# خضد (خ-ض-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hedud (hı,dat,dal) : Budanmış ağaç demektir

- Harfler: خ - ض - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَخْضُودٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8D.md) | مَفْعُولٍ | Dikensiz | 1 | 1 | [56:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/ayet/56:28.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (2 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Kiraz ağacı demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خضد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%AF.md), [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md), [قضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [شوك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%83.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Taze ve yaş bir dalın koparılmaksızın bükülüp kırılması; dikenin veya engelin kırılarak ayıklanması |
| Çekirdek Özet 2 | Nimetin önündeki incitici, engelleyici ve yabani unsurların arındırılarak saf faydaya dönüştürülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemdeki pürüzlerin, zararlı sertliklerin ve travmatik çıkıntıların bütünlüğü bozmadan ıslahı |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ağaç budamak veya dikensizlik şeklinde mekanik/tarımsal algılanıp varoluşsal arınma boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خض | Yaşlık, tazelik, yumuşaklık ve buna bağlı eğilip bükülme hareketi (karşılaştır: [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) tazelik ve yeşillik, [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) yumuşayıp boyun eğme) | د | Eklenen د harfi harekete bir sınır, vuruş veya sonlanma etkisi katarak yumuşak dokunun bükülüp kırılmasını ve sert çıkıntıların (diken gibi) bertaraf edilmesini sağlar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma (ikiz harf ح üzerinden türetme yoğunlaşması) | Dış etkilere karşı oluşan lifli, koruyucu ve yaş katmanı temsil eder. |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme (ikiz harf ص üzerinden türetme yoğunlaşması) | Bitkisel yapıdaki lifli, gerilimli ve kenetlenen dokuyu simgeler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, bükülme veya kesilme anındaki yön değişimini ifade eder. |
| خضد | Koruyucu lifli dokunun yön değiştirip kırılması | Taze ve yaş bitkisel dokunun kopmadan bükülmesini, üzerindeki sivri engellerin kırılarak geçit verir hale gelmesini resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaş dalın veya taze meyvenin kopup ayrılmaksızın içinin bükülerek kırılması; ağacın dikenlerinin ayıklanıp kırılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiga ez-Zübyânî beytinde sel sularının sürükleyip kırdığı yaş dalları ve yığınları anlatırken kökü kullanır: يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ / فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Ahnef b. Kays'ın Kufe meyvelerinin nehir yoluyla zedelenmeden ve tazeliğini yitirmeden taşınmasını anlatırken kullandığı تأْتيهم ثمارهم لم تُخْضَد ifadesi ile Medine hareminin bitki örtüsünün korunmasına dair hadiste geçen أن تعضد أو تخضد rivayeti. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça خضد kökü, merkezi Sami dillerinde taze, ıslak ve lifli yapıların bükülmesi, ezilmesi veya sertliğinin kırılmasıyla ilişkili özgün bir fonosemantik yapı sergiler. Kökün ilk iki konsonantı olan خض çekirdeği, kökdaş Sami kollarında yeşillik, tazelik, nemlilik ve buna bağlı eğilme hareketini taşıyan köklerle örtüşür. İbranice ve Aramice katmanlarda doğrudan ses denkliği gösteren üçlü bir kök formu yerine, bitkisel dokunun yumuşatılması veya ezilmesi anlamındaki köklerle anlamsal akrabalık mevcuttur. Arapçada kök, ağacın dikenlerinin kırılıp acı verici vasfının giderilmesi ve yaş nesnelerin kopmaksızın çıtırdaması/bükülmesi gibi somut çöl ve vaha tecrübesine dayalı yüksek bir uzmanlaşma kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خض ikili kökünden türeyen yaşlık ve bükülme | Yaş dalın bükülmesi (انخضاد) ve ağacın dikenlerinin ayıklanması (خضد الشوك) ekseninde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami köklerindeki bükülme ve ezilme matrisi | Bitkinin sert kısımlarının bastırılması veya ezilerek ıslah edilmesi anlam alanıyla temas halindedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خضد | Anlamlı | Yaş dalı büküp kırmak, dikeni ayıklamak | Hedef köktür; taze bitkinin kopmadan kırılması ve dikensizleştirilmesi anlamına gelir. | Kur'an'da geçer |
| خدض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| ضخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilimi Arap dilinde mühmel sayılmıştır. | Kur'an'da geçmez |
| ضدخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanımı bulunmayan permütasyondur. | Kur'an'da geçmez |
| [دخض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B6.md) | Anlamlı | Yırtıcı hayvanın tırnağı veya pençesi | Yırtıcı hayvanların avını parçaladığı pençe ve silahı için kullanılır. | Kur'an'da geçmez |
| دضخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapısı gereği mühmel bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خضد | Merkez | Bükülme ve pürüzü kırma | Yaş nesneyi koparmadan kırma ve üzerindeki dikeni ayıklama. | Taze olanın bütünlüğü korunarak zararlı sertliğin giderilmesidir. |
| [عضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%AF.md) | Komşu | Kesme ve koparma | Ağacın veya dalın aletle tamamen kesilip kökünden/gövdesinden ayrılması. | خضد kökündeki dikeni kırma inceliği yoktur; doğrudan kesip yok etmedir. |
| [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Eğme ve bükme | Bir nesneyi katlayarak yönünü çevirme, ikiye katlama. | İçsel bir kırılma veya diken ayıklama şartı içermez. |
| [قضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8.md) | Komşu | Budama ve biçme | Ağacın veya sarmaşığın fazla dallarını kesip temizleme. | Kökten koparma veya pürüz ayıklamadan ziyade verim için budamadır. |
| [شوك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%83.md) | Zıt | Dikenlenme ve batıcılık | Bitkinin savunma amacıyla sivri, batıcı ve incitici uçlar üretmesi. | خضد eyleminin ortadan kaldırdığı asıl sertlik ve engeli temsil eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خضد | Dikeni kırılmış, bükülmüş | Yaş dokusu bozulmadan acıtıcı pürüzü giderilmiş nesne. | Kesin |
| Latince | Decorticare, edolare | Dikenini/kabuğunu soymak, pürüzünü almak | Nesnenin yüzeyindeki rahatsız edici çıkıntıları temizleme anlamını verir ancak yaşlık vurgusu eksiktir. | Muhtemel |
| İngilizce | Debark, trim, unthorn | Dikeni ayıklanmış, pürüzsüzleştirilmiş | Bitkinin batıcı kısımlarının uzaklaştırılmasını karşılar; kopmadan bükülme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Entdornen, biegen | Dikenlerini temizlemek, eğmek | Dikenlerin ayıklanması veya bükülme hareketini ifade eder; ikisini tek kökte birleştiremez. | Güçlü |
| Fransızca | Éborder, éépiner | Dikenlerini ayıklamak | Bitkisel engelin kaldırılmasını anlatır fakat Arapçadaki lezzet/tazelik nüansını tam taşımaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَخْضُودٍ | Dikensiz kılınmış, zahmetsizce toplanabilen | Cennet nimetlerinin nitelendiği ve Arabın iyi bildiği dikenli sidr (sedir) ağacının acı veren unsurlardan arındırılarak sadece meyvesi ve gölgesiyle sunulduğu bağlam (Vâkıa [56:28](https://lisan.digital/tr/ayet/56:28.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret tasvirleri | Cennetteki nimetlerin dünyadaki zahmetli ve acı veren karşılıklarından arındırılmış olması; teklif yurdunun meşakkatinin kalkması. | Kusursuzluk ve saf fayda. |
| Fıkıh | Harem hukuku | Mekke ve Medine haremlerindeki yaş ağaçların kırılması, budanması veya yapraklarının dökülmesinin yasak oluşu. | Ağaç ve bitki dokunulmazlığı. |
| Tefsir | Cennet ağaçları tabiatı | Sidr ağacının dünyada çok dikenli ve az meyveli olmasına mukabil, ahirette meyvesinin bol ve dikensiz (مخضود) oluşunun tevili. | Engellerin lütfa dönüşmesi. |
| Hadis | Çevre ahlakı ve av yasağı | Harem dairesinde bitkilerin bükülüp kırılmasını yasaklayan nebevi buyruklar. | Koruma ve müdahale yasağı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Esenlik yurdu (Cennet) | Meşakkatsiz lütuf | İbadet ve nimet arasındaki pürüzlerin kalkması | Nimete ulaşırken insanın eline batan tüm dünyevi zahmetlerin arındırılması. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve ıslah | Ayıklama ve tasfiye | Bilgiye erişimdeki engellerin giderilmesi | Doğru bilgiye ulaşmayı zorlaştıran metodolojik dikenlerin temizlenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki nizam | Pürüzsüz adalet | Toplumsal faydanın önündeki şiddetin izalesi | Topluma sunulan kamu hizmetlerinin halkı incitmeden sunulacak kıvama getirilmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve tüketim | Kullanıma hazır değer | İşlem maliyetlerinin sıfırlanması | Ürünün tüketiciye ulaşmasındaki tüm zahmetli ve maliyetli aşamaların bertaraf edilmesi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü giderme (Noise filtering) | Bir sinyalin ana yapısına dokunmadan üzerindeki bozucu ve sivri parazitlerin (dikenlerin) ayıklanarak saf verinin elde edilmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmasız ıslah (Pürüzsüzleştirme) | Toplumsal veya psikolojik yapılarda kurumları yıkmadan, sadece bireyleri inciten sert köşelerin ve çatışma noktalarının yumuşatılması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bahçıvanlık veya tarımsal bir budama ameliyesi olarak görülüp sadece "budanmış ağaç" diye sınırlandırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın özündeki hayır ve bereketi korurken, ona ulaşmayı zorlaştıran veya acı veren her türlü dışsal engelin ortadan kaldırılması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirinin pasif ve yapay bir bitki bahçesi sanılması; oysa ayetin zahmetin yerini mutlak kolaylığın alması şeklindeki psikolojik ve ontolojik dönüşümü kaçırılmış olur. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın dünyadaki en çetin ve dikenli ağaçlardan biri olan sidri, cennette mutlak lezzet ve gölge kaynağına dönüştürerek dönüştürücü ilahi rahmeti nasıl resmettiğini anlamayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet nimetlerinin, ashâb-ı yemînin mükafatlarının ve esenlik yurdunun tasvir edildiği eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nimetin doğasında kaçınılmaz olarak acı ve külfet bulunması gerektiği yönündeki dünyevi şartlanmayı düzeltir; kemalin külfetsiz verilebileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taze ve yaş dalın koparılmadan bükülmesi; ağacın üzerindeki batıcı dikenlerin kırılıp ayıklanarak gövdesinin pürüzsüz hale getirilmesi.
- Soyut anlam: Bir faydanın veya nimetin özünü tahrip etmeksizin, ona erişimi engelleyen ya da tüketimini acı verici kılan arızi unsurların tasfiyesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin bütünselliği muhafaza edilirken sürtünme katsayısının, direnç noktalarının ve zararlı uçların sıfırlanması.
- LaTeX modeli: $$N^* = N \setminus D, \quad \text{burada } D \subset N \text{ batıcı/zararlı alt kümedir}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $N$, potansiyel fayda ve gölge barındıran ancak dikenleri bulunan doğal yapıyı (sidr ağacı); $D$, bu yapıya bağlı olan batıcı ve engelleyici öğeleri (dikenler); $N^*$ ise bu pürüzlerin giderilmesiyle geriye kalan saf ve dikensiz nimeti (mahzûd hali) sembolize eder. İşlem, yapının kendisini yok etmeden yalnızca acıtıcı unsuru dışarıda bırakan ayıklama hareketidir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Vakıa 56:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/ayet/56:28.md) — مَخْضُودٍ

فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ

Meal (IK): Dikensiz kiraz,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hedud (hı,dat,dal) : Budanmış ağaç demektir. Minder anlamına da gelmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والضاد والدال معهما
خ ض د، د خ ض مستعملان فقط
خضد:
الخَضْدُ: نزع الشوك عن الشجر. وقال الله جل وعز: "في سدرٍ مَخْضُود"، أي: نزع شوكه.
وخَضَدْتُ العُودَ فانْخَضَدَت، أي: انكسر من غير بينونة.
والبعير يَخْضِدُ عنق البعير، إذا قاتله.
والخَضادُ: من شجر الجنبة، وهو مثل النصي، ولو رقه حروف كحروف الحلفاء يجز باليد كما يتجز الحلفاء. وخَضَدَ يَخْضِدُ خَضْداً إذا أكل شيئاً رطباً، نحو القثاء وغيرها.
دحض: الدَّخْضُ: سلاح السباع، وأكثر ما يوصف به سلاح الأسد. دَخَضَ يَدْخَضُ دَخْضاً، فهو داخِضٌ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الضاد** ve **الدال** onlarla birlikte

**خ ض د**، **د خ ض** yalnızca iki kullanılandır.

**خضد**:
**الخَضْدُ**: ağaçtan dikeni söküp çıkarmaktır. Yüce ve aziz Allah dedi ki: "في سدرٍ مَخْضُود"، yani: dikeni sökülüp çıkarılmıştır.
Ve **خَضَدْتُ** **العُودَ** da **فانْخَضَدَت**; yani: ayrılma olmaksızın kırıldı.
Ve deve, deveyi onunla dövüştüğü zaman, devenin boynunu **يَخْضِدُ**.
Ve **الخَضادُ**: **الجنبة** ağacındandır; o, **النصي** gibidir; ve eğer incelirse, **الحلفاء**nın harfleri gibi harfleri vardır; **الحلفاء** nasıl elle kesilip biçilirse, o da elle kesilip biçilir. Ve **خَضَدَ** **يَخْضِدُ** **خَضْداً**; **القثاء** ve başkası gibi, taze bir şey yediği zaman.

**دحض**: **الدَّخْضُ**: yırtıcı hayvanların silahıdır; en çok da onunla aslanın silahı vasfedilir. **دَخَضَ** **يَدْخَضُ** **دَخْضاً**; o hâlde o, **داخِضٌ**dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَضَدْتُ العودَ فانْخَضَدّ، أي ثَنَيْتُهُ فانْثَنى من غير كَسْرٍ. والخَضْدُ: الأكل الشديد. قال امرؤ القيس:
ويَخْضِدُ في الآريّ حتّى كَأَنَّمابه عَرَّةٌ أو طائِفٌ غير مُعْقِبِ
والخَضْدُ: القَطْع. وكلُّ رَطْبٍ قضبتَه فقد خَضَدْتَهُ؛ وكذلك التَخضيد. وخَضَدْتُ الشجَر: قطعتُ شوكه، فهو خَضيدٌ ومَخْضودٌ. والخَضَدُ: كلُّ ما قُطِع من عُود رطْب. قال الشاعر:
أَوْجَرْتُ حُفْرَتَهُ حِرْصاً فمالَ بهكما انْثَنى خَضَدٌ من ناعِمِ الضالِ
والخَضادُ: شَجَرٌ رِخْوٌ بلا شَوكٍ.

##### Türkçe

**خَضَدْتُ** **العودَ** da, o da **فانْخَضَدّ**; yani onu **ثَنَيْتُهُ** de o da **فانْثَنى**; kırma olmaksızın. Ve **الخَضْدُ**: şiddetli yeme. İmru’ul-Kays dedi ki:
ويَخْضِدُ في الآريّ حتّى كَأَنَّمابه عَرَّةٌ أو طائِفٌ غير مُعْقِبِ
Ve **الخَضْدُ**: kesme. Ve her taze (dal)ı budadıysan, muhakkak onu **خَضَدْتَهُ**; ve كذلك **التَخضيد**. Ve **خَضَدْتُ** **الشجَر**: onun dikenini kestim; artık o **خَضيدٌ** ve **مَخْضودٌ**dur. Ve **الخَضَدُ**: taze bir daldan kesilmiş olan her şey. Şair dedi ki:
أَوْجَرْتُ حُفْرَتَهُ حِرْصاً فمالَ بهكما انْثَنى خَضَدٌ من ناعِمِ الضالِ
Ve **الخَضادُ**: dikensiz yumuşak bir ağaçtır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ض د
خضد ، دخض
استعمل من وجوهه : خضد ، دخض
خضد : قال الليث : الْخَضْدُ : نَزْعُ الشَّوك عن
الشجر ، وقال الله جلّ وعزّ : ( في سدر مخضود ( [ الواقعة : 28 ] وهو الذي
خُضِدَ شَوْكُهُ ، فلا شوكَ فيه .
قال : وإذا كسرتَ عوداً فلم تُبِنْه قلتَ :
خَضَدْتُه فانْخَضَدَ .
وقال الزَّجَّاج _ في قوله _ عزّ وجلَّ : ( في سدر مخضود ( : قد نزع شوكُه ونحْوَ
ذلك قال الفراء .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : انْخَضَدَ العُودُ
انْخِضَاداً ، وانْعَطَّ انْعطاطاً _ إذا تثنىّ من
غير كسر يَبِينُ .
وقال غَيْرُه : الْخَضَدُ : ما خُضِدَ من الشجر
ونُحِّيَ عنه .
وقال الليث : الفَحْل يَخْضِدُ عُنق البعير _ إذا
قاتله ، وقال رُؤْبَةُ :
وَلَفْتَ كَسَّارٍ لَهُنَّ خَضَّادْ
قال : والْخَضَادُ _ بفتح الخاء _ من شجر
الْجَنْبَة ، وهو مثل النَّصِيِّ ، ولِوَرَقِهِ حُروفٌ
كحروف الْحلْفاء ، يُجَزُّ باليد كما تجز
الحلْفاء .
وخَضَدَ الإنسانُ يَخْضِدُ خَضْداً _ إذا أكل
شيئاً رَطْباً نحو القِثَّاء والْجَزَرَ وما أشبههما .
وقال غَيْره : الْخَضْدُ : شِدَّة الأكل ورجلٌ
مِخْضَدٌ .
وفي الْخَبَرِ : أنَّ مُعاوية رأى رَجُلاً يُجيد
الأكل ، فقال : إنه لمِخْضَدٌ .
وقال امْرُؤُ القَيْسِ :
وَيَخْضِدُ في الآرِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
به عُرَّةٌ أَوْ طَائِفٌ غَيْرُ مُعْقِبِ
ويقال : انْخَضَدَتِ الثِّمَارُ الرَّطْبة _ إذا
حُمِلت من موضع إلى موضع ، فتَشَّدَّخت .
ومنه قول الأحْنَفِ بن قَيْس _ حين ذَكَر
الكوفةَ وثمارَ أهلها فقال : ) ( تَأْتِيهم ثِمَارُهُمْ
لَمْ تُخْضَدْ ) ( ، أراد أَنَّها تأتيهم بِطَرَاءَتِها ، لم
يُصِبْها ذُبُول ولا انْعِصَارٌ ، لأنها تُحمل في
الأنهار الجارية فَتؤَدِّيها إليهم .
وقال شَمِر : الْخَضَادُ : وَجَعٌ يصيب
الإنسانَ في أعضائه ، لا يبلغ أن يكون
كسراً وهو الْخَضَدُ .
وقال الكُمَيْتُ :
حَتَّى غَدَا وَرُضَابُ المَاء يَتْبَعُه
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فِيهِ وَلاَ خَضَدٌ
دخض : قال الليث : الدَّخْضُ : سُلاَحُ السِّباعِ ،
وأَكثر ما يُوصف به الأسد .
يقال : دَخَضَ دَخْضاً .

##### Türkçe

خ ض د
**خضد** , **دخض**
Şu vechlerinden kullanıldı: **خضد** , **دخض**

**خضد** : Leys dedi: **الْخَضْدُ**: ağaçtan dikeni söküp çıkarmaktır. Ve Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **في سدر مخضود** ( [ الواقعة : 28 ] ve o, dikeni **خُضِدَ** olan, artık onda diken bulunmayandır.

Dedi: Bir dalı kırdığın zaman onu ayırıp koparmazsan şöyle dersin: **خَضَدْتُه**; böylece o **انْخَضَدَ**.

Zeccâc, O’nun, عزّ وجلَّ, sözü hakkında: ( **في سدر مخضود** ( : onun dikeni sökülüp çıkarılmıştır; buna benzerini Ferrâ da söyledi.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Dal **انْخَضَدَ** olur, **انْخِضَاداً**; ve **انْعَطَّ** olur, **انْعطاطاً** — açıkça görünen bir kırılma olmaksızın bükülüp kıvrıldığı zaman.

Başkası dedi: **الْخَضَدُ**: ağaçtan **خُضِدَ** edilen ve ondan uzaklaştırılan şeydir.

Leys dedi: Erkek deve, deveyi boynundan **يَخْضِدُ** — onunla dövüştüğü zaman. Rü’be dedi:
وَلَفْتَ كَسَّارٍ لَهُنَّ خَضَّادْ

Dedi: **الْخَضَادُ** — **الخاء**’ın fethiyle — **الْجَنْبَة** ağacındandır; o, **النَّصِيِّ** gibidir. Yaprağının, **الْحلْفاء**’nın harfleri gibi harfleri vardır; **الْحلْفاء** nasıl elle biçiliyorsa, o da elle biçilir.

İnsan **خَضَدَ** eder, **يَخْضِدُ** **خَضْداً** — **القِثَّاء** ve **الْجَزَرَ** ve onlara benzer şeyler gibi, yaş bir şey yediği zaman.

Başkası dedi: **الْخَضْدُ**: yemenin şiddetidir; ve adam **مِخْضَدٌ**’dur.

**الْخَبَرِ**’de: Muâviye, yemeyi iyi yapan bir adam gördü; dedi ki: “Şüphesiz o, elbette **لَمِخْضَدٌ**’dur.”

İmru’ul-Kays dedi:
وَيَخْضِدُ في الآرِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
به عُرَّةٌ أَوْ طَائِفٌ غَيْرُ مُعْقِبِ

Ve denir: yaş meyveler **انْخَضَدَتِ** — bir yerden bir yere taşındığı zaman, böylece ezilip parçalanır.

Bundan, Ahnef b. Kays’ın sözü — Kûfe’yi ve halkının meyvelerini zikrettiği zaman dedi ki: “( ( تَأْتِيهم ثِمَارُهُمْ لَمْ تُخْضَدْ ) (”, onun maksadı: onlara tazeliğiyle gelir; ona ne solma isabet etmiştir ne de sıkışıp buruşma; çünkü o, akan nehirlerde taşınır da onu kendilerine ulaştırır.

Şemmir dedi: **الْخَضَادُ**: insanın uzuvlarında ona isabet eden bir ağrıdır; kırık olacak dereceye varmaz; o, **الْخَضَدُ**’dur.

Kumeyt dedi:
حَتَّى غَدَا وَرُضَابُ المَاء يَتْبَعُه
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فِيهِ وَلاَ خَضَدٌ

**دخض** : Leys dedi: **الدَّخْضُ**: yırtıcı hayvanların silahıdır; en çok da aslan için vasfedilir.

Denir: **دَخَضَ** **دَخْضاً**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والضاد وما يثلثهما)
  (خضع)  الخاء والضاد والعين أصلان: أحدُهما تطامُنٌ في الشَّيء، والآخرُ جنسٌ من الصَّوت.
  فالأوّل الخُضُوع. قال الخَليل. خضع خُضوعاً، وهو الذلُّ والاستخذاء. واختَضَع فلانٌ، أي تذلَّل وتقاصر. ورجلٌ أخْضَعُ وامرأةٌ خَضْعاءُ، وهما الرّاضِيانِ بالذُّلِّ. قال العجاج:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1])  وقال غيره: خَضَعَ الرّجلُ، وأخْضَعَهُ الفقرُ. ورجلٌ خُضَعةٌ: يَخْضَعُ لكلِّ أحَد. قال الشَّيبانيّ: الخَضَع انكبابٌ في العُنُق إلى الصَّدْر؛ يقال رجُلٌ أخْضَع وعُنُقٌ خَضْعاء. قال زهير:
وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً *** قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ([2])  قال بعض الأعراب: الخَضَعُ في الظِّلمانِ: انثناءٌ في أعناقها. قال أبو عمرو: *المُختضِع من اللواحم المتطامِنُ رأسُه إلى أسفلِ خُرطومِه. قال النابغة([3]):
أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ *** خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ  قال ابنُ الأعرابيّ: الأخضع المتطامِن. ومنه حديث الزبير: "أَنّه كان أخْضَعَ أشعَر". قال أبو حاتم: الخُِضْعانُ([4]) أنْ تخضَع الإبلُ بأعناقِها في السَّير، وهو أشدُّ الوَضْع. قال: ويقال أَخْضَعَه الشَّيبُ وخَضَعَه. قال: ويقال اختضَع الفحلُ النّاقةَ، وهو أنْ يُسَانَّها([5]) ثم يَخْتَضِعها إلى الأرض بكلكَلِه. ويقال خضَع النَّجمُ، إذا مالَ للمغيب. قال امرؤ القيس:
بَعَثْتُ إليها والنجومُ خواضعٌ *** بِلَيْلٍ حِذاراً أنْ تَهُبَّ وتُسْمَعَا  قال ابن دريد: خَضَع الرّجلُ وأخْضَع، إذا لانَ كلامُه. وفي الحديث: "نهى أنْ يُخضِع الرّجلُ لغير امرأته" أي يليِّن كلامه.
  وأمّا الآخر فقال الخليل: الخَيْضعَةُ: التفافُ الصَّوت في الحربِ وغيرِها. ويقال هو غُبَار المعركة.
  وهذا الذي قِيل في الغُبار فليس بشيء؛ لأنه لا قِياسَ له، إلا أن يكون على سبيلِ مجاوَرَةٍ. قال لبيدٌ في الخَيْضعة:
  * الضاربُونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ([6]) *
  قال قومٌ: الخْيضعة مَعركةُ القِتال؛ لأنّ الأقران يَخضعُ فيها بعضٌ لبعضٍ. وقد عادت الكلمةُ على هذا القول إلى الباب الأول.
  قال ابنُ الأعرابيّ: وقع القومُ في خَيْضَعةٍ، أي صَخَب واختلاطٍ. قال ابنُ الأعرابيّ: والخَضِيعة الصَّوتُ الذي يُسمَع مِن بطن الدابّة إذا عدَتْ، ولا يُدرَى ما هُوَ، ولا فِعْلَ من الخضيعة. قال الخليل الخَضِيعة ارتفاعُ الصَّوت في الحرب وغيرِها، ثمَّ قِيل لما يُسمَع من بطن الفرس خَضِيعة. وأنشد:
كأنّ خَضِيعةَ بطنِ الجوَا *** دِوعْوَعةُ الذِّئبِ في فَدْفَدِ([7])  قال أبو عمرو: ويقال خَضَع بطنُه خَضِيعةً، أيْ صوّتَ.
  قال بعضهم: الخَضُوع من النساء: التي تَسمَع لخواصرهَا صلصلةً كصوتِ خَضِيعة الفرَس. قال جندل([8]):
ليست بسَوداءَ خَضُوعِ الأعْفاجْ *** سِرْداحةٍ ذاتِ إهابٍ مَوَّاجْ  قال أبو عبيدة: الخَضِيعتانِ لحمتانِ مجوَّفتان في خاصِرَتي الفرس، يدخلُ فيهما الرّيح فيسمعُ لهما صوتٌ إذا تَزَيَّد في مَشْيِه. قال الأصمعيّ: يقال: "للسِّياط خَضْعَةٌ، وللسُّيوف بَضْعة". فالخَضْعة: صوتُ وقْعِها، والبَضْعَةُ: قَطْعُها اللَّحم.
  (خضف)  الخاء والضاد والفاء ليس أصلاً ولا شغل به([9]). ويقولون خَضِف إذا خَضَم([10]). والخَضَفُ: البِطِّيخ، فيما يقولون.
  (خضل)  الخاء والضاد واللام أصلٌ واحد يدلُّ على نَعْمةٍ ونَدى. يقال أخْضَلَ المطرُ [الأرضَ] فهو مُخْضِلٌ، والأرض مُخْضَلَةٌ. واخضلَّ الشَّيءُ: ابتلّ. والخَضِلُ: النَّبات الناعم. ويقال إنّ الخضيلةَ الرَّوضة. ويقال لامرأة الرّجُل خُضُلَّتُه([11])، وهو من هذا وذلك، كما سُمِّيَت طَلَّةً، لأنّها كالطّلِّ في عَينِه. وكل نِعمة خُضُلّة. قال:
إذا قلتُ إنّ اليومَ يومُ خَضُلّةٍ *** ولا شرْزَ لاقيتُ الأمورَ البَجَارِيا([12])  (خضم)  الخاء والضاد والميم أصلان: جنسٌ من الأكل، والآخَر يدلُّ على كثرةٍ وامتلاء.
  فالأوّل الخَضْم، وهو المضغ بأقصى الأضراس. وفي الحديث: "تَخْضِمون ونَقْضَمُ، والموعد الله".
  والأصل الآخَر: الخِضَمُّ: الرجُل الكثير العطيَّة. والخِضَمُّ: الجَمْع الكثير. قال:
  * فاجتَمَع الخِضَمُّ والخِضَمُّ([13]) *
  وأما المِسَنّ([14]) فيقال له الخِضَمُّ تشبيهاً، وإنّما ذاك من قياس الباب؛ لأنّه يُسقى ماءً كثيراً. وحُجَّتُه قول أبي وجْزة:
  * على خِضَمٍّ يُسَقَّى الماءَ عَجّاجِ([15]) *
  ومن الباب الخُضُمَّة، وهي عَظْمة الذّراع، وهو مُسْتَغْلَظُها. ويقال إنّ *مُعظم كلِّ شيء خُضُمَّةٌ.
  (خضن)  الخاء والضاد والنون أصلٌ واحد صحيح. فالمُخَاضَنة: المُغازلة. قال الطرمّاح:
وألقتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أوْ ترنُو لِقولِ المُخَاضِنِ([16])   (خضب)  الخاء والضاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو خَضْبُ الشَّيء. يقال خضبت اليدَ وغيرَها أخْضِبُ. ويقال للظليم خاضِبٌ، وذلك إذا أكَلَ الرَّبيعَ فاحمرَّ ظُنْبوباه أو اصفَرَّا. قال أبو دُوَاد:
له ساقا ظليم خا *** ضبٍ فُوجِئَ بالرُّعْبِ([17])  ولا يقال إلاّ للظَّليم، دُونَ النعامة. يقال: امرأةٌ خُضَبَةٌ: كثيرة الاختضاب. ويقال [خَضَبَ] النّخلُ، إذا اخضرَّ طَلْعُه. وقال بعضهم: خضب الشجر يَخْضب([18]) إذا اخْضَرَّ؛ واخضَوْضَب. والكَفُّ الخَضيبُ: نجم؛ وهذا على التَّشبيه. وأَمّا الإجَّانة وتسميتُهم إيّاها المِخْضَب فهو في هذا؛ لأنّ الذي يُخْضَب به يكون فيها([19]).
  (خضد)  الخاء والضاد والدال أصلٌ واحدٌ مطّرِدٌ، وهو يدلُّ على تَثَّنٍّ في شيءٍ ليِّن. يقال انخضد العُود انخِضاداً، إذا تَثَنَّى من غير كَسْر. وخَضَدتُه: ثَنَيْتُه. وربَّما زادُوا في المعنى فقالوا: خَضَدْتُ الشجرةَ، إذا كَسَرت شوكتَها. ونباتٌ خَضيدٌ. والأصلُ هو الأوَّل؛ لأنّ الخضيد هو الرّيَّان الناعم الذي يتثنَّى لِلِينه. فأما قولُ النَّابغة:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])فإنّه يقال: الخَضَد ما قُطِع من كلِّ عُودٍ رَطْب. ويقال خَضَدَ البعيرُ عُنقَ البعير، إذا تقاتَلا فَثَنى أحدُهما عُنُقَ الآخَر.
  (خضر)  الخاء والضاد والراء أصلٌ واحد مستقيم، ومحمولٌ عليه. فالخُضرة من الألوان معروفة. والخَضْراء: السَّماء، لِلَونها، كما سُمِّيت الأرضُ الغَبراء. وكتيبةٌ خضراءُ، إذا كانت عِلْيَتُها([21]) سواد الحديد، وذلك  أنّ كلَّ ما خالَفَ البياضَ فهو في حَيِّز السَّواد؛ فلذلك تداخلت هذه الصفاتُ، فيسمى الأسودُ أخضَر. قال الله تعالى في صفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64] أي سَوداوان. وهذا من الخضرة؛ وذلك أن النّبات الناعم الريَّانَ يُرَى لشدّة خُضرته من بُعدٍ أسود. ولذلك سُمِّي سَوادُ العِراق لكثرة شجرِه. والخُضْر: قومٌ سُمُّوا بذلك لسواد ألوانهم. والخُضرة في شِيات الخَيل: الغُبرة تخالطها دُهْمة. فأَمّا قوله:
وأنا الأخضرُ مَن يعرفني *** أخْضَرُ الجلدة في بيتِ العربْ([22])  فإنه يقول: أنا خالصٌ؛ لأنّ ألوان العرب سُمْرَةٌ([23]). فأمّا الحديثُ: "إيّاكم وخَضْرَاءَ الدِّمَن" فإنّ تلك المرأة الحسناء في منبِت سَوْءٍ، كأنّها شجرةٌ ناضرة في دِمْنة بَعر. والمخاضَرة: بيع الثِّمار قبل بدُوِّ صلاحِها؛ وهو منهيٌّ عنه. وأمّا قولهم: "خُضْر المَزَاد" فيقال إنّها التي بقيت فيها بقايا ماءٍ فاخضرّت من القِدم، ويقال بل خُضْرُ المزاد الكُروش.
  ويقال إن الخَضَارَ البقلُ الأوّل.
  فأما قوله: "ذهب دمُه خِضْراً"، إذا طُلّ. فأَحسَِبه من الباب. يقول: ذهب دمُه طرِيَّاً كالنَّبات الأخضر، الذي إذا قُطِع لم يُنتفَع به بعدَ ذلك وبَطَل وذَبُل.
  فأمّا قولهم إنَّ الخَضار اللَّبنُ الذي أُكثِر ماؤُه، فصحيحٌ، وهو من الباب؛ لأنّه إذا كان كذا غَلَبَ الماءُ، والماء يسمَّى الأسمر. وقد قلنا إنّهم يسمُّون الأسْوَدَ أخضرَ، ولذلك يسمَّى البحرُ خُضارة.
---------------------------------------------------------------
([1]) ديوان العجاج 82 واللسان (خضع).
([2]) قبله في ديوان زهير 237:
لقد لحقت بأولى القوم تحملني *** لما تذاءب للمشبوبة الفزع([3]) ليس في ديوانه.
([4]) بالضم، كالغفران والكفران، وبالكسر، كالوجدان.
([5]) يقال سان البعير الناقة يسانها مسانة وسنانا: عرضها للتنوخ ليسفدها.
([6]) البيت من أرجوزة للبيد في ديوانه 7-8 وأمالي ثعلب 449 والخزانة (4: 117).
وانظرها مع قصتها في الخزانة وأمالي المرتضى (1: 134- 147) والحيوان (5: 173) والأغاني  (14: 91-92) والعمدة (1: 27).
([7]) نسب في اللسان (خضع) لامرئ القيس.
([8]) هو جندل بن المثنى الطهوي، أحد رجازهم.
([9]) كذا في الأصل.
([10]) خضم، بالخاء والضاد المعجمتين، أي ضرط. ومثله "حصم" بالمهملتين. وفي الأصل: "خصم"، تحريف. وفي المجمل "حبق".
([11]) قال بعض سجعة فتيان العرب: "تمنيت خضلة، ونعلين وحلة".
([12]) لمرداس الدبيري، كما في اللسان (خضل، شرز). وفي الأصل: "ولا شر"، صوابه في المجمل واللسان. والشرر: الشديدة من شدائد الدهر.
([13]) للعجاج في ديوانه 63 واللسان (خضم). وبعده: * فخطموا أمرهم وزموا *
([14]) المسن: الذي يسن عليه الحديد ونحوه. وأخطأ بعض اللغويين فجعله المسن من الإبل.
([15]) صدره كما في اللسان (خضم): * حرى موقعة ماج البنان بها *
([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن). وفي صلب الديوان:
وألقت إليّ القول عنهن زولة *** تلاحن أو ترنو لقول الملاحن    وهذه الرواية أيضاً في اللسان (لحن).
([17]) البيت يروى من قصيدة لعقبة بن سابق في كتاب الخيل لأبي عبيدة 157-160 ونسب إلى أبي دؤاد في اللسان (خضب) وكلمة "خاضب" ساقطة من الأصل.
([18]) يقال، من بابي ضرب وتعب، وكذا خضب، بالبناء للمفعول.
([19]) في الأصل: "فيكون فيها".
([20]) ديوان النابغة 26 واللسان (خضد، نبت).
([21]) في المجمل: "إذا غلب عليها لبس الحديد".
([22]) البيت للمفضل بن العباس اللهبي كما في رسائل الجاحظ 71 والكامل 143 ليبسك ومعجم المرزباني 309 وكنايات الجرجاني 51 والأضداد 335. ونسب في اللسان (خضر) إلى عتبة بن أبي لهب، وفي رسائل الجاحظ أيضاً إلى عمر بن عبد الله بن أبي ربيعة المخزومي.
([23]) في المجمل: "السمرة".
ـ

##### Türkçe

(خâ ve **الضاد** ve ikisini üçleyenler bâbı)
  (**خضع**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **العين** iki asıldır: ikisinden biri şeyde alçalma; diğeri ses cinsidir.
  Birincisi **الخُضُوع**’dur. **الخَليل** dedi. **خضع** **خُضوعاً**: o, zillet ve boyun eğmedir. Ve falan kimse **اختَضَع** etti; yani alçaldı ve kısaldı (kendini küçük gördü). Ve **أخْضَعُ** bir erkek ve **خَضْعاءُ** bir kadın; ikisi de zillete razı olanlardır. **العجاج** dedi:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1])  Ve başkası dedi: Adam **خَضَعَ** etti; fakirlik onu **أخْضَعَهُ** etti. Ve **خُضَعةٌ** bir erkek: her birine boyun eğer. **الشَّيبانيّ** dedi: **الخَضَع** boynun göğse doğru kapanmasıdır; “**أخْضَع** bir erkek ve **خَضْعاء** bir boyun” denir. **زهير** dedi:
وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً *** قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ([2])  Bazı bedevîler dedi: **الخَضَعُ** **الظِّلمان**’da: boyunlarında bir bükülmedir. **أبو عمرو** dedi: **المُختضِع** et yiyenlerden, başı hortumunun altına doğru alçalan olandır. **النابغة**([3]) dedi:
أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ *** خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ  **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **الأخضع** alçalan olandır. Ve ondan **الزبير** hadisi: “Onun **أخْضَعَ** **أشعَر** olduğu.” **أبو حاتم** dedi: **الخُِضْعانُ**([4]) develerin yürüyüşte boyunlarıyla alçalmasıdır; o, en şiddetli koyuştur. Dedi: “**الشَّيبُ** onu **أَخْضَعَه** etti ve onu **خَضَعَه** etti” de denir. Dedi: “Erkek deve dişi deveyi **اختضَع** etti” de denir; o, onunla yan yana gider([5]), sonra göğsüyle onu yere bastırır. Ve “yıldız **خضَع** etti” denir; batışa meylettiği zaman. **امرؤ القيس** dedi:
بَعَثْتُ إليها والنجومُ خواضعٌ *** بِلَيْلٍ حِذاراً أنْ تَهُبَّ وتُسْمَعَا  **ابن دريد** dedi: Adam **خَضَع** etti ve **أخْضَع** etti; konuşması yumuşadığı zaman. Ve hadiste: “Erkeğin, karısından başkasına **يُخضِع** etmesini yasakladı”; yani konuşmasını yumuşatır.
  Diğerine gelince, **الخليل** dedi: **الخَيْضعَةُ**: savaşta ve başkasında sesin dolaşmasıdır. Ve “o, savaşın tozudur” denir.
  Toz hakkında söylenen bu ise bir şey değildir; çünkü onun için kıyas yoktur; ancak komşuluk yolu üzere olursa başka. **لبيدٌ** **الخَيْضعة** hakkında dedi:
  * الضاربُونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ([6]) *
  Bir topluluk dedi: **الخْيضعة** savaş muharebesidir; çünkü akranlar onda birbirlerine boyun eğer. Bu söze göre kelime birinci bâba dönmüş oldu.
  **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Kavim **خَيْضَعةٍ** içine düştü; yani gürültü ve karışıklık. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Ve **الخَضِيعة**: binek hayvanın karnından koştuğu zaman işitilen sestir; ne olduğu bilinmez; ve **الخضيعة**’den fiil yoktur. **الخليل** dedi: **الخَضِيعة** savaşta ve başkasında sesin yükselmesidir; sonra atın karnından işitilene **خَضِيعة** denildi. Ve şu beyit okundu:
كأنّ خَضِيعةَ بطنِ الجوَا *** دِوعْوَعةُ الذِّئبِ في فَدْفَدِ([7])  **أبو عمرو** dedi: “Karnı **خَضِيعةً** olarak **خَضَع** etti” denir; yani ses çıkardı.
  Bazıları dedi: Kadınlardan **الخَضُوع**: bel kemiklerinden, atın **خَضِيعة** sesine benzer bir şıngırtı işitilen kadındır. **جندل**([8]) dedi:
ليست بسَوداءَ خَضُوعِ الأعْفاجْ *** سِرْداحةٍ ذاتِ إهابٍ مَوَّاجْ  **أبو عبيدة** dedi: **الخَضِيعتانِ** atın iki böğründe iki oyuk ettir; rüzgâr ikisine girer de yürüyüşünde hızlandığı zaman ikisine bir ses işitilir. **الأصمعيّ** dedi: “Kamçıların **خَضْعَةٌ**’si vardır, kılıçların **بَضْعة**’sı vardır” denir. **الخَضْعة**: onların vuruşunun sesidir; **البَضْعَةُ**: onların eti kesmesidir.
  (**خضف**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الفاء** asıl değildir ve onunla meşgul olunmamıştır([9]). Ve “**خَضِف**” derler, **خَضَم** ettiği zaman([10]). Ve **الخَضَفُ**: karpuzdur; dediklerine göre.
  (**خضل**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **اللام** tek bir asıldır; bir yumuşaklığa ve çiye delâlet eder. “Yağmur [yeri] **أخْضَلَ** etti; o **مُخْضِلٌ**’dir; yer **مُخْضَلَةٌ**’dir” denir. Ve şey **اخضلَّ** etti: ıslandı. Ve **الخَضِلُ**: yumuşak bitkidir. Ve denir ki **الخضيلة** çayırlıktır. Ve erkeğin karısına **خُضُلَّتُه**([11]) denir; bu, bundan ve şundandır; nitekim “**طَلَّةً**” diye adlandırıldı; çünkü onun gözünde çiy gibidir. Ve her nimet **خُضُلّة**’dir. Dedi:
إذا قلتُ إنّ اليومَ يومُ خَضُلّةٍ *** ولا شرْزَ لاقيتُ الأمورَ البَجَارِيا([12])  (**خضم**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الميم** iki asıldır: biri yeme cinsi; diğeri çokluk ve doluluğa delâlet eder.
  Birincisi **الخَضْم**’dur; o, azı dişlerinin en gerisiyle çiğnemektir. Ve hadiste: “Siz **تَخْضِمون** edersiniz, biz **نَقْضَمُ** ederiz; buluşma Allah’adır.”
  Diğer asıl: **الخِضَمُّ**: çok bağış yapan adamdır. Ve **الخِضَمُّ**: çok topluluktur. Dedi:
  * فاجتَمَع الخِضَمُّ والخِضَمُّ([13]) *
  **المِسَنّ**([14])’e gelince, ona benzetme olarak **الخِضَمُّ** denir; bu ise bâbın kıyasındandır; çünkü ona çok su içirilir. Delili **أبي وجْزة**’nin sözü:
  * على خِضَمٍّ يُسَقَّى الماءَ عَجّاجِ([15]) *
  Bâbdan **الخُضُمَّة** de vardır; o, kol kemiğidir; onun kalın olanıdır. Ve denir ki: her şeyin büyüğü **خُضُمَّةٌ**’dir.
  (**خضن**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **النون** tek bir sahih asıldır. **المُخَاضَنة**: flörtleşmedir. **الطرمّاح** dedi:
وألقتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أوْ ترنُو لِقولِ المُخَاضِنِ([16])   (**خضب**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da şeyin **خَضْب**’ıdır. “Eli ve başkasını **خضبت**; **أخْضِبُ**” denir. Ve **الظليم**’e **خاضِبٌ** denir; o, baharı yediği zaman iki kuyruğunun altı kızardığında yahut sarardığında. **أبو دُوَاد** dedi:
له ساقا ظليم خا *** ضبٍ فُوجِئَ بالرُّعْبِ([17])  Yalnızca **الظَّليم** için söylenir; devekuşu için değil. “**خُضَبَةٌ** bir kadın” denir: çokça boyanan. Ve “hurma ağacı **خَضَبَ** etti” denir; tomurcuğu yeşerdiği zaman. Bazıları dedi: Ağaç **خضب** eder, **يَخْضب**([18]) eder; yeşerdiği zaman; ve **اخضَوْضَب**. Ve **الكَفُّ الخَضيبُ**: bir yıldızdır; bu, benzetme üzeredir. **الإجَّانة**’ye gelince ve onların onu **المِخْضَب** diye adlandırmaları, bu kabildendir; çünkü onunla boyanılan şey onun içinde olur([19]).
  (**خضد**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الدال** tek bir, düzenli asıldır; o, yumuşak bir şeyde bükülmeye delâlet eder. “Dal **انخضد** etti, **انخِضاداً**” denir; kırılmaksızın büküldüğü zaman. Ve “onu **خَضَدتُه**”: onu büktüm. Ve bazen manada artırdılar da “ağacı **خَضَدْتُ**” dediler; dikenini kırdığım zaman. Ve **خَضيدٌ** bir bitki. Asıl olan birincisidir; çünkü **الخضيد** yumuşaklığı sebebiyle bükülen, suya kanmış yumuşaktır. **النَّابغة**’nin sözüne gelince:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])  Şöyle denir: **الخَضَد** her taze daldan kesilmiş olandır. Ve “deve, devenin boynunu **خَضَدَ** etti” denir; dövüştükleri zaman, ikisinden biri ötekinin boynunu büktüğünde.
  (**خضر**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الراء** tek bir düzgün asıldır; ve ona hamledilmiştir. **الخُضرة** renklerdendir, bilinir. Ve **الخَضْراء**: göktür; rengi sebebiyle; nitekim yere **الغَبراء** denildi. Ve **خضراءُ** bir tabur; üst tarafı([21]) demirin siyahlığı olduğu zaman; bu da şundandır: beyazlığa muhalif olan her şey siyahlık alanındadır; bu yüzden bu sıfatlar birbirine girdi; siyaha **أخضَر** denir. Allah تعالى iki cennetin sıfatında dedi: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64] yani iki siyah. Bu, yeşilliktendir; çünkü suya kanmış yumuşak bitki, yeşilliğinin şiddetinden uzaktan siyah görünür. Bu yüzden Irak’ın **سَواد**’ı, ağacının çokluğundan dolayı adlandırıldı. Ve **الخُضْر**: renklerinin siyahlığından dolayı böyle adlandırılmış bir kavimdir. Ve atların alâmetlerinde **الخُضرة**: tozluluğa karışan koyu renktir. Şu söze gelince:
وأنا الأخضرُ مَن يعرفني *** أخْضَرُ الجلدة في بيتِ العربْ([22])  O der ki: ben halisim; çünkü Arapların renkleri esmerliktir([23]). Hadise gelince: “**خَضْرَاءَ الدِّمَن**’den sakının”; o, kötü bir bitiş yerinde güzel kadındır; sanki gübreli bir dışkılıkta taze bir ağaç gibidir. Ve **المخاضَرة**: meyvelerin olgunluğunun belirmesinden önce satılmasıdır; o, yasaklanmıştır. “**خُضْر المَزَاد**” sözlerine gelince, denir ki: o, içinde su kalıntıları kalmış da eskilikten yeşermiş olanlardır; ve denir ki bilakis **خُضْرُ المزاد** işkembelerdir.
  Ve denir ki **الخَضَارَ** ilk ottur.
  Şu söze gelince: “Onun kanı **خِضْراً** gitti”; diyet ödendiği zaman. Onu bâbdan sayarım. Der ki: onun kanı, kesildiği zaman artık ondan faydalanılmayan, boşa giden ve solan yeşil bitki gibi taze olarak gitti.
  “**الخَضار** suyu çoğaltılmış süttür” demelerine gelince, doğrudur; ve o bâbdandır; çünkü böyle olduğu zaman su galip gelir; suya da **الأسمر** denir. Onların siyaha **أخضر** dediklerini söylemiştik; bu yüzden denize **خُضارة** denir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله: ﴿في سدر مخضود﴾ [الواقعة/28]، أي: مكسور الشوك، يقال: خضدته فانخضد، فهو مخضود وخضيد، والخضد: المخضود، كالنقض في المنقوض، ومنه استعير: خضد عنق البعير، أي: كسر.

##### Türkçe

- Allah dedi: ﴿في سدر مخضود﴾ [الواقعة/28]، yani: dikeni kırılmış; denir: onu **خضدت** de o **انخضد**; o hâlde o **مخضود** ve **خضيد**’dir; ve **الخضد**: **المخضود**’dur; **النقض**’un **المنقوض**’da (olduğu) gibi; ve ondan ödünçlenmiştir: **خضد عنق البعير**، yani: kırdı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ض د
خضد الشجر وخضّده‏:‏ قطع شوكه‏.‏
وسدر مخضود ومخضد وخضيد‏.‏
واحتظر بالخضـد وهـو مـا خضـد أي قطـع مـن العيـدان وخضـد العـود فانخضـد وتخضـد‏:‏ أي ثنـاه‏.‏
وفـي الحديـث ‏"‏ في شجر المدينة حرمتها أن تعضد أو تخضد ‏"‏‏.‏
وانخضدت الفواكه وتخضدت‏:‏ حملت من موضع إلى موضع فتكسرت وقد خضدها الحمل‏.‏
وقيل لأعرابي كان يعجبه القثّاء‏:‏ ما يعجبك منه قال‏:‏ خضده أي تكسره‏.‏
ومنه قول صبيان مكة في ندائهم على القثاء‏:‏ العثري العثري عثر فتكسر‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ خضـد البعير عنق البعير إذا قاتله‏.‏
وهو يخضد خضداً إذا اشتد الأكل‏.‏
قال امرؤ ويخضد في الـآري حتـى كأنمـا به عرة أو طائـف غيـر معقـب ورجل مخضد‏.‏
ورأى معاوية مسلمة بن عبد الملك بن مروان يأكل فقال لعمرو بن العاص‏:‏ إن ابن عمك هذا لمخضد‏.‏
وخضد الله شوكته‏.‏

##### Türkçe

خ ض د
**خضد** ağacı ve **خضّده**: dikenini kesti.
Ve **سدر مخضود** ve **مخضد** ve **خضيد**.
Ve **احتظر** **بالخضـد** ile; ve o, **ما خضـد** yani dallardan kesilmiş olan şeydir; ve **خضـد العـود** da yaptı, böylece **انخضـد** ve **تخضـد**: yani onu büktü.
Ve hadiste: “Medine’nin ağacında, hürmeti gereği, **أن تعضد أو تخضد** (kesilmesi yahut **تخضد** edilmesi) haram kılınmıştır.”.
Ve meyveler **انخضدت** ve **تخضدت**: bir yerden bir yere taşındı da kırıldı; ve yük onu **خضد** etti.
Ve hıyarı beğenen bir bedevîye denildi: “Ondan sana ne hoş geliyor?” Dedi ki: “**خضده**; yani onu kırman.”
Ve ondan, Mekke çocuklarının hıyar üzerine çağrılarında söyledikleri söz: **العثري العثري عثر فتكسر**.
Ve mecazdan: Deveyle dövüştüğünde, devenin boynunu **خضـد** etti.
Ve o, yemenin şiddetlendiği vakit **خضد** ile **يخضد** eder.
İmru’ dedi:
“Ve **يخضد** **في الـآري** içinde, öyle ki sanki onda bir **عرة** yahut peş peşe gelmeyen bir **طائـف** vardır.”
Ve **رجل مخضد**.
Ve Muâviye, Müslime b. Abdülmelik b. Mervân’ı yerken gördü de Amr b. el-Âs’a dedi ki: “Şu amcaoğlun var ya, gerçekten **لمخضد**.”
Ve Allah onun dikenini **خضد** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَضْد: الكسر في الرطب واليابس ما لم يَبِن. خَضَدَ الغُصْنَ وغيره يَخْضِدُهُ خَضْداً فهو مخضود وخَضِيد وقد انْخَضَد وتَخَضَّد، وإِذا كسرت العود فلم تبنه قلت: خَضَدْته؛ وخَضَدت العود فانْخَضد أَي ثنيته فانثنى من غير كسر. أَبو زيد: انخضدَّ العود انخضاداً وانعَطَّ انعِطاطاً إِذا تثنى من غير كسر يبين. والخَضَدُ: ما تكسر وتراكم من البَرْدِيِّ وسائر العيدان الرطبة؛ قال النابغة:
فيه رُكام من اليَنْبوتِ والخَضَد
ويقال: انخَضَدتِ الثمار الرطبة إِذا حُملت من موضع إِلى موضع فتشدَّخت؛ ومنه قول الأَحنف بن قيس حين ذكر الكوفة وثمار أَهلها فقال: تأْتيهم ثمارهم لم تُخْضَد؛ أَراد أَنها تأْتيهم بطراءتها لم يصبها ذبول ولا انعصار، لأَنها تحمل في الأَنهار الجارية فتؤَديها إِليهم؛ وقيل: صوابه لم تَخْضَد، بفتح التاء، على أَن الفعل لها يقال: خَضِدَتِ الثمرةُ تَخْضَد إِذا غبَّت أَياماً فضمرت وانزوت.
والخَضَد: وجع يصيب الإِنسان في أَعضائه لا يبلغ أَن يكون كسراً؛ قال الكميت:
حتى غدا، ورُضابُ الماءِ يتبعه،
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فيه ولا خَضَد
وخَضَدُ البَدَنِ: تَكَسُّرُه وتوجعه مع كسل. وخَضَدَ البعيرُ عنق صاحبه يَخْضِدُها: كسرها. قال الليث: الفحل يَخْضِدُ عنق البعير إِذا قاتله؛ قال رؤبة:
ولَفْت كَسَّارٍ لهنَّ خَضَّاد
وخَضَد الإِنسانُ يَخْضِد خَضْداً إِذا أَكل شيئاً رطباً نحو القثاء والجزر وما أَشبههما. وخَضَدَ الشيءَ يَخْضِدُهُ خَضْداً: أَكله رطباً. والخَضْد: الأَكل الشديد. وقيل لأَعرابي وكان معجباً بالقثاء: ما يعجبك منه؟ قال: خَضْدُه.
ورجل مِخْضَد؛ وفي الخبر: أَن معاوية رأَى رجلاً يُجيد الأَكل فقال: إِنه لَمِخْضَد. الخَضْد: شدَّة الأَكل؛ ومِخْضَد مِفْعل منه كأَنه آلة للأَكل؛ ومنه حديث مسلمة بن مخلد أَنه قال لعمرو بن العاص: إِن ابن عمك هذا لَمِخْضَد أَي يأْكل بجفاء وسرعة؛ وقال امرؤ القيس:
ويَخْضِدُ في الآريّ حتى كأَنما
به عَرَّة، أَو طائِف غيرُ مُعْقِب
وخَضَدَ الفرسُ يَخْضِدُ خَضْداً: مثل خَضَِمَ، وقيل: خَضَدَ خَضْداً أَكل؛ قال؛
أَوَيْنَ إِلى مُلاطِفَةٍ خَضودٍ
لِمَأْكَلِهِنَّ، طَفْطافَ الرُّبول
(* قوله «قال أوين إلخ» أورد المصنف كما ترى شاهداً على الخضد بمعنى الخضم الذي هو الأكل بملء الفم أو نحوه. ولم يذكره الصحاح ولا شرح القاموس ولا غيرهما شاهد الخضد بهذا المعنى بل الشاعر يصف قطاة تكسر لأولادها أطراف الشجر كما نبه عليه الصحاح في غير موضع فالمناسب أن يكون شاهد الخضد بمعنى كسر.)
واخْتَضَد البعيرَ: أَخذه من الإِبل وهو صعب لم يذلل فخطمه ليذل وركبه؛ حكاها اللحياني؛ وقال الفارسي: إِنما هو اختضر.
والخَضاد: من شجر الجَنْبَة وهو مثل النَّصِيِّ ولورقه حروف كحروف الحلفاء تجرّ باليد كما تجرُّ الحلفاء.
والخَضَد: شجر رخو بلا شوك.
والخَضْد: القطع، وكل رطب قضبته فقد خَضَدْته، وكذلك التَّخْضِيد؛ قال طرفة:
كأَن البُرِينَ والدَّماليجَ عُلِّقَتْ
على عُشَر، أَو خِرْوَعٍ لم يُخَضَّد
وخَضَدت الشجر: قطعت شوكه فهو خَضيد ومخضود.
والخَضْد: نزع الشوك عن الشجر. قال الله عز وجل: في سدر مخضود؛ هو الذي خُضِدَ شوكه فلا شوك فيه؛ الزجاج والفراء: قد نزع شوكه.
وفي حديث ظبْيان: يُرَشِّحونَ خَضِيدَها أَي يصلحونه ويقومون بأَمره، والخَضِيدُ: فعيل بمعنى مفعول، والخَضَد: ما خُضِدَ من الشجر ونحي عنه. والخَضَد، بفتح الخاءِ والضاد: كل ما قطع من عود رطب؛ قال الشاعر: أَوجَرْتُ حُفْرته حرصاً فمال به،
كما انثَنى خَضَدٌ من ناعِمِ الضَّال
والخَضاد: شجر رخو بلا شوك. وفي إِسلام عروة بن مسعود: ثم قالوا السفر وخَضَده أَي تعبه وما أَصابه من الإِعياء. وأَصل الخَضْد كسر الشيء اللين من غير إِبانة له، وقد يكون بمعنى القطع؛ ومنه حديث الدعاء: يُقْطَعُ به دابرُهم ويُخضَد به شَوْكَتُهم. وفي حديث عليّ: حرامها عند أَقوام بمنزلة السدر المخضود الذي قطع شوكه. وفي حديث أُمية بن أَبي الصلت: بالنعم مَحْفود وبالذنب مَخْضود؛ يريد به ههنا أَنه منقطع الحجة كأَنه منكسر.

##### Türkçe

**الخَضْد**: yaş ve kuru olanda, ortaya çıkmadıkça (ayrılmadıkça) kırmadır. **خَضَدَ الغُصْنَ** ve başkasını **يَخْضِدُهُ خَضْداً**; o hâlde o **مخضود** ve **خَضِيد**’dir; ve **انْخَضَد** ve **تَخَضَّد**. Ve eğer dalı kırdın da onu ortaya çıkarmadıysan (ayırmadıysan) **خَضَدْته** dedin; ve **خَضَدت العود فانْخَضد** yani onu büktün de, görünür bir kırılma olmaksızın büküldü. Ebû Zeyd: **انخضدَّ العود انخضاداً** ve **انعَطَّ انعِطاطاً**; eğer görünür bir kırılma olmaksızın bükülürse. Ve **الخَضَدُ**: **البَرْدِيِّ** ve diğer yaş dallardan kırılıp yığılan şeydir; en-Nâbiga dedi ki:
فيه رُكام من اليَنْبوتِ والخَضَد

Ve denir: **انخَضَدتِ الثمار الرطبة**; eğer bir yerden bir yere taşınır da ezilip çatlarlarsa; ve ondandır el-Ahnef b. Kays’ın, Kûfe’yi ve halkının meyvelerini andığında söylediği; dedi ki: “Onlara meyveleri **لم تُخْضَد** olarak gelir”; muradı: tazeliğiyle onlara gelir; ona ne solma ne de sıkışıp buruşma isabet etmiştir; çünkü akan nehirlerde taşınır da onu onlara ulaştırır; ve denildi: doğrusu **لم تَخْضَد**’dır, **التاء**’nın fethiyle; şu üzere ki fiil onun (meyvenin) içindir; denir: **خَضِدَتِ الثمرةُ تَخْضَد**; eğer günlerce kalır da küçülür ve büzülürse.

Ve **الخَضَد**: insana uzuvlarında isabet eden, kırık olmaya varmayacak bir ağrıdır; el-Kumeyt dedi ki:
حتى غدا، ورُضابُ الماءِ يتبعه،
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فيه ولا خَضَد

Ve **خَضَدُ البَدَنِ**: gevşeklikle birlikte onun kırılıp dökülmesi ve ağrımasıdır. Ve **خَضَدَ البعيرُ عنق صاحبه يَخْضِدُها**: onu kırdı. Leys dedi: aygır, onunla dövüşürse devenin boynunu **يَخْضِدُ**; Ru’be dedi ki:
ولَفْت كَسَّارٍ لهنَّ خَضَّاد

Ve **خَضَد الإِنسانُ يَخْضِد خَضْداً**: eğer hıyar ve havuç ve benzerleri gibi yaş bir şey yerse. Ve **خَضَدَ الشيءَ يَخْضِدُهُ خَضْداً**: onu yaş olarak yedi. Ve **الخَضْد**: şiddetli yemektir. Ve bir bedevîye—hıyara hayran idi—“Ondan seni hayran bırakan nedir?” denildi; dedi ki: **خَضْدُه**.

Ve bir adam **مِخْضَد**’dır; ve haberde: Muâviye, yemeyi iyi yapan bir adamı gördü de dedi ki: “Şüphesiz o, elbette **لَمِخْضَد**’dır.” **الخَضْد**: yemenin şiddetidir; ve **مِخْضَد** ondan **مِفْعل** veznindedir; sanki yeme için bir âlet gibidir; ve ondandır Mesleme b. Mahlad’ın hadisi: Amr b. el-Âs’a dedi ki: “Şüphesiz bu amcaoğlun elbette **لَمِخْضَد**’dır”; yani kabalıkla ve süratle yer; İmru’ul-Kays dedi ki:
ويَخْضِدُ في الآريّ حتى كأَنما
به عَرَّة، أَو طائِف غيرُ مُعْقِب

Ve **خَضَدَ الفرسُ يَخْضِدُ خَضْداً**: **خَضَِمَ** gibidir; ve denildi: **خَضَدَ خَضْداً** yedi; dedi ki:
أَوَيْنَ إِلى مُلاطِفَةٍ خَضودٍ
لِمَأْكَلِهِنَّ، طَفْطافَ الرُّبول

(* “**قوله «قال أوين إلخ»**”: musannif, gördüğün gibi, **الخضد**’e **الخضم** mânasında—ki o, ağzı doldurarak yahut benzeri şekilde yemektir—bir şahit getirdi. Onu **الصحاح** da, **شرح القاموس** da ve başkaları da bu mânada **الخضد**’ün şahidi olarak zikretmedi; bilakis şair, yavruları için ağaç uçlarını kıran bir **قطاة**’yı vasfeder; **الصحاح**’ın başka yerlerde uyardığı gibi. O hâlde uygun olan, **الخضد**’ün “kırma” mânasında şahit olmasıdır.)

Ve **اخْتَضَد البعيرَ**: develerden onu aldı; o zordu, ehlîleştirilmemişti; onu boyunduruğa aldı ki boyun eğsin, ve ona bindi; el-Lihyânî onu hikâye etti; el-Fârisî dedi: ancak o **اختضر**’dır.

Ve **الخَضاد**: **الجَنْبَة** ağacındandır; o **النَّصِيِّ** gibidir; ve yaprağının, **الحلفاء**’nın harfleri gibi harfleri vardır; elle çekilir, **الحلفاء** çekildiği gibi.

Ve **الخَضَد**: dikensiz yumuşak bir ağaçtır.

Ve **الخَضْد**: kesmedir; ve her yaş şeyi budayıp kestiysen onu **خَضَدْته**; ve aynı şekilde **التَّخْضِيد**; Tarafe dedi ki:
كأَن البُرِينَ والدَّماليجَ عُلِّقَتْ
على عُشَر، أَو خِرْوَعٍ لم يُخَضَّد

Ve **خَضَدت الشجر**: onun dikenini kestin; o hâlde o **خَضيد** ve **مخضود**’dur.

Ve **الخَضْد**: ağaçtan dikeni söküp çıkarmadır. Allah azze ve celle dedi ki: **في سدر مخضود**; o, dikeni **خُضِدَ** olan, onda diken bulunmayan şeydir; ez-Zeccâc ve el-Ferrâ: dikeni sökülmüştür.

Ve **حديث ظبْيان**’da: “**يُرَشِّحونَ خَضِيدَها**” yani onu ıslah ederler ve işini üstlenirler; ve **الخَضِيدُ**: mef’ûl mânasında **فعيل**’dir; ve **الخَضَد**: ağaçtan **خُضِدَ** edilen ve ondan uzaklaştırılan şeydir.

Ve **الخَضَد**—**الخاءِ** ve **الضاد**’ın fethiyle—yaş bir daldan kesilen her şeydir; şair dedi ki:
أَوجَرْتُ حُفْرته حرصاً فمال به،
كما انثَنى خَضَدٌ من ناعِمِ الضَّال

Ve **الخَضاد**: dikensiz yumuşak bir ağaçtır. Ve Urve b. Mes’ûd’un İslâm’ında: sonra “yolculuk ve onun **خَضَده**” dediler; yani onun yorgunluğu ve bitkinlikten ona isabet eden şey. Ve **الخَضْد**’ün aslı, yumuşak şeyi, onu ayırıp ortaya çıkarmaksızın kırmaktır; ve kesme mânasında da olabilir; ondandır dua hadisi: “Onunla onların kökü kesilir ve onunla onların **شَوْكَتُهم**’i **يُخضَد** edilir.” Ve Ali’nin hadisinde: onun haramı, bazı kavimlerin yanında, dikeni kesilmiş **السدر المخضود** menzilesindedir. Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın hadisinde: “nimetle **مَحْفود** ve günahla **مَخْضود**”; burada onunla muradı: delili kesiktir; sanki kırılmış gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ض د * * خَضَدَ * الشجر قطع شوكه وبابه ضرب فهو * خَضِيدٌ * و * مَخْضُودٌ

##### Türkçe

* خ ض د * * **خَضَدَ** * ağaç(ın) dikenini kesti; babı **ضرب**’dır; o hâlde o **خَضِيدٌ** ve **مَخْضُودٌ**’dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خضد العود رطبا أو يابسا، وكذلك الغصن، يخضده خضدا كسره، ولم يبن، فهو مخضود، وخضيد، فانخضد وتخضد، وخضدت العود فانخضد، أي ثنيته فانثنى من غير كسر، وعن أبي زيد انخضد العود انخضادا، وانعط انعطاطا إذا تثنى من غير كسر يبين، وخضده: قطعه، وكل رطب قضبته فقد خضدته. وكذلك التخضيد. وأصل الخضد: كسر الشيء اللين من غير إبانة له، وقد يكو بمعنى القطع. ومن المجاز: خضد البعير عنق بعير آخر: قاتله. كذا قاله الليث، ومثله في الأساس واللسان: وخضد البعير عنق صاحبه يخضدها كسرها: وثناه، هكذا في النسخ، والصواب: ثناها. وخضد الشجر: قطع شوكه، قال الله عز وجل:  في سدر مخضود  هو الذي خضد شوكه، فلا شوك فيه. قال الزجاج والفراء: قد نزع شوكه. ومن المجاز خضد زيد: أكل أكلا شديدا، وهو يخضد خضدا: اشتد أكله، أو خضد إذا أكل شيئا رطبا كالقثاء والجزر وما أشبههما. وقيل لأعرابي، وكان معجبا بالقثاء: ما يعجبك منه? قال: خضده أي مكسره كما في الأساس. والخضد، محركة: ضمور الثمار وانزواؤه هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا والصواب: انزواؤها، أي الثمار، بتأنيث الضمير، يقال خضدت الثمرة، إذا غبت أياما، فضمرت وانزوت. والخضد: وجع يصيب الإنسان في الأعضاء، لا يبلغ أن يكون كسرا، قال الكميت:
  حتى غدا ورضاب الماء يتبعه                      طيان لا سأم فيه ولا خضـد كالخضاد، بالفتح، نقله الصاغاني. والخضد: كل ما قطع من عود رطب، قال الشاعر:
  أو جرت جفرته خرصا فمال به                      كما انثنى خضد من ناعم الضال أو الخضد: اسم لما تكسر من شجر ونحى عنه، كاليخضود، وفي اللسان: الخضد: ما تكسر وتراكم من البردي وسائر العيدان الرطبة، قال النابغة:
  فيه ركام من الينبوت والخضد

  والخضد: نبت أو هو شجر رخو بلا شوك. والخضد: التوهن والضعف في النبات. والخضد ككتف: العاجز عن النهوض من خضد في بدنه، وهو التكسر والتوجع مع الكسل، كالمخضود. ومن المجاز: في حديث مسلمة ابن مخلد أنه قال لعمرو بن العاص: إن ابن عمك هذا لمخضد، كمنبر، من الخضد، أي الشديد الأكل، يأكل بجفاء وسرعة. والخضاد، كسحاب من شجر الجنبة، وهو مثل النصي، ولورقه حروف كحروف الحلفاء. والأخضد: المتثني، كالمتخضد، مأخوذ من خضد الغصن، إذا ثناه. وأخضد المهر، بالضم، الصغير من الخيل، جاذب المرود، بالكسر، حديدة تدور في اللجام نشاطا ومرحا، أي خفة. واختضد البعير: أخذه من الإبل، وهو صعب لم يذلل فخطمه ليذل وركبه، حكاها اللحياني. وقال الفارسي: إنما هو اختضر. ويقال: انخضدت الثمار الرطبة، إذا حملت من موضع إلى موضع فتشدخت، كتخضدت. ومنه قول الأحنف بن قيس، حين ذكر الكوفة، وثمار أهلها، فقال: تأتيهم ثمارهم لم تخضد أراد أنها تأتيهم بطراءتها لم يصبها ذبول ولا انعصار، لأنها تحمل في الأنهار الجارية فتؤديها إليهم.
 ومما يستدرك عليه: سدر خضيد ومخضد. وبعير خضاد. وخضد الفرس يخضد، مثل قضم وهي خضود، ومن المجاز: خضد السفر، وهو التعب والإعياء الذي يحصل للإنسان منه. ورجل مخضود: منقطع الحجة، كأنه منكسر.

##### Türkçe

**خضد**: **العود**’u yaş veya kuru iken kırdı; aynı şekilde **الغصن**’u da; onu **خضدا** ile **يخضده**: onu kırdı; ve ayırmadı (koparmadı); o hâlde o **مخضود** ve **خضيد**’dir. Böylece **انخضد** ve **تخضد**. Ve **العود**’u **خضدت** de **فانخضد**; yani onu büktüm de, kırılmadan büküldü. Ebû Zeyd’den: **انخضد العود انخضادا** ve **انعط انعطاطا**: eğer kırılma belirgin olmaksızın bükülürse. Ve **خضده**: onu kesti; ve her yaş (dalı) budayıp kestiysen, onu **خضدته** olmuşsundur. Aynı şekilde **التخضيد** de. **الخضد**’ün aslı: yumuşak şeyi, onu ayırmaksızın (koparmaksızın) kırmaktır; bazen kesme mânasında da gelir. Mecazdan: **خضد البعير عنق بعير آخر**: onunla dövüştü. Lays böyle dedi; ve bunun benzeri **الأساس** ve **اللسان**’dadır: ve **خضد البعير عنق صاحبه يخضدها كسرها**: onu büktü; nüshalarda böyle; doğrusu: **ثناها**. Ve **خضد الشجر**: dikenini kesti. Allah عز وجل dedi:  **في سدر مخضود**  o, dikeni **خضد** edilmiş olandır; onda diken yoktur. Zecâc ve Ferrâ dedi: dikeni çıkarılmıştır. Mecazdan **خضد زيد**: şiddetli bir yiyişle yedi; ve o **يخضد خضدا**: yiyişi şiddetlendi; yahut **خضد**: **القثاء** ve **الجزر** ve benzerleri gibi yaş bir şey yediği zaman. Bir bedevîye denildi—**القثاء**’a hayran idi—: “Ondan seni hayran bırakan nedir?” Dedi: **خضده**; yani onu kırması; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الخضد**—harekeli—: meyvelerin zayıflayıp küçülmesi ve büzülmesi; elimizdeki diğer bütün nüshalarda böyle; doğrusu: **انزواؤها**; yani meyveler; zamirin müennes kılınmasıyla. Denir: **خضدت الثمرة**; eğer günlerce kaybolursa; böylece zayıflar ve büzülür. Ve **الخضد**: insana uzuvlarda isabet eden bir ağrıdır; kırık olacak dereceye varmaz. Kumeyt dedi:
  حتى غدا ورضاب الماء يتبعه                      طيان لا سأم فيه ولا خضـد
**كالخضاد**—fetha ile—; bunu Sâğânî nakletti. Ve **الخضد**: yaş bir daldan kesilen her şeydir. Şair dedi:
  أو جرت جفرته خرصا فمال به                      كما انثنى خضد من ناعم الضال
Yahut **الخضد**: ağaçtan kırılan ve ondan uzaklaştırılan şeyin adıdır; **كاليخضود** gibi. Ve **اللسان**’da: **الخضد**: **البردي**’den ve diğer yaş dallardan kırılıp yığılan şeydir. Nâbiga dedi:
  فيه ركام من الينبوت والخضد

Ve **الخضد**: bir bitkidir; yahut dikensiz yumuşak bir ağaçtır. Ve **الخضد**: bitkide gevşeme ve zayıflıktır. Ve **الخضد** **ككتف**: bedeninde **خضد**’den—ki o, tembellikle birlikte kırılma ve sızlamadır—kalkmaya güç yetiremeyen; **كالمخضود** gibi. Mecazdan: Mesleme b. Mahlad hadîsinde, onun Amr b. Âs’a dediği: “Şüphesiz bu amcaoğlun **لمخضد**—**كمنبر**—**من الخضد**’dendir”; yani şiddetli yiyendir; kabalık ve süratle yer. Ve **الخضاد**—**كسحاب**—: **الجنبة** ağacındandır; o, **النصي** gibidir; yaprağının harfleri **الحلفاء**’ın harfleri gibidir. Ve **الأخضد**: bükülen; **كالمتخضد** gibi; **خضد الغصن**’dan alınmıştır; dalı büktüğü zaman. Ve **أخضد المهر**—zamme ile—: atlardan küçük olan; **المرود**’u—kesra ile—çekiştiren; o, gemde dönüp duran bir demirdir; canlılık ve şenlikten; yani hafiflikten. Ve **اختضد البعير**: develerden onu aldı; o ise zordu, ehlileştirilmemişti; onu ehlileşsin diye burnundan halkaladı ve ona bindi; bunu Lihyânî hikâye etti. Fârisî dedi: ancak o **اختضر**’dır. Ve denir: **انخضدت الثمار الرطبة**; eğer bir yerden bir yere taşınır da ezilip çatlarlarsa; **كتخضدت** gibi. Ondandır: Ahnef b. Kays’ın sözü; Kûfe’yi ve halkının meyvelerini zikrettiği vakit dedi ki: “Onlara meyveleri **لم تخضد** olarak gelir.” Muradı: tazeliğiyle onlara gelir; ona solma ve buruşma isabet etmemiştir; çünkü akan nehirlerde taşınır da onu onlara ulaştırır.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سدر خضيد** ve **مخضد**. Ve **بعير خضاد**. Ve **خضد الفرس يخضد**; **قضم** gibi; ve o **خضود**’dur. Mecazdan: **خضد السفر**; o, insana ondan meydana gelen yorgunluk ve bitkinliktir. Ve **رجل مخضود**: delili kesik olan; sanki kırılmış gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَضَدَ
1 خَضَدَ خضد , aor. خَضِدَ , (L, K,) inf. n. خَضْدٌ, (L,) He broke wood, or a branch, or twig, whether moist or dry, (L, K,) or a soft thing, (L,) so that its parts did not separate. (L, K.) ― -b2- It (carriage) broke in pieces fruit. (A.) ― -b3- He bent, (S, A, L,) without breaking, (S, L,) wood, or a branch, or twig. (S, A, L.) You say also, خَضَدَ البَعِيرُ عُنُقَ آخَرَ (L, K) The camel broke, (L,) or bent, (K,) the neck of another camel: (L, K:) or (tropical:) the camel fought another camel. (Lth, A.) ― -b4- Also, (S, K,) inf. n. as above, (S,) He cut, or cut off, (S, K,) anything moist, or soft, or supple; and so ↓ خضّد, inf. n. تَخْضِيدٌ. (S.) And خَضَدَ الشَّجَرَ He cut off, (S, A, K,) or pulled off, or removed, (Fr, Zj,) the thorns of the trees. (Fr, Zj, S, A, K.) ― -b5- Also, (A, K,) aor. and inf. n. as above, (S,) (tropical:) He (a man, K) ate vehemently: (S, A, K:) or [he craunched a thing;] he ate something moist, or soft, or supple; as a cucumber, and a carrot, (K,) and the like: (TA:) and (assumed tropical:) he (a horse) ate in the manner termed خَضْمٌ, (L,) or قَضْمٌ. (TA.) An Arab of the desert, who liked the cucumber, being asked what pleased him therein, answered, خَضْدُهُ [app. meaning The craunching thereof]: (S, L:) or he was asked what pleased him thereof, and answered, خَضَدُهُ, meaning what is broken in pieces, thereof. (A.) -A2- خَضِدَ, [aor. خَضَدَ ,] (TA,) inf. n. خَضَدٌ, (K,) It (fruit) became shrunk and shrivelled. (K, TA.)

2 خَضَّدَ see 1.

5 تَخَضَّدَ see 7, in two places. ― -b2- [Also, app., (assumed tropical:) He affected an inclining of his body, or a bending, or he inclined his body, or bent, from side to side, by reason of languor; syn. تَثَنَّى: (see its part. n., voce أَخْضَدُ:) as said of a drunken man, in the Deewلn of the Hudhalees, Freytag renders it fractus fuit et quasi fractus corruit.]

انخضد
7 انخضد انخضد It (wood, or a branch, or twig, whether moist or dry,) broke so that its parts did not separate; as also ↓ تخضّد. (L, K.) ― -b2- It (fruit, A, K, fresh, or moist, TA, being carried from one place to another, A, TA) became broken in pieces, (A, K,) or crushed; (K;) and so ↓ تخضّد. (A.) ― -b3- It (wood, or a branch, or twig,) bent without breaking (AZ, S, L) asunder. (AZ, L.)

خَضَدٌ
خَضَدٌ خضد Feebleness and weakness in a plant. (K.) ― -b2- (assumed tropical:) A malady (L, K) in a man, (L,) affecting the limbs, not amounting to a fracture; as also ↓ خَضَادٌ. (L, K.) ― -b3- (assumed tropical:) Languor and pain of the body, with laziness. (L.) ― -b4- خَضَدُ السَّفَرِ (tropical:) The fatigue and weariness that are occasioned to a man by travel. (TA.) -A2- Whatever is cut off from wood, or a branch, or twig, (S, A, L, K,) that is moist, or soft, or supple: (S, L, K:) or what breaks in pieces, or broken pieces, of trees; as also ↓ يَخْضُودٌ: (K:) or what is cut off, and removed, of trees: and broken pieces, heaped up, of the papyrus, and of any pieces of wood, or of branches, or twigs, that are moist, or soft, or supple: (L:) and broken pieces of cucumbers [&c.]. (A.) -A3- A certain plant: (K:) or a-certain soft, or flaccid, kind of tree, without thorns. (L.) [See also خَضَادٌ.]

خَضِدٌ
خَضِدٌ خضد (assumed tropical:) Lacking power to rise, (K, TA,) from languor of the body, and pain, with laziness; (TA;) as also ↓ مَخْضُودٌ. (K.)

خَضَادٌ
خَضَادٌ خضاد : see خَضَدٌ. -A2- Also A certain kind of tree, (S, K,) soft, or flaccid, and without thorns: (S:) [see also خَضَدٌ:] or, of the kind of trees called جَنْبَة, the leaves of which have edges like those of the حَلْفَآء, which are pulled with the hand like حلفاء. (L.)

خَضُودٌ
خَضُودٌ خضود A horse that eats in the manner termed قَضْمٌ. (TA. [See 1.])

خَضِيدٌ
خَضِيدٌ خضيد , applied to wood, or a branch, or twig, whether moist or dry, Broken so that its parts are not separated; as also ↓ مَخْضُودٌ. (L.) ― -b2- Also, and ↓ مَخْضُودٌ (S, A) and ↓ مُخَضَّدٌ, (A,) A tree, (S,) or lote-tree, (A,) having its thorns cut off, (S, A,) or pulled off, or removed: (Fr and Zj in explanation of the second word as occurring in the Kur lvi. 27:) or the second, in the Kur (ubi suprà), may mean having the branches bent by reason of the abundance of the fruit. (Bd.)

أَخْضَدُ
أَخْضَدُ ذ and ↓ مُتَخَضِّدٌ i. q. مُتَثَنٍّ [app. as meaning (assumed tropical:) Affecting an inclining of the body, or a bending, or inclining the body, or bending, from side to side, by reason of languor: see 5; and see also خَضَدٌ and خَضِدٌ]. (K.)

مِخْضَدٌ
مِخْضَدٌ مخضد (tropical:) A vehement eater: (A, L, K:) one who eats with coarseness, or rudeness, and quickness. (L.)

مُخَضَّدٌ
مُخَضَّدٌ مخضد : see َضِيدٌ.

مَخْضُودٌ
مَخْضُودٌ مخضود : see خَضِيدٌ, in two places: ― -b2- and خَضِدٌ.

مُتَخَضِّدٌ
مُتَخَضِّدٌ متخضد : see أَخْضَدُ.

يَخْضُودٌ
يَخْضُودٌ يخضود : see خَضَدٌ.

##### Türkçe

**خَضَدَ**
1 **خَضَدَ** **خضد**, muzâri‘ **خَضِدَ**, (L, K,) mastar ismi **خَضْدٌ**, (L,) O, yaş olsun kuru olsun, odunu yahut bir dalı yahut bir çubuğu kırdı; (L, K,) yahut yumuşak bir şeyi; (L,) öyle ki parçaları ayrılmadı. (L, K.) ― -b2- O (taşıma) meyveyi parça parça kırdı. (A.) ― -b3- O, (S, A, L,) kırmadan, (S, L,) odunu yahut bir dalı yahut bir çubuğu eğdi. (S, A, L.) Sen ayrıca şöyle dersin: **خَضَدَ البَعِيرُ عُنُقَ آخَرَ** (L, K) Deve, (L,) başka bir devenin boynunu kırdı, (L,) yahut eğdi; (K,) (L, K:) yahut (mecaz:) deve başka bir deveyle dövüştü. (Lth, A.) ― -b4- Yine, (S, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (S,) O, yaş yahut yumuşak yahut esnek olan herhangi bir şeyi kesti yahut kopardı; (S, K,) ve bunun gibi aşağıdaki **خضّد**, mastar ismi **تَخْضِيدٌ**. (S.) Ve **خَضَدَ الشَّجَرَ** O, ağaçların dikenlerini kesti, (S, A, K,) yahut kopardı, yahut giderdi. (Fr, Zj, S, A, K.) ― -b5- Yine, (A, K,) muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (S,) (mecaz:) O (bir adam, K) şiddetle yedi: (S, A, K:) yahut [bir şeyi kıtırdatarak yedi;] yaş yahut yumuşak yahut esnek bir şeyi yedi; hıyar ve havuç gibi, (K,) ve benzerleri: (TA:) ve (varsayılan mecaz:) o (bir at) **خَضْمٌ** diye adlandırılan tarzda, (L,) yahut **قَضْمٌ** tarzında yedi. (TA.) Hıyarı seven bir bedevîye, onda kendisini neyin hoşnut ettiği sorulunca, o cevap verdi: **خَضْدُهُ** [görünüşe göre “onun kıtırdatılması” manasında]: (S, L:) yahut ona ondan neyin hoş geldiği soruldu da **خَضَدُهُ** diye cevap verdi; bununla, ondan parça parça kırılan şeyi kastederek. (A.) -A2- **خَضِدَ**, [muzâri‘ **خَضَدَ**,] (TA,) mastar ismi **خَضَدٌ**, (K,) O (meyve) büzüldü ve buruştu. (K, TA.)

2 **خَضَّدَ**: 1’e bak.

5 **تَخَضَّدَ**: 7’ye bak, iki yerde. ― -b2- [Yine, görünüşe göre, (varsayılan mecaz:) O, bedeninin bir yana meyletmesini yahut eğilmesini yaptı; yahut, gevşeklik sebebiyle, bedenini sağa sola meyletti yahut eğdi; eş anlamlısı **تَثَنَّى**: (onun ism-i fâiline bak, madde **أَخْضَدُ**:) Hudheylîlerin Dîvân’ında sarhoş bir kimse hakkında söylendiği üzere; Freytag bunu “fractus fuit et quasi fractus corruit” diye tercüme eder.]

**انخضد**
7 **انخضد** **انخضد** O (yaş olsun kuru olsun odun yahut bir dal yahut bir çubuk) parçaları ayrılmayacak şekilde kırıldı; bunun gibi aşağıdaki **تخضّد**. (L, K.) ― -b2- O (meyve, A, K, taze yahut yaş, TA, bir yerden başka bir yere taşınırken, A, TA) parça parça kırılmış oldu, (A, K,) yahut ezildi; (K;) ve bunun gibi aşağıdaki **تخضّد**. (A.) ― -b3- O (odun yahut bir dal yahut bir çubuk) kırılmadan (AZ, S, L) ayrılacak şekilde eğildi. (AZ, L.)

**خَضَدٌ**
**خَضَدٌ** **خضد** Bir bitkide gevşeklik ve zayıflık. (K.) ― -b2- (varsayılan mecaz:) Bir insanda, (L,) uzuvları etkileyen, kırığa varmayan bir hastalık; bunun gibi aşağıdaki **خَضَادٌ**. (L, K.) ― -b3- (varsayılan mecaz:) Tembellikle birlikte bedenin gevşekliği ve ağrısı. (L.) ― -b4- **خَضَدُ السَّفَرِ** (mecaz:) Yolculuğun bir insana sebep olduğu yorgunluk ve bitkinlik. (TA.) -A2- Odun yahut bir dal yahut bir çubuktan kesilip koparılan şey; (S, A, L, K,) yaş yahut yumuşak yahut esnek olan: (S, L, K:) yahut ağaçların parça parça kırılanı yahut kırık parçaları; bunun gibi aşağıdaki **يَخْضُودٌ**: (K:) yahut ağaçlardan kesilip çıkarılan şey: ve papirüsün kırık parçaları, yığılmış; ve yaş yahut yumuşak yahut esnek olan odun parçalarından yahut dallardan yahut çubuklardan herhangi parçalar: (L:) ve hıyarların [&c.] kırık parçaları. (A.) -A3- Belli bir bitki: (K:) yahut dikenleri olmayan, belli bir yumuşak yahut gevşek tür ağaç. (L.) [Ayrıca **خَضَادٌ**’a da bak.]

**خَضِدٌ**
**خَضِدٌ** **خضد** (varsayılan mecaz:) Bedenin gevşekliği ve ağrısı ile, tembellikle birlikte, kalkmaya güç yetiremeyen; (TA;) bunun gibi aşağıdaki **مَخْضُودٌ**. (K.)

**خَضَادٌ**
**خَضَادٌ** **خضاد**: **خَضَدٌ**’e bak. -A2- Yine, belli bir tür ağaç; (S, K,) yumuşak yahut gevşek ve dikensiz: (S:) [ayrıca **خَضَدٌ**’e de bak:] yahut, **جَنْبَة** diye adlandırılan ağaç türünden; yapraklarının kenarları **حَلْفَآء**’ınkiler gibi olan; bunlar elle, **حلفاء** gibi yolunur. (L.)

**خَضُودٌ**
**خَضُودٌ** **خضود** **قَضْمٌ** diye adlandırılan tarzda yiyen bir at. (TA. [1’e bak.])

**خَضِيدٌ**
**خَضِيدٌ** **خضيد**, yaş olsun kuru olsun oduna yahut bir dala yahut bir çubuğa söylenir: Parçaları ayrılmayacak şekilde kırılmış; bunun gibi aşağıdaki **مَخْضُودٌ**. (L.) ― -b2- Yine, ve aşağıdaki **مَخْضُودٌ** (S, A) ve aşağıdaki **مُخَضَّدٌ**, (A,) Bir ağaç, (S,) yahut sidr ağacı, (A,) dikenleri kesilmiş, (S, A,) yahut koparılmış, yahut giderilmiş: (Fr ve Zj, ikinci kelimenin Kur’ân’da (lvi. 27) geçtiği yerdeki açıklamasında:) yahut ikincisi, Kur’ân’da (yukarıda geçtiği yerde), meyvenin bolluğu sebebiyle dalları eğilmiş manasına gelebilir. (Bd.)

**أَخْضَدُ**
**أَخْضَدُ** **ذ** ve aşağıdaki **مُتَخَضِّدٌ**, **مُتَثَنٍّ** ile aynı manadadır [görünüşe göre (varsayılan mecaz:) gevşeklik sebebiyle bedenin bir yana meyletmesini yahut eğilmesini yapmak; yahut bedeni sağa sola meyletmek yahut eğmek: 5’e bak; ayrıca **خَضَدٌ** ve **خَضِدٌ**’e de bak]. (K.)

**مِخْضَدٌ**
**مِخْضَدٌ** **مخضد** (mecaz:) Şiddetle yiyen: (A, L, K:) kabalık yahut hoyratlık ve çabuklukla yiyen kimse. (L.)

**مُخَضَّدٌ**
**مُخَضَّدٌ** **مخضد**: **خَضِيدٌ**’e bak.

**مَخْضُودٌ**
**مَخْضُودٌ** **مخضود**: **خَضِيدٌ**’e bak, iki yerde: ― -b2- ve **خَضِدٌ**.

**مُتَخَضِّدٌ**
**مُتَخَضِّدٌ** **متخضد**: **أَخْضَدُ**’a bak.

**يَخْضُودٌ**
**يَخْضُودٌ** **يخضود**: **خَضَدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَضَدَ
خَضَدَ I ( n. ac. خَضْد 1 ),
a.  Broke, bent down ( branch, fruit ).

b.  Craunched.

تَخَضَّدَ
تَخَضَّدَ V ,
a.  Swayed to & fro.

b.  see VII .

اِنْخَضَدَ
اِنْخَضَدَ VII ,
a.  Was broken, bent down; was crushed.

خَضَد
خَضَد 4 ,
a.  Weakness; pain & weariness.

خَضِد
خَضِد 5 ,
a.  Lacking power to rise.

##### Türkçe

خَضَدَ
**خَضَدَ** I (isim-fiil **خَضْد** 1),
a. (dal, meyve) kırdı, aşağı doğru büktü.

b. Çıtırdattı.

تَخَضَّدَ
**تَخَضَّدَ** V,
a. İleri geri sallandı.

b. VII’ye bak.

اِنْخَضَدَ
**اِنْخَضَدَ** VII,
a. Kırıldı, aşağı doğru büküldü; ezildi.

خَضَد
**خَضَد** 4,
a. Zayıflık; ağrı ve yorgunluk.

خَضِد
**خَضِد** 5,
a. Kalkmaya güç yetiremeyen.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خضد
خَضَدَ - يَخْضِدُ - مَخْضُوْد
خَضَدَ - يَخْضِدُ + الكائن + الشجر: يُقَلِّمُه: يقطع أغصانه النافرة وأشواكه ويهذبه ويجعله متناسقاً جميلاً
مَخْضُوْد: اسم مفعول صفة مشبهة من " خَضَد - يَخْضِدُ ": مقلم ومهذب ومقصوص بشكل جميل متناسق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع صغيرة، بالبري والنحت والبرادة، وإزالتها عن الشيء، لتشكيله بشكل مجسم "، وهي:
خَضَد - يَخْضِدُ، قَلَمَ - يَقْلِمُ، زَلَمَ - يَزْلِمُ، نَحَتَ - يَنْحِتُ، سَحَلَ - يَسْحَلُ، قَدَحَ - يَقْدَحُ
مخضود
 	﴿في سدر مخضود(28)﴾ الواقعة
مختار الصحاح
● [خضد] خ ض د: خَضَدَ الشجر قطع شوكه وبابه ضرب فهو خَضِيدٌ و مَخْضُودٌ
معجم الفرائد القرآنية:
خ ض د
"مَخْضُودٍ" في قوله تعالى " فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ " (28) الواقعة .
الخَضَدُ : هو الشجر الذي قطع شوكه .
الراغب
خضد
- قال الله: }في سدر مخضود{ [الواقعة/28]، أي: مكسور الشوك، يقال: خضدته فانخضد، فهو مخضود وخضيد، والخضد: المخضود، كالنقض في المنقوض، ومنه استعير: خضد عنق البعير، أي: كسر.
ملخص اللسان
1.    الخَضْد: الكسر في الرطب واليابس ما لم يَبِن. خَضَدَ الغُصْنَ  وغيره يَخْضِدُهُ خَضْداً فهو مخضود وخَضِيد وقد انْخَضَد وتَخَضَّد، وإِذا  كسرت العود فلم تبنه قلت: خَضَدْته؛ وخَضَدت العود فانْخَضد أَي ثنيته  فانثنى من غير كسر
2.    والخَضَدُ: ما تكسر وتراكم من البَرْدِيِّ  وسائر العيدان الرطبة
3.     تأْتيهم  ثمارهم لم تُخْضَد؛ أَراد أَنها تأْتيهم بطراءتها لم يصبها ذبول ولا انعصار،
4.     والخَضَد: وجع يصيب الإِنسان في أَعضائه لا يبلغ أَن يكون كسراً
5.     وخَضَد الإِنسانُ يَخْضِد خَضْداً إِذا أَكل شيئاً رطباً نحو القثاء  والجزر وما أَشبههما. وخَضَدَ الشيءَ يَخْضِدُهُ خَضْداً: أَكله رطباً.  والخَضْد: الأَكل الشديد.
6.     وخَضَدت الشجر: قطعت شوكه فهو خَضيد ومخضود.  والخَضْد: نزع الشوك عن الشجر. قال الله عز وجل: في سدر مخضود؛ هو الذي  خُضِدَ شوكه فلا شوك فيه
7.     والخَضَد: ما خُضِدَ من الشجر ونحي عنه.
8.    والخَضَد، بفتح الخاءِ والضاد: كل ما قطع من عود رطب-  والخَضاد: شجر رخو بلا شوك
لسان العرب
● - خضد: الخَضْد: الكسر في الرطب واليابس ما لم يَبِن. خَضَدَ الغُصْنَ  وغيره يَخْضِدُهُ خَضْداً فهو مخضود وخَضِيد وقد انْخَضَد وتَخَضَّد، وإِذا  كسرت العود فلم تبنه قلت: خَضَدْته؛ وخَضَدت العود فانْخَضد أَي ثنيته  فانثنى من غير كسر. أَبو زيد: انخضدَّ العود انخضاداً وانعَطَّ انعِطاطاً  إِذا تثنى من غير كسر يبين. والخَضَدُ: ما تكسر وتراكم من البَرْدِيِّ  وسائر العيدان الرطبة؛ قال النابغة:  فيه رُكام من اليَنْبوتِ والخَضَد  ويقال: انخَضَدتِ الثمار الرطبة إِذا حُملت من موضع إِلى موضع فتشدَّخت؛  ومنه قول الأَحنف بن قيس حين ذكر الكوفة وثمار أَهلها فقال: تأْتيهم  ثمارهم لم تُخْضَد؛ أَراد أَنها تأْتيهم بطراءتها لم يصبها ذبول ولا انعصار،  لأَنها تحمل في الأَنهار الجارية فتؤَديها إِليهم؛ وقيل: صوابه لم  تَخْضَد، بفتح التاء، على أَن الفعل لها يقال: خَضِدَتِ الثمرةُ تَخْضَد إِذا  غبَّت أَياماً فضمرت وانزوت.  والخَضَد: وجع يصيب الإِنسان في أَعضائه لا يبلغ أَن يكون كسراً؛ قال  الكميت:  حتى غدا، ورُضابُ الماءِ يتبعه،  طَيَّانَ لا سَأَمٌ فيه ولا خَضَد  وخَضَدُ البَدَنِ: تَكَسُّرُه وتوجعه مع كسل. وخَضَدَ البعيرُ عنق صاحبه  يَخْضِدُها: كسرها. قال الليث: الفحل يَخْضِدُ عنق البعير إِذا قاتله؛  قال رؤبة:  ولَفْت كَسَّارٍ لهنَّ خَضَّاد وخَضَد الإِنسانُ يَخْضِد خَضْداً إِذا أَكل شيئاً رطباً نحو القثاء  والجزر وما أَشبههما. وخَضَدَ الشيءَ يَخْضِدُهُ خَضْداً: أَكله رطباً.  والخَضْد: الأَكل الشديد. وقيل لأَعرابي وكان معجباً بالقثاء: ما يعجبك منه؟  قال: خَضْدُه.  ورجل مِخْضَد؛ وفي الخبر: أَن معاوية رأَى رجلاً يُجيد الأَكل فقال:  إِنه لَمِخْضَد. الخَضْد: شدَّة الأَكل؛ ومِخْضَد مِفْعل منه كأَنه آلة  للأَكل؛ ومنه حديث مسلمة بن مخلد أَنه قال لعمرو بن العاص: إِن ابن عمك هذا  لَمِخْضَد أَي يأْكل بجفاء وسرعة؛ وقال امرؤ القيس:  ويَخْضِدُ في الآريّ حتى كأَنما  به عَرَّة، أَو طائِف غيرُ مُعْقِب  وخَضَدَ الفرسُ يَخْضِدُ خَضْداً: مثل خَضَِمَ، وقيل: خَضَدَ خَضْداً  أَكل؛ قال؛  أَوَيْنَ إِلى مُلاطِفَةٍ خَضودٍ  لِمَأْكَلِهِنَّ، طَفْطافَ الرُّبول  (* قوله «قال أوين إلخ» أورد المصنف كما ترى شاهداً على الخضد بمعنى  الخضم الذي هو الأكل بملء الفم أو نحوه. ولم يذكره الصحاح ولا شرح القاموس  ولا غيرهما شاهد الخضد بهذا المعنى بل الشاعر يصف قطاة تكسر لأولادها  أطراف الشجر كما نبه عليه الصحاح في غير موضع فالمناسب أن يكون شاهد الخضد  بمعنى كسر.)  واخْتَضَد البعيرَ: أَخذه من الإِبل وهو صعب لم يذلل فخطمه ليذل وركبه؛  حكاها اللحياني؛ وقال الفارسي: إِنما هو اختضر.  والخَضاد: من شجر الجَنْبَة وهو مثل النَّصِيِّ ولورقه حروف كحروف  الحلفاء تجرّ باليد كما تجرُّ الحلفاء.  والخَضَد: شجر رخو بلا شوك.  والخَضْد: القطع، وكل رطب قضبته فقد خَضَدْته، وكذلك التَّخْضِيد؛ قال  طرفة:  كأَن البُرِينَ والدَّماليجَ عُلِّقَتْ  على عُشَر، أَو خِرْوَعٍ لم يُخَضَّد  وخَضَدت الشجر: قطعت شوكه فهو خَضيد ومخضود.  والخَضْد: نزع الشوك عن الشجر. قال الله عز وجل: في سدر مخضود؛ هو الذي  خُضِدَ شوكه فلا شوك فيه؛ الزجاج والفراء: قد نزع شوكه.  وفي حديث ظبْيان: يُرَشِّحونَ خَضِيدَها أَي يصلحونه ويقومون بأَمره،  والخَضِيدُ: فعيل بمعنى مفعول، والخَضَد: ما خُضِدَ من الشجر ونحي عنه.  والخَضَد، بفتح الخاءِ والضاد: كل ما قطع من عود رطب؛ قال الشاعر:  أَوجَرْتُ حُفْرته حرصاً فمال به،  كما انثَنى خَضَدٌ من ناعِمِ الضَّال  والخَضاد: شجر رخو بلا شوك. وفي إِسلام عروة بن مسعود: ثم قالوا السفر  وخَضَده أَي تعبه وما أَصابه من الإِعياء. وأَصل الخَضْد كسر الشيء اللين  من غير إِبانة له، وقد يكون بمعنى القطع؛ ومنه حديث الدعاء: يُقْطَعُ به  دابرُهم ويُخضَد به شَوْكَتُهم. وفي حديث عليّ: حرامها عند أَقوام بمنزلة  السدر المخضود الذي قطع شوكه. وفي حديث أُمية بن أَبي الصلت: بالنعم  مَحْفود وبالذنب مَخْضود؛ يريد به ههنا أَنه منقطع الحجة كأَنه منكسر.
مقاييس اللغة:
(خضد)  الخاء والضاد والدال أصلٌ واحدٌ مطّرِدٌ، وهو يدلُّ على تَثَّنٍّ في شيءٍ ليِّن. يقال انخضد العُود انخِضاداً، إذا تَثَنَّى من غير كَسْر. وخَضَدتُه: ثَنَيْتُه. وربَّما زادُوا في المعنى فقالوا: خَضَدْتُ الشجرةَ، إذا كَسَرت شوكتَها. ونباتٌ خَضيدٌ. والأصلُ هو الأوَّل؛ لأنّ الخضيد هو الرّيَّان الناعم الذي يتثنَّى لِلِينه. فأما قولُ النَّابغة:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])
فإنّه يقال: الخَضَد ما قُطِع من كلِّ عُودٍ رَطْب. ويقال خَضَدَ البعيرُ عُنقَ البعير، إذا تقاتَلا فَثَنى أحدُهما عُنُقَ الآخَر.
القاموس المحيط:
خَضَدَ العُودَ رَطْباً أو يابساً يَخْضِدُهُ كَسَرَهُ ولم يَبِنْ، فانْخَضَدَ وتَخَضَّدَ، وقَطَعَهُ، والبعيرُ عُنُقَ آخَرَ ثَناهُ، والشَّجَرَ قَطَعَ شَوْكَهُ، وزَيْدٌ أكَلَ أكْلاً شَديداً، أو شيئاً رَطْباً كالقِثَّاءِ والجَزَرِ.
والخَضَدُ، محركةً: ضُمورُ الثِّمارِ، وانْزِواؤُهُ، ووجَعٌ يُصيبُ الْأَعضاءَ لا يَبْلُغُ أن يكونَ كسراً
كالخَضادِ، بالفتح، وكُلُّ ما قُطعَ من عُودٍ رَطْبٍ، أو تكسَّرَ من شَجَرٍ، كاليَخْضُودِ، ونَبْتٌ، والتَّوَهُّنُ، والضَّعْفُ في النَّباتِ. وككَتِفٍ: العاجِزُ عن النُّهوضِ، كالمَخْضودِ. وكمِنْبَرٍ: الشَّديدُ الْأَكْلِ. وكسَحابٍ: شَجَرٌ. والْأَخْضَدُ: المُتَثَنِّي، كالمُتَخَضِّدِ. وأخْضَدَ المُهْرُ: جاذَبَ المِرْوَدَ نَشاطاً ومَرَحاً. واخْتَضَدَ البعيرَ: خَطَمَهُ لِيَذِلَّ، ورَكِبَهُ، وانْخَضَدَت الثِّمارُ: تَشَدَّخَتْ.
تاج العروس:
خ - ض - د
خَضَدَ العُودَ رَطْباً أَو يَابِساً وكذلك الغُصنَ يَخْضِدُهُ خَضْداً كَسَرَهُ ولم يَبِنْ فهو مَخْضودٌ وخضِيدٌ فانْخَضَدَ وتَخَضَّدَ وخَضَدْتُ العُودَ فانخَضَدَ أي ثَنَيْته فانْثَنَى من غير كَسْرٍ وعن أبي زيد انخَضَد العُودُ انخضاداً وانْعَطَّ انْعِطَاطاً إِذا تَثَنَّى من غير كَسْرٍ يَبِينُ وخَضَدَه : قَطَعَهُ وكلُّ رَطْب قَضَبْتَه فقد خَضَدْتَه . وكذلك التَّخضيد . وأصلُ الخَضْدِ : كسرُ الشيْءِ اللَّيِّن من غير إبانَة له وقد يكو بمعنَى القَطْع . ومن المجاز : خَضَدَ البَعِيرُ عُنُقَ بعيرٍ آخرَ : قاتَلَه . كذا قاله اللَّيْث ومثلُه في الأَساس واللِّسَان : وخَضَدَ البعيرُ عُنُقَ صاحبِهِ يخَضْدِها كسَرها : وَثَنَاهُ هكذا في النُّسخ والصواب : ثَناها . وخَضَدَ الشَّجَرَ : قَطعَ شَوْكَهُ قال الله عز وجل : " فِي سِدْرٍ مَخْضُود " هو الذي خُضِد شَوْكُه فلا شَوْكَ فيه . قال الزّجَّاجُ والفَراء : قد نُزِعَ شَوكُه . ومن المجاز خَضَدَ زَيْدٌ : أَكَلَ أَكْلاً شَديداً وهو يَخْضِد خَضْداً : اشتدَّ أَكْلُه أَو خَضَدَ إِذا أَكَلَ شَيْئاً رَطْباً كالقِثَّاءِ والجَزَرِ وما أَشبهَهما . وقيل لأَعرابيٍّ وكان مُعْجباً بالقِثَّاءِ : ما يُعجِبُك منه ؟ قال : خَضْدُه أي مَكْسِرُه كما في الأساس . والخَضَدُ مُحَرَّكَةً : ضُمُورُ الثِّمارِ وانْزِواؤُهُ هكذا في سائر النُّسخ التي بأيدينا والصّوابُ : انْزِوَاؤُهَا أي الثمارِ بتأْنيث الضمير يقال خَضِدَت الثَّمرةُ إذا غَبَّتْ أيَاماً فَضَمَرَتْ وانْزَوَتْ . والخَضَدُ : وجَعٌ يُصيبُ الإنسانَ في الأعْضاء لا يَبْلُغُ أن يكونَ كَسْراً قال الكُمَيْتُ :
حتَّى غَدَا ورُضابُ الماءِ يَتْبَعُهُ ... طَيَّانَ لا سَأَمٌ فيه ولا خَضَدُ كالخَضَادِ بالفتحِ نقله الصاغانيّ . والخَضَدُ : كُلُّ ما قُطِعَ من عُودٍ رَطْبٍ قال الشاعر :
أَوْ َجْرُت جَفْرَته خِرْصاً فمالَ بهِ ... كما انْثَنَى خَضَدٌ من ناعِمِ الضَّالِ أو الخَضَدُ : اسمٌ لما تَكَسَّرَ من شَجَرٍ ونُحِّىَ عنه كاليَخْضُودِ وفي اللسان : الخَضَد : ما تكَسَّرَ وتَرَاكَمَ من البَرْدِيّ وسائِرِ العِيدانِ الرَّطْبَة قال النابغة :
" فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ
والخَضَدُ : نَبْتٌ أو هو شَجَرٌ رِخْوٌ بلا شَوْك . والخَضَدُ : التَّوَهُّنُ والضَّعْفُ في النَّبَاتِ . والخَضِد كَكَتِفٍ : العاجِزُ عن النُّهُوضِ من خَضَدٍ في بَدَنِه وهو التكَسُّرُ والتوَّجَعُّ مع الكسلِ كالمَخْضُود . ومن المجاز : في حديث مَسْلَمَةَ ابن مخُلَدَّ أنه قال لِعَمْرِو بن العاص : إن ابنَ عَمَّكَ هذا لَمِخْضَدٌ كمِنْبَرٍ من الخَضْد أيَ الشَّدِيدُ الأَكْل يأْكل بجفاءٍ وسُرْعة . والخَضَاد كسَحَاب من شَجَرِ الجَنْبَةِ وهو مثْلُ النَّصِيّ ولورقهِ حرُوفٌ كحُروفِ الحَلْفَاءِ . والَأْخَضُد : المُتَثَنُّي كالمُتَخَضِّد مأَخُوذٌ من خَضَد الغُصْنَ إذا ثَنَاه . وأَخْضَدَ المُهْرُ بالضّمّ الصَّغِيرُ من الخيَلْ جاذَبَ المِرْوَدَ بالكسر حدَيدَةٌ تدورُ في اللِّجام نَشَاطاً ومرَحَاً أَي خِفَّة . واخْتَضَدَ البَعِيرَ : أَخذَه من الإِبل وهو صعب لم يُذَلَّلْ فخَطَمَه لِيَذِلَّ وَرِكبَهُ حكاها اللحياني . وقال الفارسي : إنما هو اختَضَر . ويقال : انْخَضَدَت الثِّمَارُ الرَّطبةُ إِذا حُمِلَت من مَوضِعٍ إلى مَوْضِعٍ فَتَشَدَّخَتْ كتَخضَّدَت . ومنه قولُ الأَحنَفِ بنِ قَيْسٍ حين ذَكَر الكوفَة وثِمَارَ أَهْلِهَا فقال : تأْتِيهِمْ ثِمارُهم لم تُخْضَدْ أَراد أَنها تأَتيهم بطرَاءَتِها لم يُصِبْها ذُبولٌ ولا انعَصَارٌ لأَنها تُحْمَل في الأَنهار الجارِيَة فتُؤَدِّيها إليهم
ومما يستدرك عليه : سِدْرٌ خَضيدٌ ومُخَضَّد . وبَعيرٌ خَضَّاد . وخَضَد الفَرَسُ يَخْضِد مثل قَضِمَ وهي خَضُودٌ ومن المجاز : خَضَدُ السَّفَرِ وهو التّعب والإِعياءُ الذي يَحصُل للإِنسان منه . ورَجل مَخْضُودٌ : مُنْقَطِعُ الحُجَّةِ كأَنّه مُنكسرٌ

##### Türkçe

خضd
**خَضَدَ** - **يَخْضِدُ** - **مَخْضُوْد**
**خَضَدَ** - **يَخْضِدُ** + canlı + ağaç: onu budar: dışarı fırlayan dallarını ve dikenlerini keser, onu düzeltir ve onu uyumlu güzel yapar.
**مَخْضُوْد**: “**خَضَد - يَخْضِدُ**”den ism-i mef‘ûl, sıfat-ı müşebbehe: budanmış ve düzeltilmiş ve güzel uyumlu bir biçimde kesilmiş.
Ve lafız, “şeyden küçük parçaları küçük kesikler şeklinde; yontma, oyma ve törpüleme ile koparıp çıkarma ve onları şeyden giderme; onu hacimli bir biçimde şekillendirmek için” grubuna mensuptur; o da şunlardır:
**خَضَد - يَخْضِدُ**، **قَلَمَ - يَقْلِمُ**، **زَلَمَ - يَزْلِمُ**، **نَحَتَ - يَنْحِتُ**، **سَحَلَ - يَسْحَلُ**، **قَدَحَ - يَقْدَحُ**

مخضود
﴿**في سدر مخضود(28)**﴾ الواقعة

مختار الصحاح
● [**خضد**] خ ض د: **خَضَدَ** ağacı: dikenini kesti; ve bâbı **ضرب**’dır; o hâlde o **خَضِيدٌ** ve **مَخْضُودٌ**dur.

معجم الفرائد القرآنية:
خ ض د
“**مَخْضُودٍ**”, Yüce Allah’ın sözü olan “ **فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ** ” (28) الواقعة’da.
**الخَضَدُ**: dikenleri kesilmiş olan ağaçtır.

الراغب
خضد
- Allah dedi: }**في سدر مخضود**{ [الواقعة/28] yani: dikeni kırılmış; denir: **خضدته** de, **فانخضد**; o hâlde o **مخضود** ve **خضيد**dir. Ve **الخضد**: **المخضود**dur; **النقض**’un **المنقوض**da olduğu gibi. Ve ondan ödünçlenmiştir: **خضد عنق البعير**; yani: kırdı.

ملخص اللسان
1. **الخَضْد**: yaşta ve kuruda, ayrılmadıkça olan kırma. **خَضَدَ** dalı ve başkasını **يَخْضِدُهُ** **خَضْداً**; o hâlde o **مخضود** ve **خَضِيد**dir; ve **انْخَضَد** ve **تَخَضَّد** olmuştur. Ve eğer çubuğu kırdın da onu ayırmadınsa “**خَضَدْته**” dersin; ve “**خَضَدت** çubuğu, **فانْخَضد**” yani onu büktüm de, kırılmadan büküldü.
2. Ve **الخَضَدُ**: **البَرْدِيِّ**den ve diğer yaş çubuklardan kırılıp yığılan şeydir.
3. “Onlara meyveleri gelir, **لم تُخْضَد**”: onun tazeliğiyle onlara geldiğini; ona ne solma ne de buruşma isabet etmediğini murat etti.
4. Ve **الخَضَد**: insana uzuvlarında isabet eden, kırık olmaya varmayacak bir ağrıdır.
5. Ve insan **خَضَد** eder, **يَخْضِد** **خَضْداً**: salatalık ve havuç ve benzerleri gibi yaş bir şey yediği zaman. Ve **خَضَدَ** şeyi **يَخْضِدُهُ** **خَضْداً**: onu yaş olarak yedi. Ve **الخَضْد**: şiddetli yemedir.
6. Ve “**خَضَدت** ağacı”: dikenini kestin; o hâlde o **خَضيد** ve **مخضود**dur. Ve **الخَضْد**: ağaçtan dikeni söküp çıkarma. Aziz ve Celil Allah dedi: **في سدر مخضود**; o, dikeni **خُضِدَ** olan, onda diken bulunmayan şeydir.
7. Ve **الخَضَد**: ağaçtan **خُضِدَ** edilen ve ondan uzaklaştırılan şeydir.
8. Ve **الخَضَد** ( **الخاء** ve **الضاد**’ın fethiyle): yaş çubuktan kesilen her şeydir. - Ve **الخَضاد**: dikensiz yumuşak ağaçtır.

لسان العرب
● - خضد: **الخَضْد**: yaşta ve kuruda, ayrılmadıkça olan kırma. **خَضَدَ** dalı ve başkasını **يَخْضِدُهُ** **خَضْداً**; o hâlde o **مخضود** ve **خَضِيد**dir; ve **انْخَضَد** ve **تَخَضَّد** olmuştur. Ve eğer çubuğu kırdın da onu ayırmadınsa “**خَضَدْته**” dersin; ve “**خَضَدت** çubuğu, **فانْخَضد**” yani onu büktüm de, kırılmadan büküldü. Ebû Zeyd: çubuk **انخضدَّ** olur, **انخضاداً**; ve **انعَطَّ** olur, **انعِطاطاً**: ayrılığı belli eden bir kırma olmaksızın büküldüğü zaman. Ve **الخَضَدُ**: **البَرْدِيِّ**den ve diğer yaş çubuklardan kırılıp yığılan şeydir; Nâbiga dedi:
فيه رُكام من اليَنْبوتِ والخَضَد
Ve denir: yaş meyveler **انخَضَدت**: bir yerden bir yere taşındığı zaman ezilip çatladı. Ve ondan, Ahnef b. Kays’ın Kûfe’yi ve halkının meyvelerini anarken sözü: “Onlara meyveleri gelir, **لم تُخْضَد**”; onun tazeliğiyle onlara geldiğini; ona ne solma ne de buruşma isabet etmediğini murat etti; çünkü akan nehirlerde taşınır da onları kendilerine ulaştırır. Ve denildi: doğrusu “**لم تَخْضَد**”dır; **التاء**’ın fethiyle; fiilin ona nispetle olduğu üzere; denir: meyve **خَضِدَت** **تَخْضَد**: günlerce kaldığı zaman küçülür ve büzülür. Ve **الخَضَد**: insana uzuvlarında isabet eden, kırık olmaya varmayacak bir ağrıdır; Kümeyt dedi:
حتى غدا، ورُضابُ الماءِ يتبعه،
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فيه ولا خَضَد
Ve **خَضَدُ البَدَنِ**: tembellikle birlikte parçalanması ve ağrımasıdır. Ve deve, sahibinin boynunu **يَخْضِدُها**: onu kırar. Leys dedi: erkek deve, deveyle dövüştüğü zaman devenin boynunu **يَخْضِدُ**; Rü’be dedi:
ولَفْت كَسَّارٍ لهنَّ خَضَّاد
Ve insan **خَضَد** eder, **يَخْضِد** **خَضْداً**: salatalık ve havuç ve benzerleri gibi yaş bir şey yediği zaman. Ve **خَضَدَ** şeyi **يَخْضِدُهُ** **خَضْداً**: onu yaş olarak yedi. Ve **الخَضْد**: şiddetli yemedir. Ve bir bedevîye—salatalığa hayran idi—“Ondan seni hayran bırakan nedir?” denildi; dedi: “**خَضْدُه**”. Ve **مِخْضَد** adam; ve haberde: Muâviye, yemeyi iyi yapan bir adam gördü de dedi: “O, elbette **لَمِخْضَد**dır.” **الخَضْد**: yemenin şiddeti; ve **مِخْضَد** ondan **مِفْعل** veznindedir; sanki yeme için bir âlet gibidir. Ve ondan, Mesleme b. Mahlad hadisi: Amr b. Âs’a dedi ki: “Senin bu amcaoğlun elbette **لَمِخْضَد**dır”; yani kabalıkla ve süratle yer. İmru’ul-Kays dedi:
ويَخْضِدُ في الآريّ حتى كأَنما
به عَرَّة، أَو طائِف غيرُ مُعْقِب
Ve at **خَضَدَ** eder, **يَخْضِدُ** **خَضْداً**: **خَضَِمَ** gibidir; ve denildi: **خَضَدَ** **خَضْداً**: yedi; dedi:
أَوَيْنَ إِلى مُلاطِفَةٍ خَضودٍ
لِمَأْكَلِهِنَّ، طَفْطافَ الرُّبول
(* “**قال أوين إلخ**” sözü: musannif, gördüğün gibi, **الخضد**’a “**الخضم**” (ağzı doldurarak yeme vb.) manasında bir şahit olarak getirdi. Onu **الصحاح** da, **شرح القاموس** da, başkası da bu manada **الخضد**’a şahit olarak zikretmedi; bilakis şair, **الصحاح**’ın başka yerlerde uyardığı üzere, yavruları için ağaç uçlarını kıran bir **قطاة**’yı vasfeder; bu sebeple uygun olan, **الخضد**’un “kırma” manasında şahit olmasıdır.)
Ve **اخْتَضَد** deveyi: develerden aldı; o zor idi, ehlîleştirilmemişti; onu zelil olsun diye yularladı ve ona bindi; Lihyânî rivayet etti. Fârisî dedi: ancak o **اختضر**dır.
Ve **الخَضاد**: **الجَنْبَة** ağacındandır; **النَّصِيِّ** gibidir; yaprağının harfleri, **الحلفاء**’nın harfleri gibidir; elle, **الحلفاء** çekildiği gibi çekilir.
Ve **الخَضَد**: dikensiz yumuşak ağaçtır.
Ve **الخَضْد**: kesmedir; yaş olan her neyi budadıysan, muhakkak onu **خَضَدْته**; ve aynı şekilde **التَّخْضِيد**; Tarafe dedi:
كأَن البُرِينَ والدَّماليجَ عُلِّقَتْ
على عُشَر، أَو خِرْوَعٍ لم يُخَضَّد
Ve “**خَضَدت** ağacı”: dikenini kestin; o hâlde o **خَضيد** ve **مخضود**dur. Ve **الخَضْد**: ağaçtan dikeni söküp çıkarma. Aziz ve Celil Allah dedi: **في سدر مخضود**; o, dikeni **خُضِدَ** olan, onda diken bulunmayan şeydir. Zecâc ve Ferrâ: dikeni çıkarılmıştır.
Ve **ظبْيان** hadîsinde: “**يُرَشِّحونَ خَضِيدَها**” yani onu ıslah ederler ve işini yürütürler. Ve **الخَضِيدُ**: mef‘ûl manasında **فعيل**dir. Ve **الخَضَد**: ağaçtan **خُضِدَ** edilen ve ondan uzaklaştırılan şeydir.
Ve **الخَضَد** ( **الخاءِ** ve **الضاد**’ın fethiyle): yaş çubuktan kesilen her şeydir; şair dedi:
أَوجَرْتُ حُفْرته حرصاً فمال به،
كما انثَنى خَضَدٌ من ناعِمِ الضَّال
Ve **الخَضاد**: dikensiz yumuşak ağaçtır. Ve Urve b. Mes‘ûd’un İslâm’ında: sonra “yolculuk ve onun **خَضَده**” dediler; yani onun yorgunluğu ve ona isabet eden bitkinlik. Ve **الخَضْد**’ün aslı: yumuşak şeyi, onu ayırmaksızın kırmaktır; ve bazen kesme manasında olur. Ve ondan, dua hadisi: “Onunla onların kökü kesilir ve onunla onların **شَوْكَتُهم**’i **يُخضَد** edilir.” Ve Ali hadîsinde: onun haramı, bazı kavimlerin yanında, dikeni kesilmiş **السدر المخضود** menzilesindedir. Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt hadîsinde: “nimetle **مَحْفود** ve günahla **مَخْضود**”; burada onunla, delili kesik; sanki kırılmış demek ister.

مقاييس اللغة:
(**خضد**) **الخاء** ve **الضاد** ve **الدال** tek bir asıldır, düzenli; ve o, yumuşak bir şeyde bükülmeye delalet eder. Denir: çubuk **انخضد** olur, **انخِضاداً**: kırma olmaksızın büküldüğü zaman. Ve “**خَضَدتُه**”: onu büktüm. Ve bazen manada artırdılar da dediler: “**خَضَدْتُ** ağacı”: dikenini kırdığım zaman. Ve **نباتٌ خَضيدٌ**. Asıl, birincisidir; çünkü **الخضيد**, yumuşaklığı sebebiyle bükülen, sulu yumuşak olandır. Nâbiga’nın sözüne gelince:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])
Şüphesiz denir: **الخَضَد**, her yaş çubuktan kesilen şeydir. Ve denir: deve, devenin boynunu **خَضَدَ**: iki deve dövüştüğü zaman, birisi diğerinin boynunu büktüğü vakit.

القاموس المحيط:
**خَضَدَ** çubuğu, yaş veya kuru, **يَخْضِدُهُ**: onu kırdı ve ayırmadı; böylece **انْخَضَدَ** ve **تَخَضَّدَ**; ve onu kesti. Ve deve, başka bir devenin boynunu: onu büktü. Ve ağacı: dikenini kesti. Ve Zeyd: şiddetli bir yeme yedi; yahut salatalık ve havuç gibi yaş bir şey (yedi).
Ve **الخَضَدُ** (harekeli): meyvelerin zayıflaması ve büzülmesidir; ve uzuvlara isabet eden, kırık olmaya varmayacak bir ağrıdır;
**الخَضاد** gibi (feth ile). Ve yaş çubuktan kesilen her şey; yahut ağaçtan kırılan şey; **اليَخْضُودِ** gibi. Ve bir bitki. Ve bitkide gevşeklik ve zayıflık. Ve **كَكَتِفٍ** vezninde: kalkmaya âciz olan; **المَخْضودِ** gibi. Ve **كمِنْبَرٍ** vezninde: çok yiyen. Ve **كسَحابٍ** vezninde: bir ağaç. Ve **الْأَخْضَدُ**: bükülen; **المُتَخَضِّدِ** gibi. Ve tay **أخْضَدَ** etti: canlılık ve şenlikten dolayı **المِرْوَدَ**’u çekiştirdi. Ve **اخْتَضَدَ** deveyi: zelil olsun diye onu yularladı ve ona bindi. Ve meyveler **انْخَضَدَت**: ezilip çatladı.

تاج العروس:
خ - ض - د
**خَضَدَ** çubuğu, yaş yahut kuru; ve aynı şekilde dalı; **يَخْضِدُهُ** **خَضْداً**: onu kırdı ve ayırmadı; o hâlde o **مَخْضودٌ** ve **خضِيدٌ**dir; böylece **انْخَضَدَ** ve **تَخَضَّدَ**. Ve “**خَضَدْتُ** çubuğu, **فانخَضَدَ**” yani onu büktüm de, kırma olmaksızın büküldü. Ebû Zeyd’den: çubuk **انخَضَد** olur, **انخضاداً**; ve **انْعَطَّ** olur, **انْعِطَاطاً**: ayrılığı belli eden bir kırma olmaksızın büküldüğü zaman. Ve onu **خَضَدَه**: onu kesti. Ve yaş olan her neyi budadıysan, muhakkak onu **خَضَدْتَه**. Ve aynı şekilde **التَّخضيد**. Ve **الخَضْد**’ün aslı: yumuşak şeyi, onu ayırmaksızın kırmaktır; ve bazen kesme manasında olur. Ve mecazdan: deve, başka bir devenin boynunu **خَضَدَ**: onunla dövüştü. Böyle dedi **اللَّيْث**; ve onun benzeri **الأَساس** ve **اللِّسَان**’da: deve, sahibinin boynunu **يخَضْدِها**: onu kırdı; ve onu büktü. Bu, nüshalarda böyledir; doğrusu: “**ثَناها**”dır. Ve “**خَضَدَ** ağacı”: dikenini kesti. Aziz ve Celil Allah dedi: “ **فِي سِدْرٍ مَخْضُود** ”; o, dikeni **خُضِد** olan, onda diken bulunmayan şeydir. Zecâc ve Ferrâ dedi: dikeni çıkarılmıştır. Ve mecazdan: Zeyd **خَضَدَ**: şiddetli bir yeme yedi; ve o **يَخْضِد** **خَضْداً**: yemesi şiddetlendi; yahut **خَضَدَ**: salatalık ve havuç ve benzerleri gibi yaş bir şey yediği zaman. Ve salatalığa hayran bir bedevîye: “Ondan seni hayran bırakan nedir?” denildi; dedi: “**خَضْدُه**”; yani onun kırması, **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الخَضَدُ** (harekeli): meyvelerin zayıflaması ve büzülmesi; bu, elimizdeki diğer nüshalarda böyledir; doğrusu: “**انْزِوَاؤُهَا**”dır; yani meyvelerin; zamirin müennes kılınmasıyla. Denir: meyve **خَضِدَت**: günlerce kaldığı zaman küçülür ve büzülür. Ve **الخَضَدُ**: insana uzuvlarda isabet eden, kırık olmaya varmayacak bir ağrıdır. Kümeyt dedi:
حتَّى غَدَا ورُضابُ الماءِ يَتْبَعُهُ ... طَيَّانَ لا سَأَمٌ فيه ولا خَضَدُ
**الخَضَاد** gibi (feth ile); Sâgânî nakletti. Ve **الخَضَدُ**: yaş çubuktan kesilen her şeydir; şair dedi:
أَوْ َجْرُت جَفْرَته خِرْصاً فمالَ بهِ ... كما انْثَنَى خَضَدٌ من ناعِمِ الضَّالِ
Yahut **الخَضَدُ**: ağaçtan kırılan ve ondan uzaklaştırılan şeyin adıdır; **اليَخْضُودِ** gibi. Ve **اللسان**’da: **الخَضَد**: **البَرْدِيّ**den ve diğer yaş çubuklardan kırılıp yığılan şeydir. Nâbiga dedi:
فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ
Ve **الخَضَدُ**: bir bitkidir; yahut o, dikensiz yumuşak ağaçtır. Ve **الخَضَدُ**: bitkide gevşeklik ve zayıflıktır. Ve **الخَضِد** ( **كَكَتِفٍ** gibi): bedeninde **خَضَد** sebebiyle kalkmaya âciz olan; o da tembellikle birlikte parçalanma ve ağrımadır; **المَخْضُود** gibi. Ve mecazdan: Mesleme b. Mahlad hadîsinde, Amr b. Âs’a dedi ki: “Senin bu amcaoğlun elbette **لَمِخْضَدٌ**dur”; **كمِنْبَرٍ** vezninde; **الخَضْد**’den; yani çok yiyen; kabalıkla ve süratle yer. Ve **الخَضَاد** ( **سَحَاب** gibi): **الجَنْبَة** ağacındandır; **النَّصِيّ** gibidir; yaprağının harfleri, **الحَلْفَاءِ**’nın harfleri gibidir. Ve **الَأْخَضُد**: bükülen; **المُتَخَضِّد** gibi; dalı büktüğü zaman “**خَضَد**”dan alınmıştır. Ve küçük tay **أَخْضَدَ** etti (zamm ile): canlılık ve şenlikten dolayı **المِرْوَدَ**’u (kesr ile) çekiştirdi; o, gemde dönen bir demirdir; yani hafiflik. Ve **اخْتَضَدَ** deveyi: develerden aldı; o zor idi, ehlîleştirilmemişti; onu zelil olsun diye yularladı ve ona bindi; Lihyânî rivayet etti. Fârisî dedi: ancak o **اختَضَر**dır. Ve denir: yaş meyveler **انْخَضَدَت**: bir yerden bir yere taşındığı zaman ezilip çatladı; **تَخضَّدَت** gibi. Ve ondan, Ahnef b. Kays’ın Kûfe’yi ve halkının meyvelerini anarken sözü: “Onlara meyveleri gelir, **لم تُخْضَدْ**”; onun tazeliğiyle onlara geldiğini; ona ne solma ne de buruşma isabet etmediğini murat etti; çünkü akan nehirlerde taşınır da onları kendilerine ulaştırır.
Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **سِدْرٌ خَضيدٌ** ve **مُخَضَّد**. Ve **بَعيرٌ خَضَّاد**. Ve at **خَضَد** eder, **يَخْضِد**: **قَضِمَ** gibi; ve o **خَضُودٌ**dur. Ve mecazdan: **خَضَدُ السَّفَرِ**; o, insana ondan hâsıl olan yorgunluk ve bitkinliktir. Ve **رَجل مَخْضُودٌ**: delili kesik; sanki kırılmış gibi.
