# خضب (خ-ض-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ض - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والضاد والباء معهما
خ ض ب مستعمل فقط
خضب:
خضَبَ الرجل شيبه، والخِضابُ: الأسم، وكل شيء غير لونه بحمرةٍ كالدم ونحوه فهو مَخْضوبٌ.
والخاضبُ: من النعام، وهو نعت للذكر، إذا اغتلم في الربيع إحمرت ساقاه.
والمِخْضَبُ: شبه إجانة يغسل فيها الثياب.
واخْتَضَبَ الرجلُ، واخْتَضَبَتِ المرأة ، من غير ذكر الشعر.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الضاد** و**الباء** معهما
**خ ض ب** kullanılır, yalnızca
**خضب**:
**خضَبَ** adam, ağarmış saçını; ve **الخِضابُ**: isimdir; ve her şey ki rengini kan ve benzeri gibi bir kızıllıkla değiştirirse, o **مَخْضوبٌ**dur.
Ve **الخاضبُ**: devekuşundan; ve o, erkeğe bir nitelemedir; ilkbaharda azgınlaştığı zaman, bacakları kızarır.
Ve **المِخْضَبُ**: içinde elbiselerin yıkandığı, leğene benzer (bir şey).
Ve adam **اخْتَضَبَ**; ve kadın **اخْتَضَبَتِ**; saçın zikri olmaksızın.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخِضابُ: ما يُخْتَضَبُ به. وقد خضبت الشيء أَخْضِبُهُ خَضْباً. واختضب بالحِنَّاءِ ونحوه. وكَفٌّ خضيبٌ. والكفُّ الخضيب: نَجْمٌ. والخُضَبَةُ: المرأة الكثيرة الاختضاب، وبَنانٌ خضيبٌ: مُخَضَّبٌ، شُدِّدَ للمبالغة. والمِخْضَبُ: المِرْكَنُ. وخضَب النخلُ، إذا اخضَرَّ. والخاضب: الظليم الذي أكلَ الربيعَ واحمَرَّ ظُنْبوباهُ أو اصْفَرَّا. قال أبو داود:
له ساقا ظلـيمٍ خـاضبٍ فوجء بالرُعبِ
ولا يقال ذلك إلا للظليم، دون النعامة.

##### Türkçe

**الخِضابُ**: kendisiyle boyanılan şey. Ve “şeyi boyadım”; onu boyarım; boyama olarak. Ve **الحِنَّاءِ** ve benzeri ile boyandı. Ve boyalı bir avuç. Ve boyalı avuç: bir yıldızdır. Ve **الخُضَبَةُ**: çokça boyanan kadın; ve boyalı parmak uçları: boyanmış; mübalağa için şeddelendi. Ve **المِخْضَبُ**: leğen. Ve hurma ağacı boyandı; yani yeşerdiği zaman. Ve **الخاضب**: baharı yemiş ve iki **ظُنْبوباهُ** kızarmış yahut sararmış olan erkek devekuşudur. Ebû Dâvûd dedi ki:
Onun, baharla boyanmış bir erkek devekuşunun iki bacağı vardır; korku ile vurulmuştur.
Ve bu, ancak erkek devekuşu için söylenir; dişi devekuşu için değil.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ض ب
خضب
استعمل من وجوهه : [ خضب ]
خضب : قال الليث : خَضَبَ الرجلُ شيبَه
والخِضَابُ الإسمُ ، وكلُّ لونٍ غَيَّرَ لَوْنَه
حُمْرَةً فهو مَخْضُوبٌ .
قال : والخاضِبُ : من النعام .
قال أبو الدُّقَيْش : إذا اغْتَلَم في الربيع
احمرَّت ساقاه ، فهو خاضِبٌ _ نَعْتٌ جاء
للذَّكَر .
أبو عبيد _ عن أبي عبيدة _ قال : الخاضِبُ
من النعام : الذي أكل الربيعَ فاحمرَّ
ظُنْبُوباهُ أو اخضرَّا أو اصفرَّا ، وجمعه
خواضِبُ .
وقال أبو الهيثم : الخَاضِبُ من النعام :
الذي قد أكل الخُضْرَةَ .
قال : ويقال : قد خَضَبَتِ الأرضُ أي :
اخضَرَّت .
وقال أبو سعيد : سُمِّي الظليمُ خاضِباً لأنه
يحمرُّ مِنقارُه وساقاه إذ تربَّعَ ، وهو في
الصَّيْفِ يَفْزَعُ ويَبْيَضُّ ساقاه .
قلت : والعربُ تقولُ : أَخضَبَتِ الأرضُ
إخْضَاباً _ إذا ظهر نَبْتُها ، والخَضُوبُ :
النَّبْتُ الذي يُصيبُه المَطَرُ ، فيِخْضِبُ
ما يخرجُ من البطن .
ويقال : اختَضَبَ الرَّجل ، واختَضَبَت المرأةُ
_ من غير ذكر الشَّعَر .
والْمِخْضَبُ مثلُ إجَّانَةٍ يُغْسَل فيها الثيابُ .
والْخَضَابُ : ما يُخْتَضَبُ به من حِنَّاءٍ وكَتَمٍ
وَوَسِمَةٍ وغيرها .

##### Türkçe

خ ض ب
**خضب**
Kullanıldı, vecihlerinden: [ **خضب** ]

**خضب**: Leys dedi: Adam, ak saçını **خَضَبَ** etti.
Ve **الخِضَابُ** isimdir; ve her renk ki onun rengini kızıllığa değiştirmiştir, o **مَخْضُوبٌ**dur.
Dedi: ve **الخاضِبُ**: devekuşundan olandır.
Ebû’d-Dukayş dedi: İlkbaharda azgınlaştığı zaman iki baldırı kızarır; o **خاضِبٌ**dur; erkek için gelmiş bir sıfattır.
Ebû Ubeyd – Ebû Ubeyde’den – dedi: Devekuşundan **الخاضِبُ**: ilkbaharı yiyip iki **ظُنْبُوب**u kızaran yahut yeşeren yahut sararan kimsedir; onun çoğulu **خواضِبُ**dur.
Ebû’l-Heysem dedi: Devekuşundan **الخَاضِبُ**: yeşilliği yemiş olan kimsedir.
Dedi: ve denilir: **خَضَبَتِ الأرضُ** yani: yeşerdi.
Ebû Saîd dedi: **الظليمُ**a **خاضِباً** adı verildi; çünkü dörtleme yaptığı zaman gagası ve iki baldırı kızarır; o yazda ürker ve iki baldırı beyazlar.
Dedim: ve Araplar der: **أَخضَبَتِ الأرضُ** **إخْضَاباً**; bitkisi göründüğü zaman. Ve **الخَضُوبُ**: yağmurun isabet ettiği bitkidir; böylece karından çıkan şeyi **يِخْضِبُ** eder.
Ve denilir: adam **اختَضَبَ** etti, kadın **اختَضَبَت** etti – saçın zikri olmaksızın.
Ve **الْمِخْضَبُ**: içinde elbiselerin yıkandığı bir leğen gibi olandır.
Ve **الْخَضَابُ**: kına, ketem, vesme ve başkalarından onunla **يُخْتَضَبُ** olunan şeydir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والضاد وما يثلثهما)
  (خضع)  الخاء والضاد والعين أصلان: أحدُهما تطامُنٌ في الشَّيء، والآخرُ جنسٌ من الصَّوت.
  فالأوّل الخُضُوع. قال الخَليل. خضع خُضوعاً، وهو الذلُّ والاستخذاء. واختَضَع فلانٌ، أي تذلَّل وتقاصر. ورجلٌ أخْضَعُ وامرأةٌ خَضْعاءُ، وهما الرّاضِيانِ بالذُّلِّ. قال العجاج:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1])  وقال غيره: خَضَعَ الرّجلُ، وأخْضَعَهُ الفقرُ. ورجلٌ خُضَعةٌ: يَخْضَعُ لكلِّ أحَد. قال الشَّيبانيّ: الخَضَع انكبابٌ في العُنُق إلى الصَّدْر؛ يقال رجُلٌ أخْضَع وعُنُقٌ خَضْعاء. قال زهير:
وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً *** قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ([2])  قال بعض الأعراب: الخَضَعُ في الظِّلمانِ: انثناءٌ في أعناقها. قال أبو عمرو: *المُختضِع من اللواحم المتطامِنُ رأسُه إلى أسفلِ خُرطومِه. قال النابغة([3]):
أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ *** خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ  قال ابنُ الأعرابيّ: الأخضع المتطامِن. ومنه حديث الزبير: "أَنّه كان أخْضَعَ أشعَر". قال أبو حاتم: الخُِضْعانُ([4]) أنْ تخضَع الإبلُ بأعناقِها في السَّير، وهو أشدُّ الوَضْع. قال: ويقال أَخْضَعَه الشَّيبُ وخَضَعَه. قال: ويقال اختضَع الفحلُ النّاقةَ، وهو أنْ يُسَانَّها([5]) ثم يَخْتَضِعها إلى الأرض بكلكَلِه. ويقال خضَع النَّجمُ، إذا مالَ للمغيب. قال امرؤ القيس:
بَعَثْتُ إليها والنجومُ خواضعٌ *** بِلَيْلٍ حِذاراً أنْ تَهُبَّ وتُسْمَعَا  قال ابن دريد: خَضَع الرّجلُ وأخْضَع، إذا لانَ كلامُه. وفي الحديث: "نهى أنْ يُخضِع الرّجلُ لغير امرأته" أي يليِّن كلامه.
  وأمّا الآخر فقال الخليل: الخَيْضعَةُ: التفافُ الصَّوت في الحربِ وغيرِها. ويقال هو غُبَار المعركة.
  وهذا الذي قِيل في الغُبار فليس بشيء؛ لأنه لا قِياسَ له، إلا أن يكون على سبيلِ مجاوَرَةٍ. قال لبيدٌ في الخَيْضعة:
  * الضاربُونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ([6]) *
  قال قومٌ: الخْيضعة مَعركةُ القِتال؛ لأنّ الأقران يَخضعُ فيها بعضٌ لبعضٍ. وقد عادت الكلمةُ على هذا القول إلى الباب الأول.
  قال ابنُ الأعرابيّ: وقع القومُ في خَيْضَعةٍ، أي صَخَب واختلاطٍ. قال ابنُ الأعرابيّ: والخَضِيعة الصَّوتُ الذي يُسمَع مِن بطن الدابّة إذا عدَتْ، ولا يُدرَى ما هُوَ، ولا فِعْلَ من الخضيعة. قال الخليل الخَضِيعة ارتفاعُ الصَّوت في الحرب وغيرِها، ثمَّ قِيل لما يُسمَع من بطن الفرس خَضِيعة. وأنشد:
كأنّ خَضِيعةَ بطنِ الجوَا *** دِوعْوَعةُ الذِّئبِ في فَدْفَدِ([7])  قال أبو عمرو: ويقال خَضَع بطنُه خَضِيعةً، أيْ صوّتَ.
  قال بعضهم: الخَضُوع من النساء: التي تَسمَع لخواصرهَا صلصلةً كصوتِ خَضِيعة الفرَس. قال جندل([8]):
ليست بسَوداءَ خَضُوعِ الأعْفاجْ *** سِرْداحةٍ ذاتِ إهابٍ مَوَّاجْ  قال أبو عبيدة: الخَضِيعتانِ لحمتانِ مجوَّفتان في خاصِرَتي الفرس، يدخلُ فيهما الرّيح فيسمعُ لهما صوتٌ إذا تَزَيَّد في مَشْيِه. قال الأصمعيّ: يقال: "للسِّياط خَضْعَةٌ، وللسُّيوف بَضْعة". فالخَضْعة: صوتُ وقْعِها، والبَضْعَةُ: قَطْعُها اللَّحم.
  (خضف)  الخاء والضاد والفاء ليس أصلاً ولا شغل به([9]). ويقولون خَضِف إذا خَضَم([10]). والخَضَفُ: البِطِّيخ، فيما يقولون.
  (خضل)  الخاء والضاد واللام أصلٌ واحد يدلُّ على نَعْمةٍ ونَدى. يقال أخْضَلَ المطرُ [الأرضَ] فهو مُخْضِلٌ، والأرض مُخْضَلَةٌ. واخضلَّ الشَّيءُ: ابتلّ. والخَضِلُ: النَّبات الناعم. ويقال إنّ الخضيلةَ الرَّوضة. ويقال لامرأة الرّجُل خُضُلَّتُه([11])، وهو من هذا وذلك، كما سُمِّيَت طَلَّةً، لأنّها كالطّلِّ في عَينِه. وكل نِعمة خُضُلّة. قال:
إذا قلتُ إنّ اليومَ يومُ خَضُلّةٍ *** ولا شرْزَ لاقيتُ الأمورَ البَجَارِيا([12])  (خضم)  الخاء والضاد والميم أصلان: جنسٌ من الأكل، والآخَر يدلُّ على كثرةٍ وامتلاء.
  فالأوّل الخَضْم، وهو المضغ بأقصى الأضراس. وفي الحديث: "تَخْضِمون ونَقْضَمُ، والموعد الله".
  والأصل الآخَر: الخِضَمُّ: الرجُل الكثير العطيَّة. والخِضَمُّ: الجَمْع الكثير. قال:
  * فاجتَمَع الخِضَمُّ والخِضَمُّ([13]) *
  وأما المِسَنّ([14]) فيقال له الخِضَمُّ تشبيهاً، وإنّما ذاك من قياس الباب؛ لأنّه يُسقى ماءً كثيراً. وحُجَّتُه قول أبي وجْزة:
  * على خِضَمٍّ يُسَقَّى الماءَ عَجّاجِ([15]) *
  ومن الباب الخُضُمَّة، وهي عَظْمة الذّراع، وهو مُسْتَغْلَظُها. ويقال إنّ *مُعظم كلِّ شيء خُضُمَّةٌ.
  (خضن)  الخاء والضاد والنون أصلٌ واحد صحيح. فالمُخَاضَنة: المُغازلة. قال الطرمّاح:
وألقتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أوْ ترنُو لِقولِ المُخَاضِنِ([16])   (خضب)  الخاء والضاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو خَضْبُ الشَّيء. يقال خضبت اليدَ وغيرَها أخْضِبُ. ويقال للظليم خاضِبٌ، وذلك إذا أكَلَ الرَّبيعَ فاحمرَّ ظُنْبوباه أو اصفَرَّا. قال أبو دُوَاد:
له ساقا ظليم خا *** ضبٍ فُوجِئَ بالرُّعْبِ([17])  ولا يقال إلاّ للظَّليم، دُونَ النعامة. يقال: امرأةٌ خُضَبَةٌ: كثيرة الاختضاب. ويقال [خَضَبَ] النّخلُ، إذا اخضرَّ طَلْعُه. وقال بعضهم: خضب الشجر يَخْضب([18]) إذا اخْضَرَّ؛ واخضَوْضَب. والكَفُّ الخَضيبُ: نجم؛ وهذا على التَّشبيه. وأَمّا الإجَّانة وتسميتُهم إيّاها المِخْضَب فهو في هذا؛ لأنّ الذي يُخْضَب به يكون فيها([19]).
  (خضد)  الخاء والضاد والدال أصلٌ واحدٌ مطّرِدٌ، وهو يدلُّ على تَثَّنٍّ في شيءٍ ليِّن. يقال انخضد العُود انخِضاداً، إذا تَثَنَّى من غير كَسْر. وخَضَدتُه: ثَنَيْتُه. وربَّما زادُوا في المعنى فقالوا: خَضَدْتُ الشجرةَ، إذا كَسَرت شوكتَها. ونباتٌ خَضيدٌ. والأصلُ هو الأوَّل؛ لأنّ الخضيد هو الرّيَّان الناعم الذي يتثنَّى لِلِينه. فأما قولُ النَّابغة:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])فإنّه يقال: الخَضَد ما قُطِع من كلِّ عُودٍ رَطْب. ويقال خَضَدَ البعيرُ عُنقَ البعير، إذا تقاتَلا فَثَنى أحدُهما عُنُقَ الآخَر.
  (خضر)  الخاء والضاد والراء أصلٌ واحد مستقيم، ومحمولٌ عليه. فالخُضرة من الألوان معروفة. والخَضْراء: السَّماء، لِلَونها، كما سُمِّيت الأرضُ الغَبراء. وكتيبةٌ خضراءُ، إذا كانت عِلْيَتُها([21]) سواد الحديد، وذلك  أنّ كلَّ ما خالَفَ البياضَ فهو في حَيِّز السَّواد؛ فلذلك تداخلت هذه الصفاتُ، فيسمى الأسودُ أخضَر. قال الله تعالى في صفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64] أي سَوداوان. وهذا من الخضرة؛ وذلك أن النّبات الناعم الريَّانَ يُرَى لشدّة خُضرته من بُعدٍ أسود. ولذلك سُمِّي سَوادُ العِراق لكثرة شجرِه. والخُضْر: قومٌ سُمُّوا بذلك لسواد ألوانهم. والخُضرة في شِيات الخَيل: الغُبرة تخالطها دُهْمة. فأَمّا قوله:
وأنا الأخضرُ مَن يعرفني *** أخْضَرُ الجلدة في بيتِ العربْ([22])  فإنه يقول: أنا خالصٌ؛ لأنّ ألوان العرب سُمْرَةٌ([23]). فأمّا الحديثُ: "إيّاكم وخَضْرَاءَ الدِّمَن" فإنّ تلك المرأة الحسناء في منبِت سَوْءٍ، كأنّها شجرةٌ ناضرة في دِمْنة بَعر. والمخاضَرة: بيع الثِّمار قبل بدُوِّ صلاحِها؛ وهو منهيٌّ عنه. وأمّا قولهم: "خُضْر المَزَاد" فيقال إنّها التي بقيت فيها بقايا ماءٍ فاخضرّت من القِدم، ويقال بل خُضْرُ المزاد الكُروش.
  ويقال إن الخَضَارَ البقلُ الأوّل.
  فأما قوله: "ذهب دمُه خِضْراً"، إذا طُلّ. فأَحسَِبه من الباب. يقول: ذهب دمُه طرِيَّاً كالنَّبات الأخضر، الذي إذا قُطِع لم يُنتفَع به بعدَ ذلك وبَطَل وذَبُل.
  فأمّا قولهم إنَّ الخَضار اللَّبنُ الذي أُكثِر ماؤُه، فصحيحٌ، وهو من الباب؛ لأنّه إذا كان كذا غَلَبَ الماءُ، والماء يسمَّى الأسمر. وقد قلنا إنّهم يسمُّون الأسْوَدَ أخضرَ، ولذلك يسمَّى البحرُ خُضارة.
---------------------------------------------------------------
([1]) ديوان العجاج 82 واللسان (خضع).
([2]) قبله في ديوان زهير 237:
لقد لحقت بأولى القوم تحملني *** لما تذاءب للمشبوبة الفزع([3]) ليس في ديوانه.
([4]) بالضم، كالغفران والكفران، وبالكسر، كالوجدان.
([5]) يقال سان البعير الناقة يسانها مسانة وسنانا: عرضها للتنوخ ليسفدها.
([6]) البيت من أرجوزة للبيد في ديوانه 7-8 وأمالي ثعلب 449 والخزانة (4: 117).
وانظرها مع قصتها في الخزانة وأمالي المرتضى (1: 134- 147) والحيوان (5: 173) والأغاني  (14: 91-92) والعمدة (1: 27).
([7]) نسب في اللسان (خضع) لامرئ القيس.
([8]) هو جندل بن المثنى الطهوي، أحد رجازهم.
([9]) كذا في الأصل.
([10]) خضم، بالخاء والضاد المعجمتين، أي ضرط. ومثله "حصم" بالمهملتين. وفي الأصل: "خصم"، تحريف. وفي المجمل "حبق".
([11]) قال بعض سجعة فتيان العرب: "تمنيت خضلة، ونعلين وحلة".
([12]) لمرداس الدبيري، كما في اللسان (خضل، شرز). وفي الأصل: "ولا شر"، صوابه في المجمل واللسان. والشرر: الشديدة من شدائد الدهر.
([13]) للعجاج في ديوانه 63 واللسان (خضم). وبعده: * فخطموا أمرهم وزموا *
([14]) المسن: الذي يسن عليه الحديد ونحوه. وأخطأ بعض اللغويين فجعله المسن من الإبل.
([15]) صدره كما في اللسان (خضم): * حرى موقعة ماج البنان بها *
([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن). وفي صلب الديوان:
وألقت إليّ القول عنهن زولة *** تلاحن أو ترنو لقول الملاحن    وهذه الرواية أيضاً في اللسان (لحن).
([17]) البيت يروى من قصيدة لعقبة بن سابق في كتاب الخيل لأبي عبيدة 157-160 ونسب إلى أبي دؤاد في اللسان (خضب) وكلمة "خاضب" ساقطة من الأصل.
([18]) يقال، من بابي ضرب وتعب، وكذا خضب، بالبناء للمفعول.
([19]) في الأصل: "فيكون فيها".
([20]) ديوان النابغة 26 واللسان (خضد، نبت).
([21]) في المجمل: "إذا غلب عليها لبس الحديد".
([22]) البيت للمفضل بن العباس اللهبي كما في رسائل الجاحظ 71 والكامل 143 ليبسك ومعجم المرزباني 309 وكنايات الجرجاني 51 والأضداد 335. ونسب في اللسان (خضر) إلى عتبة بن أبي لهب، وفي رسائل الجاحظ أيضاً إلى عمر بن عبد الله بن أبي ربيعة المخزومي.
([23]) في المجمل: "السمرة".
ـ

##### Türkçe

(خاء, **الضاد** ve onları üçleyenler babı)
  (خضع)  **الخاء** ve **الضاد** ve **العين** iki asıldır: ikisinden biri şeyde alçalma; diğeri ses cinsidir.
  Birincisi **الخُضُوع**’dur. **الخَليل** dedi. **خضع** **خُضوعاً**: o, zillet ve boyun eğmedir. Ve falan **اختَضَع** etti; yani alçaldı ve kendini kısa tuttu. Ve **أخْضَعُ** bir adam ve **خَضْعاءُ** bir kadın; ikisi de zillete razı olanlardır. **العجاج** dedi:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1])  Başkası dedi: Adam **خَضَعَ** etti; ve fakirlik onu **أخْضَعَهُ** etti. Ve **خُضَعةٌ** bir adam: her birine boyun eğer. **الشَّيبانيّ** dedi: **الخَضَع** boynun göğse doğru kapanmasıdır; “**أخْضَع** bir adam ve **خَضْعاء** bir boyun” denir. **زهير** dedi:
وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً *** قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ([2])  Bazı bedevîler dedi: **الخَضَعُ** **الظِّلمانِ**’da: boyunlarında bir bükülmedir. **أبو عمرو** dedi: **المُختضِع** et yiyenlerden, başı hortumunun altına doğru alçalan olandır. **النابغة** dedi([3]):
أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ *** خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ  **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **الأخضع** alçalan olandır. Ondandır: **الزبير** hadisi: “Onun **أخْضَعَ** **أشعَر** olduğu.” **أبو حاتم** dedi: **الخُِضْعانُ**([4]) develerin yürüyüşte boyunlarıyla alçalmasıdır; o, **الوَضْع**’ın daha şiddetlisidir. Dedi: Ve “Onu ihtiyarlık **أَخْضَعَه** etti ve **خَضَعَه** etti” denir. Dedi: Ve “Erkek deve dişi deveyi **اختضَع** etti” denir; o, onunla yan yana durmasıdır([5]); sonra göğsüyle onu yere bastırır. Ve “Yıldız **خضَع** etti” denir; batışa meylettiği zaman. **امرؤ القيس** dedi:
بَعَثْتُ إليها والنجومُ خواضعٌ *** بِلَيْلٍ حِذاراً أنْ تَهُبَّ وتُسْمَعَا  **ابن دريد** dedi: Adam **خَضَع** etti ve **أخْضَع** etti; konuşması yumuşadığı zaman. Ve hadiste: “Erkeğin, karısı olmayan birine **يُخضِع** etmesini yasakladı”; yani konuşmasını yumuşatmasını.
  Diğerine gelince, **الخليل** dedi: **الخَيْضعَةُ**: savaşta ve başkasında sesin dolanmasıdır. Ve “o, savaşın tozudur” denir.
  Toz hakkında söylenen bu ise bir şey değildir; çünkü onun kıyası yoktur; ancak komşuluk yolu üzere olması müstesna. **لبيدٌ** **الخَيْضعة** hakkında dedi:
  * الضاربُونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ([6]) *
  Bir topluluk dedi: **الخْيضعة** savaş muharebesidir; çünkü akranlar onda birbirine boyun eğer. Bu söz, bu görüşe göre birinci baba geri dönmüştür.
  **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Kavim **خَيْضَعةٍ** içine düştü; yani gürültü ve karışıklık. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Ve **الخَضِيعة**: binek hayvanın karnından koştuğunda işitilen sestir; ne olduğu bilinmez; ve **الخضيعة**’dan fiil yoktur. **الخليل** dedi: **الخَضِيعة** savaşta ve başkasında sesin yükselmesidir; sonra atın karnından işitilene **خَضِيعة** denildi. Ve şu beyit okundu:
كأنّ خَضِيعةَ بطنِ الجوَا *** دِوعْوَعةُ الذِّئبِ في فَدْفَدِ([7])  **أبو عمرو** dedi: Ve “Karnı **خَضَع** etti, **خَضِيعةً**” denir; yani ses çıkardı.
  Bazıları dedi: Kadınlardan **الخَضُوع**: bel kemiklerinden, atın **خَضِيعة** sesine benzer bir şıngırtı işitilen kadındır. **جندل** dedi([8]):
ليست بسَوداءَ خَضُوعِ الأعْفاجْ *** سِرْداحةٍ ذاتِ إهابٍ مَوَّاجْ  **أبو عبيدة** dedi: **الخَضِيعتانِ** atın iki böğründe iki oyuk ettir; rüzgâr onlara girer de yürüyüşünde hızlandığında onlardan bir ses işitilir. **الأصمعيّ** dedi: “Kamçıların **خَضْعَةٌ**’si vardır; kılıçların **بَضْعة**’sı vardır” denir. **الخَضْعة**: onların vuruş sesidir; **البَضْعَةُ**: onların eti kesmesidir.
  (خضف)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الفاء** asıl değildir ve onunla meşgul olunmamıştır([9]). Ve “**خَضِف**” derler; **خَضَم** ettiği zaman([10]). Ve **الخَضَفُ**: karpuzdur; söylediklerine göre.
  (خضل)  **الخاء** ve **الضاد** ve **اللام** tek bir asıldır; bir yumuşaklığa ve çiye delalet eder. “Yağmur [yeri] **أخْضَلَ** etti; o **مُخْضِلٌ**’dir; yer **مُخْضَلَةٌ**’dir” denir. Ve şey **اخضلَّ** etti: ıslandı. Ve **الخَضِلُ**: yumuşak bitkidir. Ve “**الخضيلة** çayırlıktır” denir. Ve erkeğin karısına **خُضُلَّتُه**([11]) denir; bu, bundan ve şundandır; tıpkı “**طَلَّةً**” diye adlandırıldığı gibi; çünkü onun gözünde çiy gibidir. Ve her nimet **خُضُلّة**’dir. Dedi:
إذا قلتُ إنّ اليومَ يومُ خَضُلّةٍ *** ولا شرْزَ لاقيتُ الأمورَ البَجَارِيا([12])  (خضم)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الميم** iki asıldır: biri yeme cinsi; diğeri çokluk ve doluluğa delalet eder.
  Birincisi **الخَضْم**’dur; o, azı dişlerinin en uç kısmıyla çiğnemektir. Ve hadiste: “Siz **تَخْضِمون** edersiniz, biz **نَقْضَمُ** ederiz; buluşma Allah’adır.”
  Diğer asıl: **الخِضَمُّ**: çok bağış veren adamdır. Ve **الخِضَمُّ**: çok topluluktur. Dedi:
  * فاجتَمَع الخِضَمُّ والخِضَمُّ([13]) *
  **المِسَنّ**([14])’e gelince, ona benzetme olarak **الخِضَمُّ** denir; bu ise babın kıyasındandır; çünkü ona çok su içirilir. Delili **أبي وجْزة**’nin sözüdür:
  * على خِضَمٍّ يُسَقَّى الماءَ عَجّاجِ([15]) *
  Babdandır: **الخُضُمَّة**; o, kol kemiğidir; onun kalın kısmıdır. Ve “Her şeyin büyüğü **خُضُمَّةٌ**’dir” denir.
  (خضن)  **الخاء** ve **الضاد** ve **النون** tek bir sahih asıldır. **المُخَاضَنة**: flörtleşmedir. **الطرمّاح** dedi:
وألقتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أوْ ترنُو لِقولِ المُخَاضِنِ([16])   (خضب)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da şeyin **خَضْب** edilmesidir. “Eli ve başkasını **خضبت**; **أخْضِبُ**” denir. Ve **الظليم**’e **خاضِبٌ** denir; bu, baharı yediğinde iki **ظُنْبوباه**’ı kızardığında yahut sarardığında olur. **أبو دُوَاد** dedi:
له ساقا ظليم خا *** ضبٍ فُوجِئَ بالرُّعْبِ([17])  Yalnızca **الظَّليم** için denir; devekuşu dişisi dışında. “**خُضَبَةٌ** bir kadın” denir: çok **الاختضاب** eden. Ve “Hurma ağacı **خَضَبَ** etti” denir; **طَلْعُه** yeşerdiği zaman. Bazıları dedi: Ağaç **خضب** eder, **يَخْضب**([18]); yeşerdiği zaman; ve **اخضَوْضَب**. Ve **الكَفُّ الخَضيبُ**: bir yıldızdır; bu, benzetme üzeredir. **الإجَّانة**’ye gelince ve onu **المِخْضَب** diye adlandırmaları, bu babdandır; çünkü kendisiyle **يُخْضَب** olunan şey onun içinde olur([19]).
  (خضد)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الدال** tek bir asıldır; düzenli olarak; ve o, yumuşak bir şeyde bükülmeye delalet eder. “Dal **انخضد** etti, **انخِضاداً**” denir; kırılmaksızın büküldüğü zaman. Ve “Onu **خَضَدتُه**” (büküp çevirdim): onu büktüm. Bazen manada artırdılar da “Ağacı **خَضَدْتُ**” dediler; dikenini kırdığım zaman. Ve **خَضيدٌ** bir bitki. Asıl olan birincisidir; çünkü **الخضيد** yumuşaklığı sebebiyle bükülen, sulanmış yumuşak olandır. **النَّابغة**’nin sözüne gelince:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])  Şöyle denir: **الخَضَد** her taze daldan kesilmiş olandır. Ve “Deve, devenin boynunu **خَضَدَ** etti” denir; dövüştüklerinde birinin diğerinin boynunu bükmesi.
  (خضر)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الراء** tek bir düzgün asıldır; ve ona hamledilmiştir. **الخُضرة** renklerdendir, bilinir. Ve **الخَضْراء**: göktür; rengi sebebiyle; tıpkı yerin **الغَبراء** diye adlandırılması gibi. Ve **خضراءُ** bir tabur; **عِلْيَتُها**([21]) demirin karalığı olduğu zaman; şu sebeple ki beyazlığa muhalif olan her şey siyahlık alanındadır; bu yüzden bu sıfatlar birbirine girmiştir; siyaha **أخضَر** denir. Allah تعالى iki cennetin sıfatında dedi: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64]; yani iki siyah. Bu, **الخضرة**dendir; çünkü yumuşak, sulanmış bitki, yeşilliğinin şiddetinden uzaktan siyah görünür. Bu yüzden Irak’ın **سَوادُ**’ı, ağacının çokluğundan dolayı adlandırılmıştır. Ve **الخُضْر**: renklerinin karalığından dolayı böyle adlandırılmış bir kavimdir. Ve atların alâmetlerinde **الخُضرة**: ona **دُهْمة** karışan **الغُبرة**’dir. Şu söze gelince:
وأنا الأخضرُ مَن يعرفني *** أخْضَرُ الجلدة في بيتِ العربْ([22])  O şöyle der: Ben safım; çünkü Arapların renkleri **سُمْرَةٌ**’dir([23]). Hadise gelince: “**خَضْرَاءَ الدِّمَن**’den sakının”; o, kötü bir bitiş yerinde güzel kadındır; sanki gübreli bir yerde taze bir ağaç gibidir. Ve **المخاضَرة**: meyvelerin olgunluğu belirmeden önce satılmasıdır; o yasaklanmıştır. “**خُضْر المَزَاد**” sözlerine gelince, denir ki: o, içinde su kalıntıları kalıp eskilikten yeşerenlerdir; denir ki bilakis **خُضْرُ المزاد** işkembelerdir.
  Ve denir ki **الخَضَارَ** ilk ottur.
  Şu söze gelince: “Onun kanı **خِضْراً** gitti”; diyet ödendiği zaman. Onu babdan sayıyorum. Der ki: Onun kanı, yeşil bitki gibi taze olarak gitti; ki kesildiğinde ondan sonra faydalanılmaz; bozulur ve solar.
  “**الخَضار** suyu çoğaltılmış süttür” demelerine gelince, bu doğrudur; ve babdandır; çünkü böyle olduğunda su galip gelir; suya **الأسمر** denir. Biz, onların siyaha **أخضر** dediklerini söylemiştik; bu yüzden denize **خُضارة** denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ض ب
خضب شعره ويده بالخضاب وكف خضيب وبنان مخضب‏.‏
وطلعت الكف الخضيب وهي نجم‏.‏
واختضب الرجل وتخضّب‏.‏
وامرأة خضبة‏:‏ كثيرة الاختضاب وقد خضبت تخضب‏.‏
وأعطني من مخاضب حنائك وهي خرق الخضاب‏.‏
وغسلت ثيابها في المخضب وهي الإجانة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ظليم خاضب‏:‏ أكل الربيع فاحمرت ساقاه وقوادمه‏:‏ وخضبت العضاه‏:‏ اخضرت وتفطرت‏.‏
وخضبت الأرض وأخضبت وتخضبت‏:‏ ظهر نبتها‏.‏
وتقول‏:‏ رأيت الأرض مخضبة ويوشك أن تكون مخصبه‏.‏

##### Türkçe

خ ض ب
**خضب** saçını ve elini **بالخضاب** ile boyadı; **كف خضيب** ve **بنان مخضب**.
Ve **الكف الخضيب** çıktı; hâlbuki o bir yıldızdır.
Ve adam **اختضب** etti ve **تخضّب** etti.
Ve **امرأة خضبة**: **الاختضاب**ı çok olan; ve **خضبت** eder, **تخضب** eder.
Ve bana **مخاضب حنائك**dan ver; o, **خرق الخضاب**dır.
Ve onun elbiselerini **المخضب** içinde yıkadım; o, **الإجانة**dir.
Ve mecazdan: **ظليم خاضب**: baharı yedi de onun incikleri ve ön ayakları kızardı; ve **خضبت العضاه**: yeşerdi ve çatladı.
Ve yer **خضبت** etti, **أخضبت** etti ve **تخضبت** etti: onun bitkisi göründü.
Ve dersin: Yeri **مخضبة** gördüm; ve az kalsın **مخصبه** olacak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخِضابُ: ما يُخْضَبُ به مِن حِنَّاءٍ، وكَتَمٍ ونحوه. وفي الصحاحِ: الخِضابُ ما يُخْتَضَبُ به. واخْتَضَب بالحنَّاءِ ونحوه، وخَضَبَ الشيءَ يَخْضِبُه خَضْباً، وخَضَّبَه: غيَّر لوْنَه بحُمْرَةٍ، أَو صُفْرةٍ، أَو غيرِهما؛ قال الأَعشى:
أَرَى رَجُلاً، منكم، أَسِيفاً، كأَنما  * يَضُمُّ، إِلى كَشْحَيْهِ، كفّاً مُخَضَّبا ذَكَّر على إِرادة العُضْوِ، أَو على قوله:
فلا مُزْنةٌ ودَقَتْ وَدْقَها،  * ولا أَرضَ أَبْقَلَ إِبْقالَها ويجوز أن يكون صفةً لرجلٍ، أَو حالاً من المضْمَر في يَضُمُّ، أَو المخفوضِ في كَشْحَيْهِ.
وخَضَبَ الرَّجلُ شَيْبَه بالحِنّاءِ يَخْضِبُه؛ والخِضِابُ: الاسم. قال السهيلي: عبدُالمطَّلب أَوّلُ مَن خَضَبَ بالسَّوادِ من العرب. ويقال: اخْتَضَبَ الرَّجلُ واخْتَضَبَتِ المرأَةُ، من غير ذكر الشَّعَرِ. وكلُّ ما غُيِّرَ لَوْنهُ، فهو مَخْضُوبٌ، وخَضِيبٌ، وكذلك الأُنثى، يقال: كَفٌّ خَضِيبٌ، وامرأَةٌ
\<ص:358>
خَضِيبٌ، الأَخيرة عن اللِّحْياني، والجمع خُضُبٌ. التهذيب: كلُّ لوْنٍ غَيَّر لوْنَه حُمْرةٌ، فهو مَخْضُوبٌ. وفي الحَديث: بَكَى حتى خضَبَ دَمْعُه الحَصى؛ قال ابن الأَثير: أَي بَلَّها، مِن طَريقِ الاسْتِعارةِ؛ قال: والأَشْبَهُ أَن يكون أَراد الـمُبالغةَ في البُكاءِ، حتى احْمَرَّ دمعهُ، فَخَضَبَ الحَصى. والكَفُّ الخَضِيبُ: نَجْمٌ على التَّشْبِيه بذلك. وقد اخْتَضَبَ بالحِنَّاءِ ونحوه وتَخَضَّبَ، واسْمُ ما يُخْضَبُ به: الخِضابُ.
والخُضَبةُ، مثال الهُمَزةِ: المرأَةُ الكثيرةُ الاخْتِضابِ. وبنانٌ خَضيبٌ مُخَضَّبٌ، شُدِّد للمبالغةِ.
الليث: والخاضِبُ مِنَ النَّعامِ؛ غيره: والخاضِبُ الظَّلِيمُ الذي اغْتَلَمَ، فاحْمَرَّتْ ساقاهُ؛ وقيل: هو الذي قد أَكلَ الرَّبِيعَ، فاحْمَرَّ ظُنْبُوباهُ، أَو اصْفَرَّا، أَو اخْضَرَّا؛ قال أَبو دُواد: له ساقا ظَلِيمٍ خا  * ضِبٍ، فُوجئَ بالرُّعْبِ
وجمعه خَواضِبُ؛ وقيل: الخاضِبُ مِن النَّعامِ الذي أَكلَ الخُضْرةَ. قال أَبو حنيفة: أَمـّا الخاضِبُ مِن النَّعامِ، فيكون مِن أَنّ الأَنوارَ تَصْبُغُ أَطْرافَ رِيشِه، ويكون مِنْ أَنّ وَظِيفَيْهِ يحْمَرَّانِ في الرَّبيعِ، مِن غير خَضْبٍ شيءٍ، وهو عارِضٌ يَعْرِضُ للنَّعامِ، فتحْمَرُّ أَوْظِفَتُها؛ وقد قيل في ذلك أَقوالٌ، فقال بعضُ الأَعراب، أَحْسِبُه أَبا خَيْرةَ: إِذا كان الرَّبِيعُ، فأَكلَ الأَساريعَ، احْمَرَّت رِجلاه ومِنقارُه احْمِرارَ العُصْفُر. قال: فلو كان هذا هكذا، كان ما لم يأْكل منها الأَساريعَ لا يَعْرِضُ له ذلك؛ وقد زعم رِجالٌ مِن أَهْلِ العلم أَنّ البُسْرَ إِذا بدَأَ يَحْمَرُّ، بَدأَ وَظِيفا الظَّلِيمِ يَحْمَرَّانِ، فإِذا انْتَهَت حُمرةُ البُسْرِ، انْتَهَتْ حُمْرَة وَظِيفَيْه؛ فهذا على هذا، غَريزةٌ فيه، وليس من أَكل الأَسارِيعِ. قال: ولا أَعْرِف النَّعام يأْكل من الأَسارِيعِ. وقد حُكي عن أَبي الدُّقَيْشِ الأَعرابي أَنه قال: الخاضِبُ مِنَ النّعامِ إِذا اغْتَلَمَ في الرَّبيع، اخضرَّتْ ساقاهُ، خاص بالذكر. والظَّلِيمُ إِذا اغْتَلمَ، احْمَرَّتْ عُنُقُه، وصَدْرُه، وفَخِذاه، الجِلْدُ لا الرِّيشُ، حُمرةً شديدةً، ولا يَعْرِضُ ذلك للأُنثى؛ ولا يقال ذلك إِلاّ للظَّلِيمِ، دون النَّعامةِ. قال: وليس ما قيل مِن أَكله الأَسارِيعَ بشيءٍ، لأَنَّ ذلك يعرض للدَّاجِنةِ في البُيوت، التي لا تَرى اليَسْرُوعَ بَتَّةً، ولا يَعْرض ذلك لإِناثِها. قال: وليس هو عند الأَصمعي، إِلاّ مِنْ خَضْبِ النَّوْرِ، ولو كان كذلك، لكان أَيضاً يَصْفَرُّ، ويَخْضَرُّ، ويكون على قدر أَلوان النَّوْر والبَقْل، وكانتِ الخُضْرةُ تكون أَكثرَ لأَن البقْلَ أَكثرُ مِن النَّورِ، أَوَلا تراهم حين وصَفُوا الخَواضِبَ مِن الوَحْشِ، وَصَفُوها بالخُضرة، أَكثر ما وَصَفُوا! ومِن أَيِّ ما كان، فإِنه يقال له: الخاضِبُ مِن أَجْل الحُمرة التي تَعْترِي ساقَيْهِ، والخاضِبُ وَصْفٌ له عَلَمٌ يُعرَفُ به، فإِذا قالوا خاضِبٌ، عُلِمَ أَنه إِيّاه يريدُون؛ قال ذو الرمة: أَذاكَ أَم خاضِبٌ، بالسِّيِّ، مَرْتَعُه،  * أَبو ثَلاثين أَمـْسَى، وهو مُنْقَلِبُ؟ فقال: أَم خاضِبٌ، كما أَنه لو قال: أَذاكَ أَمْ ظَلِيمٌ، كان سواءً؛ هذا كلُّه قول أَبي حنيفة. قال: وقد
\<ص:359>
وَهِمَ في قوله بَتَّةً، لأَنّ سيبويه إِنما حكاه بالأَلف واللام لا غيرُ، ولم يُجز سُقوط الأَلف واللام منه، سَماعاً من العرب. وقوله: وَصْفٌ له عَلم، لا يكون الوَصْفُ عَلماً، إِنما أَراد أَنه وَصْفٌ قد غَلَبَ، حتى صار بمنزلة الاسْم العَلمِ، كما تقول الحرث والعباس. أَبو سعيد: سُمِّيَ الظَّلِيمُ خاضِباً، لأَنه يَحْمَرُّ مِنقارُه وساقاهُ إِذا ترَبَّع، وهو في الصَّيْفِ يَفْرَعُ(1) (1 قوله «يفرع إلخ» هكذا في الأصل والتهذيب ولعله يقزع.) ويَبْيَضُّ ساقاهُ. ويقال للثور الوحشي: خاضِبٌ إِذا اخْتَضَبَ بالحنَّاءِ(2) (2 قوله «ويقال للثور الوحشي خاضب إِذا اختضب بالحناء إلخ» هكذا في أصل اللسان بيدنا ولعل فيه سقطاً والأصل ويقال للرجل خاضب إِذا اختضب بالحناء.)، وإِذا كان بغير الحِنَّاء قيل: صَبَغَ شَعَره، ولا يقال: خَضَبَه.وخَضَبَ الشجَرُ يَخْضِبُ خُضُوباً وخَضِبَ وخُضِبَ واخْضَوْضَبَ: اخْضَرَّ. وخَضَبَ النَّخْلُ خَضْباً: اخْضَرَّ طَلْعُه، واسمُ تلك الخُضْرَة الخَضْبُ، والجمع خُضُوبٌ؛ قال حميد بن ثور: فَلَـمَّا غَدَتْ، قَدْ قَلَّصَتْ غَيرَ حِشْوةٍ، *  مِنَ الجَوْفِ، فيه عُلَّفٌ وخُضُوبُ وفي الصحاح:
مع الجوف، فيها عُلَّف وخضوب
وخَضَبَتِ الأَرضُ خَضْباً: طَلَعَ نَباتُها واخْضَرَّ. وخَضَبَتِ الأَرضُ: اخْضَرَّتْ. والعرب تقول: أَخْضَبَتِ الأَرضُ إِخْضاباً إِذا ظَهَرَ نَبْتُها. وخَضَبَ العُرْفُطُ والسَّمُرُ: سَقَطَ ورَقُه، فاحْمَرَّ واصْفَرَّ.
ابن الأَعرابي، يقال: خَضَبَ العَرْفَجُ وأَدْبى إِذا أَورَقَ، وخَلَعَ العِضَاه. قال: وأَوْرَسَ الرِّمْثُ، وأَحْنَطَ وأَرْشَمَ الشَّجَرُ، وأَرْمَشَ إِذا أَوْرَقَ. وأَجْدَرَ الشَّجَرُ وجَدَّرَ إِذا أَخْرَجَ وَرَقَه كأَنه حِمَّصٌ. والخَضْبُ: الجَديدُ من النَّباتِ، يُصيبه الـمَطَرُ فيَخْضَرُّ؛ وقيل : الخَضْبُ ما يَظْهر في الشَّجَر من خُضْرة، عند ابتداءِ الإِيراقِ، وجمعه خُضُوبٌ؛ وقيل: كلُّ بَهِيمةٍ أَكَلَتْه، فهي خاضِبٌ، وخَضَبَتِ العِضاهُ وأَخْضَبَتْ. والخَضُوبُ: النَّبْتُ الذي يُصِيبُه المطر، فيَخْضِبُ ما يَخْرجُ مِنَ البَطْنِ. وخُضُوب القَتادِ: أَنْ تخْرُجَ فيه وُرَيْقةٌ عند الرَّبِيعِ، وتُمِدَّ عِيدانه، وذلك في أَوَّل نَبْتِه؛ وكذلك العُرْفُطُ والعَوْسَجُ، ولا يكون الخُضُوب في شيءٍ من أَنواع العِضاهِ غَيرِها. والمِخْضَبُ، بالكسر: شِبهُ الإِجّانةِ، يُغْسَلُ فيها الثِّيابُ. والمِخْضَبُ: المِرْكَنُ، ومنه الحديث: أَنه قال في مَرضه الذي ماتَ فيه: أَجْلِسُوني في مِخضَبٍ، فاغْسِلُوني.

##### Türkçe

**الخِضابُ**: **حِنَّاءٍ**dan, **كَتَمٍ**den ve benzerinden, kendisiyle boyanılan şey. **الصحاحِ**’ta: **الخِضابُ** kendisiyle **يُخْتَضَبُ** olunan şeydir.

**واخْتَضَب** **بالحنَّاءِ** ve benzeriyle; ve **خَضَبَ** şeyi **يَخْضِبُه** **خَضْباً** (boyadı),
ve **خَضَّبَه**: onun rengini bir **حُمْرَةٍ** ile, yahut bir **صُفْرةٍ** ile, yahut ikisi dışındakilerle değiştirdi; dedi ki
**الأَعشى**:
أَرَى رَجُلاً، منكم، أَسِيفاً، كأَنما  * يَضُمُّ، إِلى كَشْحَيْهِ، كفّاً مُخَضَّبا

**ذَكَّر** (müzekker getirdi), uzvu kastetme üzerine; yahut şu sözü üzerine:
فلا مُزْنةٌ ودَقَتْ وَدْقَها،  * ولا أَرضَ أَبْقَلَ إِبْقالَها

Ve caizdir ki o, bir **رجلٍ** için sıfat olsun; yahut **يَضُمُّ**’daki gizli zamirden hâl olsun; yahut
**كَشْحَيْهِ**’deki mecrûrdan (indirilmişten) (hâl) olsun.

Ve **خَضَبَ** adam, **شَيْبَه**’ini **بالحِنّاءِ** ile, **يَخْضِبُه**; ve **الخِضِابُ**: isimdir. Dedi
**السهيلي**: **عبدُالمطَّلب** Araplardan **بالسَّوادِ** ile **خَضَبَ** eden ilk kimsedir. Ve denir: **اخْتَضَبَ** adam ve **اخْتَضَبَتِ** kadın, saç zikretmeksizin.

Ve rengi değiştirilen her şey, o **مَخْضُوبٌ**dur ve **خَضِيبٌ**dir; dişisi de böyledir;
denir: **كَفٌّ خَضِيبٌ** ve bir kadın
\<ص:358>
**خَضِيبٌ**; sonuncusu **اللِّحْياني**’dendir; çoğulu **خُضُبٌ**dur. **التهذيب**: rengi bir **حُمْرةٌ** ile rengi değişen her renk, o **مَخْضُوبٌ**dur.

Ve hadiste: “Ağladı, ta ki gözyaşı çakılı **خضَبَ** etti”; dedi **ابن الأَثير**: yani onu ıslattı, istiare yoluyla; dedi: ve daha benzeri, onun
ağlamada mübalağayı kastetmiş olmasıdır; ta ki gözyaşı kızardı, böylece çakılı **خَضَبَ** etti. Ve **الكَفُّ الخَضِيبُ**: buna benzetme üzere bir yıldızdır. Ve gerçekten **اخْتَضَبَ** **بالحِنَّاءِ** ve benzeriyle
ve **تَخَضَّبَ**; ve kendisiyle boyanılan şeyin adı: **الخِضابُ**dur.

Ve **الخُضَبةُ**, **الهُمَزةِ** misali: çokça **الاخْتِضابِ** yapan kadındır. Ve parmak uçları
**خَضيبٌ مُخَضَّبٌ**; mübalağa için şeddelendi.

**الليث**: ve devekuşundan **الخاضِبُ**; başkası: ve **الخاضِبُ** azgınlaşan **الظَّلِيمُ**dur ki
azgınlaştı da, iki baldırı kızardı; ve denildi: o, baharı yemiş olandır; böylece
iki **ظُنْبُوباهُ** kızardı, yahut sarardı, yahut yeşerdi; dedi **أَبو دُواد**:
له ساقا ظَلِيمٍ خا  * ضِبٍ، فُوجئَ بالرُّعْبِ

Ve çoğulu **خَواضِبُ**dur; ve denildi: devekuşundan **الخاضِبُ**, **الخُضْرةَ**yı yiyen olandır.
Dedi **أَبو حنيفة**: devekuşundan **الخاضِبُ**a gelince, o, çiçeklerin
tüyünün uçlarını boyamasından olur; ve olur ki iki **وَظِيفَيْهِ** baharda kızarır,
herhangi bir şeyin **خَضْبٍ**i olmaksızın; ve o, devekuşuna arız olan bir arızadır,
böylece onun **أَوْظِفَتُها** kızarır; ve bunda sözler söylenmiştir; bazı bedevîler dedi, onu **أَبا خَيْرةَ** sanıyorum: bahar olunca, **الأَساريعَ**ı yediğinde, iki ayağı
ve gagası serçenin kızarması gibi kızarır. Dedi: eğer bu böyle olsaydı, ondan **الأَساريعَ**ı yemeyen kimseye bu arız olmazdı; ve ilim ehlinden adamlar iddia ettiler ki **البُسْرَ** kızarmaya başlayınca, **الظَّلِيمِ**in iki **وَظِيفا**sı kızarmaya başlar; **البُسْرِ**in kızarması sona erince, onun iki **وَظِيفَيْه**inin kızarması sona erer; işte bu, buna göre, onda bir tabiat (garîza)dır, **الأَسارِيعِ**ı yemekten değildir. Dedi: ve ben devekuşunun
**الأَسارِيعِ**dan yediğini bilmem. Ve **أَبي الدُّقَيْشِ** bedevîden hikâye edildi ki o dedi:
devekuşundan **الخاضِبُ**, baharda azgınlaştığında, iki baldırı yeşerendir; erkeğe mahsustur. Ve **الظَّلِيمُ** azgınlaştığında, boynu, göğsü ve iki uyluğu kızarır; deri, tüy değil; şiddetli bir kızıllıkla; ve bu dişiye arız olmaz; ve bu ancak **الظَّلِيمِ** için söylenir, **النَّعامةِ** için değil. Dedi: ve onun **الأَسارِيعَ**ı yemesinden söylenen şey bir şey değildir; çünkü bu, evlerdeki evcil olana arız olur; o ki
**اليَسْرُوعَ**u asla görmez; ve bu onun dişilerine arız olmaz. Dedi: ve o, **الأَصمعي** katında,
çiçeğin **خَضْبِ**inden başka bir şey değildir; eğer öyle olsaydı, yine
sararır, yeşerir, ve çiçek ve otun renkleri miktarınca olurdu; ve yeşillik daha çok olurdu; çünkü ot çiçekten daha çoktur; onları, vahşîden **الخَواضِبَ**ı vasfettiklerinde görmez misin,
onları yeşillikle vasfettiler; vasfettiklerinin çoğu! Ve her ne olursa olsun, ona: iki baldırına arız olan kızıllık sebebiyle **الخاضِبُ** denir; ve **الخاضِبُ** onun için bir vasıftır, onunla bilinen bir alâmettir; böylece **خاضِبٌ** dediklerinde, onun kastedildiği bilinir; dedi **ذو الرمة**:
أَذاكَ أَم خاضِبٌ، بالسِّيِّ، مَرْتَعُه،  * أَبو ثَلاثين أَمـْسَى، وهو مُنْقَلِبُ؟

Böylece dedi: **أَم خاضِبٌ**; tıpkı onun: **أَذاكَ أَمْ ظَلِيمٌ** demesi gibi; eşit olurdu;
bunun hepsi **أَبي حنيفة**’nin sözüdür. Dedi: ve gerçekten
\<ص:359>
**بَتَّةً** sözünde yanıldı; çünkü **سيبويه** onu ancak elif-lâm ile rivayet etti, başkasıyla değil; ve ondan elif-lâmın düşmesini caiz görmedi, Araplardan işitme olarak. Ve onun sözü: **وَصْفٌ له عَلم**; vasıf, alem olmaz; ancak o, şunu kastetti: o, galip gelmiş bir vasıftır; ta ki alem isim menzilesine oldu; senin **الحرث** ve **العباس** demen gibi. **أَبو سعيد**: **الظَّلِيمُ**a **خاضِباً** adı verildi; çünkü o, yazın **ترَبَّع** ettiğinde gagası ve iki baldırı kızarır; ve o, yazda **يَفْرَعُ**(1)
(1 “**يفرع** vb.” sözü: asılda ve **التهذيب**’te böyledir; belki de **يقزع**dır.) ve iki baldırı beyazlar.

Ve vahşî boğaya: **خاضِبٌ** denir, **بالحنَّاءِ** ile **اخْتَضَبَ** ettiğinde(2)
(2 “Vahşî boğaya **خاضب** denir, **بالحناء** ile **اختضب** ettiğinde vb.” sözü: elimizdeki **اللسان** aslında böyledir; belki onda bir düşme vardır; aslı: **ويقال للرجل خاضب إِذا اختضب بالحناء**.) ve **الحِنَّاء** olmaksızın olduğunda: saçını **صَبَغَ** denir; ve: **خَضَبَه** denmez. Ve **خَضَبَ** ağaç **يَخْضِبُ** **خُضُوباً** ve **خَضِبَ** ve **خُضِبَ** ve **اخْضَوْضَبَ**: yeşerdi. Ve **خَضَبَ** hurma ağacı **خَضْباً**: onun **طَلْعُه**u yeşerdi; ve o yeşilliğin adı **الخَضْبُ**dur; çoğulu **خُضُوبٌ**dur; dedi **حميد بن ثور**:
فَلَـمَّا غَدَتْ، قَدْ قَلَّصَتْ غَيرَ حِشْوةٍ، *  مِنَ الجَوْفِ، فيه عُلَّفٌ وخُضُوبُ

Ve **الصحاحِ**’ta:
مع الجوف، فيها عُلَّف وخضوب

Ve **خَضَبَتِ** yer **خَضْباً**: bitkisi çıktı ve yeşerdi. Ve **خَضَبَتِ**
yer: yeşerdi. Ve Araplar der: yer **أَخْضَبَتِ** **إِخْضاباً**; bitkisi göründüğünde. Ve **خَضَبَ** **العُرْفُطُ** ve **السَّمُرُ**: yaprağı düştü de, kızardı
ve sarardı.

**ابن الأَعرابي**: denir: **خَضَبَ** **العَرْفَجُ** ve **أَدْبى**; yapraklandığında ve
**العِضَاه**ı soyduğunda. Dedi: ve **أَوْرَسَ** **الرِّمْثُ**, ve **أَحْنَطَ** ve **أَرْشَمَ** ağaç, ve **أَرْمَشَ**; yapraklandığında. Ve **أَجْدَرَ** ağaç ve **جَدَّرَ**; yaprağını çıkardığında, sanki o nohutmuş gibi.

Ve **الخَضْبُ**: bitkiden yeni olan; ona yağmur isabet eder de yeşerir; ve denildi:
**الخَضْبُ**, yapraklanmanın başlangıcında, ağaçta görünen yeşilliktir; çoğulu **خُضُوبٌ**dur; ve denildi: her binek hayvanı onu yerse, o **خاضِبٌ**dur; ve **خَضَبَتِ** **العِضاهُ** ve **أَخْضَبَتْ**.

Ve **الخَضُوبُ**: yağmurun isabet ettiği bitkidir; böylece karından çıkan şeyi **يَخْضِبُ** eder. Ve **خُضُوب** **القَتادِ**: baharda onda küçük bir yaprakçığın çıkması ve dallarını uzatmasıdır; bu, onun bitmesinin ilkinde olur; **العُرْفُطُ** ve **العَوْسَجُ** da böyledir; ve **الخُضُوب** bunlardan başkası olan **العِضاهِ** türlerinden hiçbir şeyde olmaz.

Ve **المِخْضَبُ**, kesre ile: çamaşırların içinde yıkandığı, leğene benzer şeydir.

Ve **المِخْضَبُ**: **المِرْكَنُ**dur; ve ondan hadis: onun, öldüğü hastalığında şöyle dediği: “Beni bir **مِخضَبٍ** içine oturtun, sonra beni yıkayın.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ض ب * * الخِضَابُ * ما يختضب به وقد * خَضَبَهُ * من باب ضرب و * اخْتَضَبَ * بالحناء ونحوه وكف * خَضِيبٌ * و * المِخْضَبُ * المركن

##### Türkçe

* خ ض ب * * **الخِضَابُ** * kendisiyle boyanılan şeydir; ve “**خَضَبَهُ**” (باب ضرب’dan); ve “**اخْتَضَبَ**” kınayla ve benzeriyle boyandı; ve bir avuç **خَضِيبٌ**’dir; ve **المِخْضَبُ** leğendir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خضبه يخضبه خضبا: لونه أو غير لونه بحمرة أو صفرة أو غيرهما كخضبه تخضيبا، وخضب الرجل شيبه بالحناء يخضبه، وإذا كان بغير الحناء قيل: صبغ شعره، ولا يقال خضبه، وفي الحديث  بكى حتى خضب دمعه الحصى  قال ابن الأثير أي بلها، من طريق الاستعارة، قال: والأشبه أن يكون أراد المبالغة في البكاء حتى احمر دمعه فخضب الحصى، ويقال اختضب الرجل واختضبت المرأة، من غير ذكر الشعر، قال السهيلي: عبد المطلب أول من خضب بالسواد من العرب، وكل ما غير لونه فهو مخضوب وخضيب، وكذلك الأنثى ويقال: كف خضيب وامرأة خضيب، الأخيرة عن اللحياني، والجمع: خضب، وبنان مخضوب، وخضيب، ومخضب، كمعظم شدد للمبالغة قال الأعشى:
  أرى رجلا منكم أسيفا كأنمـا                      يضم إلى كشحيه كفا مخضبا وقد اختضب بالحناء ونحوه وتخضب.
 والكف الخضيب: نجم، على التشبيه بذلك. واسم ما يخضب به الخضاب، ككتاب وهو ما يختضب به كالحناء والكتم ونحوهما، وفي الصحاح: الخضاب: ما يختضب به والخضبة كهمزة: المرأة الكثيرة الاختضاب وقد خضبت تخضب، والمخاضب: خرق الحيض.
 والخاضب من النعام، قاله الليث، ومن المجاز ظليم خاضب الخاضب الظليم الذي اغتلم فاحمرت ساقاه، أو الذي قد أكل الربيع فاحمر ظنبوباه أو اخضرا أو اصفرا قال أبو دواد:
  لها ساقا ظـلـيم خـا                      ضب فوجىء بالرعب

  وجمعه: خواضب، وقد حكي عن أبي الدقيش الأعرابي أنه قال: الخاضب من النعام: الذي إذا اغتلم في الربيع اخضرت ساقاه خاص بالذكر، والظليم إذا اغتلم احمرت عنقه وصدره وفخذاه، الجلد لا الريش حمرة شديدة ولا يعرض ذلك للأنثى ولا يقال ذلك إلا للظليم دون النعامة، وقيل: الخاضب من النعام: الذي أكل الخضرة، وقال أبو حنيفة: أما الخاضب من النعام فيكون من الأنوار تصبغ أطراف ريشه، وهو عارض يعرض للنعام، فتحمر أوظفتها، وقد قيل في ذلك أقوال، فقال بعض الأعراب: أحسبه أبا خيرة: إذا كان الربيع فأكل الأساريع احمرت رجلاه ومنقاره احمرار العصفر، قال: ولو كان هذا هكذا كان ما لم يأكل منها الأساريع لا يعرض له ذلك، أو هو أي الخضب في الظليم: احمرار يبدأ في وظيفيه عند بدء احمرار البسر، وينتهي احمرار وظيفيه عند انتهائه أي احمرار البسر، زعمه رجال من أهل العلم، فهذا على هذا غريزة فيه وليس من أكل الأساريع، قيل: ولا يعرف في النعام تأكل الأساريع، وليس هو عند الأصمعي إلا من خضب النور، ولو كان كذلك لكان أيضا يصفر ويخضر ويكون على قدر ألوان النور والبقل، وكانت الخضرة تكون أكثر من النور، أو لا تراهم حين وصفوا الخواضب من الوحش وصفوها بالخضرة أكثر ما وصفوها بالخضرة أكثر ما وصفوا، ومن أي ما كان فإنه يقال له: الخاضب، من أجل الحمرة التي تعتري ساقيه، والخاضب: وصف له علم يعرف به، فإذا قالوا: خاضب، علم أنه إياه يريدون، قال ذو الرمة:
  أذاك أم خاضب بالسي مرتعه                      أبو ثلاثين أمسى فهو منقلب فقال: أم خاضب، كما أنه لو قال أذاك أم ظليم كان سواء، هذا كله قول أبي حنيفة، قال: وقد وهم، لأن سيبويه إنما حكاه بالألف واللام لا غير، ولم يجز سقوط الألف واللام منه سماعا، وقوله: وصف له علم، لا يكون الوصف علما، إنما أراد أنه وصف قد غلب حتى صار بمنزلة الاسم العلم، كما تقول: الحارث والعباس.
 ويروى عن أبي سعيد: يسمى الظليم خاضبا لأنه يحمر منقاره وساقاه إذا تربع وهو في الصيف يقرع ويبيض ساقاه، ويقال للثور الوحشي خاضب، كذا في لسان العرب.
 ومن المجاز خضب الشجر يخضب من حد ضرب، وهو لغة في خضب كسمع وخضب مثل عني، خضوبا في الكل واخضوضب: اخضر، وخضب النخل خضبا: اخضر طلعه، واسم تلك الخضرة: الخضب، والخضبة: الطلعة، وذكر أيضا في الصاد المهملة ج خضوب قال حميد بن ثور:
  فلما غدت قد قلصت غير حشوة                      من الخوف فيه علف وخضوب وفي الصحاح:
  مع الحوز فيها علف وخضوب وخضبت الأرض خضبا: طلع نباتها واخضر.
 وخضبت الأرض: اخضرت كأخضبت إخضابا، إذا ظهر نبتها، وخضب العرفط والسمر: سقط ورقه فاحمر واصفر، وتقول: رأيت الأرض مخضبة، ويوشك أن تكون مخضبة، وعن ابن الأعرابي يقال: خضب العرفج وأدبى، إذا أورق وخلع العضاه، وأجدر، وأورس الرمث وأحنط وأرشم الشجر وأرمش، إذا أورق، وأجدر الشجر وجدر إذا أخرج ورقه، كأنه حمص، وخضبت العضاه وأخضبت: جرى الماء في عيدانها واخضرت، هذا محل ذكره، ووهم المؤلف فذكره في الصاد المهملة، وقد نبهنا عليه هنالك.
 والخضب: الجديد من النبات يمطر فيخضر، كالخضوب، كصبور وهو النبت الذي يصيبه المطر فيخضب ما يخرج من البطن.

  وخضوب القتاد: أن يخرج فيه ورقة عند الربيع وتمد عيدانه، وذلك في أول نبته، وكذلك العرفج والعوسج، ولا يكون الخضوب في شيء من أنواع العضاه غيرها، أو الخضب: ما يظهر من وفي نسخة في الشجر من خضرة في بدء الإيراق وجمعه خضوب، وقيل: كل بهيمة أكلته فهي خاضب.
 والمخضب، كمنبر: شبه الإجانة تغسل فيها الثياب، والمخضب: المركن، ومنه الحديث أنه قال في مرضه الذي مات فيه  أجلسوني في مخضب فاغسلوني  .
 وخضاب كغراب: ع باليمن وهو صقع كبير.
 والملقب بالخضيب جماعة من المحدثين، منهم: أبو الحسن محمد ابن أبي سليمان الزجاج الخضيب، من أهل بغداد، ومحمد بن شاذان بن دوست الخضيب، ومحمد بن عبد الله ابن سفيان الخضيب، من أهل بغداد، وأبو بكر محمد بن عبيد الله بن مرزوق الخضيب القاص، وأبو عيسى يحيى ابن محمد بنش سهل الخضيب، من أهل عكبرا، وغيرهم محدثون.

##### Türkçe

**خضبه** onu **يخضبه** **خضبا**: Onu renklendirdi yahut rengini kırmızılık veya sarılık yahut ikisi dışındakilerle değiştirdi; **كخضبه تخضيبا** gibi. Ve adam kınayla ağarmış saçını **خضب** eder, onu **يخضبه**; eğer kına dışında bir şeyle olursa: “Saçını boyadı” denir; “Onu **خضبه** etti” denmez. Ve hadiste: “Ağladı; ta ki gözyaşı çakılları **خضب** etti.” İbnü’l-Esîr dedi ki: yani onu ıslattı; istiare yoluyla. Dedi ki: ve daha uygun olan, ağlamada mübalağayı kastetmiş olmasıdır; ta ki gözyaşı kızardı da çakılları **خضب** etti. Ve denir: adam **اختضب** etti ve kadın **اختضبت** etti; saç zikredilmeksizin. Süheylî dedi ki: Araplardan siyahla **خضب** eden ilk kişi Abdülmuttalib’dir. Ve her ne ki rengini değiştirmişse o **مخضوب** ve **خضيب**tir; dişisi de böyledir. Ve denir: **كف خضيب** ve **امرأة خضيب**; sonuncusu Lihyânî’dendir. Çoğulu: **خضب**. Ve **بنان مخضوب**; ve **خضيب**; ve **مخضب**; **كمعظم** (mübalağa için) şeddeli kılındı. A‘şâ dedi ki:
  “Sizden bir adamı kederli görüyorum; sanki                      böğrüne **كفا مخضبا**yı sıkıştırıyor.”
Ve kına ve benzeriyle **اختضب** etti ve **تخضب** etti.

Ve **الكف الخضيب**: bir yıldızdır; buna benzetme üzere. Ve kendisiyle **يخضب** olunan şeyin adı **الخضاب**dır; **ككتاب** vezninde; ve o, kına ve ketem ve benzerleri gibi kendisiyle **يختضب** olunandır. Ve Sıhâh’ta: **الخضاب**: kendisiyle **يختضب** olunandır. Ve **الخضبة** (hemze gibi): çokça **الاختضاب** eden kadındır; ve **خضبت** eder, **تخضب** eder. Ve **المخاضب**: hayız bezleri.

Ve devekuşundan **الخاضب**; bunu Leys söyledi. Ve mecazdan: **ظليم خاضب**; **الخاضب** erkek devekuşudur ki azgınlaşmıştır da iki baldırı kızarmıştır; yahut baharı yemiştir de iki incik kemiği kızarmıştır yahut yeşermiştir yahut sararmıştır. Ebû Duvâd dedi ki:
  “Onun, erkek devekuşunun iki baldırı vardır: **خاضب**;                      derken korkuyla vuruldu.”

Ve çoğulu: **خواضب**. Ve Ebû’d-Dukayş el-A‘râbî’den hikâye olundu ki o dedi: Devekuşundan **الخاضب**: baharda azgınlaştığında iki baldırı yeşeren; erkeğe mahsustur. Ve **الظليم** azgınlaştığında boynu, göğsü ve iki uyluğu kızarır; tüy değil, deri; şiddetli bir kızıllık. Bu dişiye arız olmaz; ve bu, **الظليم**den başka için, **النعامة** dışında söylenmez. Ve denildi: Devekuşundan **الخاضب**: yeşilliği yiyendir. Ebû Hanîfe dedi ki: Devekuşundan **الخاضب** ise, çiçeklerden olur; tüyünün uçlarını boyar; ve bu, devekuşuna arız olan bir şeydir; onun incikleri kızarır. Ve bunda sözler söylenmiştir. Bazı bedevî dedi ki: onu Ebû Hayra sanıyorum: Bahar olunca **الأساريع**i yerse, iki ayağı ve gagası aspir kızıllığı gibi kızarır. Dedi ki: eğer bu böyle olsaydı, ondan **الأساريع** yemeyen şeye bu arız olmazdı. Yahut o—yani **الخضب**—**الظليم**de: hurmanın olgunlaşmasının kızarmasının başlangıcında iki incikte başlayan bir kızıllıktır; ve onun bitişinde—yani hurmanın olgunlaşmasının kızarmasının bitişinde—iki inciğin kızarması biter; bunu ilim ehlinden adamlar iddia ettiler. Şu halde bu, buna göre onda bir tabiat/yaratılıştır; **الأساريع** yemekten değildir. Denildi: ve devekuşunda **الأساريع** yemesi bilinmez. Ve Asma‘î’ye göre o, ancak çiçeğin **خضب** etmesindendir. Ve eğer öyle olsaydı, o da sararır ve yeşerir ve çiçeklerin ve otların renkleri miktarınca olurdu; ve yeşillik çiçekten daha çok olurdu. Yahut onları görmez misin: vahşîden **الخواضب**i vasfettiklerinde, onları yeşillikle daha çok vasfettiler—vasfettiklerinden daha çok yeşillikle vasfettiler. Her ne olursa olsun, ona: **الخاضب** denir; iki baldırına arız olan kızıllık sebebiyle. Ve **الخاضب**: onun için bir vasıftır; onunla bilinen bir alamettir. Ne zaman “**خاضب**” deseler, onunla onu kastettikleri bilinir. Zü’r-Rumme dedi ki:
  “Bu mu, yoksa otlağı **بالسي** olan bir **خاضب** mı?                      Otuzların babası akşamladı; artık dönendir.”
Dedi ki: “**أم خاضب**”; tıpkı “Bu mu, yoksa **ظليم** mi?” demesi gibi eşit olurdu. Bütün bu, Ebû Hanîfe’nin sözüdür. Dedi ki: ve yanılmıştır; çünkü Sîbeveyh onu ancak elif-lâm ile rivayet etmiştir, başka değil; ve işitme yoluyla ondan elif-lâmın düşmesini caiz görmemiştir. Ve onun “bir vasıf, bir alamettir” sözü: vasıf, alamet olmaz; ancak kastı şudur: o, galip gelmiş bir vasıftır; ta ki özel isim mertebesi gibi olmuştur; senin “**الحارث**” ve “**العباس**” demen gibi.

Ebû Saîd’den rivayet olunur: **الظليم**e **خاضب** denir; çünkü yazda dört ayak üzerine çöktüğünde gagası ve iki baldırı kızarır; ve yazda ötüp yumurtladığında iki baldırı beyazlar. Ve vahşî boğaya da **خاضب** denir; Lisanü’l-Arab’da böyledir.

Ve mecazdan: **خضب الشجر** eder, **يخضب** eder; **حد ضرب** babından; ve bu, **خضب** ( **كسمع** ) ve **خضب** ( **مثل عني** ) için bir dildir; hepsinde **خضوبا**. Ve **اخضوضب**: yeşerdi. Ve **خضب النخل خضبا**: onun tomurcuğu yeşerdi. Ve o yeşilliğin adı: **الخضب**. Ve **الخضبة**: tomurcuktur. Ve **الصاد المهملة**de de zikredildi; çoğulu **خضوب**. Humeyd b. Sevr dedi ki:
  “Sabahladığında, korkudan içi boşalmış olarak gitti;                      onda yem ve **خضوب** vardı.”
Ve Sıhâh’ta:
  “**الحوز** ile birlikte onda yem ve **خضوب** vardır.”
Ve **خضبت الأرض خضبا**: onun bitkisi çıktı ve yeşerdi.

Ve **خضبت الأرض**: **اخضرت**; **كأخضبت إخضابا**; bitkisi göründüğünde. Ve **خضب العرفط والسمر**: yaprağı düştü de kızardı ve sarardı. Ve dersin: “Yeri **مخضبة** gördüm”; ve az kalır ki **مخضبة** olsun. İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **خضب العرفج وأدبى**; yapraklandığında ve **العضاه**ı soyduğunda. Ve **أجدر**; ve **أورس الرمث** ve **أحنط** ve **أرشم الشجر** ve **أرمش**; yapraklandığında. Ve **أجدر الشجر** ve **جدر**; yaprağını çıkardığında; sanki nohut gibidir. Ve **خضبت العضاه** ve **أخضبت**: dallarında su yürüdü de yeşerdi. Bu, onun zikrinin yeridir; müellif yanılmış da onu **الصاد المهملة**de zikretmiştir; biz orada ona dikkat çektik.

Ve **الخضب**: bitkiden yeni olandır; yağmur yağar da yeşerir; **كالخضوب** gibi; **كصبور**; ve o, yağmurun isabet ettiği bitkidir; karından çıkan şeyi **يخضب** eder.

Ve **خضوب القتاد**: baharda onda bir yaprağın çıkması ve dallarının uzamasıdır; ve bu, onun bitkisinin başlangıcındadır. Ve **العرفج** ve **العوسج** de böyledir. Ve **الخضوب**, bunlar dışında **العضاه** türlerinden hiçbir şeyde olmaz. Yahut **الخضب**: (bir nüshada: ağaçta) yapraklanmanın başlangıcında görünen yeşilliktir; çoğulu **خضوب**. Ve denildi: her hangi bir hayvan onu yerse o **خاضب**tir.

Ve **المخضب** ( **كمنبر** ): içinde elbiselerin yıkandığı leğene benzer bir şeydir. Ve **المخضب**: tekne/legen. Ondan hadistir: öldüğü hastalığında dedi ki: “Beni bir **مخضب** içine oturtun da beni yıkayın.”

Ve **خضاب** ( **كغراب** ): Yemen’de bir yer adıdır; büyük bir bölgedir.

Ve **الخضيب** lakabıyla anılanlar, muhaddislerden bir cemaattir; onlardan: Bağdat ehlinden Ebû’l-Hasen Muhammed b. Ebî Süleymân ez-Zeccâc **الخضيب**; ve Muhammed b. Şâzân b. Dûst **الخضيب**; ve Bağdat ehlinden Muhammed b. Abdillâh b. Sufyân **الخضيب**; ve kıssacı Ebû Bekr Muhammed b. Ubeydillâh b. Merzûk **الخضيب**; ve Ukberâ ehlinden Ebû Îsâ Yahyâ b. Muhammed b. Sehl **الخضيب**; ve başkaları; muhaddislerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَضَبَ
1 خَضَبَ خضب , (S, A, Msb, K,) aor. خَضِبَ , (Msb, K,) inf. n. خَضْبٌ (S, Msb) [and accord. to MF خِضَابٌ and خُضُوبٌ, but respecting these two inf. ns. (the latter of which seems to be peculiar to the intrans. verb خَضَبَ) see what follows], He coloured, or tinged, (A, K,) a thing; (S, A, * K; *) or changed it in colour to red, or yellow, &c.; (TA;) and ↓ خضّب signifies the same, [but app. in an intensive sense, or as applying to a number of objects, (see its pass. part. n. voce خَضِيبٌ,)] (K,) inf. n. تَخْضِيبٌ: (TA:) and the former, particularly, he tinged, or dyed, his white hair, (TA,) or the hand, &c., (Msb,) with hinnà: (Msb, TA:) but when a man has dyed his hair with any other dye than hinnà, you say, صَبَغَ شَعَرَهُ: (Msb, TA:) or you say also, خَضَبَ بِالسَّوَادِ [He dyed his hair with black]. (Suh, TA.) When one does not mention the hair (Msb, TA) or the white hair [&c.], (Msb,) he says خَضَبَ, inf. n. خِضَابٌ; (IKtt, Msb;) and ↓ اختضب, (S, IKtt, Msb, TA,) and ↓ تخضّب; (A, TA;) [meaning He dyed his hair, &c.,] with hinnà, (S, IKtt, Msb, TA,) and the like: (S, TA:) and in like manner one says of a woman, خَضَبَتْ, aor. خَضِبَ ; and ↓ اختضب: (TA:) which last also signifies [particularly] She dyed her hands with hinnà. (T, TS, TA, in art. غمس.) ― -b2- Hence, in a trad., بَكَى حَتَّى خَضَبَ دَمْعُهُ الحَصَى (tropical:) He wept so that his tears wetted the pebbles: or, more probably, so that his tears became red, and dyed the pebbles: (IAth, TA:) [or most probably, so that his tears caused the pebbles to appear of a reddish colour; for such is commonly the case when pebbles are wetted.] -A2- خَضَبَ, aor. خَضِبَ ; and خَضِبَ, aor. خَضَبَ ; and خُضِبَ; inf. n. of each خُضُوبٌ; and ↓ اخضوضب; (tropical:) It (a tree) became green. (K, TA.) And خَضَبَ, inf. n. خُضُوبٌ, (assumed tropical:) Its small leaves came forth in the spring, and its twigs lengthened; said of the قَتَاد, at the commencement of its vegetation; and likewise of the عَرْفَج and عَوْسَج; but of no other tree of the kind called عِضَاه: or said also of the عُرْفُط and سَمُر; meaning (assumed tropical:) it dropped its leaves, and became red and yellow: (TA:) and you say also, خَضَبَتِ العِضَاهُ (tropical:) the عضاه became green, and broke forth; (A;) or the sap of the عضاه flowed in their branches, and they became green; as also ↓ أَخْضَبَتْ, (TA,) for which اخصبت, with the unpointed ص, is said by Az to be a gross mistranscription; explained by Lth, on whose authority it is written with ص, [as also in the K in art. خصب,] as meaning the sap flowed in the branches of the عضاه so as to reach the roots. (T and TA in art. خصب.) And خَصَبَ النَّخْلُ, (S, K,) inf. n. خَضْبٌ, (K,) The palm-trees, (S,) or the spadices of the palm-trees, (K,) became green. (S, K.) And خَضَبَتِ الأَرْضُ, (A, K,) inf. n. خَضْبٌ; (TA;) and ↓ اخضبت, (K,) inf. n. اـِخْضَابٌ; (TA;) or ↓ اختضبت; and ↓ تخضّبت; (A;) The earth, or land, exposed to view, (A,) or produced, (K,) its herbage, (A, K,) and it (the latter) became green. (TA.)

2 خَضَّبَ see 1, first sentence.

4 أَخْضَبَ see 1, each in two places.

5 تَخَضَّبَ see 1, each in two places.

8 اـِخْتَضَبَ see 1, in three places.

12 اـِخْضَوْضَبَ see 1.

خَضْبٌ
خَضْبٌ خضب The colour of a tree, or of the spadix of a palm-tree, when it becomes green: pl. خُضُوبٌ. (K.) ― -b2- A plant fresh, or new, and green in consequence of rain; as also ↓ خَضُوبٌ: (K:) or watered by rain, and imparting a colour to the ordure: (TA:) or the green colour that appears in trees when they begin to put forth their leaves: (K:) pl. خُضُوبٌ. (TA.)

خَضْبَةٌ
خَضْبَةٌ خضب خضبه خضبة A spadix of a palm-tree: خَصْبَةٌ, [q. v.,] with the unpointed ص, is erroneously said to have this signification. (TA.)

خُضَبَةٌ
خُضَبَةٌ خضب خضبه خضبة A woman who uses خِضَاب for herself [i. e. for dyeing her hair or hands &c.] much, or often. (S, A, K.)

خِضَابٌ
خِضَابٌ خضاب Hinnà (حِنَّآء), and the like: (Msb:) or the thing with which one dyes, or tinges, his, or her, hair &c.; (S, K, TA;) such as حِنَّآء and كَتَم and the like. (TA.)

خَضُوبٌ
خَضُوبٌ خضوب : see خَضْبٌ.

خَضِيبٌ
خَضِيبٌ خضيب Anything dyed, tinged, or changed in colour; [generally, with hinnà;] as also ↓ مَخْضُوبٌ: the former is both masc. and fem.: and its pl. is خُضُبٌ. (TA.) You say كَفٌّ خَضِيبٌ (S, A, K) and ↓ خَاضِبٌ (TA voce ضَارِبٌ) [A hand dyed with hinnà]: and بَنَانٌ خَضِيبٌ and ↓ مَخْضُوبٌ (K) and ↓ مُخَضَّبٌ (S, A, K) [fingers, or fingers' ends, dyed with hinnà]; but the last of these has an intensive signification. (S.) ― -b2- And hence, (TA,) الكَفُّ الخَضِيبُ (assumed tropical:) A certain star; (S, A, K;) the star β of Cassiopeia; (so in the Egyptian almanacs;) [i. e.] the bright star of the constel-lation called ذَاتُ الكُرْسِىِّ; which star is [termed] the extended right hand of الثُّرَيَّا [or the Pleiades; corresponding to the star called الكَفُّ الجَذْمَآءُ]. (Kzw. [See أَجْذَمُ.]) ― -b3- And اِمْرَأَةٌ خَضِيبٌ [A woman having her hands, or feet, or hair, &c., dyed with hinnà or the like]. (K.)

خَاضِبٌ
خَاضِبٌ خاضب A man dyeing, or who dyes, his hair with hinnà. (Msb.) ― -b2- See also خَضِيبٌ. ― -b3- Also (tropical:) A male ostrich (S, A, K, &c.) whose shanks (A, K) and legs (A) have become red, (A, K,) or green, [app. meaning of a dark, or an ashy, dustcolour,] or yellow, (A,) in consequence of his lusting after the female, (A, K,) or in consequence of his having eaten the [herbage termed] رَبِيع: (A:) or the front edges of whose shanks have become red, (S, K,) or green, (K,) or yellow, in consequence of his having eaten the [herbage termed] ربيع: (S, K:) or whose beak and shanks have become red from his having eaten the [herbage termed] ربيع: in the summer (الصَّيْف) he becomes bald (يقرع), and his shanks become white: (L:) or whose shanks have become green by reason of lust in the [season termed] ربيع: (ADk:) accord. to some, (TA,) it is applied only to the male ostrich: (S, K:) but some explain it without this restriction; and Lth mentions [the fem.] خَاضِبَةٌ as applied to an ostrich: [it is said that] the skin of the neck, and that of the breast, and that of the thighs, of the male ostrich, but not his feathers, become intensely red when he lusts after the female: or, as some say, خاضب signifies an ostrich that has eaten green food: (TA:) or the extremities of whose feathers are dyed by [the eating of] blossoms, and the slender parts of whose legs have become red by the same cause: accord. to an Arab of the desert, supposed to be Aboo-Kheyreh, in the [season termed] ربيع, when it eats أَسَارِيع [app. meaning certain worms so called], its legs and beak assume the red hue of the عُصْفُر [or safflower]: (AHn, L:) or خاضب is applied to a male ostrich the slender parts of whose legs become red when the dates begin to become red, and cease to be so when the redness of the dates ceases: (AHn, K:) so that it is not from eating اساريع, which, it is said, no ostrich is known to eat: accord. to As, the cause [of the redness above mentioned] is only the dye of blossoms; but were it so, the bird would also become yellow, and green, &c., [and some assert that it partially does, as has been shown above,] accord. to the colours of the blossoms and herbs; and the green colour would predominate: [but, as the Arabs say, this requires consideration:] whatever be the cause, the bird, it is said, is termed خاضب on account of the redness that affects its shanks: and this word is [said to be] an epithet used as a proper name of the bird: (AHn, L:) but this is a mistake, unless it mean that, because of its prevailing application, it is used in the same manner as الحٰرِثُ and العَبَّاسُ, not that it may be used [in a determinate sense] without the article ال: (L:) the pl. is خَوَاضِبُ. (TA.) It is also said to be applied as an epithet to Any animal that eats خَضْب [q. v.]: (TA:) and particularly to [the species of bovine antelope called] the wild bull (الثَّوْرُ الوَحْشِىُّ). (L.) ― -b4- [See also a saying of Dukeyn cited voce رَاوُوقٌ.]

مِخْضَبٌ
مِخْضَبٌ مخضب I. q. مِرْكَنٌ, (S, K,) or اـِجَّانَةٌ: (A:) or a vessel resembling that called اـِجَّانَةٌ, in which clothes are washed. (TA.) ― -b2- مَخَاضِبُ [is its pl.; and also] signifies The rags of the خِضَاب [or hudot;innà or the like]: (A:) [or] of the حيض [or catamenia]. (TA.) [If these two significations be correct, the latter is app. tropical: but حيض may be a mistranscription for خضاب.]

مُخَضَّبٌ
مُخَضَّبٌ مخضب : see خَضِيبٌ.

مَخْضُوبٌ
مَخْضُوبٌ مخضوب : see خَضِيبٌ, in two places.

##### Türkçe

**خَضَبَ**
1 **خَضَبَ** خضب, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **خَضِبَ**, (Msb, K,) mastarı **خَضْبٌ** (S, Msb) [ve MF’ye göre **خِضَابٌ** ve **خُضُوبٌ** da; fakat bu iki mastar hakkında (ikincisi ki lâzım fiil **خَضَبَ**’a mahsus gibi görünür) aşağıda gelen şeye bak], o, bir şeyi renklendirdi yahut boyadı; (A, K,) (S, A, * K; *) yahut onu renkte kırmızıya, yahut sarıya, vb. çevirdi; (TA;) ve ↓ **خضّب** aynı mânâya gelir, [fakat görünüşe göre şiddetli mânâda, yahut birçok nesneye uygulanır şekilde, (onun mef‘ûl ismi **خَضِيبٌ** maddesinde bak,)] (K,) mastarı **تَخْضِيبٌ**: (TA:) ve birincisi, bilhassa, beyaz saçını, (TA,) yahut eli vb.’yi, (Msb,) **حِنَّآء** ile boyadı: (Msb, TA:) fakat bir adam saçını **حِنَّآء**’dan başka herhangi bir boya ile boyadığında, **صَبَغَ شَعَرَهُ** dersin: (Msb, TA:) yahut ayrıca **خَضَبَ بِالسَّوَادِ** [o, saçını siyahla boyadı] da dersin. (Suh, TA.) Saç (Msb, TA) yahut beyaz saç [vb.] (Msb,) zikredilmediğinde, **خَضَبَ**, mastarı **خِضَابٌ** der; (IKtt, Msb;) ve ↓ **اختضب**, (S, IKtt, Msb, TA,) ve ↓ **تخضّب**; (A, TA;) [mânâsı: o, saçını vb.’yi boyadı,] **حِنَّآء** ile, (S, IKtt, Msb, TA,) ve benzeriyle: (S, TA:) ve aynı şekilde bir kadın hakkında **خَضَبَتْ**, muzâri‘ı **خَضِبَ**; ve ↓ **اختضب** denir: (TA:) ki bu sonuncusu ayrıca [bilhassa] onun ellerini **حِنَّآء** ile boyaması mânâsına gelir. (T, TS, TA, غمس maddesinde.) ― -b2- Buradan, bir rivayette, **بَكَى حَتَّى خَضَبَ دَمْعُهُ الحَصَى** (mecaz:) o, ağladı; öyle ki gözyaşı çakılları ıslattı: yahut daha muhtemel olarak, gözyaşı kızardı ve çakılları boyadı: (IAth, TA:) [yahut en muhtemel olarak, gözyaşı çakılların kızılımsı renkte görünmesine sebep oldu; zira çakıllar ıslanınca çoğunlukla durum böyledir.] -A2- **خَضَبَ**, muzâri‘ı **خَضِبَ**; ve **خَضِبَ**, muzâri‘ı **خَضَبَ**; ve **خُضِبَ**; her birinin mastarı **خُضُوبٌ**; ve ↓ **اخضوضب**; (mecaz:) o (bir ağaç) yeşerdi. (K, TA.) Ve **خَضَبَ**, mastarı **خُضُوبٌ**, (varsayılan mecaz:) onun küçük yaprakları baharda çıktı ve dalları uzadı; bitkilenmesinin başlangıcında **قَتَاد** hakkında söylenir; ve aynı şekilde **عَرْفَج** ve **عَوْسَج** hakkında; fakat **عِضَاه** denilen türden başka hiçbir ağaç hakkında değil: yahut ayrıca **عُرْفُط** ve **سَمُر** hakkında da söylenir; mânâsı (varsayılan mecaz:) yapraklarını döktü ve kırmızı ve sarı oldu: (TA:) ve ayrıca **خَضَبَتِ العِضَاهُ** (mecaz:) **عِضَاه** yeşerdi ve fışkırdı; (A;) yahut **عِضَاه**’ın dallarında özsu aktı ve yeşerdiler; bunun gibi ↓ **أَخْضَبَتْ** da (TA,) ki bunun yerine noktasız **ص** ile **اخصبت**’in, Az tarafından kaba bir tashîf olduğu söylenmiştir; Lth tarafından, onun otoritesine dayanılarak **ص** ile yazılmıştır, [K’de de خصب maddesinde olduğu gibi,] mânâsı: özsu **عِضَاه**’ın dallarında akıp köklere ulaşacak kadar ilerledi. (T ve TA, خصب maddesinde.) Ve **خَصَبَ النَّخْلُ**, (S, K,) mastarı **خَضْبٌ**, (K,) hurma ağaçları, (S,) yahut hurma ağaçlarının salkımları, (K,) yeşerdi. (S, K.) Ve **خَضَبَتِ الأَرْضُ**, (A, K,) mastarı **خَضْبٌ**; (TA;) ve ↓ **اخضبت**, (K,) mastarı **اـِخْضَابٌ**; (TA;) yahut ↓ **اختضبت**; ve ↓ **تخضّبت**; (A;) yer, yahut görünen arazi, (A,) yahut (yer) bitirdi, (K,) otunu, (A, K,) ve o (ot) yeşerdi. (TA.)

2 **خَضَّبَ**: 1’e bak, ilk cümle.

4 **أَخْضَبَ**: 1’e bak, ikişer yerde.

5 **تَخَضَّبَ**: 1’e bak, ikişer yerde.

8 **اـِخْتَضَبَ**: 1’e bak, üç yerde.

12 **اـِخْضَوْضَبَ**: 1’e bak.

**خَضْبٌ**
**خَضْبٌ** خضب Bir ağacın, yahut bir hurma ağacının salkımının, yeşerdiği zamanki rengi: çoğulu **خُضُوبٌ**. (K.) ― -b2- Yağmur sebebiyle taze, yahut yeni, ve yeşil bir bitki; bunun gibi ↓ **خَضُوبٌ** da: (K:) yahut yağmurla sulanmış olup dışkıya renk veren: (TA:) yahut ağaçlar yapraklarını çıkarmaya başladıklarında onlarda beliren yeşil renk: (K:) çoğulu **خُضُوبٌ**. (TA.)

**خَضْبَةٌ**
**خَضْبَةٌ** خضب خضبه خضبة Bir hurma ağacının salkımı: noktasız **ص** ile **خَصْبَةٌ**, [bk.], bu mânâya geldiği yanlış olarak söylenmiştir. (TA.)

**خُضَبَةٌ**
**خُضَبَةٌ** خضb خضبه خضبة Kendisi için **خِضَاب** [yani saçını yahut ellerini vb. boyamak için] çokça, yahut sıkça kullanan bir kadın. (S, A, K.)

**خِضَابٌ**
**خِضَابٌ** خضاب **حِنَّآء** (حِنَّآء), ve benzeri: (Msb:) yahut kişinin, yahut kadının, saçını vb.’yi boyadığı yahut renklendirdiği şey; (S, K, TA;) **حِنَّآء** ve **كَتَم** ve benzeri gibi. (TA.)

**خَضُوبٌ**
**خَضُوبٌ** خضوب: **خَضْبٌ**’a bak.

**خَضِيبٌ**
**خَضِيبٌ** خضيب Boyanmış, renklendirilmiş, yahut rengi değiştirilmiş herhangi bir şey; [genellikle **حِنَّآء** ile;] bunun gibi ↓ **مَخْضُوبٌ** da: birincisi hem müzekker hem müennestir: ve onun çoğulu **خُضُبٌ**’dur. (TA.) **كَفٌّ خَضِيبٌ** (S, A, K) ve ↓ **خَاضِبٌ** (TA, ضَارِبٌ maddesinde) [**حِنَّآء** ile boyanmış bir el] dersin: ve **بَنَانٌ خَضِيبٌ** ve ↓ **مَخْضُوبٌ** (K) ve ↓ **مُخَضَّبٌ** (S, A, K) [**حِنَّآء** ile boyanmış parmaklar, yahut parmak uçları]; fakat bunların sonuncusu şiddet mânâsı taşır. (S.) ― -b2- Ve buradan, (TA,) **الكَفُّ الخَضِيبُ** (varsayılan mecaz:) belirli bir yıldız; (S, A, K;) Cassiopeia’nın β yıldızı; (Mısır takvimlerinde böyle;) [yani] **ذَاتُ الكُرْسِىِّ** denilen takım-yıldızın parlak yıldızı; ki bu yıldız **الثُّرَيَّا**’nın [yahut Ülker’in; **الكَفُّ الجَذْمَآءُ** denilen yıldıza tekabül eden] uzatılmış sağ eli diye adlandırılır. (Kzw. [**أَجْذَمُ**’a bak.]) ― -b3- Ve **اِمْرَأَةٌ خَضِيبٌ** [elleri, yahut ayakları, yahut saçı vb. **حِنَّآء** yahut benzeriyle boyalı bir kadın]. (K.)

**خَاضِبٌ**
**خَاضِبٌ** خاضب **حِنَّآء** ile saçını boyayan, yahut boyamakta olan bir adam. (Msb.) ― -b2- Ayrıca **خَضِيبٌ**’e bak. ― -b3- Ayrıca (mecaz:) bir erkek devekuşu (S, A, K, vb.) ki incikleri (A, K) ve bacakları (A) kızarmış, (A, K,) yahut yeşermiş, [görünüşe göre koyu, yahut kül rengi toz rengi mânâsında,] yahut sararmış, (A,) dişiye şehvet duyması sebebiyle, (A, K,) yahut [**رَبِيع** denilen] otu yemesi sebebiyle: (A:) yahut inciklerinin ön kenarları kızarmış, (S, K,) yahut yeşermiş, (K,) yahut sararmış, [**ربيع** denilen] otu yemesi sebebiyle: (S, K:) yahut gagası ve incikleri [**ربيع** denilen] otu yemesi sebebiyle kızarmış: yazın (**الصَّيْف**) kel olur (**يقرع**), ve incikleri beyaz olur: (L:) yahut **ربيع** mevsiminde şehvet sebebiyle incikleri yeşermiş: (ADk:) bazılarına göre, (TA,) yalnız erkek devekuşuna uygulanır: (S, K:) fakat bazıları bunu bu kayıt olmaksızın açıklar; ve Lth, devekuşu hakkında [dişil] **خَاضِبَةٌ**’i zikreder: [denilmiştir ki] erkek devekuşunun boyun derisi, ve göğüs derisi, ve uyluk derisi, fakat tüyleri değil, dişiye şehvet duyduğunda şiddetle kızarır: yahut bazılarına göre, **خاضب** yeşil yiyecek yemiş devekuşu demektir: (TA:) yahut tüylerinin uçları çiçekleri [yemesi] ile boyanmış, ve bacaklarının ince kısımları da aynı sebeple kızarmış olan: çölde bir Arap’a göre, Aboo-Kheyreh olduğu sanılan, **ربيع** mevsiminde **أَسَارِيع** [görünüşe göre böyle adlandırılan bazı kurtlar] yediğinde, bacakları ve gagası **عُصْفُر**’un [yahut aspirin] kırmızı tonunu alır: (AHn, L:) yahut **خاضب**, hurmalar kızarmaya başladığında bacaklarının ince kısımları kızaran, ve hurmaların kızıllığı kesilince bu hâli kesilen erkek devekuşuna uygulanır: (AHn, K:) öyle ki bu, **اساريع** yemekten değildir; ki, denildiğine göre, hiçbir devekuşunun onu yediği bilinmez: As’a göre, [yukarıda zikredilen kızıllığın] sebebi yalnız çiçeklerin boyasıdır; fakat öyle olsaydı, kuş ayrıca sararır, ve yeşerir, vb. olurdu, [ve bazıları onun kısmen böyle olduğunu, yukarıda gösterildiği üzere, ileri sürer,] çiçeklerin ve otların renklerine göre; ve yeşil renk baskın olurdu: [fakat Arapların dediği gibi, bu düşünmeyi gerektirir:] sebep her ne olursa olsun, kuşun, denildiğine göre, inciklerine isabet eden kızıllık sebebiyle **خاضب** diye adlandırıldığı söylenir: ve bu kelime, kuşun özel adı gibi kullanılan bir sıfattır: (AHn, L:) fakat bu, hata olur; meğer ki, yaygın uygulanışı sebebiyle, **الحٰرِثُ** ve **العَبَّاسُ** gibi, aynı tarzda kullanıldığı kastedilsin; yoksa **ال** takısı olmaksızın [belirli mânâda] kullanılabilmesi değil: (L:) çoğulu **خَوَاضِبُ**’dur. (TA.) Ayrıca, **خَضْب** [bk.] yiyen herhangi bir hayvana sıfat olarak uygulandığı da söylenir: (TA:) ve bilhassa [sığır cinsinden antilop türü olan] yaban öküzüne (**الثَّوْرُ الوَحْشِىُّ**). (L.) ― -b4- [Ayrıca **رَاوُوقٌ** maddesinde nakledilen Dukeyn’in bir sözüne bak.]

**مِخْضَبٌ**
**مِخْضَبٌ** مخضب **مِرْكَنٌ** ile aynı mânâdadır, (S, K,) yahut **اـِجَّانَةٌ**: (A:) yahut elbiselerin yıkandığı, **اـِجَّانَةٌ** denilene benzeyen bir kap. (TA.) ― -b2- **مَخَاضِبُ** [onun çoğuludur; ve ayrıca] **خِضَاب**’ın [yahut hudot; **حِنَّآء** yahut benzerinin] paçavraları mânâsına gelir: (A:) [yahut] **حيض**’in [yahut hayızın]. (TA.) [Bu iki mânâ doğru ise, ikincisi görünüşe göre mecazdır: fakat **حيض** **خضاب** için bir tashîf olabilir.]

**مُخَضَّبٌ**
**مُخَضَّبٌ** مخضب: **خَضِيبٌ**’e bak.

**مَخْضُوبٌ**
**مَخْضُوبٌ** مخضوب: **خَضِيبٌ**’e bak, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَضَبَ
خَضَبَ I ( n. ac. خَضْب 1 ),
a.  Dyed, coloured, tinged.

b.  see infra.

خَضِبَ
خَضِبَ A ( n. ac. خُضُوْب 27 ),
a.  Became green, verdant.

خَضَّبَ
خَضَّبَ II ,
a.  see I (a) .

أَخْضَبَ
أَخْضَبَ IV ,
a.  Became green, verdant.

تَخَضَّبَ
تَخَضَّبَ V ,  اِخْتَضَبَ VIII ,
a.  Was dyed, coloured, tinged.

خَضْب
خَضْب 1 , ( pl. خُضُوْب 27 ),
a.  Verdure.

مِخْضَب
مِخْضَب 20 , ( pl. مَخَاْضِبُ 44 ),
a.  Trough, washing-tub.

خِضَاْب
خِضَاْب 23 ,
a.  Dye, colouring-matter.

خَضِيْب
خَضِيْب 25 ,
a.  Dyed, coloured.

اِخْضَوْضَبَ
اِخْضَوْضَبَ
a.  Was green, verdant.

##### Türkçe

**خَضَبَ**
**خَضَبَ** I ( n. ac. **خَضْب** 1 ),
a. Boyadı, renklendirdi, renge buladı.

b. Aşağıya bakınız.

**خَضِبَ**
**خَضِبَ** A ( n. ac. **خُضُوْب** 27 ),
a. Yeşil oldu, yemyeşil oldu.

**خَضَّبَ**
**خَضَّبَ** II ,
a. I (a)’ya bakınız.

**أَخْضَبَ**
**أَخْضَبَ** IV ,
a. Yeşil oldu, yemyeşil oldu.

**تَخَضَّبَ**
**تَخَضَّبَ** V ,  **اِخْتَضَبَ** VIII ,
a. Boyandı, renklendirildi, renge bulandı.

**خَضْب**
**خَضْب** 1 , ( pl. **خُضُوْب** 27 ),
a. Yeşillik.

**مِخْضَب**
**مِخْضَب** 20 , ( pl. **مَخَاْضِبُ** 44 ),
a. Tekne, yıkama teknesi.

**خِضَاْب**
**خِضَاْب** 23 ,
a. Boya, renklendirici madde.

**خَضِيْب**
**خَضِيْب** 25 ,
a. Boyalı, renklendirilmiş.

**اِخْضَوْضَبَ**
**اِخْضَوْضَبَ**
a. Yeşildi, yemyeşildi.
