# خضد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خضد

خضد العود رطبا أو يابسا، وكذلك الغصن، يخضده خضدا كسره، ولم يبن، فهو مخضود، وخضيد، فانخضد وتخضد، وخضدت العود فانخضد، أي ثنيته فانثنى من غير كسر، وعن أبي زيد انخضد العود انخضادا، وانعط انعطاطا إذا تثنى من غير كسر يبين، وخضده: قطعه، وكل رطب قضبته فقد خضدته. وكذلك التخضيد. وأصل الخضد: كسر الشيء اللين من غير إبانة له، وقد يكو بمعنى القطع. ومن المجاز: خضد البعير عنق بعير آخر: قاتله. كذا قاله الليث، ومثله في الأساس واللسان: وخضد البعير عنق صاحبه يخضدها كسرها: وثناه، هكذا في النسخ، والصواب: ثناها. وخضد الشجر: قطع شوكه، قال الله عز وجل:  في سدر مخضود  هو الذي خضد شوكه، فلا شوك فيه. قال الزجاج والفراء: قد نزع شوكه. ومن المجاز خضد زيد: أكل أكلا شديدا، وهو يخضد خضدا: اشتد أكله، أو خضد إذا أكل شيئا رطبا كالقثاء والجزر وما أشبههما. وقيل لأعرابي، وكان معجبا بالقثاء: ما يعجبك منه? قال: خضده أي مكسره كما في الأساس. والخضد، محركة: ضمور الثمار وانزواؤه هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا والصواب: انزواؤها، أي الثمار، بتأنيث الضمير، يقال خضدت الثمرة، إذا غبت أياما، فضمرت وانزوت. والخضد: وجع يصيب الإنسان في الأعضاء، لا يبلغ أن يكون كسرا، قال الكميت:
  حتى غدا ورضاب الماء يتبعه                      طيان لا سأم فيه ولا خضـد كالخضاد، بالفتح، نقله الصاغاني. والخضد: كل ما قطع من عود رطب، قال الشاعر:
  أو جرت جفرته خرصا فمال به                      كما انثنى خضد من ناعم الضال أو الخضد: اسم لما تكسر من شجر ونحى عنه، كاليخضود، وفي اللسان: الخضد: ما تكسر وتراكم من البردي وسائر العيدان الرطبة، قال النابغة:
  فيه ركام من الينبوت والخضد

  والخضد: نبت أو هو شجر رخو بلا شوك. والخضد: التوهن والضعف في النبات. والخضد ككتف: العاجز عن النهوض من خضد في بدنه، وهو التكسر والتوجع مع الكسل، كالمخضود. ومن المجاز: في حديث مسلمة ابن مخلد أنه قال لعمرو بن العاص: إن ابن عمك هذا لمخضد، كمنبر، من الخضد، أي الشديد الأكل، يأكل بجفاء وسرعة. والخضاد، كسحاب من شجر الجنبة، وهو مثل النصي، ولورقه حروف كحروف الحلفاء. والأخضد: المتثني، كالمتخضد، مأخوذ من خضد الغصن، إذا ثناه. وأخضد المهر، بالضم، الصغير من الخيل، جاذب المرود، بالكسر، حديدة تدور في اللجام نشاطا ومرحا، أي خفة. واختضد البعير: أخذه من الإبل، وهو صعب لم يذلل فخطمه ليذل وركبه، حكاها اللحياني. وقال الفارسي: إنما هو اختضر. ويقال: انخضدت الثمار الرطبة، إذا حملت من موضع إلى موضع فتشدخت، كتخضدت. ومنه قول الأحنف بن قيس، حين ذكر الكوفة، وثمار أهلها، فقال: تأتيهم ثمارهم لم تخضد أراد أنها تأتيهم بطراءتها لم يصبها ذبول ولا انعصار، لأنها تحمل في الأنهار الجارية فتؤديها إليهم.
 ومما يستدرك عليه: سدر خضيد ومخضد. وبعير خضاد. وخضد الفرس يخضد، مثل قضم وهي خضود، ومن المجاز: خضد السفر، وهو التعب والإعياء الذي يحصل للإنسان منه. ورجل مخضود: منقطع الحجة، كأنه منكسر.

### Türkçe

**خضد**: **العود**’u yaş veya kuru iken kırdı; aynı şekilde **الغصن**’u da; onu **خضدا** ile **يخضده**: onu kırdı; ve ayırmadı (koparmadı); o hâlde o **مخضود** ve **خضيد**’dir. Böylece **انخضد** ve **تخضد**. Ve **العود**’u **خضدت** de **فانخضد**; yani onu büktüm de, kırılmadan büküldü. Ebû Zeyd’den: **انخضد العود انخضادا** ve **انعط انعطاطا**: eğer kırılma belirgin olmaksızın bükülürse. Ve **خضده**: onu kesti; ve her yaş (dalı) budayıp kestiysen, onu **خضدته** olmuşsundur. Aynı şekilde **التخضيد** de. **الخضد**’ün aslı: yumuşak şeyi, onu ayırmaksızın (koparmaksızın) kırmaktır; bazen kesme mânasında da gelir. Mecazdan: **خضد البعير عنق بعير آخر**: onunla dövüştü. Lays böyle dedi; ve bunun benzeri **الأساس** ve **اللسان**’dadır: ve **خضد البعير عنق صاحبه يخضدها كسرها**: onu büktü; nüshalarda böyle; doğrusu: **ثناها**. Ve **خضد الشجر**: dikenini kesti. Allah عز وجل dedi:  **في سدر مخضود**  o, dikeni **خضد** edilmiş olandır; onda diken yoktur. Zecâc ve Ferrâ dedi: dikeni çıkarılmıştır. Mecazdan **خضد زيد**: şiddetli bir yiyişle yedi; ve o **يخضد خضدا**: yiyişi şiddetlendi; yahut **خضد**: **القثاء** ve **الجزر** ve benzerleri gibi yaş bir şey yediği zaman. Bir bedevîye denildi—**القثاء**’a hayran idi—: “Ondan seni hayran bırakan nedir?” Dedi: **خضده**; yani onu kırması; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الخضد**—harekeli—: meyvelerin zayıflayıp küçülmesi ve büzülmesi; elimizdeki diğer bütün nüshalarda böyle; doğrusu: **انزواؤها**; yani meyveler; zamirin müennes kılınmasıyla. Denir: **خضدت الثمرة**; eğer günlerce kaybolursa; böylece zayıflar ve büzülür. Ve **الخضد**: insana uzuvlarda isabet eden bir ağrıdır; kırık olacak dereceye varmaz. Kumeyt dedi:
  حتى غدا ورضاب الماء يتبعه                      طيان لا سأم فيه ولا خضـد
**كالخضاد**—fetha ile—; bunu Sâğânî nakletti. Ve **الخضد**: yaş bir daldan kesilen her şeydir. Şair dedi:
  أو جرت جفرته خرصا فمال به                      كما انثنى خضد من ناعم الضال
Yahut **الخضد**: ağaçtan kırılan ve ondan uzaklaştırılan şeyin adıdır; **كاليخضود** gibi. Ve **اللسان**’da: **الخضد**: **البردي**’den ve diğer yaş dallardan kırılıp yığılan şeydir. Nâbiga dedi:
  فيه ركام من الينبوت والخضد

Ve **الخضد**: bir bitkidir; yahut dikensiz yumuşak bir ağaçtır. Ve **الخضد**: bitkide gevşeme ve zayıflıktır. Ve **الخضد** **ككتف**: bedeninde **خضد**’den—ki o, tembellikle birlikte kırılma ve sızlamadır—kalkmaya güç yetiremeyen; **كالمخضود** gibi. Mecazdan: Mesleme b. Mahlad hadîsinde, onun Amr b. Âs’a dediği: “Şüphesiz bu amcaoğlun **لمخضد**—**كمنبر**—**من الخضد**’dendir”; yani şiddetli yiyendir; kabalık ve süratle yer. Ve **الخضاد**—**كسحاب**—: **الجنبة** ağacındandır; o, **النصي** gibidir; yaprağının harfleri **الحلفاء**’ın harfleri gibidir. Ve **الأخضد**: bükülen; **كالمتخضد** gibi; **خضد الغصن**’dan alınmıştır; dalı büktüğü zaman. Ve **أخضد المهر**—zamme ile—: atlardan küçük olan; **المرود**’u—kesra ile—çekiştiren; o, gemde dönüp duran bir demirdir; canlılık ve şenlikten; yani hafiflikten. Ve **اختضد البعير**: develerden onu aldı; o ise zordu, ehlileştirilmemişti; onu ehlileşsin diye burnundan halkaladı ve ona bindi; bunu Lihyânî hikâye etti. Fârisî dedi: ancak o **اختضر**’dır. Ve denir: **انخضدت الثمار الرطبة**; eğer bir yerden bir yere taşınır da ezilip çatlarlarsa; **كتخضدت** gibi. Ondandır: Ahnef b. Kays’ın sözü; Kûfe’yi ve halkının meyvelerini zikrettiği vakit dedi ki: “Onlara meyveleri **لم تخضد** olarak gelir.” Muradı: tazeliğiyle onlara gelir; ona solma ve buruşma isabet etmemiştir; çünkü akan nehirlerde taşınır da onu onlara ulaştırır.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سدر خضيد** ve **مخضد**. Ve **بعير خضاد**. Ve **خضد الفرس يخضد**; **قضم** gibi; ve o **خضود**’dur. Mecazdan: **خضد السفر**; o, insana ondan meydana gelen yorgunluk ve bitkinliktir. Ve **رجل مخضود**: delili kesik olan; sanki kırılmış gibi.
