# خضب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خضب

خضبه يخضبه خضبا: لونه أو غير لونه بحمرة أو صفرة أو غيرهما كخضبه تخضيبا، وخضب الرجل شيبه بالحناء يخضبه، وإذا كان بغير الحناء قيل: صبغ شعره، ولا يقال خضبه، وفي الحديث  بكى حتى خضب دمعه الحصى  قال ابن الأثير أي بلها، من طريق الاستعارة، قال: والأشبه أن يكون أراد المبالغة في البكاء حتى احمر دمعه فخضب الحصى، ويقال اختضب الرجل واختضبت المرأة، من غير ذكر الشعر، قال السهيلي: عبد المطلب أول من خضب بالسواد من العرب، وكل ما غير لونه فهو مخضوب وخضيب، وكذلك الأنثى ويقال: كف خضيب وامرأة خضيب، الأخيرة عن اللحياني، والجمع: خضب، وبنان مخضوب، وخضيب، ومخضب، كمعظم شدد للمبالغة قال الأعشى:
  أرى رجلا منكم أسيفا كأنمـا                      يضم إلى كشحيه كفا مخضبا وقد اختضب بالحناء ونحوه وتخضب.
 والكف الخضيب: نجم، على التشبيه بذلك. واسم ما يخضب به الخضاب، ككتاب وهو ما يختضب به كالحناء والكتم ونحوهما، وفي الصحاح: الخضاب: ما يختضب به والخضبة كهمزة: المرأة الكثيرة الاختضاب وقد خضبت تخضب، والمخاضب: خرق الحيض.
 والخاضب من النعام، قاله الليث، ومن المجاز ظليم خاضب الخاضب الظليم الذي اغتلم فاحمرت ساقاه، أو الذي قد أكل الربيع فاحمر ظنبوباه أو اخضرا أو اصفرا قال أبو دواد:
  لها ساقا ظـلـيم خـا                      ضب فوجىء بالرعب

  وجمعه: خواضب، وقد حكي عن أبي الدقيش الأعرابي أنه قال: الخاضب من النعام: الذي إذا اغتلم في الربيع اخضرت ساقاه خاص بالذكر، والظليم إذا اغتلم احمرت عنقه وصدره وفخذاه، الجلد لا الريش حمرة شديدة ولا يعرض ذلك للأنثى ولا يقال ذلك إلا للظليم دون النعامة، وقيل: الخاضب من النعام: الذي أكل الخضرة، وقال أبو حنيفة: أما الخاضب من النعام فيكون من الأنوار تصبغ أطراف ريشه، وهو عارض يعرض للنعام، فتحمر أوظفتها، وقد قيل في ذلك أقوال، فقال بعض الأعراب: أحسبه أبا خيرة: إذا كان الربيع فأكل الأساريع احمرت رجلاه ومنقاره احمرار العصفر، قال: ولو كان هذا هكذا كان ما لم يأكل منها الأساريع لا يعرض له ذلك، أو هو أي الخضب في الظليم: احمرار يبدأ في وظيفيه عند بدء احمرار البسر، وينتهي احمرار وظيفيه عند انتهائه أي احمرار البسر، زعمه رجال من أهل العلم، فهذا على هذا غريزة فيه وليس من أكل الأساريع، قيل: ولا يعرف في النعام تأكل الأساريع، وليس هو عند الأصمعي إلا من خضب النور، ولو كان كذلك لكان أيضا يصفر ويخضر ويكون على قدر ألوان النور والبقل، وكانت الخضرة تكون أكثر من النور، أو لا تراهم حين وصفوا الخواضب من الوحش وصفوها بالخضرة أكثر ما وصفوها بالخضرة أكثر ما وصفوا، ومن أي ما كان فإنه يقال له: الخاضب، من أجل الحمرة التي تعتري ساقيه، والخاضب: وصف له علم يعرف به، فإذا قالوا: خاضب، علم أنه إياه يريدون، قال ذو الرمة:
  أذاك أم خاضب بالسي مرتعه                      أبو ثلاثين أمسى فهو منقلب فقال: أم خاضب، كما أنه لو قال أذاك أم ظليم كان سواء، هذا كله قول أبي حنيفة، قال: وقد وهم، لأن سيبويه إنما حكاه بالألف واللام لا غير، ولم يجز سقوط الألف واللام منه سماعا، وقوله: وصف له علم، لا يكون الوصف علما، إنما أراد أنه وصف قد غلب حتى صار بمنزلة الاسم العلم، كما تقول: الحارث والعباس.
 ويروى عن أبي سعيد: يسمى الظليم خاضبا لأنه يحمر منقاره وساقاه إذا تربع وهو في الصيف يقرع ويبيض ساقاه، ويقال للثور الوحشي خاضب، كذا في لسان العرب.
 ومن المجاز خضب الشجر يخضب من حد ضرب، وهو لغة في خضب كسمع وخضب مثل عني، خضوبا في الكل واخضوضب: اخضر، وخضب النخل خضبا: اخضر طلعه، واسم تلك الخضرة: الخضب، والخضبة: الطلعة، وذكر أيضا في الصاد المهملة ج خضوب قال حميد بن ثور:
  فلما غدت قد قلصت غير حشوة                      من الخوف فيه علف وخضوب وفي الصحاح:
  مع الحوز فيها علف وخضوب وخضبت الأرض خضبا: طلع نباتها واخضر.
 وخضبت الأرض: اخضرت كأخضبت إخضابا، إذا ظهر نبتها، وخضب العرفط والسمر: سقط ورقه فاحمر واصفر، وتقول: رأيت الأرض مخضبة، ويوشك أن تكون مخضبة، وعن ابن الأعرابي يقال: خضب العرفج وأدبى، إذا أورق وخلع العضاه، وأجدر، وأورس الرمث وأحنط وأرشم الشجر وأرمش، إذا أورق، وأجدر الشجر وجدر إذا أخرج ورقه، كأنه حمص، وخضبت العضاه وأخضبت: جرى الماء في عيدانها واخضرت، هذا محل ذكره، ووهم المؤلف فذكره في الصاد المهملة، وقد نبهنا عليه هنالك.
 والخضب: الجديد من النبات يمطر فيخضر، كالخضوب، كصبور وهو النبت الذي يصيبه المطر فيخضب ما يخرج من البطن.

  وخضوب القتاد: أن يخرج فيه ورقة عند الربيع وتمد عيدانه، وذلك في أول نبته، وكذلك العرفج والعوسج، ولا يكون الخضوب في شيء من أنواع العضاه غيرها، أو الخضب: ما يظهر من وفي نسخة في الشجر من خضرة في بدء الإيراق وجمعه خضوب، وقيل: كل بهيمة أكلته فهي خاضب.
 والمخضب، كمنبر: شبه الإجانة تغسل فيها الثياب، والمخضب: المركن، ومنه الحديث أنه قال في مرضه الذي مات فيه  أجلسوني في مخضب فاغسلوني  .
 وخضاب كغراب: ع باليمن وهو صقع كبير.
 والملقب بالخضيب جماعة من المحدثين، منهم: أبو الحسن محمد ابن أبي سليمان الزجاج الخضيب، من أهل بغداد، ومحمد بن شاذان بن دوست الخضيب، ومحمد بن عبد الله ابن سفيان الخضيب، من أهل بغداد، وأبو بكر محمد بن عبيد الله بن مرزوق الخضيب القاص، وأبو عيسى يحيى ابن محمد بنش سهل الخضيب، من أهل عكبرا، وغيرهم محدثون.

### Türkçe

**خضبه** onu **يخضبه** **خضبا**: Onu renklendirdi yahut rengini kırmızılık veya sarılık yahut ikisi dışındakilerle değiştirdi; **كخضبه تخضيبا** gibi. Ve adam kınayla ağarmış saçını **خضب** eder, onu **يخضبه**; eğer kına dışında bir şeyle olursa: “Saçını boyadı” denir; “Onu **خضبه** etti” denmez. Ve hadiste: “Ağladı; ta ki gözyaşı çakılları **خضب** etti.” İbnü’l-Esîr dedi ki: yani onu ıslattı; istiare yoluyla. Dedi ki: ve daha uygun olan, ağlamada mübalağayı kastetmiş olmasıdır; ta ki gözyaşı kızardı da çakılları **خضب** etti. Ve denir: adam **اختضب** etti ve kadın **اختضبت** etti; saç zikredilmeksizin. Süheylî dedi ki: Araplardan siyahla **خضب** eden ilk kişi Abdülmuttalib’dir. Ve her ne ki rengini değiştirmişse o **مخضوب** ve **خضيب**tir; dişisi de böyledir. Ve denir: **كف خضيب** ve **امرأة خضيب**; sonuncusu Lihyânî’dendir. Çoğulu: **خضب**. Ve **بنان مخضوب**; ve **خضيب**; ve **مخضب**; **كمعظم** (mübalağa için) şeddeli kılındı. A‘şâ dedi ki:
  “Sizden bir adamı kederli görüyorum; sanki                      böğrüne **كفا مخضبا**yı sıkıştırıyor.”
Ve kına ve benzeriyle **اختضب** etti ve **تخضب** etti.

Ve **الكف الخضيب**: bir yıldızdır; buna benzetme üzere. Ve kendisiyle **يخضب** olunan şeyin adı **الخضاب**dır; **ككتاب** vezninde; ve o, kına ve ketem ve benzerleri gibi kendisiyle **يختضب** olunandır. Ve Sıhâh’ta: **الخضاب**: kendisiyle **يختضب** olunandır. Ve **الخضبة** (hemze gibi): çokça **الاختضاب** eden kadındır; ve **خضبت** eder, **تخضب** eder. Ve **المخاضب**: hayız bezleri.

Ve devekuşundan **الخاضب**; bunu Leys söyledi. Ve mecazdan: **ظليم خاضب**; **الخاضب** erkek devekuşudur ki azgınlaşmıştır da iki baldırı kızarmıştır; yahut baharı yemiştir de iki incik kemiği kızarmıştır yahut yeşermiştir yahut sararmıştır. Ebû Duvâd dedi ki:
  “Onun, erkek devekuşunun iki baldırı vardır: **خاضب**;                      derken korkuyla vuruldu.”

Ve çoğulu: **خواضب**. Ve Ebû’d-Dukayş el-A‘râbî’den hikâye olundu ki o dedi: Devekuşundan **الخاضب**: baharda azgınlaştığında iki baldırı yeşeren; erkeğe mahsustur. Ve **الظليم** azgınlaştığında boynu, göğsü ve iki uyluğu kızarır; tüy değil, deri; şiddetli bir kızıllık. Bu dişiye arız olmaz; ve bu, **الظليم**den başka için, **النعامة** dışında söylenmez. Ve denildi: Devekuşundan **الخاضب**: yeşilliği yiyendir. Ebû Hanîfe dedi ki: Devekuşundan **الخاضب** ise, çiçeklerden olur; tüyünün uçlarını boyar; ve bu, devekuşuna arız olan bir şeydir; onun incikleri kızarır. Ve bunda sözler söylenmiştir. Bazı bedevî dedi ki: onu Ebû Hayra sanıyorum: Bahar olunca **الأساريع**i yerse, iki ayağı ve gagası aspir kızıllığı gibi kızarır. Dedi ki: eğer bu böyle olsaydı, ondan **الأساريع** yemeyen şeye bu arız olmazdı. Yahut o—yani **الخضب**—**الظليم**de: hurmanın olgunlaşmasının kızarmasının başlangıcında iki incikte başlayan bir kızıllıktır; ve onun bitişinde—yani hurmanın olgunlaşmasının kızarmasının bitişinde—iki inciğin kızarması biter; bunu ilim ehlinden adamlar iddia ettiler. Şu halde bu, buna göre onda bir tabiat/yaratılıştır; **الأساريع** yemekten değildir. Denildi: ve devekuşunda **الأساريع** yemesi bilinmez. Ve Asma‘î’ye göre o, ancak çiçeğin **خضب** etmesindendir. Ve eğer öyle olsaydı, o da sararır ve yeşerir ve çiçeklerin ve otların renkleri miktarınca olurdu; ve yeşillik çiçekten daha çok olurdu. Yahut onları görmez misin: vahşîden **الخواضب**i vasfettiklerinde, onları yeşillikle daha çok vasfettiler—vasfettiklerinden daha çok yeşillikle vasfettiler. Her ne olursa olsun, ona: **الخاضب** denir; iki baldırına arız olan kızıllık sebebiyle. Ve **الخاضب**: onun için bir vasıftır; onunla bilinen bir alamettir. Ne zaman “**خاضب**” deseler, onunla onu kastettikleri bilinir. Zü’r-Rumme dedi ki:
  “Bu mu, yoksa otlağı **بالسي** olan bir **خاضب** mı?                      Otuzların babası akşamladı; artık dönendir.”
Dedi ki: “**أم خاضب**”; tıpkı “Bu mu, yoksa **ظليم** mi?” demesi gibi eşit olurdu. Bütün bu, Ebû Hanîfe’nin sözüdür. Dedi ki: ve yanılmıştır; çünkü Sîbeveyh onu ancak elif-lâm ile rivayet etmiştir, başka değil; ve işitme yoluyla ondan elif-lâmın düşmesini caiz görmemiştir. Ve onun “bir vasıf, bir alamettir” sözü: vasıf, alamet olmaz; ancak kastı şudur: o, galip gelmiş bir vasıftır; ta ki özel isim mertebesi gibi olmuştur; senin “**الحارث**” ve “**العباس**” demen gibi.

Ebû Saîd’den rivayet olunur: **الظليم**e **خاضب** denir; çünkü yazda dört ayak üzerine çöktüğünde gagası ve iki baldırı kızarır; ve yazda ötüp yumurtladığında iki baldırı beyazlar. Ve vahşî boğaya da **خاضب** denir; Lisanü’l-Arab’da böyledir.

Ve mecazdan: **خضب الشجر** eder, **يخضب** eder; **حد ضرب** babından; ve bu, **خضب** ( **كسمع** ) ve **خضب** ( **مثل عني** ) için bir dildir; hepsinde **خضوبا**. Ve **اخضوضب**: yeşerdi. Ve **خضب النخل خضبا**: onun tomurcuğu yeşerdi. Ve o yeşilliğin adı: **الخضب**. Ve **الخضبة**: tomurcuktur. Ve **الصاد المهملة**de de zikredildi; çoğulu **خضوب**. Humeyd b. Sevr dedi ki:
  “Sabahladığında, korkudan içi boşalmış olarak gitti;                      onda yem ve **خضوب** vardı.”
Ve Sıhâh’ta:
  “**الحوز** ile birlikte onda yem ve **خضوب** vardır.”
Ve **خضبت الأرض خضبا**: onun bitkisi çıktı ve yeşerdi.

Ve **خضبت الأرض**: **اخضرت**; **كأخضبت إخضابا**; bitkisi göründüğünde. Ve **خضب العرفط والسمر**: yaprağı düştü de kızardı ve sarardı. Ve dersin: “Yeri **مخضبة** gördüm”; ve az kalır ki **مخضبة** olsun. İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **خضب العرفج وأدبى**; yapraklandığında ve **العضاه**ı soyduğunda. Ve **أجدر**; ve **أورس الرمث** ve **أحنط** ve **أرشم الشجر** ve **أرمش**; yapraklandığında. Ve **أجدر الشجر** ve **جدر**; yaprağını çıkardığında; sanki nohut gibidir. Ve **خضبت العضاه** ve **أخضبت**: dallarında su yürüdü de yeşerdi. Bu, onun zikrinin yeridir; müellif yanılmış da onu **الصاد المهملة**de zikretmiştir; biz orada ona dikkat çektik.

Ve **الخضب**: bitkiden yeni olandır; yağmur yağar da yeşerir; **كالخضوب** gibi; **كصبور**; ve o, yağmurun isabet ettiği bitkidir; karından çıkan şeyi **يخضب** eder.

Ve **خضوب القتاد**: baharda onda bir yaprağın çıkması ve dallarının uzamasıdır; ve bu, onun bitkisinin başlangıcındadır. Ve **العرفج** ve **العوسج** de böyledir. Ve **الخضوب**, bunlar dışında **العضاه** türlerinden hiçbir şeyde olmaz. Yahut **الخضب**: (bir nüshada: ağaçta) yapraklanmanın başlangıcında görünen yeşilliktir; çoğulu **خضوب**. Ve denildi: her hangi bir hayvan onu yerse o **خاضب**tir.

Ve **المخضب** ( **كمنبر** ): içinde elbiselerin yıkandığı leğene benzer bir şeydir. Ve **المخضب**: tekne/legen. Ondan hadistir: öldüğü hastalığında dedi ki: “Beni bir **مخضب** içine oturtun da beni yıkayın.”

Ve **خضاب** ( **كغراب** ): Yemen’de bir yer adıdır; büyük bir bölgedir.

Ve **الخضيب** lakabıyla anılanlar, muhaddislerden bir cemaattir; onlardan: Bağdat ehlinden Ebû’l-Hasen Muhammed b. Ebî Süleymân ez-Zeccâc **الخضيب**; ve Muhammed b. Şâzân b. Dûst **الخضيب**; ve Bağdat ehlinden Muhammed b. Abdillâh b. Sufyân **الخضيب**; ve kıssacı Ebû Bekr Muhammed b. Ubeydillâh b. Merzûk **الخضيب**; ve Ukberâ ehlinden Ebû Îsâ Yahyâ b. Muhammed b. Sehl **الخضيب**; ve başkaları; muhaddislerdir.
