، والخَِبُّ الخَدَّاع. وهذا مشتقٌّ من خَبَّ البَحْرُ اضطَرَبَ. وقد أصابهم الخِبُّ.
  ومن هذا الخَبَبُ: ضربٌ من العَدْو. ويقال جاء مُخِبَّاً. ومنه خَبَّ النّبتُ، إذا يَبِس وتقلَّع([35])، كأنه يَخُبّ، توهَّم أنه يمشي. قال رؤبة:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  والخَبخَبة: رخاوةُ الشيءِ واضطرابُه. وكل ذلك راجعٌ إلى ما ذكرناه؛ لأنَّ الخَدَّاع مضطربٌ غيرُ ثابت العَقْدِ على شيء صحيح. فأما ما حكاه الفرّاء: [لي([37])] من فلانٍ خَوَابُّ، وهي القَرابات، واحدها خابٌّ، فهو عندي من الباب الأول؛ لأنّه سَبَبٌ يمتدُّ ويتّصل. فأما قولهم "خبْخِبوا عنكم من الظهيرة"، أي أَبرِدُوا فليس من هذا، وهو من المقلوب، وقد مرَّ.
  (خت) الخاء والتاء ليس أصلاً؛ لأنّ تاءه مبدلةٌ من سين. يقال خَتِيتٌ: أي خسيس. وأَخَتَّ الله حَظَّه، أي أخَسَّه. وهذا في لغة مَنْ يقول:
مررت بالنَّات، يريد بالناس. وذكروا أنَّهم يقولون: أخَتَّ فلانٌ: استَحْيا. فإن كان صحيحاً فمعناه أنه أتَى بشيء ختيتٍ يَستحيي منه. وأنشدوا:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])  أي لا تأتي أنت من أوائلِك بخَتيت.
  (خث) الخاء والثاء ليس أصلاً ولا فرعاً صحيحاً يُعَرَّج عليه، ولكنّا نذكُر ما يذكرونه. يقولون: الخُثّ ما أُوخِفَ من أخْثاء البقر وطلِي به شيء، وليس هذا بشيء، ويقال الخُثُّ: غُثَاء السَّيل إذا تركَه السيلُ فيبِس واسوَدَّ.
  (خج) الخاء والجيم أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وخفّةٍ في غير استواء. فيقال ريحٌ *خَجُوجٌ، وهي التي تلتَوِي في هُبوبها. وكان الأصمعيُّ يقول: الخَجُوج الشديدة المَرِّ. ويقال إنّ الخجخجة الانقِباض  والاستحياء. وقالوا: خَجْخَجَ الرّجُل، إذا لم يُبدِ ما في نفسه. ويقال اختَجَّ الجملُ في سَيره، إذا لم يستقِمْ. ورجل خَجَّاجَة ([39]): أحمق. والبابُ كلُّه واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "والمطابق أولاً". وانظر ما سبق في كتاب الثاء.
([2]) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 57، ونسخة الشنقيطي 70. والبيت في اللسان (قشب). ويروى: "به ندع".
([3]) ديوان طفيل 13 برواية: "كُسِيْنَ ظهار الريش".
([4]) من بيت في معلقة لبيد ويروى: "بأحزة". والبيت بتمامه:
بأخرة الثلبوت يربأ فوقها *** قفر المراقب خوفها آرامها ([5]) في الأصل: "فاختز"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في المجمل واللسان: "لما اختززت". وصدره في الاشتقاق 318:
* نبذ الجوار وضل هدية روقه *
([7]) المخدمة: التي في ساقها عند موضع الرسغ بياض. والبيت في المجمل.
([8]) في الأصل: "إياهم يأخذوه". والكلمة ذكرت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([9]) الحق أن البيت ملفق من بيتين، وهما كما في السيرة 616 جوتنجن:
والعطيات خساس بينهم *** وسواء قبر مثر ومقل كل عيش ونعيم زائل *** وبنات الدهر يلعبن بكل([10]) التكملة من اللسان.
([11]) البيت في المجمل واللسان (خشش، لكع)، وسيعيده في (لكع).
([12]) قطعة من بيت في اللسان (خشش، فلق). وهو بتمامه:
في حومة الفيلق الجأواء إذ ركبت *** قيس وهيضلها الخشخاش إذ نزلوا وقد استشهد بهذه القطعة بدون نسبة في اللسان (هضل).
([13]) ظاهر قوله أنه يعني ضبط الخشاش، بالفتح. وفي المجمل: "وخشاش الأرض بالفتح: دوابها".
([14]) البيت في معلقة طرفة.
([15]) يقال خشاء. وخششاء.
([16]) ديوان ذي الرمة 434. كلا، أي كسرعة قولك: "لا".
([17]) ويقال بضمها أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([18]) التكملة من المجمل واللسان.
([19]) أنشده أيضاً في المجمل. وجاء في اللسان برواية: "ولو أشرفت".
([20]) وكذا في تصحيحات القاموس. وفي بعض نسخه: "معاوضة". واللفظ وتفسيره لم يرد في اللسان.
([21]) روي في اللسان (خطط): "خطية" بالياء، ثم قال: "والعامة تقول: في رأسه خطية. وكلام العرب هو الأول".
([22]) في اللسان: "والخف في الأرض أغلظ من النعل".
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في المجمل: "وخفخفة الكلاب أصواتها عند الأكل".
([25]) ذكروا أن "القلفع"، كزبرج ودرهم: ما يتفلق من الطين ويتشقق. ولم يذكر هذا الفعل في اللسان والقاموس في مادة (قلفع) وذكر في اللسان في مادة (خقق) عند تفسيره "الخق".
([26]) ضبط في اللسان والقاموس بالفتح. وضبط في الأصل والمجمل بالضم. وزاد في المجمل: "ويقال خق أيضاً"، يعني بفتح الخاء.
([27]) البيت في المجمل واللسان (خقق).
([28]) البيت في اللسان (رهن). والراهن، بالراء: المهزول.
([29]) البيت ينسب إلى تأبط شراً، أو ابن أخته الشنفرى، أو خلف الأحمر. انظر حماسة أبي تمام  (1: 342) واللسان (خلل).
([30]) البيت لزهير في ديوانه (153) واللسان (خلل، حرم).
([31]) السيتان: مثنى سية، وهي ما عطف من طرف القوس. وفي الأصل: "الستين".
([32]) في الأصل: "خلالة".
([33]) في اللسان: "ووطئ مِخَنتهم ومَخَنتهم، أي حريمهم".
([34]) صدره كما في اللسان (20: 334): * إذا ما شحطن الحاديين سمعتهم *
وانظر أمالي ثعلب 554.
([35]) في المجمل واللسان والقاموس: خب النبت، ، إذا طال وارتفع.
([36]) ديوان رؤبة 105 والمجمل. وفي الديوان: "واستن أعراف السفا".
([37]) التكملة من المجمل واللسان.
([38]) البيت للأخطل في ديوانه 206 واللسان (ختت).
([39]) يقال للأحمق خجاجة وخجخاجة أيضاً.
ـ

##### Türkçe

(Arabların كلامından, başı **خاء** olanın, مضاعف, مطابق ve أصم’da geleni babı([1]))
  (**خد**) **الخاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin kök salması ve aşağıya doğru uzamasıdır. Bundan: **الْخَدّ** insanın yanağıdır; onunla **المِخَدّة** adlandırılmıştır. Ve **الخَدُّ**: yarıktır. Ve **الأخاديد**: yerdeki yarıklardır. Ve **التخدُّد**: zayıflıktan etin çökmeye başlamasıdır. Ve **امرأة متخدِّدة**: zayıf. Ve **الخِدَادُ**: damgalardan bir damgadır; belki de yanakta olur; ondan “**بعيرٌ مخدود**” denir.
  (**خر**) **الخاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir sesle birlikte çalkalanma ve düşüştür. İşte **الخَريرُ**: suyun sesidir. Ve **عينٌ خَرّارة**. Ve “**خَرَّتْ**” (dişi) “**تخُِرّ**”. Ve adam için, karnı çalkalanınca “**قد تخَرْخَر**” denir. Ve **خَرَّ**: düştü, demektir. Ebû Harâş dedi; bir kılıcı vasfeder:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])
  **قشيبٌ**: ona zehir bir tatla karıştırılmıştır; “**قَشَب** له” denir, ona zehri karıştırdı, demektir. Bu ancak onunla avlansın diye yapılır; bunun benzeri Tufeyl’indir:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])
  **المقَشَّب**: leşlerde ona **القَِشْبُ** yapılmış bir akbabadır ki avlansın. **ناهِضٌ**: yaşı yeni. Ve akbaba yaşlanınca kararır. Ve dersin: “**خرّ الماءُ الأرضَ**”: onu yardı. Ve **الأخِرَّةُ**, onun teki **خَرير**’dir; iki tümseğin arasında, boyun eğip uzanan alçak yerlerdir. Ve el-Ahmer dedi:
  [bazı] Arapların, Lebîd’in bir beytini inşâd ettiğini işittim:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  Ve değirmenden **الخُرُّ**: buğdayın atıldığı yerdir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü tane orada **يَخُِرّ**. Ve kulağın **خُرُّ**’u: deliğidir; buna benzetilmiştir.
  (**خز**) **الخاء** ve **الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyin bir başkasının içine saplanması, ikincisi hayvandan bir cinstir.
  Birincisi: **الخزُّ**: duvarın **خَزُّ**’udur; o da dikenlenmesidir. Ve “**خَزَّهُ بسهمٍ**” denir: onu okla attı ve onu onda sabitledi. Ve onu mızrakla dürttü de “**فاختَزَّهُ**”([5]). İbn Ahmer dedi:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  “**بعيرٌ خُزَخِزٌ**” sözlerine gelince; yani şiddetli; o babdandır; çünkü uzuvları sanki **خُزَّت** bir **خَزّاً** ile, yani sabitlemece sabitlenmiş gibidir.
  İkinci asıl: **الخُزَز**: tavşanların erkeğidir; çoğulu **خِزّانٌ**. Dedi:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])
  (**خس**) **الخاء** ve **السين** iki asıldır: birincisi şeyin değersizliği, ikincisi şeyin elden ele dolaşmasıdır.
  Birincisi: **الخسيس**: değersiz; “**خَسَّ الرجُل نفسُه**” ve “**أخَسَّ**” denir: değersiz bir fiil getirdi, demektir. Bu babdandır: “**جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها**”, yani **الحِقّة** ve **الجَذَعةِ** ve **الثَّنِيَّةِ** yaşını geçti ve **البُزُول**’a yetişti. Bu kıyastır; çünkü bu dişlerin hepsi **البُزُول**’dan aşağıdır.
  İkinci asıl: Arapların sözü: “**تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ**”, onu elden ele dolaştırdılar ve yarıştılar; hangisi onu alacak([8]). Ve denir: “bu işler aralarında **خِساس**tır”, yani devrîdir. İbn ez-Zeb‘arâ dedi:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])
  (**خش**) **الخاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da girme ve içeri girmedir. Denir: “**خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ**”: girdi. Ve adam **مِخَشٌّ**: geceye karşı atılgan([10]), cesur. Ve **الخَشَّاء**: makat yeridir; çünkü oraya **ينخشُّ**. Zû’l-İsba‘ dedi:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])
  Ve babdandır: **الخَشْخاش**: topluluk; çünkü onlar bir kavimdir, toplanırlar ve birbirlerinin içine girerler. Kümeyt dedi:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  Ve **الخشُّ**: devenin burnuna **الخِشاش** koymandır. Denir: “**خَشَشْتُه**” da o **مخشوشٌ** olur; ve **خَشَب**’den olur. Ve **خَشاش الأرض**([13]): onun hayvancıklarıdır. Ama küçük başlı **الخَِشاشُ** adam için, فتح ve كسر ile söylenir. Bu kıyastır; çünkü o işin içine hakkıyla **ينْخَشُّ**. Tarafe dedi:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])
  Ve babdandır—görünüşte kıyastan uzak olsa da—**الخُشَشَاوانِ**: kulakların arkasında çıkan iki kemik. Ve tekine de **خُشَّاء**([15]) denir. Arapların كلامında, **فُعْلاء**’dan, **الفاء**’sı مضمومة, **العين**’i ساكن olan, yalnız bu ve **قُوباء** gelmiştir; aslı onda harekettir.
  (**خص**) **الخاء** ve **الصاد** muntazam, kıyaslı bir asıldır; o, açıklığa ve gedik/çentik’e delalet eder. İşte **الخَصَاص**: **الأثافيّ** arasındaki açıklıklardır. Ve aya denir: bulutun **خَصَاصة**’sından göründü. Zû’r-Rumme dedi:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])
  Ve **الخَصَاصة**: yoksulluktur. Ve hâlde gedik/çentiktir.
  Ve babdandır: “**خَصَصْت** falanı bir şeyle **خَصُوصِيَّةً**”, **الخاء**’ı فتح ile([17]); bu kıyastır; çünkü bir tek kişi ayrılınca, onunla başkası arasına bir açıklık koymuş olur; umum bunun tersidir. Ve **الخِصِّيصى**: **الخَصوصية**’dir.
  (**خض**) **الخاء** ve **الضاد** iki asıldır: birincisi şeyin azlığı ve bayağılığı, ikincisi bir rutubetle birlikte şeyde çalkalanmadır.
  Birincisi **الخَضَض**: [**الخرز**([18])] beyazdır; cariyeler onu takınır. Ve ahmak adam **خَضَاض**’dır. Ve sözün döküntüsüne **خَضَضٌ** denir. Ve denir: “cariyenin üzerinde **خَضَاضٌ** yoktur”, yani üzerinde süsten hiçbir şey yoktur. Mana: üzerinde, zikrine başladığımız **الخَضَض** bile yoktur. Şair dedi:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])
  Diğer asla gelince: “**تَخَضْخض** su” (çalkalandı). Ve **الخَضْخاض**: katrandan bir türdür. Ve denir: “**نبت خُضَخِضٌ**”, yani suyu çok. Dersin: sanki sululuğundan **يتخضخضُ**.
  Babdan bir tek harf şâz olmuştur—eğer sahih ise—dediler: “**خاضَضْتُ** falanı”, ona muârada ile alışveriş yaptım([20]). Bu, zikrettiğimiz kıyastan uzaktır.
  (**خط**) **الخاء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o, uzayarak uzanan bir izdir. Bundan: kâtibin çizdiği **الخطُّ**. Ve ondan: falcının çizdiği **الخطّ**. Allah تعالى dedi: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]; dediler: o **الخَطُّ**tur. Ve rivayet edilir: “Peygamberlerden bir peygamber vardı, **يَخُطّ** idi; kim onun çizgisi gibi **خَطَّ** ederse, onun ilmi gibi bilir.” Ve babdandır: kişinin kendisi için çizip ayırdığı yer olan **الخِطَّة**; çünkü orada uzatılmış bir iz olur. Ve ondan: **خَطُّ اليمامة**; ve ona nispetle **الرِّماحُ الخَطِّيّة** nispet edilir. Ve babdandır: **الخُطَّة**; o da hâldir; “o, **بخُطَّةٍ سَوْء** üzeredir” denir; çünkü o, kendisi için ve aleyhine çizilmiş bir iştir. Ama iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış yer olan **الأرضُ الخطيطة** babdan değildir; ikinci **الطاء** ziyadedir; çünkü o **أخطأ**’dandır; sanki yağmur onu ıskalamıştır. Bunun delili İbn Abbâs’ın sözü: “**خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها**”, yani başkası yağmur alınca, bu yağmur onu ıskalar da ona isabet etmez.
  “**في رأس فلانٍ خُطْيةٌ**([21])” sözlerine gelince; bir kavim dedi: o ancak **خُطَّة**’dir. Eğer böyle ise, sanki o, çizilip iz bırakılan bir iştir; zikrettiğimiz üzere.
  (**خف**) **الخاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, ağırlık ve vakar’a muhalif bir şeydir. Denir: “**خَفَّ** şey, **يَخِفُّ** **خِفَّةً**”; o **خفيف** ve **خُفَافٌ**’dır. Ve denir: “**أَخَفَّ** adam”, hâli hafiflediğinde. Ve **أخَفَّ**, biniti hafif olduğunda. Ve “**خَفَّ القومُ**”: göçtüler. Ama **الخُفُّ** babdandır; çünkü yürüyen onu giydiğinde **يَخِفُّ**. Ve devenin **خُفُّ**’u da ondandır. Ama yerdeki **الخُفُّ**—**النَّعل**’dan daha uzun olan([22])—benzetmedir. Ve **الخِفُّ**: **الخَفِيف**. Dedi:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
  Ama köpeklerin sesleri([24]) için **الخَفْخفة** denir; o bab’a yakındır.
  (**خق**) **الخاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o, şeyde ezilme ve yırtılmadır. Bundan: **الأُخْقُوق**; ve **الإخْقِيق** denir; o, yerde bir ezilmedir; çoğulu **الأخاقيق**. Hadiste geldi: “**في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ**”. Ve **الإخْقاق**: makaranın deliğinin yırtığının genişlemesidir. Ve bundan onların sözü: “**أتانٌ خَقُوقٌ**”, ferci ses çıkarınca. Ve suyu çekilip kuruyunca ve **تَقَلفَعَ**([25]) olunca gölete **خَُقٌّ**([26]) denir. Dedi:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (**خل**)  **الخاء** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; bunun dönüşü ya inceliğe ya da açıklığadır. Bab, hepsinde birbirine yakındır. İşte **الخِلال**: **الأخِلَّة**’nin tekilidir. Ve “falan **خِلَلَه** ve **خُلالته** yer” denir; yani **الخِلال**’ın dişlerinden çıkardığı şeyi. Ve **الخَلُّ**: elbiseyi **بالخِلال** ile kendine tutturmandır. Ama seni dost edinen **الخليلُ** de bundandır; sanki ikiniz **تخالَلتُما**; **الكِساء**’ın **يُخَلُّ** edilmesi gibi.
  Ve babdandır: **الرجل الخَلُّ**; o, ince* bedenlidir. Dedi:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  Ve diğeri dedi:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])
  Ve **ابن المَخَاض**’a **خَلٌّ** denir; çünkü bedeni incedir. Ve **الخَلُّ**: kumda yol; çünkü o incelmiş olur. Ve ondan **الخَلاَل**; o da **البَلَح**’tır.
  Açıklığa gelince: iki şey arasındaki **الخَلَل**. Ve “**خَلَّل** şeyi” denir: kapsamayıp her yanını tutmadı. Ve ondan **الخَلَّة**: fakirlik; çünkü hâlinde bir açıklıktır. Ve **الخليل**: fakir; şu sözünde:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])
  Ve **الخِلَّة**: kılıcın kınıdır; çoğulu **خِلَلٌ**. Ama **الخِلَل**—iki yay kolunun sırtına takılan kayışlar([31])—bu, inceliğindendir; sanki her biri bir **خِلّة**([32])’dir. Ve **الخَلّ**: boyunda, başa bitişik bir damardır. Ve **الخَلْخَال** da babdandır; inceliğinden.
  (**خم**) **الخاء** ve **الميم** iki asıldır: birincisi bir kokunun değişmesi, ikincisi bir şeyi temizlemektir. Birincisi: “**خَمَّ اللّحمُ**” sözleri; kokusu değiştiğinde. İkincisi: “**خُمّ البيتُ**” sözleri; süpürüldüğünde. Ve kuyunun **خُمَامة**’si: temizlendiğinde toprağından **يُخَمُّ** edilen şey. Ve **بيتٌ مخمومٌ**: süpürülmüş. Ve “o **مخموم القلبِ**’dir” denir; her türlü hile ve karışımdan kalbi temiz olduğunda.
  (**خن**) **الخاء** ve **النون** tek bir asıldır; o, seslerden bir şeyin zayıflıkla taklididir. Aslı: “**خَنَّ**”, ağladı; **خنيناً**. Ve **الخَنْخَنَةُ**: sözün açıklanmamasıdır. Ve develerde **الخُنان**: insanlarda nezle gibidir. Ve **الْخُنّة**: **الغُنّة** gibidir. Ve **الخنين** denir: gizli gülme. Ve “**المَخَنّة** burundur” derler. Eğer böyle ise, çünkü o **الخُنّة**’nin yeridir; o da **الغُنّة**’dir. Ve “**وطئ مَِخَنَّتَه**” denir: onu zelil etti([33]); sanki iki ayağını burnunun üzerine koydu.
  (**خأ**) **الخاء** ve uzatılmış **الهمزة** kıyaslanan bir asıl değildir; onda, sahihliği bilinmeyen bir tek harf zikredilmiştir. Dediler: “**خاءِبك علينا**”, yani acele et. Ve Kümeyt’ten inşâd ettiler:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (**خب**) **الخاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi [şeyin] boyuna uzamasıdır, ikincisi aldatmadan bir cinstir.
  Birincisi: **الخَبيبة** ve **الْخُبَّةُ**: kumda uzayan yoldur. Sonra onunla, boyuna yırtılan bez parçası benzetilir. Ve buna, etten **الخَبِيبة** yüklenir; o, ondan bir dilimdir.
Ve diğerine gelince: **الخِبُّ** aldatmadır; ve **الخَِبُّ** aldatıcıdır. Bu, “**خَبَّ البَحْرُ**”dan türemiştir: çalkalandı. Ve onlara **الخِبُّ** isabet etti.
  Ve bundan **الخَبَبُ**: koşmanın bir türüdür. Ve “**جاء مُخِبَّاً**” denir. Ve ondan: “**خَبَّ النّبتُ**”, kuruyup sökülünce([35]); sanki **يَخُبّ** eder; yürüdüğünü vehmetti. Ru’be dedi:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  Ve **الخَبخَبة**: şeyin gevşekliği ve çalkalanmasıdır. Bütün bunlar zikrettiğimize döner; çünkü aldatıcı çalkantılıdır, sağlam bir akit üzere sabit değildir. Ama Ferrâ’nın hikâye ettiği: “[**لي**([37])] falandan **خَوَابُّ** vardır”; o, akrabalıklardır; teki **خابٌّ**; bu, bence birinci babdandır; çünkü o, uzayıp bağlanan bir sebeptir. Ama “**خبْخِبوا عنكم من الظهيرة**” sözleri; yani serinleyin; bu bundan değildir; o, مقلوب’dandır; geçmişti.
  (**خت**) **الخاء** ve **التاء** asıl değildir; çünkü **تاء**’sı **سين**’den بدل edilmiştir. “**خَتِيتٌ**” denir: yani değersiz. Ve “**أَخَتَّ الله حَظَّه**” denir: yani onu değersiz kıldı. Bu, “**مررت بالنَّات**” diyenin dilindedir; **بالناس** ister. Ve onların “**أخَتَّ فلانٌ**” dediklerini zikrettiler: utandı. Eğer sahih ise, manası: utandığı değersiz bir şey getirdi. Ve inşâd ettiler:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])
  yani sen, evvellerinden değersiz bir şey getirmezsin.
  (**خث**) **الخاء** ve **الثاء** asıl değildir ve kendisine dönülecek sahih bir فرع da değildir; fakat onların zikrettiklerini zikrederiz. Derler: **الخُثّ**: sığırın **أخْثاء**’ından **أُوخِفَ** edilip bir şeye sürülen şeydir; bu bir şey değildir. Ve **الخُثُّ** denir: selin bıraktığı zaman, selin bıraktığı **غُثَاء**; kurur ve kararır.
  (**خج**) **الخاء** ve **الجيم** bir asıldır; düzgün olmayan bir halde çalkalanma ve hafifliğe delalet eder. Denir: **ريحٌ خَجُوجٌ**; o, esişinde kıvrılan rüzgârdır. Asma‘î derdi: **الخَجُوج** şiddetli acı olandır. Ve **الخجخجة**’nin, büzülme ve utanma olduğu söylenir. Ve “**خَجْخَجَ الرّجُل**” dediler: içindekini açığa vurmadı. Ve “**اختَجَّ الجملُ في سَيره**” denir: yürüyüşünde doğrulmadı. Ve **رجل خَجَّاجَة**([39]): ahmak. Babın hepsi birdir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التخصيص والاختصاص والخصوصية والتخصص: تفرد بعض الشيء بما لا يشاركه فيه الجملة، وذلك خلاف العموم، والتعمم، والتعميم، وخصان (والخصان والخصان كالخاصة، ومنه قولهم: إنما يفعل هذا خصان الناس، أي: خواص منهم. انظر: اللسان (خصص) ) الرجل: من يختصه بضرب من الكرامة، والخاصة: ضد العامة، قال تعالى: ﴿واتقوا فتنة لا تصيبن الذين ظلموا منكم خاصة﴾ [الأنفال/25]، أي: بل تعمكم، وقد خصه بكذا يخصه، واختصه يختصه، قال: ﴿يختص برحمته من يشاء﴾ [آل عمران/74] وخصاص البيت: فرجة، وعبر عن الفقر الذي لم يسد بالخصاصة، كما عبر عنه بالخلة، قال: ﴿ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة﴾ [الحشر/9]، وإن شئت قلت من الخصاص، والخص: بيت من قصب أو شجر، وذلك لما يرى فيه من الخصاصة.

##### Türkçe

- **التخصيص** ve **الاختصاص** ve **الخصوصية** ve **التخصص**: Bir şeyin bir kısmının, bütünüyle ortak olmadığı bir şeyle tek başına kalmasıdır; bu, **العموم**’un, **التعمم**’in ve **التعميم**’in zıddıdır. Ve **خصان** (ve **الخصان** ve **الخصان** **الخاصة** gibi; ondan onların sözü: “Şüphesiz bunu ancak insanların **خصان**’ı yapar”, yani: onlardan **خواص**. Bak: **اللسان** (**خصص**)) **الرجل**: Onu bir tür ikramla kendisine tahsis ettiği kimse. Ve **الخاصة**: **العامة**’nın zıddıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿واتقوا فتنة لا تصيبن الذين ظلموا منكم خاصة﴾ [الأنفال/25] yani: bilakis sizi genelleştirir (hepinize şâmil olur). Ve onu şu ile tahsis etti: **خصه** بـ كذا **يخصه**; ve onu kendisine tahsis etti: **اختصه** **يختصه**. Dedi ki: ﴿يختص برحمته من يشاء﴾ [آل عمران/74]. Ve **خصاص البيت**: bir gedik (aralık). Ve kapatılmamış yoksulluğu **الخصاصة** ile ifade etti; onu **الخلة** ile ifade ettiği gibi. Dedi ki: ﴿ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة﴾ [الحشر/9]. Ve istersen **الخصاص**’tan (geldiğini) söyledin. Ve **الخص**: kamıştan yahut ağaçtan bir evdir; bu, onda görülen **الخصاصة** sebebiyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَصَّهُ بِالشَّىْءِ
1 خَصَّهُ بِالشَّىْءِ ذ , (S, K,) or بِكَذَا, (A, Msb,) aor. خَصُ٣َ , (Msb, TA,) inf. n. خَصٌّ (K) and خُصُوصٌ (S, Msb, K) and خَصُوصٌ (TA) and خَصُوصِيَّةٌ and خُصُوصِيَّةٌ, (S, Mgh, * Msb, K,) of which last two the former is the more chaste, (S, TA,) and is the form mentioned in the Fs and its Exposi tions, and the ى in it is said to be the relative ى, and the ى which is characteristic of an inf. n., whereas in the latter it is said to be a characteristic of intensiveness, but MF thinks that this requires consideration, because the ى is also said to be, and by some more commonly, without teshdeed, as in كَرَاهِيَةٌ and عَلَانِيَةٌ, (TA,) and خِصِّيصَى, (S, K,) like مِكِّيثَى, which is said to be the only other instance of this measure, (TA,) [but some others might be added, as دِلِّيلَى and فِخِّيرَى and قِتِّيتَى,] and خِصِّيصَآءُ, (IAar, Kr, K,) [like مِكِّيثَآءُ,] the former of which last two [each of which has an intensive signification] is the chaste, and com monly known, form, (TA,) and خُصِّيَّةٌ, or خِصِّيَّةٌ, or خَصِيَّةٌ, (accord. to different copies of the K,) written by Sgh with damm, (TA,) and تَخِصَّةٌ, (Ibn-' Abbلd, K,) or, as some say, خَصُوصِيَّةٌ and خِصِّيَّةٌ [or خُصِّيَّةٌ or خَصِّيَّةٌ] are each a quasi-inf. n., as also خَاصَّةٌ, (TA,) He distinguished him particularly, peculiarly, or specially, i. e., above, or from, or exclusively of, others, by the thing, or by such a thing; he particularized him, or particularly or peculiarly or specially characterized him, thereby; syn. فَضَّلَهُ (A, K, TA) دُونَ غَيْرِهِ, and مَيَّزَهُ; (TA;) he appropriated, or assigned, [the thing or] such a thing, or made it to belong, to him alone, or in particular, or peculiarly, or specially, exclusively of others; (Msb;) and بِهِ ↓ اختصّهُ signifies the same; (S, A, Msb, K;) as also ↓ اخصّهُ, (A, [but for this I know not any other authority,]) and ↓ خصّصهُ; (A;) or this last has an intensive signification. (Msb.) You say, خَصَّهُ بِالُودِّ He distinguished him &c. by love, or affection; or favoured him in preference to another, or others, thereby. (K, TA.) As to the saying of AZ,
اـِنِ امْرَأٌ خَصَّنِى عَمْدًا مَوَدَّتَهُ
عَلَى التَّنَانِى لَعِنْدِى غَيْرُ مَكْفُورِ
[If a man distinguish me above, or from, or exclusively of, others, purposely, by his love, or because of his love of me, notwithstanding distance of each from the other, it will not be disacknowledged with me,] the meaning is, خَصَّنِى بِمَوَدَّتِهِ; or it may be خَصَّنِى لِمَوَدَّتِهِ اـِيَّاىَ [in the TA بِمَوَدَّتِهِ, which is evidently a mistranscription]; for, says ISd, we have not heard خَصَّهُ [or rather خَصَّ] doubly transitive. (TA.) And [hence] خَصَّهُ بِكَذَا also signifies He gave him such a thing in large quantity, or abundantly. (TA.) [You say also, خَصَّهُ بِالذِّكْرِ He distinguished, &c., or singled out, him, or it, by mention: or he particularized, peculiarized, or specified, him, or it, thereby; he particularly, peculiarly, or specially, mentioned him, or it. And خَصَّهُ, alone, He pointed particularly, or peculiarly, to him, or it, in what he said; or he meant particularly, or peculiarly, him, or it. And خَصَّ مِنْهُ كَذَا He distinguished, particularized, peculiarized, or specified, thereof such a thing: and he distinguished therefrom such a thing; he particularly, peculiarly, or specially, excepted therefrom such a thing.] You also say, خَصَّهُ لِنَفْسِهِ (TA) and لِنَفْسِهِ ↓ اختصّهُ (T, A, TA) [He appropriated, or took, or chose, him, or it, particularly, or specially, to, or for, himself; as also خَصَّ بِهِ نَفْسَهُ and بِهِ نَفْسَهُ ↓ اختصّ]. And فُلَانًا ↓ هُوَ يَسْتَخِصُّ and يَسْتَخْلِصُهُ (A, TA) [He appropriates such a one purely to himself, exclusively of any partner; (see the latter verb;)] he chooses such a one for himself; he appropriates him to himself as his particular, or special, intimate; (TA in art. خلص;) both signify the same. (S and K in art. خلص.) [And ↓ اختصّهُ He treated him, or behaved towards him, with partiality; was partial towards him: a signification implied by the first explanation in this art.: and in this sense it is often used.] -A2- خَصَّ, aor. خَصُ٣َ , [contr. to general rule, by which it should be خَصِ٣َ , for it is intrans., and of the measure فَعَلَ, accord. to the Msb,] inf. n. خُصُوصٌ, [and app. خَصُوصِيَّةٌ and خُصُوصِيَّةٌ, accord. to modern usage,] It was, or became, particular, peculiar, or special; restricted, or confined, to one or more of persons, places, or things; distinct, or distinguished, from others; not common, or general; contr. of عَمَّ; as also ↓ اختصّ: (Msb:) [each, also, followed by لَهُ, signifies He, or it, belonged, pertained, or appertained, to him, or it, particularly, peculiarly, specially, or exclusively; it so related to him, or it; it was, or became, peculiar to him, or it: see also the latter verb below.] -A3- خَصَّ, sec. pers. خَصِصْتَ, (in the CK خُصِصْتُ,) [inf. n., app., خَصَاصَةٌ and خَصَاصٌ and خَصَاصَآءُ,] (tropical:) He was, or became, poor; in a state of poverty; (Fr, Sgh, K;) as also ↓ اختصّ. (A, TA.)

خصّصهُ
2 خصّصهُ خصص خصصه خصصة , inf. n. تَخْصِيصٌ, He made it, or rendered it, particular, peculiar, or special; distinct, or distinguished, from others; not common, or general; he individuated it; particularized it; distinguished it from the generality; singled it out; تَخْصِيصٌ being the contr. of تَعْمِيمٌ. (K. [But only the inf. n. is there mentioned.]) ― -b2- See also 1, first sentence.

4 أَخْصَ٣َ see 1, first sentence.

تخصّص
5 تخصّص تخصص خص خصص quasi-pass. of 2; It was, or became, made, or rendered, particular, peculiar, or special; &c.; not common, or general. (TA.) ― -b2- See also 8, in two places. ― -b3- It is also said to mean (assumed tropical:) He was, or became, in a peculiar, unparticipated state of pressing want and poverty. (Har p. 94.)

اختصّهُ
8 اختصّهُ أختصه اختصه اختصة ٱختص ٱختصه : see 1, in four places. -A2- اختصّ as an intrans. v.: see 1, last sentence but one. ― -b2- اختصّ بِالشَّىْءِ, (K,) or بِكَذَا, (A, Msb,) quasi-pass. of خَصَّهُ بِهِ; (A, Msb, K;) He was, or became, distinguished particularly, peculiarly, or specially, i. e., above, or from, or exclusively of, others, by the thing, or by such a thing; he was, or became, particularized, or particularly or peculiarly or specially characterized, thereby; (A, * K * TA;) he had [the thing or] such a thing appropriated, or assigned, or made to belong, to him alone, or in particular, or peculiarly, or specially, exclusively of others; (Msb;) and ↓ تخصّص signifies the same. (A, Msb, K.) You say, اختصّ فُلَانٌ بِالأَمْرِ, and لَهُ ↓ تخصّص, [or بِهِ, accord. to general usage,] Such a one was, or became, alone, with none to share or participate with him, in the affair; syn. اِنْفَرَدَ. (TA.) ― -b3- See also 1, last sentence.

10 اـِسْتَخْصَ٣َ see 1, latter half.

خُصٌّ
خُصٌّ خص A booth of reeds, or canes, (S, Mgh, Msb, K, TA,) or of [boughs of] trees: (TA:) or a house roofed with a piece of wood, in the form of the [oblong vaulted structure called] أَزْج: (JK, K:) so called because of the خَصَاص, or “ narrow interstices, ” which are in it; (T, TA;) or because one sees what is in it through its خَصَاص, or “ interstices: ” (TA:) pl. [of pauc.] أَخْصَاصٌ (JK, Msb, TA) and [of mult.] خِصَاصٌ (JK, L, K [in the CK خَصَاصٌ, which is wrong,]) and خُصُوصٌ (JK, K) and خُصُوصَةٌ. (JK.) ― -b2- Also The shop of a vintner, (As, K,) although it be not of reeds, or canes. (K.)

خَصَاصٌ
خَصَاصٌ خص خصاص : see خَصَاصَةٌ, from the beginning to the last sentence but two.

خُصُوصٌ
خُصُوصٌ خصوص an inf. n. of 1, trans. and intrans. ― -b2- [Used as a simple subst., Particularity; peculiarity; speciality, or specialty; as also the inf. ns. ↓ خَصُوصِيَّةٌ, and ↓ خُصُوصِيَّةٌ.] You say, لَهُ خُصُوصٌ and ↓ خُصُوصِيَّةٌ [To him belongs a particularity, &c.], and بِى [in me is &c.]. (A.) [Hence خُصُوصًا Particularly; specially; as also ↓ خَاصَّةً.] Th was heard to say, ↓ اـِذَا ذُكِرَ الصَّالِحُونَ فَبَخَاصَّةٍ أَبُو بَكْرٍ وَاـِذَا ذُكِرَ الأَشْرَافُ فَبِخَاصَّةٍ عَلِىٌّ [meaning فَخُصُوصًا, i. e., When the righteous are mentioned, then in particular, or peculiarly, Aboo-Bekr is virtually mentioned; and when the shereefs are mentioned, then in particular, or peculiarly, 'Alee]. (L, TA.)

خَصَاصَةٌ
خَصَاصَةٌ خص خصاص خصاصه خصاصة An interstice, interval, or intervening space or opening; (S, K;) as also ↓ خَصَاصٌ [which is commonly used as a coll. gen. n.] and ↓ خَصَاصَآءُ: (K:) or an interstice, &c., in the ثَغْر [app. meaning the front teeth]; as also ↓ the second of these words: (TA:) or the first and ↓ second, (TA,) or ↓ all, (K,) any interstice, &c., or hole or perforation, in a door, and sieve, and [veil of the kind called] بُرْقُع, and the like, (K, TA,) such as a cloud, and a strainer, &c.: (TA:) [a crevice, cranny, chink, or fissure:] or the first, (TA,) or ↓ all, (K,) a small hole or perforation: (K, TA:) or the first has this signification as well as the signification first mentioned: (S:) or the ↓ second, the like of a كَوَّة [or mural aperture] in a [structure of the kind called] قُبَّة, or the like, when as wide as the face; or, accord. to some, whether wide or narrow: (TA:) and the same, interstices, intervals, or intervening spaces or openings, in a خُصّ; (TA;) or narrow interstices, &c., therein: (T, TA:) and the same, (TA,) or ↓ all, (K,) the intervening spaces between the three stones upon which a cooking-pot is placed; (K, TA;) and between the fingers: (TA:) and the first, the intervening spaces between the feathers of an arrow: (IAar, TA:) pl. [of the first,] خَصَاصَاتٌ. (TA.) You say of the moon, بَدَا مِنْ خَصَاصَةِ الغَيْمِ [It appeared from the gap of the cloud, or clouds]. (S, A.) ― -b2- Also A cloud itself; or clouds; syn. غَيْمٌ. (TA.) -A2- Also the first, (S, A, Mgh, Msb, K,) and ↓ second, (S, K,) and ↓ third, (IDrd, K,) (tropical:) Poverty; (S, Mgh, Msb, K;) need; (A, Msb, TA;) straitness, or difficulty; (Mgh;) an evil state or condition: (TA:) from خَصَاصَات meaning the “ holes ” of a sieve: whence a saying cited voce تَجَمَّلَ: (Mgh:) or from the first of the senses explained in this paragraph; because a thing, when it opens so as to form an interstice, becomes weak and unsound. (TA.) You say also, ↓ سَدَدْتُ خُصَاصَةَ فُلَانٍ, with damm, meaning, (tropical:) I repaired the broken fortune of such a one. (A, TA.) ― -b2- Also the first, (tropical:) Thirst; as in camels when they return from water without having satisfied themselves with drink: and hunger; as in a man when he has not satisfied himself with food. (TA.)

خُصَاصَةٌ
خُصَاصَةٌ خص خصاص خصاصه خصاصة : see خَصَاصَةٌ, last sentence but one.

خَصَاصَآءُ
خَصَاصَآءُ خصاصآء : see خَصَاصَةٌ, from the beginning to the last sentence but two.

خَصوُصِيَّةٌ
خَصوُصِيَّةٌ خصوصي خصوصيه خصوصية and خُصُوصِيَّةٌ: see خُصُوصٌ, in three places.

خِصَّانٌ
خِصَّانٌ خص خصان and خُصَّانٌ: see the next paragraph, in three places.

خَاصٌّ
خَاصٌّ خاص Particular; peculiar; special; distinct, or distinguished, from others; contr. of عَامٌّ. (Msb, TA.) ― -b2- [And hence, Choice; select. ― -b3- And Pare; unmixed; unadulterated.] ― -b4- [Used as a subst.,] it is syn. with ↓ خَاصَّةٌ; (Ks, Msb, K;) in which the ة is a corroborative; (Msb;) and which signifies Distinguished people; persons of distinction; the distinguished sort; contr. of عَامَّةٌ: (S, Msb, K:) or the former is contr. of عَامٌّ, and ↓ the latter is contr. of عَامَّةٌ: (TA:) [the pl. of both is خَوَاصٌّ and ↓ خِصَّانٌ and ↓ خُصَّانٌ: or, accord. to rule, the first of these is pl. only of خَاصَّةٌ; and judging from other instances, we should regard the second and third as more probably pls. of خَاصٌّ: but however the case may be,] خِصَّانٌ is syn. with خَوَاصُّ, (S, K,) and so is خُصَّانٌ. (K.) [You say, الخَاصُّ وَالعَامُّ, and وَالعَمَّةُ ↓ الخَاصَّةُ, The distinguished and the common people; the persons of distinction and the vulgar.] You also say, ↓ اـِنَّمَا يَفْعَلُ هٰذَا خِصَّانٌ مِنَ النَّاسِ meaning خَوَاصُّ مِنْهُمْ [Only distinguished persons of mankind do this]. (S.) ― -b5- [It seems to be also, in some instances, syn. with ↓ خَاصَّةٌ as signifying A particular, peculiar, or special, friend, intimate, familiar, companion, associate, attendant, dependent, or servant:] the latter is explained in the T [and JK] as meaning a person whom thou hast appropriated, particularly distinguished, taken, or chosen, (اِخْتَصَصْتَهُ,) [as a friend, &c.,] to, or for, thyself: (TA:) [and it is used as a sing. and as a pl.: for] you say, هٰذَا خَاصَّتِى [This is my particular, or special, or choice, or choicest, friend, &c.]: and هُمْ خَاصَّتِى [They are my particular, or peculiar, or special, or choice, or choicest, friends, &c.]. (A.) You say also, فُلَانٌ خَاصٌّ لِفُلَانٍ, (Kull p. 174,) or بِفُلَانٍ, (so in the L,) [app. meaning لِفُلَانٍ, unless it be mistranscribed, and the latter be the correct reading, which I think much the more probable;] i. e., Such a one belongs exclusively [as a particular, or peculiar, or special, friend, &c.,] to such a one; (Kull;) and ↓ مُخَصٌّ signifies the same. (L.) ― -b6- See the dim. of خَاصَّةٌ, (namely خُوَيْصَّةٌ,) below.

خَاصَّةٌ
خَاصَّةٌ خاص خاصه خاصة : see خَاصٌّ, in four places. ― -b2- It also signifies A property of a thing, not found, or not existing, either wholly or partly, in another thing: and ↓ خَاصِّيَّةٌ [thus correctly written, and thus I have always found it written except by Golius and those who have probably imitated him, who write it without the sheddeh to the ى,] is used as denoting [a property, or particular or peculiar virtue, which is] an unknown cause of a known effect; as that by which a medicine operates: the former differs from the latter in being conventionally applied to an effect, [or effective property,] whether the cause of its existence be known or not: [the pl. of the former is خَوَاصُّ, agreeably with analogy and usage, like as عَوَامُّ is pl. of عَامَّةٌ:] the pl. of the latter is خَاصِّيَّاتٌ [and خَصَائِصُ]; and خَوَاصُّ is a quasi-pl. n., not a pl., of the same. (Kull p. 174. [All the abovementioned words here cited from that work are there without syll. signs, as being well known. Both خاصّة and ↓ خاصّيّة, as here explained, are perhaps post-classical; but of this I am not certain: and both are sometimes used as meaning The peculiar nature of a thing; also termed its essence.]) ― -b3- خَاصَّةً and بِخَاصَّةٍ: see خُصُوصٌ.

خَاصِّيَّةٌ
خَاصِّيَّةٌ خاص خاصيه خاصية : see خَاصَّةٌ, in two places.

خُوَيْصَّةٌ
خُوَيْصَّةٌ خويصه خويصة dim. of خَاصَّةٌ; (A, K;) [like دُوَيْبَّةٌ, q. v., dim. of دَابَّةٌ;] originally خُوَيْصِصَةٌ; (TA;) the ى being quiescent because the ى of the dim. cannot be movent; (A, K;) [properly signifying A little, or young, particular, or peculiar, or special, friend, companion, associate, attendant, or servant; and used in other senses, like other diminutives; implying littleness of estimation; and also affection, and awe.] It is said in a trad., (TA,) عَلَيْكَ بِخُوَيْصَّةِ نَفْسِكَ [Keep thou to the little, or dear, particular friend of thine own self: so it seems to mean accord. to Z, being mentioned by him among the proper expressions belonging to this art.: but accord. to the TK, it appears to be tropical; for the meaning is there said to be, (assumed tropical:) thine own particular state, or condition]. (A, TA.) In another trad., خويصّة is used as signifying A little, young, particular, or peculiar, or special, servant. (TA.) And in another trad. it is said, بَادِرُوا بِالأَعْمَالِ سِتًّا الدَّجَّالِ وَكَذَا وَكَذَا وَخُوَيْصَّةَ أَحَدِكُمْ, i. e. (assumed tropical:) Strive ye to be before six things with [good] works; Antichrist, and such and such things, and the event of death which is specially, or peculiarly, appointed to any one of you: [or, I would rather say, the awful special awaiter of any one of you; though it is asserted that] the diminutive form is here used to denote low estimation of that which it signifies in comparison with what follows it, namely, the resurrection, &c. (TA.)

مُخَصٌّ
مُخَصٌّ ١ : see خَاصٌّ, last sentence but one.

##### Türkçe

**خَصَّهُ بِالشَّىْءِ**
1 **خَصَّهُ بِالشَّىْءِ** ذ , (S, K,) yahut **بِكَذَا**, (A, Msb,) muzârîsi **خَصُ٣َ**, (Msb, TA,) mastarı **خَصٌّ** (K) ve **خُصُوصٌ** (S, Msb, K) ve **خَصُوصٌ** (TA) ve **خَصُوصِيَّةٌ** ve **خُصُوصِيَّةٌ**, (S, Mgh, * Msb, K,) ki bu son ikisinden birincisi daha fasîhtir, (S, TA,) ve Fs’de ve onun Şerhlerinde zikredilen şekildir; ve ondaki **ى**’nın nisbet **ى**’sı olduğu, ve mastara mahsus olan **ى** olduğu söylenir; hâlbuki ikincide onun şiddet (mübalağa) alâmeti olduğu söylenir; fakat MF bunun düşünmeyi gerektirdiğini görür; çünkü **ى**’nın, teşdîdsiz olarak da, ve bazılarına göre daha yaygın olarak, **كَرَاهِيَةٌ** ve **عَلَانِيَةٌ**’de olduğu gibi söylendiği de vardır; (TA;) ve **خِصِّيصَى**, (S, K,) **مِكِّيثَى** gibi; ki bunun bu veznin tek diğer örneği olduğu söylenir; (TA;) [fakat bazı başkaları da eklenebilir, **دِلِّيلَى** ve **فِخِّيرَى** ve **قِتِّيتَى** gibi;] ve **خِصِّيصَآءُ**, (IAar, Kr, K,) [**مِكِّيثَآءُ** gibi;] ki bu son ikisinden birincisi [her biri mübalağalı bir mânâ taşıyan] fasîh ve yaygınca bilinen şekildir; (TA;) ve **خُصِّيَّةٌ**, yahut **خِصِّيَّةٌ**, yahut **خَصِيَّةٌ**, (K’nın farklı nüshalarına göre,) Sgh tarafından damme ile yazılmıştır; (TA;) ve **تَخِصَّةٌ**, (Ibn-’Abbād, K,) yahut bazılarına göre **خَصُوصِيَّةٌ** ve **خِصِّيَّةٌ** [yahut **خُصِّيَّةٌ** yahut **خَصِّيَّةٌ**] her biri bir شبه-mastar isimdir; **خَاصَّةٌ** da böyledir; (TA;) onu şey ile özellikle, kendine mahsus, yahut hususî olarak, yani başkalarının üstünde, yahut başkalarından, yahut başkaları dışında ayırdı; onu bununla tahsis etti, yahut bununla özellikle/kendine mahsus/hususî bir vasıfla niteledi; eş anlamlısı **فَضَّلَهُ** (A, K, TA) **دُونَ غَيْرِهِ** ve **مَيَّزَهُ**’dir; (TA;) [şeyi yahut] böyle bir şeyi ona yalnız başına, yahut özellikle, yahut kendine mahsus, yahut hususî olarak, başkaları dışında tahsis etti, yahut ona ait kıldı; (Msb;) ve **بِهِ** ile aşağıdaki **اختصّهُ** aynı mânâyı ifade eder; (S, A, Msb, K;) yine aşağıdaki **اخصّهُ** da; (A, [fakat bunun için başka bir delil bilmiyorum;]) ve aşağıdaki **خصّصهُ** da; (A;) yahut bu sonuncu mübalağa mânâsı taşır. (Msb.) Sen dersin ki: **خَصَّهُ بِالُودِّ** Onu sevgiyle yahut muhabbetle ayırdı vb.; yahut bununla onu birine yahut başkalarına tercih ederek kayırdı. (K, TA.) AZ’nin şu sözüne gelince:

اـِنِ امْرَأٌ خَصَّنِى عَمْدًا مَوَدَّتَهُ
عَلَى التَّنَانِى لَعِنْدِى غَيْرُ مَكْفُورِ

[Bir adam, kasden, sevgisiyle, yahut bana olan sevgisi sebebiyle, her birinin ötekinden uzaklığına rağmen, beni başkalarının üstünde/başkalarından/başkaları dışında ayırırsa, bu bende inkâr edilmeyecektir;] mânâ şudur: **خَصَّنِى بِمَوَدَّتِهِ**; yahut **خَصَّنِى لِمَوَدَّتِهِ اـِيَّاىَ** olabilir [TA’da **بِمَوَدَّتِهِ**; bu açıkça bir yanlış yazımdır]; zira ISd der ki: biz **خَصَّهُ** [daha doğrusu **خَصَّ**] fiilini iki mef‘ûle geçişli olarak işitmedik. (TA.) Ve [bundan dolayı] **خَصَّهُ بِكَذَا** ayrıca “ona böyle bir şeyi çok miktarda, bolca verdi” mânâsına da gelir. (TA.) [Sen ayrıca dersin ki: **خَصَّهُ بِالذِّكْرِ** Onu yahut onu zikrederek ayırdı vb.; yahut onu bununla tahsis etti, hususîleştirdi, belirledi; onu yahut onu özellikle/hususî olarak zikretti. Ve **خَصَّهُ**, tek başına: söylediği şeyde ona yahut ona özellikle/hususî olarak işaret etti; yahut özellikle/hususî olarak onu yahut onu kastetti. Ve **خَصَّ مِنْهُ كَذَا** Ondan böyle bir şeyi ayırdı, tahsis etti, hususîleştirdi, belirledi; ve ondan böyle bir şeyi ayırdı; ondan böyle bir şeyi özellikle/hususî olarak istisna etti.] Sen ayrıca dersin ki: **خَصَّهُ لِنَفْسِهِ** (TA) ve **لِنَفْسِهِ** ile aşağıdaki **اختصّهُ** (T, A, TA) [onu yahut onu kendisi için özellikle/hususî olarak tahsis etti, aldı, seçti; yine **خَصَّ بِهِ نَفْسَهُ** ve **بِهِ نَفْسَهُ** ile aşağıdaki **اختصّ** da böyledir]. Ve **فُلَانًا** hakkında aşağıdaki **هُوَ يَسْتَخِصُّ** ve **يَسْتَخْلِصُهُ** (A, TA) [böyle birini, hiçbir ortağı olmaksızın, sırf kendisine tahsis eder; (sonraki fiile bak;)] böyle birini kendisi için seçer; onu kendisine mahsus yahut hususî bir yakın olarak kendisine tahsis eder; (TA, **خلص** maddesinde;) ikisi de aynı mânâyı ifade eder. (S ve K, **خلص** maddesinde.) [Ve aşağıdaki **اختصّهُ**: ona tarafgir davrandı; ona meyletti: bu mânâ bu maddede ilk açıklamanın gerektirdiği bir mânâdır; ve bu mânâda çokça kullanılır.]

-A2- **خَصَّ**, muzârîsi **خَصُ٣َ**, [genel kaidenin aksine; zira kaideye göre **خَصِ٣َ** olmalıydı; çünkü bu lâzımdır ve **فَعَلَ** veznindendir; Msb’ye göre,] mastarı **خُصُوصٌ**, [ve görünüşe göre **خَصُوصِيَّةٌ** ve **خُصُوصِيَّةٌ**, modern kullanıma göre,] “hususî/özel oldu; bir veya daha çok kişi, yer yahut şeye tahsis edildi yahut onlarla sınırlandı; başkalarından ayrı yahut ayırt edilmiş oldu; umumî yahut genel olmadı; **عَمَّ**’ın zıddı” demektir; aşağıdaki **اختصّ** da böyledir: (Msb:) [her biri, ayrıca **لَهُ** ile geldiğinde, “ona yahut ona özellikle/hususî olarak ait oldu; ona yahut ona taalluk etti; ona yahut ona mahsus oldu” mânâsını ifade eder: aşağıda da son fiile bak.]

-A3- **خَصَّ**, ikinci şahıs **خَصِصْتَ**, (CK’de **خُصِصْتُ**,) [mastarı görünüşe göre **خَصَاصَةٌ** ve **خَصَاصٌ** ve **خَصَاصَآءُ**,] (mecaz:) “fakir oldu; yoksulluk hâlinde oldu” demektir; (Fr, Sgh, K;) aşağıdaki **اختصّ** da böyledir. (A, TA.)

**خصّصهُ**
2 **خصّصهُ** خصص خصصه خصصة , mastarı **تَخْصِيصٌ**, “onu hususî/özel kıldı yahut öyle yaptı; başkalarından ayrı yahut ayırt edilmiş kıldı; umumî yahut genel olmayan hâle getirdi; onu ferdîleştirdi; onu tahsis etti; onu umumdan ayırdı; onu tek başına seçip ayırdı” demektir; **تَخْصِيصٌ**, **تَعْمِيمٌ**’in zıddıdır. (K. [Fakat orada yalnız mastar zikredilmiştir.]) ― -b2- Ayrıca 1’e, ilk cümleye bak.

4 **أَخْصَ٣َ**: 1’e, ilk cümleye bak.

**تخصّص**
5 **تخصّص** تخصص خص خصص 2’nin شبه-meçhulüdür; “hususî/özel kılındı yahut öyle oldu; vb.; umumî yahut genel olmadı” demektir. (TA.) ― -b2- Ayrıca 8’e, iki yerde bak. ― -b3- Ayrıca şu mânâda olduğu da söylenir: (mecaz olarak farz edilen:) “şiddetli ihtiyaç ve yoksullukta, kendine mahsus, başkasıyla paylaşılmayan bir hâlde oldu.” (Harp s. 94.)

**اختصّهُ**
8 **اختصّهُ** أختصه اختصه اختصة ٱختص ٱختصه : 1’e, dört yerde bak. -A2- Lâzım fiil olarak **اختصّ**: 1’e, sondan bir önceki cümleye bak. ― -b2- **اختصّ بِالشَّىْءِ**, (K,) yahut **بِكَذَا**, (A, Msb,) **خَصَّهُ بِهِ**’nin شبه-meçhulüdür; (A, Msb, K;) “şey ile yahut böyle bir şey ile, başkalarının üstünde/başkalarından/başkaları dışında özellikle/hususî olarak ayırt edildi yahut öyle oldu; bununla tahsis edildi yahut bununla özellikle/hususî olarak vasıflandırıldı yahut öyle oldu; (A, * K * TA;) [şey yahut] böyle bir şey ona yalnız başına, yahut özellikle, yahut kendine mahsus, yahut hususî olarak, başkaları dışında tahsis edildi yahut ona ait kılındı” demektir; (Msb;) ve aşağıdaki **تخصّص** aynı mânâyı ifade eder. (A, Msb, K.) Sen dersin ki: **اختصّ فُلَانٌ بِالأَمْرِ**, ve **لَهُ** ile aşağıdaki **تخصّص**, [yahut genel kullanıma göre **بِهِ**,] “böyle biri işte tek başına oldu; onunla birlikte paylaşan yahut ortak olan kimse olmadı”; eş anlamlısı **اِنْفَرَدَ**’dır. (TA.) ― -b3- Ayrıca 1’e, son cümleye bak.

10 **اـِسْتَخْصَ٣َ**: 1’e, ikinci yarıya bak.

**خُصٌّ**
**خُصٌّ** خص “kamıştan yahut sazdan bir kulübe”dir; (S, Mgh, Msb, K, TA;) yahut [ağaç] dallarından: (TA:) yahut [uzun tonozlu yapı denilen] **أَزْج** biçiminde bir tahta parçasıyla örtülü bir ev: (JK, K:) ona bu ad, içindeki **خَصَاص** yani “dar aralıklar” sebebiyle verilmiştir; (T, TA;) yahut içindekinin onun **خَصَاص**’ından yani “aralıklarından” görülmesi sebebiyle: (TA:) azlık çoğulu **أَخْصَاصٌ** (JK, Msb, TA) ve çokluk çoğulu **خِصَاصٌ** (JK, L, K [CK’de **خَصَاصٌ**; bu yanlıştır,]) ve **خُصُوصٌ** (JK, K) ve **خُصُوصَةٌ**’dır. (JK.) ― -b2- Ayrıca, kamıştan yahut sazdan olmasa bile, “şarapçının dükkânı”dır. (As, K,) (K.)

**خَصَاصٌ**
**خَصَاصٌ** خص خصاص : baştan sondan iki önceki cümleye kadar **خَصَاصَةٌ**’ye bak.

**خُصُوصٌ**
**خُصُوصٌ** خصوص 1’in, geçişli ve lâzım, bir mastarıdır. ― -b2- [Basit isim olarak kullanılır: “hususîlik; kendine mahsusluk; özellik”; yine aşağıdaki mastarlar **خَصُوصِيَّةٌ** ve aşağıdaki **خُصُوصِيَّةٌ** da böyledir.] Sen dersin ki: **لَهُ خُصُوصٌ** ve aşağıdaki **خُصُوصِيَّةٌ** [ona bir hususîlik vb. aittir], ve **بِى** [bende vb. vardır]. (A.) [Bundan dolayı **خُصُوصًا** “özellikle; hususî olarak”; yine aşağıdaki **خَاصَّةً** de böyledir.] Şu söz işitilmiştir: aşağıdaki **اـِذَا ذُكِرَ الصَّالِحُونَ فَبَخَاصَّةٍ أَبُو بَكْرٍ وَاـِذَا ذُكِرَ الأَشْرَافُ فَبِخَاصَّةٍ عَلِىٌّ** [mânâsı **فَخُصُوصًا**’dır; yani “salihler zikredildiğinde, o hâlde özellikle/hususî olarak Ebû Bekir (fiilen) zikredilmiş olur; eşraf zikredildiğinde de, o hâlde özellikle/hususî olarak Ali”]. (L, TA.)

**خَصَاصَةٌ**
**خَصَاصَةٌ** خص خصاص خصاصه خصاصة “bir aralık, mesafe, yahut araya giren boşluk veya açıklık”tır; (S, K;) yine aşağıdaki **خَصَاصٌ** [ki çoğunlukla cins isim olarak kullanılır] ve aşağıdaki **خَصَاصَآءُ** da böyledir: (K:) yahut **ثَغْر**’de [görünüşe göre ön dişlerde] bir aralık vb.’dir; yine aşağıdaki bu kelimelerin ikincisi de böyledir: (TA:) yahut birincisi ve aşağıdaki ikincisi; (TA;) yahut aşağıdaki hepsi; (K;) bir kapıda, elekte, **بُرْقُع** denilen örtüde ve benzerlerinde, (K, TA,) bulut gibi, süzgeç gibi vb. şeylerde, herhangi bir aralık vb. yahut delik yahut delik açılmış yer: (TA:) [bir çatlak, gedik, yarık:] yahut birincisi; (TA;) yahut aşağıdaki hepsi; (K;) “küçük bir delik yahut delik açılmış yer”dir: (K, TA:) yahut birincisi, burada ilk zikredilen mânâ ile birlikte bu mânâyı da taşır: (S:) yahut aşağıdaki ikincisi, bir **قُبَّة**’de yahut benzerinde, yüz kadar geniş olduğunda, bir **كَوَّة**’nin benzeri; yahut bazılarına göre, geniş de olsa dar da olsa: (TA:) ve aynı şekilde, bir **خُصّ** içindeki aralıklar, mesafeler, yahut araya giren boşluklar veya açıklıklar: (TA;) yahut oradaki dar aralıklar vb.: (T, TA:) ve aynı şekilde, (TA,) yahut aşağıdaki hepsi, (K,) yemek tenceresinin üzerine konduğu üç taş arasındaki boşluklar; (K, TA;) ve parmaklar arasındaki boşluklar: (TA:) ve birincisi, okun tüyleri arasındaki boşluklar: (IAar, TA:) birincinin çoğulu **خَصَاصَاتٌ**’tır. (TA.) Ay hakkında şöyle dersin: **بَدَا مِنْ خَصَاصَةِ الغَيْمِ** [Bulutun yahut bulutların aralığından göründü]. (S, A.) ― -b2- Ayrıca “bulutun kendisi”dir; yahut “bulutlar”dır; eş anlamlısı **غَيْمٌ**’dur. (TA.) -A2- Ayrıca birincisi, (S, A, Mgh, Msb, K,) ve aşağıdaki ikincisi, (S, K,) ve aşağıdaki üçüncüsü, (IDrd, K,) (mecaz:) “yoksulluk”tur; (S, Mgh, Msb, K;) “ihtiyaç”tır; (A, Msb, TA;) “darlık yahut güçlük”tür; (Mgh;) “kötü bir hâl yahut durum”dur: (TA:) eleğin “delikleri” mânâsındaki **خَصَاصَات**’tan alınmıştır: buradan **تَجَمَّلَ** maddesinde nakledilen bir söz: (Mgh:) yahut bu paragrafta açıklanan mânâların birincisinden; çünkü bir şey aralık oluşturacak şekilde açıldığında zayıf ve sağlam olmayan olur. (TA.) Sen ayrıca dersin ki: aşağıdaki **سَدَدْتُ خُصَاصَةَ فُلَانٍ**, damme ile, mânâsı (mecaz:) “böyle birinin kırılmış talihini onardım”dır. (A, TA.) ― -b2- Ayrıca birincisi, (mecaz:) “susuzluk”tur; develerde, su başından içmeye doymadan döndüklerinde olduğu gibi: ve “açlık”tır; insanda, yemeğe doymadığında olduğu gibi. (TA.)

**خُصَاصَةٌ**
**خُصَاصَةٌ** خص خصاص خصاصه خصاصة : **خَصَاصَةٌ**’ye, sondan bir önceki cümleye bak.

**خَصَاصَآءُ**
**خَصَاصَآءُ** خصاصآء : baştan sondan iki önceki cümleye kadar **خَصَاصَةٌ**’ye bak.

**خَصوُصِيَّةٌ**
**خَصوُصِيَّةٌ** خصوصي خصوصيه خصوصية ve **خُصُوصِيَّةٌ**: üç yerde **خُصُوصٌ**’a bak.

**خِصَّانٌ**
**خِصَّانٌ** خص خصان ve **خُصَّانٌ**: sonraki paragrafa, üç yerde bak.

**خَاصٌّ**
**خَاصٌّ** “hususî; kendine mahsus; özel; başkalarından ayrı yahut ayırt edilmiş”tir; **عَامٌّ**’ın zıddıdır. (Msb, TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı: “seçkin; seçme”. ― -b3- Ve “saf; katışıksız; tağşişsiz”.] ― -b4- [İsim olarak kullanılır:] aşağıdaki **خَاصَّةٌ** ile eş anlamlıdır; (Ks, Msb, K;) ondaki **ة** pekiştirme içindir; (Msb;) ve o, “seçkin kimseler; itibarlı kimseler; seçkin zümre” mânâsına gelir; **عَامَّةٌ**’nin zıddıdır: (S, Msb, K:) yahut birincisi **عَامٌّ**’ın zıddıdır, ve aşağıdaki ikincisi **عَامَّةٌ**’nin zıddıdır: (TA:) [ikisinin de çoğulu **خَوَاصٌّ** ve aşağıdaki **خِصَّانٌ** ve aşağıdaki **خُصَّانٌ**’dır: yahut kaideye göre, bunların birincisi yalnız **خَاصَّةٌ**’nin çoğuludur; ve diğer örneklerden hükmederek, ikincisini ve üçüncüsünü daha muhtemel olarak **خَاصٌّ**’ın çoğulları saymalıyız: fakat hâl ne olursa olsun,] **خِصَّانٌ**, **خَوَاصُّ** ile eş anlamlıdır; (S, K;) **خُصَّانٌ** da böyledir. (K.) [Sen dersin ki: **الخَاصُّ وَالعَامُّ**, ve **وَالعَمَّةُ** ile aşağıdaki **الخَاصَّةُ**: seçkinler ve avam; itibarlı kimseler ve halk.] Sen ayrıca dersin ki: aşağıdaki **اـِنَّمَا يَفْعَلُ هٰذَا خِصَّانٌ مِنَ النَّاسِ**; mânâsı **خَوَاصُّ مِنْهُمْ**’dür [bunu ancak insanların seçkinleri yapar]. (S.) ― -b5- [Bazı örneklerde, aşağıdaki **خَاصَّةٌ** ile, “hususî/özel bir dost, yakın, ünsiyetli, arkadaş, yoldaş, refik, hizmetçi, bağlı kimse” mânâsında da eş anlamlı görünür:] ikincisi T’de [ve JK’de] “kendine, özellikle ayırdığın, tahsis ettiğin, aldığın yahut seçtiğin kimse” diye açıklanır; (**اِخْتَصَصْتَهُ,**) [dost vb. olarak,] kendin için: (TA:) [ve tekil ve çoğul olarak kullanılır: zira] sen dersin ki: **هٰذَا خَاصَّتِى** [bu benim hususî/özel/seçme dostum vb.]; ve **هُمْ خَاصَّتِى** [onlar benim hususî/kendime mahsus/özel/seçme dostlarım vb.]. (A.) Sen ayrıca dersin ki: **فُلَانٌ خَاصٌّ لِفُلَانٍ**, (Kull s. 174,) yahut **بِفُلَانٍ**, (L’de böyledir,) [görünüşe göre **لِفُلَانٍ** mânâsındadır; meğer yanlış yazılmış olup ikincisi doğru okunuş olmasın; ki ben bunu çok daha muhtemel görürüm;] yani “böyle biri, böyle birine mahsustur” [hususî/özel bir dost vb. olarak]; (Kull;) ve aşağıdaki **مُخَصٌّ** aynı mânâyı ifade eder. (L.) ― -b6- Aşağıda **خَاصَّةٌ**’nin tasğîrine (yani **خُوَيْصَّةٌ**’ye) bak.

**خَاصَّةٌ**
**خَاصَّةٌ** خاص خاصه خاصة : dört yerde **خَاصٌّ**’a bak. ― -b2- Ayrıca “bir şeyin, başka bir şeyde bütünüyle yahut kısmen bulunmayan bir özelliği” mânâsına gelir: ve aşağıdaki **خَاصِّيَّةٌ** [doğru yazılışı böyledir; ben onu, Golius ve muhtemelen onu taklit edenler dışında, daima **ى**’daki şedde ile yazılmış buldum; onlar onu şeddesiz yazarlar] “bilinen bir etkinin bilinmeyen sebebi”ni ifade etmek için kullanılır; ilacın etki etmesi gibi: birincisi, ikincisinden, varlığının sebebi bilinsin yahut bilinmesin, örfen bir etkiye [yahut etkili özelliğe] uygulanması bakımından ayrılır: [birincinin çoğulu, kıyas ve kullanıma uygun olarak, **عَامَّةٌ**’nin çoğulu **عَوَامُّ** gibi, **خَوَاصُّ**’tur:] ikincinin çoğulu **خَاصِّيَّاتٌ** [ve **خَصَائِصُ**]’tır; ve **خَوَاصُّ**, onun bir çoğulu değil, شبه-çoğul isimdir. (Kull s. 174. [Burada o eserden nakledilen yukarıdaki kelimelerin hepsi, iyi bilindikleri için, harekesizdir. Burada açıklandığı üzere hem **خاصّة** hem de aşağıdaki **خاصّيّة**, belki klasik sonrası olabilir; fakat bundan emin değilim: ve ikisi de bazen “bir şeyin kendine mahsus tabiatı” mânâsında kullanılır; buna onun mahiyeti de denir.]) ― -b3- **خَاصَّةً** ve **بِخَاصَّةٍ**: **خُصُوصٌ**’a bak.

**خَاصِّيَّةٌ**
**خَاصِّيَّةٌ** خاص خاصيه خاصية : iki yerde **خَاصَّةٌ**’ye bak.

**خُوَيْصَّةٌ**
**خُوَيْصَّةٌ** خويصه خويصة **خَاصَّةٌ**’nin tasğîridir; (A, K;) [**دَابَّةٌ**’nin tasğîri olan **دُوَيْبَّةٌ** gibi;] aslında **خُوَيْصِصَةٌ** idi; (TA;) **ى** sâkin kılınmıştır; çünkü tasğîrin **ى**’sı harekeli olamaz; (A, K;) [asıl mânâsı “küçük yahut genç, hususî/kendine mahsus/özel bir dost, arkadaş, yoldaş, refik, hizmetçi”dir; ve diğer tasğîrler gibi başka mânâlarda da kullanılır; değerce küçültmeyi de, sevgi ve heybeti de ifade eder.] Bir hadiste şöyle denilmiştir: (TA,) **عَلَيْكَ بِخُوَيْصَّةِ نَفْسِكَ** [kendi nefsinin küçük yahut sevgili hususî dostuna sarıl: Z’ye göre böyle mânâlanır; zira o bunu bu maddeye ait doğru ifadeler arasında zikretmiştir: fakat TK’ya göre bunun mecaz olduğu anlaşılır; çünkü orada mânânın (mecaz olarak farz edilen:) “kendi hususî hâlin yahut durumun” olduğu söylenir]. (A, TA.) Başka bir hadiste **خويصّة**, “küçük, genç, hususî/özel hizmetçi” mânâsında kullanılmıştır. (TA.) Ve başka bir hadiste şöyle denilmiştir: **بَادِرُوا بِالأَعْمَالِ سِتًّا الدَّجَّالِ وَكَذَا وَكَذَا وَخُوَيْصَّةَ أَحَدِكُمْ**, yani (mecaz olarak farz edilen:) “altı şeyden önce [iyi] amellerle acele edin; Deccal, ve şöyle şöyle şeyler, ve sizden herhangi birine hususî/hususî olarak tayin edilmiş olan ölüm olayı”: [yahut ben daha ziyade şöyle derim: “sizden herhangi birinin dehşetli hususî bekleyicisi”; her ne kadar] burada tasğîr şeklinin, kendisinden sonra gelen şeye, yani dirilişe vb., nisbetle, ifade ettiği şeyin değerce küçüklüğünü göstermek için kullanıldığı ileri sürülmüşse de. (TA.)

**مُخَصٌّ**
**مُخَصٌّ** ١ : **خَاصٌّ**’a, sondan bir önceki cümleye bak.
