# خضد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خضد

الخَضْد: الكسر في الرطب واليابس ما لم يَبِن. خَضَدَ الغُصْنَ وغيره يَخْضِدُهُ خَضْداً فهو مخضود وخَضِيد وقد انْخَضَد وتَخَضَّد، وإِذا كسرت العود فلم تبنه قلت: خَضَدْته؛ وخَضَدت العود فانْخَضد أَي ثنيته فانثنى من غير كسر. أَبو زيد: انخضدَّ العود انخضاداً وانعَطَّ انعِطاطاً إِذا تثنى من غير كسر يبين. والخَضَدُ: ما تكسر وتراكم من البَرْدِيِّ وسائر العيدان الرطبة؛ قال النابغة:
فيه رُكام من اليَنْبوتِ والخَضَد
ويقال: انخَضَدتِ الثمار الرطبة إِذا حُملت من موضع إِلى موضع فتشدَّخت؛ ومنه قول الأَحنف بن قيس حين ذكر الكوفة وثمار أَهلها فقال: تأْتيهم ثمارهم لم تُخْضَد؛ أَراد أَنها تأْتيهم بطراءتها لم يصبها ذبول ولا انعصار، لأَنها تحمل في الأَنهار الجارية فتؤَديها إِليهم؛ وقيل: صوابه لم تَخْضَد، بفتح التاء، على أَن الفعل لها يقال: خَضِدَتِ الثمرةُ تَخْضَد إِذا غبَّت أَياماً فضمرت وانزوت.
والخَضَد: وجع يصيب الإِنسان في أَعضائه لا يبلغ أَن يكون كسراً؛ قال الكميت:
حتى غدا، ورُضابُ الماءِ يتبعه،
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فيه ولا خَضَد
وخَضَدُ البَدَنِ: تَكَسُّرُه وتوجعه مع كسل. وخَضَدَ البعيرُ عنق صاحبه يَخْضِدُها: كسرها. قال الليث: الفحل يَخْضِدُ عنق البعير إِذا قاتله؛ قال رؤبة:
ولَفْت كَسَّارٍ لهنَّ خَضَّاد
وخَضَد الإِنسانُ يَخْضِد خَضْداً إِذا أَكل شيئاً رطباً نحو القثاء والجزر وما أَشبههما. وخَضَدَ الشيءَ يَخْضِدُهُ خَضْداً: أَكله رطباً. والخَضْد: الأَكل الشديد. وقيل لأَعرابي وكان معجباً بالقثاء: ما يعجبك منه؟ قال: خَضْدُه.
ورجل مِخْضَد؛ وفي الخبر: أَن معاوية رأَى رجلاً يُجيد الأَكل فقال: إِنه لَمِخْضَد. الخَضْد: شدَّة الأَكل؛ ومِخْضَد مِفْعل منه كأَنه آلة للأَكل؛ ومنه حديث مسلمة بن مخلد أَنه قال لعمرو بن العاص: إِن ابن عمك هذا لَمِخْضَد أَي يأْكل بجفاء وسرعة؛ وقال امرؤ القيس:
ويَخْضِدُ في الآريّ حتى كأَنما
به عَرَّة، أَو طائِف غيرُ مُعْقِب
وخَضَدَ الفرسُ يَخْضِدُ خَضْداً: مثل خَضَِمَ، وقيل: خَضَدَ خَضْداً أَكل؛ قال؛
أَوَيْنَ إِلى مُلاطِفَةٍ خَضودٍ
لِمَأْكَلِهِنَّ، طَفْطافَ الرُّبول
(* قوله «قال أوين إلخ» أورد المصنف كما ترى شاهداً على الخضد بمعنى الخضم الذي هو الأكل بملء الفم أو نحوه. ولم يذكره الصحاح ولا شرح القاموس ولا غيرهما شاهد الخضد بهذا المعنى بل الشاعر يصف قطاة تكسر لأولادها أطراف الشجر كما نبه عليه الصحاح في غير موضع فالمناسب أن يكون شاهد الخضد بمعنى كسر.)
واخْتَضَد البعيرَ: أَخذه من الإِبل وهو صعب لم يذلل فخطمه ليذل وركبه؛ حكاها اللحياني؛ وقال الفارسي: إِنما هو اختضر.
والخَضاد: من شجر الجَنْبَة وهو مثل النَّصِيِّ ولورقه حروف كحروف الحلفاء تجرّ باليد كما تجرُّ الحلفاء.
والخَضَد: شجر رخو بلا شوك.
والخَضْد: القطع، وكل رطب قضبته فقد خَضَدْته، وكذلك التَّخْضِيد؛ قال طرفة:
كأَن البُرِينَ والدَّماليجَ عُلِّقَتْ
على عُشَر، أَو خِرْوَعٍ لم يُخَضَّد
وخَضَدت الشجر: قطعت شوكه فهو خَضيد ومخضود.
والخَضْد: نزع الشوك عن الشجر. قال الله عز وجل: في سدر مخضود؛ هو الذي خُضِدَ شوكه فلا شوك فيه؛ الزجاج والفراء: قد نزع شوكه.
وفي حديث ظبْيان: يُرَشِّحونَ خَضِيدَها أَي يصلحونه ويقومون بأَمره، والخَضِيدُ: فعيل بمعنى مفعول، والخَضَد: ما خُضِدَ من الشجر ونحي عنه. والخَضَد، بفتح الخاءِ والضاد: كل ما قطع من عود رطب؛ قال الشاعر: أَوجَرْتُ حُفْرته حرصاً فمال به،
كما انثَنى خَضَدٌ من ناعِمِ الضَّال
والخَضاد: شجر رخو بلا شوك. وفي إِسلام عروة بن مسعود: ثم قالوا السفر وخَضَده أَي تعبه وما أَصابه من الإِعياء. وأَصل الخَضْد كسر الشيء اللين من غير إِبانة له، وقد يكون بمعنى القطع؛ ومنه حديث الدعاء: يُقْطَعُ به دابرُهم ويُخضَد به شَوْكَتُهم. وفي حديث عليّ: حرامها عند أَقوام بمنزلة السدر المخضود الذي قطع شوكه. وفي حديث أُمية بن أَبي الصلت: بالنعم مَحْفود وبالذنب مَخْضود؛ يريد به ههنا أَنه منقطع الحجة كأَنه منكسر.

### Türkçe

**الخَضْد**: yaş ve kuru olanda, ortaya çıkmadıkça (ayrılmadıkça) kırmadır. **خَضَدَ الغُصْنَ** ve başkasını **يَخْضِدُهُ خَضْداً**; o hâlde o **مخضود** ve **خَضِيد**’dir; ve **انْخَضَد** ve **تَخَضَّد**. Ve eğer dalı kırdın da onu ortaya çıkarmadıysan (ayırmadıysan) **خَضَدْته** dedin; ve **خَضَدت العود فانْخَضد** yani onu büktün de, görünür bir kırılma olmaksızın büküldü. Ebû Zeyd: **انخضدَّ العود انخضاداً** ve **انعَطَّ انعِطاطاً**; eğer görünür bir kırılma olmaksızın bükülürse. Ve **الخَضَدُ**: **البَرْدِيِّ** ve diğer yaş dallardan kırılıp yığılan şeydir; en-Nâbiga dedi ki:
فيه رُكام من اليَنْبوتِ والخَضَد

Ve denir: **انخَضَدتِ الثمار الرطبة**; eğer bir yerden bir yere taşınır da ezilip çatlarlarsa; ve ondandır el-Ahnef b. Kays’ın, Kûfe’yi ve halkının meyvelerini andığında söylediği; dedi ki: “Onlara meyveleri **لم تُخْضَد** olarak gelir”; muradı: tazeliğiyle onlara gelir; ona ne solma ne de sıkışıp buruşma isabet etmiştir; çünkü akan nehirlerde taşınır da onu onlara ulaştırır; ve denildi: doğrusu **لم تَخْضَد**’dır, **التاء**’nın fethiyle; şu üzere ki fiil onun (meyvenin) içindir; denir: **خَضِدَتِ الثمرةُ تَخْضَد**; eğer günlerce kalır da küçülür ve büzülürse.

Ve **الخَضَد**: insana uzuvlarında isabet eden, kırık olmaya varmayacak bir ağrıdır; el-Kumeyt dedi ki:
حتى غدا، ورُضابُ الماءِ يتبعه،
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فيه ولا خَضَد

Ve **خَضَدُ البَدَنِ**: gevşeklikle birlikte onun kırılıp dökülmesi ve ağrımasıdır. Ve **خَضَدَ البعيرُ عنق صاحبه يَخْضِدُها**: onu kırdı. Leys dedi: aygır, onunla dövüşürse devenin boynunu **يَخْضِدُ**; Ru’be dedi ki:
ولَفْت كَسَّارٍ لهنَّ خَضَّاد

Ve **خَضَد الإِنسانُ يَخْضِد خَضْداً**: eğer hıyar ve havuç ve benzerleri gibi yaş bir şey yerse. Ve **خَضَدَ الشيءَ يَخْضِدُهُ خَضْداً**: onu yaş olarak yedi. Ve **الخَضْد**: şiddetli yemektir. Ve bir bedevîye—hıyara hayran idi—“Ondan seni hayran bırakan nedir?” denildi; dedi ki: **خَضْدُه**.

Ve bir adam **مِخْضَد**’dır; ve haberde: Muâviye, yemeyi iyi yapan bir adamı gördü de dedi ki: “Şüphesiz o, elbette **لَمِخْضَد**’dır.” **الخَضْد**: yemenin şiddetidir; ve **مِخْضَد** ondan **مِفْعل** veznindedir; sanki yeme için bir âlet gibidir; ve ondandır Mesleme b. Mahlad’ın hadisi: Amr b. el-Âs’a dedi ki: “Şüphesiz bu amcaoğlun elbette **لَمِخْضَد**’dır”; yani kabalıkla ve süratle yer; İmru’ul-Kays dedi ki:
ويَخْضِدُ في الآريّ حتى كأَنما
به عَرَّة، أَو طائِف غيرُ مُعْقِب

Ve **خَضَدَ الفرسُ يَخْضِدُ خَضْداً**: **خَضَِمَ** gibidir; ve denildi: **خَضَدَ خَضْداً** yedi; dedi ki:
أَوَيْنَ إِلى مُلاطِفَةٍ خَضودٍ
لِمَأْكَلِهِنَّ، طَفْطافَ الرُّبول

(* “**قوله «قال أوين إلخ»**”: musannif, gördüğün gibi, **الخضد**’e **الخضم** mânasında—ki o, ağzı doldurarak yahut benzeri şekilde yemektir—bir şahit getirdi. Onu **الصحاح** da, **شرح القاموس** da ve başkaları da bu mânada **الخضد**’ün şahidi olarak zikretmedi; bilakis şair, yavruları için ağaç uçlarını kıran bir **قطاة**’yı vasfeder; **الصحاح**’ın başka yerlerde uyardığı gibi. O hâlde uygun olan, **الخضد**’ün “kırma” mânasında şahit olmasıdır.)

Ve **اخْتَضَد البعيرَ**: develerden onu aldı; o zordu, ehlîleştirilmemişti; onu boyunduruğa aldı ki boyun eğsin, ve ona bindi; el-Lihyânî onu hikâye etti; el-Fârisî dedi: ancak o **اختضر**’dır.

Ve **الخَضاد**: **الجَنْبَة** ağacındandır; o **النَّصِيِّ** gibidir; ve yaprağının, **الحلفاء**’nın harfleri gibi harfleri vardır; elle çekilir, **الحلفاء** çekildiği gibi.

Ve **الخَضَد**: dikensiz yumuşak bir ağaçtır.

Ve **الخَضْد**: kesmedir; ve her yaş şeyi budayıp kestiysen onu **خَضَدْته**; ve aynı şekilde **التَّخْضِيد**; Tarafe dedi ki:
كأَن البُرِينَ والدَّماليجَ عُلِّقَتْ
على عُشَر، أَو خِرْوَعٍ لم يُخَضَّد

Ve **خَضَدت الشجر**: onun dikenini kestin; o hâlde o **خَضيد** ve **مخضود**’dur.

Ve **الخَضْد**: ağaçtan dikeni söküp çıkarmadır. Allah azze ve celle dedi ki: **في سدر مخضود**; o, dikeni **خُضِدَ** olan, onda diken bulunmayan şeydir; ez-Zeccâc ve el-Ferrâ: dikeni sökülmüştür.

Ve **حديث ظبْيان**’da: “**يُرَشِّحونَ خَضِيدَها**” yani onu ıslah ederler ve işini üstlenirler; ve **الخَضِيدُ**: mef’ûl mânasında **فعيل**’dir; ve **الخَضَد**: ağaçtan **خُضِدَ** edilen ve ondan uzaklaştırılan şeydir.

Ve **الخَضَد**—**الخاءِ** ve **الضاد**’ın fethiyle—yaş bir daldan kesilen her şeydir; şair dedi ki:
أَوجَرْتُ حُفْرته حرصاً فمال به،
كما انثَنى خَضَدٌ من ناعِمِ الضَّال

Ve **الخَضاد**: dikensiz yumuşak bir ağaçtır. Ve Urve b. Mes’ûd’un İslâm’ında: sonra “yolculuk ve onun **خَضَده**” dediler; yani onun yorgunluğu ve bitkinlikten ona isabet eden şey. Ve **الخَضْد**’ün aslı, yumuşak şeyi, onu ayırıp ortaya çıkarmaksızın kırmaktır; ve kesme mânasında da olabilir; ondandır dua hadisi: “Onunla onların kökü kesilir ve onunla onların **شَوْكَتُهم**’i **يُخضَد** edilir.” Ve Ali’nin hadisinde: onun haramı, bazı kavimlerin yanında, dikeni kesilmiş **السدر المخضود** menzilesindedir. Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın hadisinde: “nimetle **مَحْفود** ve günahla **مَخْضود**”; burada onunla muradı: delili kesiktir; sanki kırılmış gibidir.
