# خضع (خ-ض-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Eğik başlı hayvan demektir

- Harfler: خ - ض - ع
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَخْضَعْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B6%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلْنَ | Eğmeyin | 1 | 1 | [33:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/ayet/33:32.md) |
| [خَاضِعِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B6%D9%90%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Eğenler | 1 | 1 | [26:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/ayet/26:4.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (23 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Onların boyunları
2. [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
3. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Bürde” gocuk demektir
4. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Gölge demektir
5. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kadınlar
6. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tanınan ile
7. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
8. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
9. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
10. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
11. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
12. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
13. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
14. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
15. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خضع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md), [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md), [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [عتا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Boynun bükülmesi, başın öne ve aşağıya doğru eğilmesi, fiziksel alçalma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kudret karşısında boyun eğme ve konuşmada yapmacık yumuşaklıktan kaçınma |
| Çekirdek Özet 3 | Dış uzuvların ve iradenin mutlak bir otorite veya etki karşısında dirençsiz teslimiyeti |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca içsel bir saygı veya tevazu sanılarak bedensel ve iradi teslimiyet boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خض | Bir nesnenin kırılması, yumuşaması, bükülmesi veya yeşerip esneklik kazanması; [خضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF.md) kökünde dikenin veya sertliğin kırılması, [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) kökünde tazelik ve yumuşaklık | ع | Boğaz harfi olan ayın harfinin eklenmesiyle bükülme ve yumuşama eylemi boyun, baş ve ses gibi bedensel organların dışa vuran alçalmasına ve iradi teslimiyete özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; çevirme, sınırlama ve yoğunlaşma (Arap alfabesinde ح imgesinden türetme) | Bükülmenin ve engellenmenin sınırını, varlığın dik duruşunun kırıldığı eşiği simgeler. |
| ض | Olta, bitki; yandan baskı, sıkıştırma ve bükme (Arap alfabesinde ص imgesinden türetme) | Bedene veya boyna uygulanan baskı neticesinde ortaya çıkan eğrilmeyi ve yana yatmayı temsil eder. |
| ع | Göz; görme, algılama, dışa açılma ve kaynak | Dışarıdan gelen etkinin algılanmasını, başın ve bakışın aşağıya yönelmesini ifade eder. |
| خضع | Sınırlandırıcı baskı altında gözün ve başın aşağıya doğru kırılması | Dışarıdan gelen karşı konulmaz bir güç veya irade karşısında dikliğin kırılarak boynun öne düşmesi ve teslimiyet hareketinin tamamlanmasıdır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Boynun göğse doğru bükülmesi, devenin veya devekuşunun boynunu aşağıya sarkıtması, yırtıcı kuşun avına dalarken başını öne eğmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ divanında devenin boyun yapısını tasvir ederken geçer: وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً / قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde avına atılan yırtıcı kuşun başını eğmesi anlamında kullanılmıştır: أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ / خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça خضع kökü, Sami dillerinin Güney-Batı kolunda özellikle bedensel bükülme ve ses tonundaki yumuşamayı niteleyen özelleşmiş bir semantik çekirdeğe sahiptir. Kökün ilk iki konsonantı olan h-d / h-t tabanı, Kuzeybatı Sami dillerinde sertliğin kırılması, alçalma veya ezilme bildiren köklerle fonetik paralellik gösterir; örneğin İbranicede h-t-h veya h-d-d kök tabanlarındaki kırılma ve eğilme tasvirleri bu çerçevede değerlendirilebilir. Ancak üçüncü harf olan gırtlaksı ayın harfiyle kurulan üçlü yapı, klasik Arapçada doğrudan boyun bükme, boyun eğme ve seste yumuşama ekseninde yoğunlaşmıştır. Arapça dışındaki kadim Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde birebir üç harfli aynı ses denkliğiyle korunmuş kesin bir kognat bulunmamakta, bu form Arapçanın kendi iç türetim sisteminde bedensel tasvirden ahlaki ve hukuki itaate aktarılmış görünmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boyun bükme ve devekuşunun eğik duruşu | Fiziksel bir eğrilik ve alçalma durumundan insani ve ahlaki teslimiyete doğru semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | h-d kök ailesi | Sertliğin kırılması ve ezilme bildiren ikili tabanlarla akrabalık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ veya ödünçleme tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha; HALOT; Payne Smith.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خضع | Anlamlı | Boyun eğmek, alçalmak | Baş ve boynun aşağıya bükülmesi, seste yumuşama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
| ضخع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
| ضعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
| عخض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |
| عضخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydı; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خضع | Merkez | İtaat ve alçalma | Boynun ve organların açıkça eğilmesi | Dış organlarda ve tavırda görünür boyun bükme |
| [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) | Komşu | İtaat ve sükûnet | Kalpte ve bakışta toplanan içsel durgunluk | خضع boyunda ve dış bedende, [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) ise seste ve kalpte derinleşir |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | İtaat ve zelillik | Karşı koyma gücünün tamamen yitirilmesi | خضع eğilmeyi ve boyun bükmeyi, [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) zillet ve güçsüzlüğü vurgular |
| [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) | Komşu | İtaat ve kulluk | İbadet ve kıyam halinde bilinçli süreklilik | خضع ani kırılma ve eğilmeyi, [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) bilinçli ve sürekli itaati içerir |
| [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) | Komşu | İtaat ve uyum | Zorlama olmadan isteyerek boyun eğme | [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) gönüllü uyumu, خضع ise baskın güç karşısında eğilmeyi anlatır |
| [عتا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A7.md) | Zıt | Başkaldırı ve kibir | Sınır tanımaz azgınlık ve dikbaşlılık | Boyun eğmenin tam tersi olarak burnu havada olmak ve serkeşlik etmek |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خضع | Boyun eğmek, başı öne eğmek | Dış organların, sesin ve iradenin dirençsiz teslimiyeti | Kesin |
| Latince | summittere, subicere | Boyun eğdirmek, aşağı indirmek | Başın ve bedenin eğilmesini karşılar; seste kırılma nüansını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | submit, bow down, yield | Boyun eğmek, teslim olmak, baş eğmek | Fiziksel ve iradi eğilmeyi verir; ancak Arapçadaki boyun bükme somutluğunu tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | sich beugen, unterwerfen | Eğilmek, boyun eğmek | Bedenin eğilmesi ve otoriteye boyun eğmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | se courber, se soumettre | İtaat etmek, bel bükmek | Eğilme eylemini iyi açıklar; seste cilveli yumuşama anlamını dolaylı içerir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَلَا تَخْضَعْنَ | Sözde yapmacık yumuşaklık ve cilve göstermek | Kadınların yabancı erkeklerle konuşurken kalbinde hastalık olanları ümitlendirecek eda ile konuşmasının yasaklanması; Ahzâb [33:32](https://lisan.digital/tr/ayet/33:32.md) |
| خَاضِعِينَ | Zorunlu boyun eğme ve bedensel teslimiyet | Gökyüzünden indirilecek mucizevi bir ayet karşısında inkârcıların boyunlarının çaresizce eğilmesi; Şuarâ [26:4](https://lisan.digital/tr/ayet/26:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cebir ve ilahi kudret bahsi | İlahi mucizeler karşısında iradenin zorunlu olarak boyun eğmesi meselesi | İnkârcıların mucize karşısında iradelerinin kırılarak çaresiz teslimiyete mecbur kalması |
| Fıkıh | Sedd-i zerâi' ve edep hükümleri | Yabancı erkeklerle konuşmada ses tonu ve hitap tarzının sınırları | Kalbinde fitne ve şehvet bulunan kimseleri tahrik edecek ses kırılmalarının haramlığı |
| Tefsir | خضع ile [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) farkı | Beden ile kalp arasındaki itaat ayrımı | Müfessirlere göre hudu bedende ve boyunda, huşu ise kalp ve seste meydana gelir |
| Hadis | Vahiy iniş anının tasviri | Meleklerin ilahi hitap karşısındaki ürperti ve teslimiyeti | Semadaki meleklerin Allah'ın sözünü işittiklerinde boyun eğerek kanat çırpmaları |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet karşısında ubudiyet | İradi ve uzvî teslimiyet | Sahte kibir ve dikliği tasfiye | İnsanın ilahi kudret önünde boyun bükerek haddini bilmesi | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve delil karşısındaki tutum | Bürhan karşısında teslimiyet | Dogmatik inadı kırma | Kesin aklî ve naklî delil ortaya çıktığında zihnin teslim olması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve meşruiyet | İtaat ve boyun eğme | Kamusal düzenin tesisi | Meşru hukuki yaptırım karşısında başkaldırının durdurulması | Güçlü |
| İktisadi | Zaruret ve piyasa baskısı | İhtiyaç karşısında taviz verme | Talep esnekliği kaybı | Aşırı yoksulluk veya tekelleşme sebebiyle bireyin iradesinin kırılması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik gerilme ve elastik deformasyon sınırı (Yield point) | Malzemenin uygulanan dış kuvvet karşısında mukavemetini kaybederek eğilmesi ve akma noktasına gelmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Asimetrik güç ilişkisinde boyun eğme (Submissiveness) | Bireyin veya grubun baskın sosyal otorite karşısında direnç potansiyelini terk edip edilgenleşmesi hali | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece kadının konuşma ahlakına indirgenmesi veya genel bir zayıflık ve aşağılanma olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem bedensel ve nesnel teslimiyeti (boyunların kırılması) hem de iletişimdeki yapay zafiyet ve tavizkârlığı kapsayan çok boyutlu bir boyun bükme hali |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şuarâ [26:4](https://lisan.digital/tr/ayet/26:4.md) ayetindeki kozmik ve mucizevi teslimiyetin gözden kaçırılması ya da Ahzâb [33:32](https://lisan.digital/tr/ayet/33:32.md) ayetindeki uyarının kadının meşru konuşmasını tamamen susturacak biçimde aşırı yorumlanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kibir, serkeşlik ve sahte bağımsızlık iddialarını kırmak için fiziksel beden dilini nasıl kullandığını ve ahlaki duruşun sese nasıl yansıdığını kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mucizelerin inkârcılar üzerindeki kahredici etkisini anlatan peygamber kıssalarında ve aile, edep ve mahremiyet sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet ve itaatin yalnızca zihinsel veya kalbî bir kabulleniş olduğu yanılgısını düzeltir; hakikatin beden duruşuna, boyna ve konuşma tonuna yansıması gerektiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Boynun bükülmesi, başın öne düşmesi, devenin boynunu yere doğru uzatması, yırtıcı kuşun inişte başını sarkıtması.
- Soyut anlam: Dışsal bir güç, delil veya çekim karşısında direncin kırılması, iradenin alçalması ve tavizkâr bir yumuşaklığa bürünmesi.
- Sistematik karşılık: İrade ve otorite alanında, baskın kuvvet vektörüne karşı gösterilen karşı koyma katsayısının sıfırlanması ve sistemin dış güce tabi olması.
- LaTeX modeli: $$F_{ext} > R_{int} \implies \frac{d\theta}{dt} < 0 \quad \text{ve} \quad \lim_{t \to \infty} \theta(t) = \theta_{min}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde dışarıdan uygulanan baskın güç veya ilahi etki $F_{ext}$, varlığın iç direnci olan $R_{int}$ değerini aştığında, başın veya iradenin diklik açısı $\theta$'nın zamana göre türevi negatif olur ($\frac{d\theta}{dt} < 0$), yani diklik kırılır. Zaman sonsuza giderken diklik açısı minimum değerine ($\theta_{min}$) ulaşır; bu da boynun bükülmesini ve tam teslimiyeti temsil eder. Formül içinde doğal dil veya sözel metin bulunmamakta, yalnızca matematiksel bağıntılar yer almaktadır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Şuara 26:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/ayet/26:4.md) — خَاضِعِينَ

إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ

Meal (IK): Dilersek, onlara gökten bir ayet indiririz de ona boyunları eğik kalır.

### [Ahzab 33:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/ayet/33:32.md) — تَخْضَعْنَ

يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا

Meal (IK): Ey peygamber kadınları; sizler, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Eğer sakınıyorsanız; edalı olmayın yoksa kalbinde bir hastalık bulunanlar kötü şeyler umarlar. Ve hep ma’ruf söz söyleyin.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Eğik başlı hayvan demektir.
Heyda Savaş meydanı demektir. Savaşta olduğu gibi değişik seslerin çıkarılması hudu’ denir. Bu tür sesler korkutmak veya teşvik etmek için çıkarılır. Kışkırtmak anlamına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الخاء والضاد
)خ ض ع مستعمل فقط( خضع: الخُضُوعُ: الذُّلُّ والاستِخذَاءُ. والتَّخاضُعُ: التَّذَلُّلُ والتَّقاصُرُ. والخَضِيعَةُ: صوتُ بَطْنِ الفَرَسِ، قال:
كأنّ خَضْيعَةَ بَطْنِ الجـوا		دِ وعَوْعَةُ الذَّئْبِ في الفَدْفَدِ
والأَخْضَعُ والخَضْعَاءُ: الرَّاضِيانِ بالذُّلِّ، قال العجاج:
وصِرْتُ عَبْداً للبَعُوضِ أَخْضَعَا		يَمَصُّنَي مَصَّ الصَّبيِّ المُرْضِعَا
والخَيْصَعَة: معركة الأبطال، قال لبيد:
المُطعِمُونَ الجَفْنَةَ المُدَعْدَعْه
الضارِبُونَ الهامَ تحت الخَيْضَعَهْ
ويقال: هو غُبار المعركِة.

##### Türkçe

باب العين و الخاء والضاد
(**خ ض ع** yalnızca kullanılmış) **خضع**: **الخُضُوعُ**: zillet ve **الاستِخذَاءُ**. Ve **التَّخاضُعُ**: **التَّذَلُّلُ** ve **التَّقاصُرُ**. Ve **الخَضِيعَةُ**: atın karnının sesi, dedi ki:
Sanki cins atların karnının **خَضْيعَةُ**’si		kıraç düzlükte kurdun uluması gibi

Ve **الأَخْضَعُ** ve **الخَضْعَاءُ**: zillete razı olan iki kişi, el-Acçâc dedi ki:
Ve sivrisineğe kul oldum, **أَخْضَعَا**		emziren çocuğun emmesi gibi beni emer

Ve **الخَيْصَعَة**: yiğitlerin muharebesi, Lebîd dedi ki:
Sallanan çanağı yedirenler
**الخَيْضَعَهْ** altında başları vuranlar

Ve denilir: o, muharebenin tozudur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخُضوعُ: التطامُنُ والتواضعُ. يقال: خَضَعَ واخْتَضَعَ، وَأَخْضَعَتْني إليك الحاجةُ. ورجلٌ خُضَعَةٌ، مثال هُمَزَةٍ، أي يَخْضَعُ لكلِّ أحد. وخَضَعَ النَجمُ، أي ما للمغيب. والخَضيعَةُ: صوت بَطْن الدابة؛ ولا يُبْنى منه فِعْلٌ. وقولهم: سمعت للسِياط خَضْعَةً وللسيوف بَضْعَةً فالخَضْعَةُ: وقعُ السياطِ. والبَضْعُ: القطعُ. وأمَّا قول لبيد:
والضاربونَ الهامَ تحت الخَيضْعَهْ
فإنَّ أبا عُبيدٍ حكى عن الفراء أنَّها البيضةُ. وحكى سَلَمَةُ عن الفراء أنّه الصوتُ في الحرب. والأَخْضَعُ: الذي في عنقه خُضُوعٌ وتطامنٌ خِلْقَةً. يقال: فرسٌ أَخْضَعُ بيّن الخَضَع، وظليمٌ أَخْضَعُ، وقومٌ خُضُعُ الرقابِ، جمع خَضوعٍ، أي خاضعٍ. قال الشاعر:
وإذا الرجالُ رَأَوْا يَزيدَ رأَيْتَهُـمْ		خَضُعَ الرقابِ نَواكِسَ الأبصارِ

##### Türkçe

**الخُضوعُ**: alçalma ve tevazu. Denir ki: **خَضَعَ** ve **اخْتَضَعَ**; ve “ihtiyaç beni sana **أَخْضَعَتْ** (boyun eğdirdi)”. Ve bir adam **خُضَعَةٌ**, **هُمَزَةٍ** vezninde; yani her bir kimseye boyun eğer. Ve **خَضَعَ النَجمُ**, yani batmaya meyletti. Ve **الخَضيعَةُ**: binek hayvanının karnının sesi; ondan fiil bina edilmez. Ve onların sözü: “Kırbaçlar için bir **خَضْعَةً** ve kılıçlar için bir **بَضْعَةً** işittim”; işte **الخَضْعَةُ**: kırbaçların vuruşu. Ve **البَضْعُ**: kesme.

Lübeyd’in sözüne gelince:
والضاربونَ الهامَ تحت الخَيضْعَهْ
Şüphesiz Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan onun **البيضةُ** (miğfer) olduğunu nakletti. Ve Seleme, Ferrâ’dan onun savaşta ses olduğunu nakletti. Ve **الأَخْضَعُ**: boynunda yaratılıştan bir **خُضُوعٌ** ve alçalma bulunan. Denir ki: **فرسٌ أَخْضَعُ** açık **الخَضَع** (ile); ve **ظليمٌ أَخْضَعُ**; ve **قومٌ خُضُعُ الرقابِ**, **خَضوعٍ**’un cem‘i; yani **خاضعٍ**. Şair dedi ki:
وإذا الرجالُ رَأَوْا يَزيدَ رأَيْتَهُـمْ		خَضُعَ الرقابِ نَواكِسَ الأبصارِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والعين مع الضاد
خضع
استعمل من وجوهه :
خضع : قال الله جلّ وعزّ : ( فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 4 ) . أخبرني المنذري عن أبي جعفر الغسّاني عن سَلَمة عن أبي عبيدة ، أن يونس أخبره عن أبي عمرو أنه قال : خاضعين ليس من صفة الأعناق ، إنما هو من صفة الكناية عن القوم الذين في آخر الأعناق ، فكأنه في التمثيل : فظلَّت أعناق القوم خاضعين ، فالقومُ في موضع هم .
وقال الكسائيّ : أراد فظلت أعناقُهم خاضِعِيها هم ، كما تقول : يدُك باسطها ، تريد أنت ، فاكتفيتَ بما ابتدأتَ من الاسم أن تكُرَّه .
قلت : وهذا غير ما قال أبو عمرو .
وقال الفراء : الأعناق إذا خضعت فأربابها خاضعون . فجعلَ الفعلَ أوّلاً للأعناق ثم جعل خاضعين للرجال . قال : وهذا كما تقول : خضعت لك ، فتكتفي من قولك خضعَتْ لك رقبتي .
وقال أبو إسحاق : قال خاضعين وذكّر الأعناق ، لأن معنى خضوع الأعناق هو خضوع أصحاب الأعناق ، لمَّا لم يكن الخضوع إلاّ بخضوع الأعناق جاز أن يخبر عن المضاف إليه ، كما قال الشاعر :
رأت مَرَّ السِّنينَ أَخذْنَ منّي
كما أخذَ السِّرارُ من الهلالِ
لمّا كانت السنون لا تكون إلا بمرّ أخبر عن السنين وإن كان أضافَ إليها المرور . قال : وذكر بعضُهم وجهاً آخر ، قالوا : معناه فظلت أعناقهم لها خاضعين هم ، وأضمر ( هُمْ ) وأنشد :
ترى أرباقَهم متقلِّدِيها
كما صَدِىء الحديدُ على الكُماةِ
قال : وهذا لا يجوز مثلُه في القرآن . فهذا على بدلِ الغلَط يجوز في الشعر ، كأنه قال ترى أرباقهم ترى متقلّديها ، كأنه قال : ترى قوماً متقلّدي أرباقهم .
وقلت : وهذا الذي قاله الزجاج مذهب الخليل . ومذهب سيبويه أنّ بدل الغلط لا يجوز في كتاب الله عزّ وجلّ .
قلت : وخضَع في كلام العرب يكون لازماً وواقعاً ، تقول خضعتُه فخضَع ومنه قول جرير :
أعدّ الله للشعراء منّي
صواعقَ يَخضَعون لها الرقابا
فجعله واقعاً متعدياً . ويقال خضع الرجلُ رقبتَه فاختضعَتْ وخضَعت .
وقال ذو الرمّة :
يظلُّ مختضِعاً يبدو فتنكرهُ
حالاً ويسطع أحياناً فينتسبُ
مختضعاً : مطأطىء الرأس . والسُّطوع : الانتصاب ، ومنه قيل للرجلِ الأَعنَق : أسطع . وفي حديث عمر أن رجلاً في زمانه مرّ برجلٍ وامرأة قد خَضَعا بينهما حديثا ، فضربَ الرجلَ حتّى شجَّه ، فرُفِع إلى عُمرَ فأهدرَه .
شِمر عن ابن الأعرابي قال : العرب تقول : اللَّهم إني أعوذ بك من الخُنوع والخضوع . فالخانع : الذي يدعو إلى السَّوءة ، والخاضع نحوه . وقال رؤبة :
مِن خالباتٍ يختلبن الخُضعا
قال ابن الأعرابي : الخُضَّع : اللواتي قد خضَعن بالقول ومِلْن . قال : والرجل يخاضع المرأة وهي تخاضعه ، إذا خضَع لها بكلام وخضعتْ له فيطمع فيها . ومن هذا قول الله عزّ وجلّ : ( إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلاَ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِى فِى ) ( الأحزَاب : 32 ) . وقال الكميت يصف نساءً ذواتِ عفاف :
إذْ هُنّ لا خُضُع الحديث ولا تكشَّفت المَفاضِل
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الاختضاع : المرّ السريع . وأنشد في صفة فرسٍ جواد :
إذا اختلط المسيحُ بها تولّت
بسَومٍ بين جَرْيٍ واختضاعِ
المسيح : العَرق يقول : إذا عرقت أخرجت أفانينَ جَريها .
أبو عبيد : الخَيضَعة : البيضة .
وروى أبو العباس عن الأثرم عن أبي عبيدة قال : يقال لبيضة الحديد الخَيضَعَة ، والرّبيعة . وأنشد :
والضاربون الهامَ فوق الخيضَعَهْ
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ : الخيضعة : الغُبار . قال : وقال أبو عمرو : هو صوت القتال . قال : وقال الليث : الخيضعة حيث يخضع الأقرانُ بعضُهم لبعض . قال : ويقال ( للسّيوف خَضَعة ) ، وهو صوت وقعها .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : الخَضِيعة : صَوتٌ يخرج من قنْب الفرس الحِصانِ ، وهو الوقيب . وأنشد :
كأن خَضِيعةَ بطن الجوا
دِ وعوعةُ الذئب في الفدفدِ
والأخضع من الرجال : الذي فيه جَنَأٌ ، وقد خَضِع يخضَع خَضَعاً ، فهو أخضَع .
وخضَعت أيدي الكواكب ، إذا مالت لتغيب . وقال ابن أحمر :
تكاد الشمس تخضع حين تبدو
لهنَّ وما وَبِدنَ وما لُحِينا
وقال ذو الرمة :
إذا جعلت أيدي الكواكب تخضعُ
وخضعت الإبل ، إذا جَدَّت في سيرها . وقال الكُميت :
خواضع في كلِّ ديمومة
يكاد الظليم بها ينحَلُ
وإنَّما قيل ذلك لأنّها خضعت أعناقَها حين جدّ بها السَّير . ومنه قول جرير :
ولقد ذكرتكِ والمطيُّ خواضعٌ
وكأنهنّ قطا فلاةٍ مَجهلِ

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **العين** ile **الضاد**

**خضع**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır:

**خضع**: Allah جلّ وعزّ dedi: ( فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا **خَاضِعِينَ** ) ( **الشُّعَرَاء**: 4 ). Bana المنذري, أبي جعفر الغسّاني’den, o da سَلَمة’den, o da أبي عبيدة’den haber verdi: Yûnus ona, أبي عمرو’dan haber vermiş ki o şöyle demiş: **خاضعين** boyunların sıfatından değildir; ancak o, boyunların sonunda bulunan kavim hakkında kinayenin sıfatındandır; sanki temsilde: “Kavmin boyunları **خاضعين** olarak kaldı” gibidir; böylece kavim, “onlar”ın yerindedir.

Ve الكسائيّ dedi: “Onların boyunları, onların **خاضِعِيها**’sı olarak kaldı”yı murad etti; senin “el’in, onun açanı” demen gibi; “sen”i murad edersin; böylece ismin başlattığın şeyle, onu tekrar etmeyi yeterli gördün.

Dedim: Bu, أبو عمرو’nun dediğinden başka bir şeydir.

Ve الفراء dedi: Boyunlar **خضعت** olunca, onların sahipleri **خاضعون**dur. Böylece fiili önce boyunlara yaptı, sonra **خاضعين**’i erkeklere yaptı. Dedi: Bu, senin “Sana **خضعت**” demen gibidir; “Boynum sana **خضعَتْ**” sözünden iktifa edersin.

Ve أبو إسحاق dedi: **خاضعين** dedi ve **الأعناق**’ı müzekker yaptı; çünkü boyunların **خضوع**’unun manası, boyun sahiplerinin **خضوع**’udur; **خضوع** ancak boyunların **خضوع**’u ile olduğundan, muzafun ileyh hakkında haber vermek caiz oldu; şairin dediği gibi:
رأت مَرَّ السِّنينَ أَخذْنَ منّي
كما أخذَ السِّرارُ من الهلالِ

Seneler ancak “geçiş” ile olduğundan, “geçiş”i onlara izafe etmiş olsa da seneler hakkında haber verdi. Dedi: Bazıları başka bir vecih zikretti; dediler ki: manası “Onların boyunları, onların **خاضعين**’i olarak kaldı”dır; ( **هُمْ** )’ü gizledi ve şu beyti okudu:
ترى أرباقَهم متقلِّدِيها
كما صَدِىء الحديدُ على الكُماةِ

Dedi: Bunun benzeri Kur’an’da caiz olmaz. Bu ise “بدل الغلَط” üzere şiirde caiz olur; sanki “Onların bağlarını görürsün, onu takınanları görürsün” demiş gibidir; sanki “Bağlarını takınan bir kavmi görürsün” demiş gibidir.

Ve dedim: Zecّâc’ın dediği bu, Halîl’in mezhebidir. Sîbeveyh’in mezhebi ise: “بدل الغلَط” Allah عزّ وجلّ’ün kitabında caiz olmaz.

Dedim: Arapların كلام’ında **خضَع** lâzım da olur, vâki‘ (müteaddî) de olur; “Onu **خضعتُ** ettim, o da **خضَع** oldu” dersin. Cerîr’in sözü de bundandır:
أعدّ الله للشعراء منّي
صواعقَ يَخضَعون لها الرقابا

Böylece onu vâki‘, müteaddî kıldı. Ve “Adam boynunu **خضع** etti; böylece **اختضعَتْ** ve **خضَعت**” denir.

Ve ذو الرمّة dedi:
يظلُّ مختضِعاً يبدو فتنكرهُ
حالاً ويسطع أحياناً فينتسبُ

**مختضعاً**: başı eğik. Ve **السُّطوع**: doğrulma; bundan dolayı uzun boyunlu adama **أسطع** denildi. Ve Ömer’in hadîsinde: Zamanında bir adam, bir adam ve bir kadının aralarında bir konuşma ile **خَضَعا** oldukları hâlde yanlarından geçti; adamı dövdü, ta ki başını yardı; Ömer’e götürüldü de onu heder etti.

شِمر, ابن الأعرابي’den: dedi ki: Araplar der ki: “Allah’ım, ben sana **الخُنوع** ve **الخضوع**’dan sığınırım.” Böylece **الخانع**: kötülüğe çağıran kimsedir; **الخاضع** da onun gibidir. Ve رؤبة dedi:
مِن خالباتٍ يختلبن **الخُضعا**

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخُضَّع**: söz ile **خضَعن** olmuş ve meyletmiş olanlardır. Dedi: Erkek, kadına **يخاضع** olur ve o da ona **تخاضعه** olur; ona sözle **خضَع** olursa ve o da ona **خضعتْ** olursa, böylece onda tama‘ eder. Ve bundan Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلاَ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِى فِى ) ( **الأحزَاب**: 32 ). Ve الكميت, iffet sahibi kadınları vasfederek dedi:
إذْ هُنّ لا خُضُع الحديث ولا تكشَّفت المَفاضِل

Ve bana المنذري, ثعلب’den, o da ابن الأعرابي’den haber verdi: dedi ki: **الاختضاع**: hızlı geçiştir. Ve cömert bir atın sıfatında şu beyti okudu:
إذا اختلط المسيحُ بها تولّت
بسَومٍ بين جَرْيٍ و**اختضاعِ**

**المسيح**: terdir. Diyor ki: Terlediğinde, koşuşunun çeşitlerini çıkarır.

أبو عبيد: **الخَيضَعة**: yumurtadır.

Ve أبو العباس, الأثرم’den, o da أبي عبيدة’den rivayet etti: Demir yumurtasına **الخَيضَعَة** ve **الرّبيعة** denir. Ve şu beyti okudu:
والضاربون الهامَ فوق الخيضَعَهْ

Ve شمر dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخيضعة**: tozdur. Dedi: Ve أبو عمرو dedi: O, savaşın sesidir. Dedi: Ve الليث dedi: **الخيضعة**, akranların birbirlerine **يخضع** oldukları yerdir. Dedi: Ve “kılıçlara **خَضَعة**” denir; o, onların düşüşünün sesidir.

أبو عبيد, أبي زيد’den: dedi ki: **الخَضِيعة**: aygır atın **قنْب**’undan çıkan bir sestir; o da **الوقيب**’dir. Ve şu beyti okudu:
كأن **خَضِيعةَ** بطن الجوا
دِ وعوعةُ الذئب في الفدفدِ

Ve الرجال’den **الأخضع**: içinde **جَنَأٌ** olan kimsedir; **خَضِع** olur, **يخضَع**; **خَضَعاً**; böylece o **أخضَع**’dır.

Ve yıldızların elleri **خضعت** oldu, batmak için meylettiklerinde. Ve ابن أحمر dedi:
تكاد الشمس تخضع حين تبدو
لهنَّ وما وَبِدنَ وما لُحِينا

Ve ذو الرمة dedi:
إذا جعلت أيدي الكواكب تخضعُ

Ve develer **خضعت** oldu; yürüyüşlerinde ciddileştiklerinde. Ve الكُميت dedi:
خواضع في كلِّ ديمومة
يكاد الظليم بها ينحَلُ

Bu ancak, yürüyüş onlara ciddileşince boyunlarını **خضعت** ettikleri için böyle denildi. Ve Cerîr’in sözü bundandır:
ولقد ذكرتكِ والمطيُّ خواضعٌ
وكأنهنّ قطا فلاةٍ مَجهلِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والضاد وما يثلثهما)
  (خضع)  الخاء والضاد والعين أصلان: أحدُهما تطامُنٌ في الشَّيء، والآخرُ جنسٌ من الصَّوت.
  فالأوّل الخُضُوع. قال الخَليل. خضع خُضوعاً، وهو الذلُّ والاستخذاء. واختَضَع فلانٌ، أي تذلَّل وتقاصر. ورجلٌ أخْضَعُ وامرأةٌ خَضْعاءُ، وهما الرّاضِيانِ بالذُّلِّ. قال العجاج:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1])  وقال غيره: خَضَعَ الرّجلُ، وأخْضَعَهُ الفقرُ. ورجلٌ خُضَعةٌ: يَخْضَعُ لكلِّ أحَد. قال الشَّيبانيّ: الخَضَع انكبابٌ في العُنُق إلى الصَّدْر؛ يقال رجُلٌ أخْضَع وعُنُقٌ خَضْعاء. قال زهير:
وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً *** قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ([2])  قال بعض الأعراب: الخَضَعُ في الظِّلمانِ: انثناءٌ في أعناقها. قال أبو عمرو: *المُختضِع من اللواحم المتطامِنُ رأسُه إلى أسفلِ خُرطومِه. قال النابغة([3]):
أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ *** خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ  قال ابنُ الأعرابيّ: الأخضع المتطامِن. ومنه حديث الزبير: "أَنّه كان أخْضَعَ أشعَر". قال أبو حاتم: الخُِضْعانُ([4]) أنْ تخضَع الإبلُ بأعناقِها في السَّير، وهو أشدُّ الوَضْع. قال: ويقال أَخْضَعَه الشَّيبُ وخَضَعَه. قال: ويقال اختضَع الفحلُ النّاقةَ، وهو أنْ يُسَانَّها([5]) ثم يَخْتَضِعها إلى الأرض بكلكَلِه. ويقال خضَع النَّجمُ، إذا مالَ للمغيب. قال امرؤ القيس:
بَعَثْتُ إليها والنجومُ خواضعٌ *** بِلَيْلٍ حِذاراً أنْ تَهُبَّ وتُسْمَعَا  قال ابن دريد: خَضَع الرّجلُ وأخْضَع، إذا لانَ كلامُه. وفي الحديث: "نهى أنْ يُخضِع الرّجلُ لغير امرأته" أي يليِّن كلامه.
  وأمّا الآخر فقال الخليل: الخَيْضعَةُ: التفافُ الصَّوت في الحربِ وغيرِها. ويقال هو غُبَار المعركة.
  وهذا الذي قِيل في الغُبار فليس بشيء؛ لأنه لا قِياسَ له، إلا أن يكون على سبيلِ مجاوَرَةٍ. قال لبيدٌ في الخَيْضعة:
  * الضاربُونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ([6]) *
  قال قومٌ: الخْيضعة مَعركةُ القِتال؛ لأنّ الأقران يَخضعُ فيها بعضٌ لبعضٍ. وقد عادت الكلمةُ على هذا القول إلى الباب الأول.
  قال ابنُ الأعرابيّ: وقع القومُ في خَيْضَعةٍ، أي صَخَب واختلاطٍ. قال ابنُ الأعرابيّ: والخَضِيعة الصَّوتُ الذي يُسمَع مِن بطن الدابّة إذا عدَتْ، ولا يُدرَى ما هُوَ، ولا فِعْلَ من الخضيعة. قال الخليل الخَضِيعة ارتفاعُ الصَّوت في الحرب وغيرِها، ثمَّ قِيل لما يُسمَع من بطن الفرس خَضِيعة. وأنشد:
كأنّ خَضِيعةَ بطنِ الجوَا *** دِوعْوَعةُ الذِّئبِ في فَدْفَدِ([7])  قال أبو عمرو: ويقال خَضَع بطنُه خَضِيعةً، أيْ صوّتَ.
  قال بعضهم: الخَضُوع من النساء: التي تَسمَع لخواصرهَا صلصلةً كصوتِ خَضِيعة الفرَس. قال جندل([8]):
ليست بسَوداءَ خَضُوعِ الأعْفاجْ *** سِرْداحةٍ ذاتِ إهابٍ مَوَّاجْ  قال أبو عبيدة: الخَضِيعتانِ لحمتانِ مجوَّفتان في خاصِرَتي الفرس، يدخلُ فيهما الرّيح فيسمعُ لهما صوتٌ إذا تَزَيَّد في مَشْيِه. قال الأصمعيّ: يقال: "للسِّياط خَضْعَةٌ، وللسُّيوف بَضْعة". فالخَضْعة: صوتُ وقْعِها، والبَضْعَةُ: قَطْعُها اللَّحم.
  (خضف)  الخاء والضاد والفاء ليس أصلاً ولا شغل به([9]). ويقولون خَضِف إذا خَضَم([10]). والخَضَفُ: البِطِّيخ، فيما يقولون.
  (خضل)  الخاء والضاد واللام أصلٌ واحد يدلُّ على نَعْمةٍ ونَدى. يقال أخْضَلَ المطرُ [الأرضَ] فهو مُخْضِلٌ، والأرض مُخْضَلَةٌ. واخضلَّ الشَّيءُ: ابتلّ. والخَضِلُ: النَّبات الناعم. ويقال إنّ الخضيلةَ الرَّوضة. ويقال لامرأة الرّجُل خُضُلَّتُه([11])، وهو من هذا وذلك، كما سُمِّيَت طَلَّةً، لأنّها كالطّلِّ في عَينِه. وكل نِعمة خُضُلّة. قال:
إذا قلتُ إنّ اليومَ يومُ خَضُلّةٍ *** ولا شرْزَ لاقيتُ الأمورَ البَجَارِيا([12])  (خضم)  الخاء والضاد والميم أصلان: جنسٌ من الأكل، والآخَر يدلُّ على كثرةٍ وامتلاء.
  فالأوّل الخَضْم، وهو المضغ بأقصى الأضراس. وفي الحديث: "تَخْضِمون ونَقْضَمُ، والموعد الله".
  والأصل الآخَر: الخِضَمُّ: الرجُل الكثير العطيَّة. والخِضَمُّ: الجَمْع الكثير. قال:
  * فاجتَمَع الخِضَمُّ والخِضَمُّ([13]) *
  وأما المِسَنّ([14]) فيقال له الخِضَمُّ تشبيهاً، وإنّما ذاك من قياس الباب؛ لأنّه يُسقى ماءً كثيراً. وحُجَّتُه قول أبي وجْزة:
  * على خِضَمٍّ يُسَقَّى الماءَ عَجّاجِ([15]) *
  ومن الباب الخُضُمَّة، وهي عَظْمة الذّراع، وهو مُسْتَغْلَظُها. ويقال إنّ *مُعظم كلِّ شيء خُضُمَّةٌ.
  (خضن)  الخاء والضاد والنون أصلٌ واحد صحيح. فالمُخَاضَنة: المُغازلة. قال الطرمّاح:
وألقتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أوْ ترنُو لِقولِ المُخَاضِنِ([16])   (خضب)  الخاء والضاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو خَضْبُ الشَّيء. يقال خضبت اليدَ وغيرَها أخْضِبُ. ويقال للظليم خاضِبٌ، وذلك إذا أكَلَ الرَّبيعَ فاحمرَّ ظُنْبوباه أو اصفَرَّا. قال أبو دُوَاد:
له ساقا ظليم خا *** ضبٍ فُوجِئَ بالرُّعْبِ([17])  ولا يقال إلاّ للظَّليم، دُونَ النعامة. يقال: امرأةٌ خُضَبَةٌ: كثيرة الاختضاب. ويقال [خَضَبَ] النّخلُ، إذا اخضرَّ طَلْعُه. وقال بعضهم: خضب الشجر يَخْضب([18]) إذا اخْضَرَّ؛ واخضَوْضَب. والكَفُّ الخَضيبُ: نجم؛ وهذا على التَّشبيه. وأَمّا الإجَّانة وتسميتُهم إيّاها المِخْضَب فهو في هذا؛ لأنّ الذي يُخْضَب به يكون فيها([19]).
  (خضد)  الخاء والضاد والدال أصلٌ واحدٌ مطّرِدٌ، وهو يدلُّ على تَثَّنٍّ في شيءٍ ليِّن. يقال انخضد العُود انخِضاداً، إذا تَثَنَّى من غير كَسْر. وخَضَدتُه: ثَنَيْتُه. وربَّما زادُوا في المعنى فقالوا: خَضَدْتُ الشجرةَ، إذا كَسَرت شوكتَها. ونباتٌ خَضيدٌ. والأصلُ هو الأوَّل؛ لأنّ الخضيد هو الرّيَّان الناعم الذي يتثنَّى لِلِينه. فأما قولُ النَّابغة:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])فإنّه يقال: الخَضَد ما قُطِع من كلِّ عُودٍ رَطْب. ويقال خَضَدَ البعيرُ عُنقَ البعير، إذا تقاتَلا فَثَنى أحدُهما عُنُقَ الآخَر.
  (خضر)  الخاء والضاد والراء أصلٌ واحد مستقيم، ومحمولٌ عليه. فالخُضرة من الألوان معروفة. والخَضْراء: السَّماء، لِلَونها، كما سُمِّيت الأرضُ الغَبراء. وكتيبةٌ خضراءُ، إذا كانت عِلْيَتُها([21]) سواد الحديد، وذلك  أنّ كلَّ ما خالَفَ البياضَ فهو في حَيِّز السَّواد؛ فلذلك تداخلت هذه الصفاتُ، فيسمى الأسودُ أخضَر. قال الله تعالى في صفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64] أي سَوداوان. وهذا من الخضرة؛ وذلك أن النّبات الناعم الريَّانَ يُرَى لشدّة خُضرته من بُعدٍ أسود. ولذلك سُمِّي سَوادُ العِراق لكثرة شجرِه. والخُضْر: قومٌ سُمُّوا بذلك لسواد ألوانهم. والخُضرة في شِيات الخَيل: الغُبرة تخالطها دُهْمة. فأَمّا قوله:
وأنا الأخضرُ مَن يعرفني *** أخْضَرُ الجلدة في بيتِ العربْ([22])  فإنه يقول: أنا خالصٌ؛ لأنّ ألوان العرب سُمْرَةٌ([23]). فأمّا الحديثُ: "إيّاكم وخَضْرَاءَ الدِّمَن" فإنّ تلك المرأة الحسناء في منبِت سَوْءٍ، كأنّها شجرةٌ ناضرة في دِمْنة بَعر. والمخاضَرة: بيع الثِّمار قبل بدُوِّ صلاحِها؛ وهو منهيٌّ عنه. وأمّا قولهم: "خُضْر المَزَاد" فيقال إنّها التي بقيت فيها بقايا ماءٍ فاخضرّت من القِدم، ويقال بل خُضْرُ المزاد الكُروش.
  ويقال إن الخَضَارَ البقلُ الأوّل.
  فأما قوله: "ذهب دمُه خِضْراً"، إذا طُلّ. فأَحسَِبه من الباب. يقول: ذهب دمُه طرِيَّاً كالنَّبات الأخضر، الذي إذا قُطِع لم يُنتفَع به بعدَ ذلك وبَطَل وذَبُل.
  فأمّا قولهم إنَّ الخَضار اللَّبنُ الذي أُكثِر ماؤُه، فصحيحٌ، وهو من الباب؛ لأنّه إذا كان كذا غَلَبَ الماءُ، والماء يسمَّى الأسمر. وقد قلنا إنّهم يسمُّون الأسْوَدَ أخضرَ، ولذلك يسمَّى البحرُ خُضارة.
---------------------------------------------------------------
([1]) ديوان العجاج 82 واللسان (خضع).
([2]) قبله في ديوان زهير 237:
لقد لحقت بأولى القوم تحملني *** لما تذاءب للمشبوبة الفزع([3]) ليس في ديوانه.
([4]) بالضم، كالغفران والكفران، وبالكسر، كالوجدان.
([5]) يقال سان البعير الناقة يسانها مسانة وسنانا: عرضها للتنوخ ليسفدها.
([6]) البيت من أرجوزة للبيد في ديوانه 7-8 وأمالي ثعلب 449 والخزانة (4: 117).
وانظرها مع قصتها في الخزانة وأمالي المرتضى (1: 134- 147) والحيوان (5: 173) والأغاني  (14: 91-92) والعمدة (1: 27).
([7]) نسب في اللسان (خضع) لامرئ القيس.
([8]) هو جندل بن المثنى الطهوي، أحد رجازهم.
([9]) كذا في الأصل.
([10]) خضم، بالخاء والضاد المعجمتين، أي ضرط. ومثله "حصم" بالمهملتين. وفي الأصل: "خصم"، تحريف. وفي المجمل "حبق".
([11]) قال بعض سجعة فتيان العرب: "تمنيت خضلة، ونعلين وحلة".
([12]) لمرداس الدبيري، كما في اللسان (خضل، شرز). وفي الأصل: "ولا شر"، صوابه في المجمل واللسان. والشرر: الشديدة من شدائد الدهر.
([13]) للعجاج في ديوانه 63 واللسان (خضم). وبعده: * فخطموا أمرهم وزموا *
([14]) المسن: الذي يسن عليه الحديد ونحوه. وأخطأ بعض اللغويين فجعله المسن من الإبل.
([15]) صدره كما في اللسان (خضم): * حرى موقعة ماج البنان بها *
([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن). وفي صلب الديوان:
وألقت إليّ القول عنهن زولة *** تلاحن أو ترنو لقول الملاحن    وهذه الرواية أيضاً في اللسان (لحن).
([17]) البيت يروى من قصيدة لعقبة بن سابق في كتاب الخيل لأبي عبيدة 157-160 ونسب إلى أبي دؤاد في اللسان (خضب) وكلمة "خاضب" ساقطة من الأصل.
([18]) يقال، من بابي ضرب وتعب، وكذا خضب، بالبناء للمفعول.
([19]) في الأصل: "فيكون فيها".
([20]) ديوان النابغة 26 واللسان (خضد، نبت).
([21]) في المجمل: "إذا غلب عليها لبس الحديد".
([22]) البيت للمفضل بن العباس اللهبي كما في رسائل الجاحظ 71 والكامل 143 ليبسك ومعجم المرزباني 309 وكنايات الجرجاني 51 والأضداد 335. ونسب في اللسان (خضر) إلى عتبة بن أبي لهب، وفي رسائل الجاحظ أيضاً إلى عمر بن عبد الله بن أبي ربيعة المخزومي.
([23]) في المجمل: "السمرة".
ـ

##### Türkçe

(خâ ve **الضاد** ve ikisini üçleyenler bâbı)
  (**خضع**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **العين** iki asıldır: ikisinden biri şeyde alçalma; diğeri ses cinsidir.
  Birincisi **الخُضُوع**’dur. **الخَليل** dedi. **خضع** **خُضوعاً**: o, zillet ve boyun eğmedir. Ve falan kimse **اختَضَع** etti; yani zelil oldu ve kendini küçük gördü. Ve **أخْضَعُ** bir adam ve **خَضْعاءُ** bir kadın; ikisi de zillete razı olanlardır. **العجاج** dedi:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1])
  Başkası dedi: Adam **خَضَعَ** etti; ve fakirlik onu **أخْضَعَهُ** etti. Ve **خُضَعةٌ** bir adam: her birine boyun eğer. **الشَّيبانيّ** dedi: **الخَضَع** boyunda göğse doğru kapanmadır; “**أخْضَع** bir adam ve **خَضْعاء** bir boyun” denir. **زهير** dedi:
وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً *** قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ([2])
  Bazı bedevîler dedi: **الخَضَعُ** devekuşu erkeklerinde: boyunlarında bir bükülmedir. **أبو عمرو** dedi: **المُختضِع** et yiyenlerden, başı hortumunun altına doğru alçalan olandır. **النابغة** dedi([3]):
أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ *** خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ
  **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **الأخضع** alçalan olandır. Ve ondan **الزبير** hadisi: “Onun **أخْضَعَ** daha kıllı olduğu.” **أبو حاتم** dedi: **الخُِضْعانُ**([4]) develerin yürüyüşte boyunlarıyla alçalmasıdır; ve o, en şiddetli alçaltmadır. Dedi: Ve “ihtiyarlık onu **أَخْضَعَه** etti ve onu **خَضَعَه**” denir. Dedi: Ve “erkek deve dişi deveyi **اختضَع** etti” denir; o, ona eşit adımla yürür([5]) sonra göğsüyle onu yere bastırır. Ve “yıldız **خضَع** etti” denir; batışa meylettiği zaman. **امرؤ القيس** dedi:
بَعَثْتُ إليها والنجومُ خواضعٌ *** بِلَيْلٍ حِذاراً أنْ تَهُبَّ وتُسْمَعَا
  **ابن دريد** dedi: Adam **خَضَع** etti ve **أخْضَع** etti; konuşması yumuşadığı zaman. Ve hadiste: “Erkeğin, karısından başkasına **يُخضِع** etmesini yasakladı”; yani konuşmasını yumuşatır.
  Diğerine gelince, **الخليل** dedi: **الخَيْضعَةُ**: savaşta ve başkasında sesin dolanmasıdır. Ve “o, savaşın tozudur” denir.
  Toz hakkında söylenen bu ise bir şey değildir; çünkü onun için kıyas yoktur; ancak komşuluk yolu üzere olması müstesna. **لبيدٌ** **الخَيْضعة** hakkında dedi:
  * الضاربُونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ([6]) *
  Bir topluluk dedi: **الخْيضعة** savaş muharebesidir; çünkü akranlar onda birbirine boyun eğer. Bu söz, bu görüşe göre birinci bâba dönmüştür.
  **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Kavim **خَيْضَعةٍ** içine düştü; yani gürültü ve karışıklık. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: ve **الخَضِيعة** binek hayvanın karnından koştuğu zaman işitilen sestir; ne olduğu bilinmez; ve **الخضيعة**’dan fiil yoktur. **الخليل** dedi: **الخَضِيعة** savaşta ve başkasında sesin yükselmesidir; sonra atın karnından işitilene **خَضِيعة** denildi. Ve şu beyit okundu:
كأنّ خَضِيعةَ بطنِ الجوَا *** دِوعْوَعةُ الذِّئبِ في فَدْفَدِ([7])
  **أبو عمرو** dedi: Ve “karnı **خَضَع** etti **خَضِيعةً**” denir; yani ses çıkardı.
  Bazıları dedi: Kadınlardan **الخَضُوع**: bel kemiklerinden, atın **خَضِيعة** sesi gibi bir şıngırtı işitilen kadındır. **جندل** dedi([8]):
ليست بسَوداءَ خَضُوعِ الأعْفاجْ *** سِرْداحةٍ ذاتِ إهابٍ مَوَّاجْ
  **أبو عبيدة** dedi: **الخَضِيعتانِ** atın iki böğründe iki oyuk ettir; rüzgâr ikisine girer de yürüyüşünde hızlandığı zaman ikisine bir ses işitilir. **الأصمعيّ** dedi: “Kamçıların **خَضْعَةٌ**’si vardır, kılıçların **بَضْعة**’sı.” Öyleyse **الخَضْعة**: onların vuruş sesidir; **البَضْعَةُ**: et kesmeleridir.
  (**خضف**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الفاء** asıl değildir ve onunla meşgul olunmadı([9]). Ve “**خَضِف** etti” derler; **خَضَم** ettiği zaman([10]). Ve **الخَضَفُ**: karpuzdur; dediklerine göre.
  (**خضل**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **اللام** tek bir asıldır; bir yumuşaklık ve çiğ’e delalet eder. “Yağmur [yeri] **أخْضَلَ** etti; o **مُخْضِلٌ**’dir; yer **مُخْضَلَةٌ**’dir” denir. Ve şey **اخضلَّ** etti: ıslandı. Ve **الخَضِلُ**: yumuşak bitkidir. Ve “**الخضيلةَ** çayırlıktır” denir. Ve erkeğin karısına **خُضُلَّتُه**([11]) denir; bu ondan ve bundandır; nitekim ona **طَلَّةً** denildi; çünkü onun gözünde çiy gibidir. Ve her nimet **خُضُلّة**’dir. Dedi:
إذا قلتُ إنّ اليومَ يومُ خَضُلّةٍ *** ولا شرْزَ لاقيتُ الأمورَ البَجَارِيا([12])
  (**خضم**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الميم** iki asıldır: yemenin bir cinsi; diğeri çokluk ve doluluğa delalet eder.
  Birincisi **الخَضْم**’dur; o, azı dişlerinin en sonuyla çiğnemektir. Ve hadiste: “Siz **تَخْضِمون** edersiniz, biz **نَقْضَمُ** ederiz; ve buluşma Allah’adır.”
  Diğer asıl: **الخِضَمُّ**: çok bağış yapan adamdır. Ve **الخِضَمُّ**: çok topluluktur. Dedi:
  * فاجتَمَع الخِضَمُّ والخِضَمُّ([13]) *
  **المِسَنّ**([14])’e gelince, ona benzetme olarak **الخِضَمُّ** denir; bu ancak bâbın kıyası cinsindendir; çünkü ona çok su içirilir. Delili **أبي وجْزة**’nin sözü:
  * على خِضَمٍّ يُسَقَّى الماءَ عَجّاجِ([15]) *
  Bâbdan **الخُضُمَّة** vardır; o, kol kemiğidir; onun kalın olanıdır. Ve “her şeyin büyüğü **خُضُمَّةٌ**’dir” denir.
  (**خضن**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **النون** tek bir sahih asıldır. Öyleyse **المُخَاضَنة**: flörtleşmedir. **الطرمّاح** dedi:
وألقتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أوْ ترنُو لِقولِ المُخَاضِنِ([16])
  (**خضب**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da şeyin **خَضْب** edilmesidir. “Eli ve başkasını **خضبت**; **أخْضِبُ**” denir. Ve devekuşu erkeğine **خاضِبٌ** denir; o, bahar otunu yediği zaman iki kuyruğunun altı kızardığında yahut sarardığında. **أبو دُوَاد** dedi:
له ساقا ظليم خا *** ضبٍ فُوجِئَ بالرُّعْبِ([17])
  Yalnız devekuşu erkeği için söylenir; dişi devekuşu için değil. “**خُضَبَةٌ** bir kadın” denir: çokça boyanan. Ve “hurma ağacı **خَضَبَ** etti” denir; tomurcuğu yeşerdiği zaman. Bazıları dedi: Ağaç **خضب** eder, **يَخْضب** eder([18]); yeşerdiği zaman; ve **اخضَوْضَب**. Ve **الخَضيبُ** avuç: bir yıldızdır; bu, benzetme üzeredir. **الإجَّانة**’ye gelince ve onların ona **المِخْضَب** adını vermeleri, bu kabildendir; çünkü onunla boyanılan şey onun içinde olur([19]).
  (**خضد**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الدال** tek bir, düzenli asıldır; ve o, yumuşak bir şeyde bükülmeye delalet eder. “Dal **انخضد** etti **انخِضاداً**” denir; kırılmaksızın büküldüğü zaman. Ve “onu **خَضَدتُه**”: onu büktüm. Ve bazen manada artırdılar da “ağacı **خَضَدْتُ**” dediler; dikenini kırdığım zaman. Ve **خَضيدٌ** bir bitki. Asıl olan birincisidir; çünkü **الخضيد** yumuşaklığı sebebiyle bükülen, sulanmış yumuşaktır. **النَّابغة**’nin sözüne gelince:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])
  Şöyle denir: **الخَضَد** her taze daldan kesilmiş olandır. Ve “deve, devenin boynunu **خَضَدَ** etti” denir; dövüştükleri zaman, ikisinden biri ötekinin boynunu büktüğünde.
  (**خضر**)  **الخاء** ve **الضاد** ve **الراء** tek bir düzgün asıldır; ve ona hamledilmiştir. Öyleyse renklerden **الخُضرة** bilinir. Ve **الخَضْراء**: gökyüzüdür; rengi sebebiyle; nitekim yere **الغَبراء** adı verildi. Ve **خضراءُ** bir tabur; üst kısmı([21]) demirin siyahlığı olduğu zaman; şu sebeple ki beyazlığa muhalif olan her şey siyahlık alanındadır; bu yüzden bu sıfatlar birbirine girmiştir; siyaha **أخضَر** denir. Allah تعالى iki cennetin sıfatında dedi: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64] yani iki siyah. Bu, yeşilliktendir; çünkü yumuşak, sulanmış bitki, yeşilliğinin şiddetinden uzaktan siyah görünür. Bu yüzden Irak’ın **سَواد**’ı, ağaçlarının çokluğundan dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الخُضْر**: renklerinin siyahlığından dolayı bu adla adlandırılmış bir kavimdir. Ve atların alâmetlerinde **الخُضرة**: tozlulukla karışık koyu renktir. Şu söze gelince:
وأنا الأخضرُ مَن يعرفني *** أخْضَرُ الجلدة في بيتِ العربْ([22])
  Şöyle der: Ben safım; çünkü Arapların renkleri **سُمْرَةٌ**’dir([23]). Hadise gelince: “Sakının **خَضْرَاءَ الدِّمَن**’den”; o, kötü bir yerde yetişmiş güzel kadındır; sanki gübreli bir dışkı yığınında taze bir ağaç gibidir. Ve **المخاضَرة**: meyvelerin olgunluğunun belirmesinden önce satılmasıdır; ve o yasaklanmıştır. “**خُضْر المَزَاد**” sözlerine gelince, denir ki: o, içinde su kalıntıları kalmış da eskilikten yeşermiş olanlardır; ve denir ki bilakis **خُضْرُ المزاد** işkembelerdir.
  Ve denir ki **الخَضَارَ** ilk ottur.
  Şu söze gelince: “Onun kanı **خِضْراً** gitti”; diyet ödendiği zaman. Onu bâbdan sayarım. Der ki: Onun kanı, kesildiği zaman artık ondan faydalanılmayan, sonra bozulup solan yeşil bitki gibi taze olarak gitti.
  “**الخَضار** suyu çoğaltılmış süttür” demelerine gelince, doğrudur; ve o bâbdandır; çünkü o böyle olduğu zaman su galip gelir; suya **الأسمر** denir. Biz, onların siyaha **أخضر** dediklerini söylemiştik; bu yüzden denize **خُضارة** denir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله: ﴿فلا تخضعن بالقول﴾ [الأحزاب/32]، الخضوع: الخشوع، وقد تقدم، ورجل خضعة: كثير الخضوع، ويقال: خضعت اللحم، أي: قطعته، وظليم أخضع: في عنقه تطامن (انظر: المجمل 2/292).

##### Türkçe

- Allah dedi: ﴿**فلا تخضعن بالقول**﴾ [Ahzâb/32]; **الخضوع**: huşûdur; ve (bu) daha önce geçti. Ve **رجل خضعة**: çokça **الخضوع** sahibi (olan). Ve denilir: **خضعت اللحم**; yani: onu parçaladım. Ve **ظليم أخضع**: boynunda alçalma vardır (bak: el-Mücmel 2/292).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ض ع
خضع لله خضوعاً واختضع‏.‏
ورجل خضعة‏:‏ يخضع لكل أحد‏.‏
وظليم أخضع‏:‏ أجنأ‏.‏
وفي عنق الرجل والبعير خضع‏:‏ تطامن‏.‏
وقوم خضع‏:‏ ناكسو الرءوس‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ وإذا الرجال رأوا يزيـد رأيتهـم خضع الرقاب نواكس الأبصار وقال خطار بن مزاحم‏:‏ ولسنا بعيابين والعيب دقة ولا خضع الأبصار وسط المجالس ورجل أخضع‏:‏ راض بالذل‏.‏
قال العجاج‏:‏ وصرت عبداً للبعوض أخضعا يمضـي مـص الصبـيّ المرضعا وقـد خضـع مـن الذل‏.‏
واختضع الصقر‏:‏ طأمن رأسه للانقضاض‏.‏
واختضع الفحل الناقة بكلكله إذا أراد الضراب‏.‏
وسمعت للسياط خضعه وللسيوف بضعـة أي صـوت وقـع وصـوت قطـع‏.‏
وسمعت خضيعة بطن الفرس‏.‏
ومن الكناية والمجاز‏:‏ خضعت الإبل في سيرها‏:‏ جدّت وهن خواضع لأنها إذا جدت طأمنت أعناقها‏.‏
قال جرير‏:‏ ولقد ذكرتك والمطيّ خواضـع وكأنهنّ قطا فلاة مجهل وخضعت الشمس والنجوم‏:‏ مالت للمغيب كما قيـل ضرعـت وضجعـت‏.‏
والنجـوم خواضـع وضوارع وضواجع‏.‏

##### Türkçe

خ ض ع
**خضع لله**: boyun eğdi; **خضوعاً** (boyun eğiş olarak); ve **اختضع**: boyun eğdi.
Ve **رجل خضعة**: her bir kimseye boyun eğer.
Ve **ظليم أخضع**: **أجنأ** (eğri boyunlu).
Ve erkeğin ve devenin boynunda **خضع**: alçaldı, aşağı indi.
Ve **قوم خضع**: başları eğik olanlar.
**الفرزدق** dedi:
Ve erkekler **يزيد**’i gördüklerinde onları görürsün: **خضع الرقاب** (boyunları eğik), **نواكس الأبصار** (bakışları aşağı eğik).
Ve **خطار بن مزاحم** dedi:
Ve biz ayıplayıcılar değiliz; ayıp inceliktir; ve meclislerin ortasında **خضع الأبصار** (bakışların aşağı eğikliği) da değiliz.
Ve **رجل أخضع**: zillete razı olan.
**العجاج** dedi:
Ve sivrisineğe köle oldum, **أخضعا** (boyun eğerek);
Emzikli çocuğun emişi geçip gider.
Ve zillet sebebiyle **خضع** (boyun eğdi).
Ve **اختضع الصقر**: dalmak için başını alçalttı.
Ve **اختضع الفحل الناقة بكلكله**: çiftleşmeyi istediği zaman göğsüyle (kükreğiyle) dişi deveyi bastırdı.
Ve kamçıların **خضعه**sini ve kılıçların **بضعة**sini işittim; yani düşüş sesi ve kesiş sesi.
Ve atın karnının **خضيعة**sini işittim.
Ve kinaye ve mecazdan: **خضعت الإبل في سيرها**: ciddileşti (hızlandı); ve onlar **خواضع**dır; çünkü ciddileştiği zaman boyunlarını alçaltırlar.
**جرير** dedi:
Ve seni andım; binekler **خواضع** iken;
Sanki onlar, bilinmez bir çölün yaban güvercinleri.
Ve **خضعت الشمس والنجوم**: batmaya meyletti; nitekim **ضرعت** ve **ضجعت** denildiği gibi.
Ve yıldızlar **خواضع** ve **ضوارع** ve **ضواجع**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُضُوع: التواضُع والتَّطامُن. خَضَع يَخْضَع خَضْعاً وخُضُوعاً واخْتَضَع: ذلّ. ورجل أَخْضَعُ وامرأَة خَضْعاء: وهما الرَّاضِيانِ بالذلّ؛ وأَخْضَعَتْني إِليك الحاجةُ، ورجل خيْضَعٌ؛ قال العجاج: وصِرْت عَبْداً للبَعوضِ أَخْضَعا،
تَمَصُّني مَصَّ الصَّبيِّ المُرْضِعا
وفي حديث اسْتِراق السمْعِ: خُضْعاناً لقوله؛ الخُضْعانُ: مصدر خَضَعَ يَخْضَعُ خُضُوعاً وخُضْعاناً كالغُفران والكُفْران، ويروى بالكسر كالوِجدانِ، ويجوز أَن يكون جمع خاضِع، وفي رواية: خُضَّعاً لقوله، جمع خاضِع. وخَضَعَ الرَّجلُ وأَخْضَع: أَلان كَلِمه للمرأَة. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن رجلاً في زمانه مرَّ برجل وامرأَة قد خَضعا بينهما حديثاً فضَربه حتى شَجَّه فرُفِع إِلى عمر، رضي الله عنه، فأَهْدَره، أَي ليَّنا بينهما الحديثَ وتكلما بما يُطْمِعُ كلاًّ منهما في الآخر. والعرب تقول: اللهم إِني أَعُوذ بك من الخُنُوع والخُضُوع؛ فالخانِعُ الذي يدْعو إِلى السوأَة، والخاضِعُ نحوه؛ وقال رؤبة:
من خالِباتٍ يَخْتَلِبْنَ الخُضَّعا
قال ابن الأَعرابي: الخُضَّع اللواتي قد خَضَعْن بالقول ومِلْن؛ قال: والزجل يُخاضِع المرأَةَ وهي تُخاضِعُه إِذا خَضع لها بكلامه وخضَعت له ويَطْمع فيها، ومن هذا قوله: ولا تَخْضَعْن بالقول فيطْمَع الذي في قلبه مرض؛ الخُضوع: الانْقِيادُ والمُطاوعةُ، ويكون لازماً كهذا القول ومتعدياً؛ قال الكميت يصف نساء بالعَفاف:
إِذْ هُنَّ لا خُضُعُ الحَدِيـ
ـثِ، ولا تَكَشَّفَتِ المَفاصِلْ
وفي الحديث: أَنه نهى أَن يَخْضَع الرجل لغير امرأَته أَي يَلِين لها في القول بما يُطْمِعُها منه.
والخَضَعُ: تَطامُن في العنق ودُنُوّ من الرأْس إِلى الأَرض، خَضِعَ خَضَعاً، فهو أَخْضَعُ بيِّن الخَضَع، والأُنثى خَضْعاء، وكذلك البعير والفرس. وخَضَع الإِنسان خَضْعاً: أَمالَ رأْسَه إِلى الأَرض أَو دنا منها. والأَخْضعُ: الذي في عُنقه خُضُوع وتطامُن خلقة. يقال: فرس أَخضَعُ بيِّن الخَضَعِ. وفي التنزيل: فظَلَّت أَعْناقُهم لها خاضِعين؛ قال أَبو عمرو: خاضِعين ليست من صفة الأَعناق إِنما هي من صفة الكناية عن القوم الذي في آخر الأَعناق فكأَنه في التمثيل: فظلت أَعناق القوم لها خاضعين، والقوم في موضع هم؛ وقال الكسائي: أَراد فظلت أَعناقُهم خاضِعيها هم كما تقول يدُك باسِطُها، تريد أَنت فاكتفَيْتَ بما ابتدأْت من الاسم أَن تُكَرِّره؛ قال الأَزهري: وهذا غير ما قاله أَبو عمرو؛ وقال الفراء: الأَعناق إِذا خَضَعَت فأَربابها خاضِعُون، فجعل الفعل أَوّلاً للأَعْناق ثم جعل خاضِعِين للرِّجال، قال: وهذا كما تقول خَضَعْت لك فتكتفي من قولك خَضَعَتْ لك رقبتي. وقال أَبو إِسحق: قال خاضعين وذكَّر الأَعناق لأَن معنى خُضوع الأَعناق هو خضوع أَصحاب الأَعناق، لما لم يكن الخُضوع إِلا خُضوع الأَعناق جاز أَن يخبر عن المضاف إِليه كما قال الشاعر:
رأَتْ مَرَّ السِّنين أَخَذْنَ منِّي،
كما أَخَذ السِّرارُ من الهِلالِ
لما كانت السنون لا تكون إِلا بمَرٍّ أَخْبر عن السنين، وإِن كان أَضاف إِليها المرور، قال: وذكر بعضهم وجهاً آخر قالوا: معناه فظلت أَعناقهم لها خاضعين هم وأَضمر هم؛ وأَنشد:
ترى أَرْباقَهم مُتَقَلِّديها،
كما صَدِئ الحَدِيدُ عن الكُماةِ
قال: وهذا لا يجوز مثله في القرآن وهو على بدل الغَلط يجوز في الشعر كأَنه قال: ترى أَرْباقَهم، ترى مُتَقَلِّديها كأَنه قال: ترى قوماً مُتقلدين أَرباقهم. قال الأَزهري: وهذا الذي قاله الزجاج مذهب الخليل ومذهب سيبويه، قال: وخَضَع في كلام العرب يكون لازماً ويكون متعدياً واقعاً، تقول: خَضَعْتُه فخضَع؛ ومنه قول جرير:
أَعدَّ الله للشُّعراء مني
صَواعِقَ يَخْضَعُون لها الرِّقابا
فجعله واقعاً مُتعدّياً. ويقال: خضَع الرجلُ رقبَته فاخْتَضَعَتْ وخَضَعَتْ؛ قال ذو الرمة:
يظَلُّ مُخْتَضِعاً يبدو فتُنْكِرُه
حالاً، ويَسْطَعُ أَحياناً فيَنْتَسِبُ
(* قوله «يظل» سيأتي في سطع فظل.)
مُخْتَضِعاً: مُطأْطِئ الرأْس. والسطُوعُ: الانْتصاب، ومنه قيل للرجل الأَعْنقِ: أَسْطَعُ. ومَنْكِب خاضِع وأَخضع: مطمئن. ونعام خواضِعُ: مُمِيلات رؤوسَها إِلى الأَرض في مراعيها، وظليم أَخضَع، وكذلك الظّباء؛ قال:تَوَهَّمْتها يوماً، فقُلت لصاحِبي،
وليس بها إِلاَّ الظِّباء الخَواضِعُ
وقوم خُضُعُ الرّقاب: جمع خَضُوعٍ أَي خاضِع؛ قال الفرزدق: وإِذا الرِّجالُ رَأَوْا يَزِيدَ، رأَيْتَهم
خُضُعَ الرِّقاب، نَواكِسَ الأَبْصارِ
وخَضَعَه الكِبَرُ يخْضَعُه خَضْعاً وخُضوعاً وأَخْضَعه: حَناه. وخَضَع هو وأَخْضَع أَي انحَنى. والأَخْضَع من الرجال: الذي فيه جَنَأٌ، وقد خَضِعَ يخْضَعُ خَضَعاً، فهو أَخْضَعُ، وفي حديث الزبير: أَنه كان أَخْضَع أَي فيه انحِناء. ورجل خُضَعةٌ إِذا كان يخضَع أَقْرانَه ويَقْهَرُهم. ورجل خُضَعةٌ، مثال هُمَزة: يخْضَعُ لكل أَحد. وخَضَع النجمُ أَي مال للمَغيب. ونبات خَضِعٌ: مُتَثنٍّ من النَّعْمةِ كأَنه مُنْحَنٍ؛ قال ابن سيده: وهو عندي على النسَب لأَنه لا فِعْلَ له يَصْلُح أَن يكون خَضِعٌ محمولاًعليه؛ ومنه قول أَبي فَقْعس يصف الكَلأَ: خَضِعٌ مَضِعٌ ضافٍ رَتِعٌ؛ كذا حكاه ابن جني مضع، بالعين المهملة؛ قال: أَراد مَضِغٌ فأَبدل العين مكان الغين للسجع، أَلا ترى أَن قبله خَضِع وبعده رَتِع؟
أَبو عمرو: الخُضَعة من النخل التي تَنْبُت من النواة، لغة بني حنيفة، والجمع الخُضَعُ. والخَضَعةُ: السياط لانصِبابها على مَن تَقَع عليه، وقيل: الخَضْعةُ والخَضَعة السيوف، قال: ويقال للسيوف خَضْعة، وهي صوت وقْعها. وقولهم: سمعت للسياط خَضْعةً وللسيوف بَضْعة؛ فالخضْعةُ وقع السياط، والبَضْعُ القَطْع. قال ابن بري: وقيل الخَضْعة أَصوات السيوف، والبَضْعةُ أَصوات السياط؛ وقد جاء في الشعر محركاً كما قال:
أَرْبعةٌ وأَرْبَعهْ
اجْتَمَعا بالبَلْقَعَهْ،
لمالِكِ بنِ بَرْذعهْ،
وللسيوفِ خَضَعَهْ،
وللسِّياطِ بَضَعَهْ
والخَيْضَعةُ: المعركةُ، وقيل غُبارها، وقيل اختلاط الأَصوات فيها؛ الأَوَّل عن كراع، قال: لأَن الكُماة يَخْضع بعضها لبعض. والخَيضَعةُ: حيث يَخْضَعُ الأَقْرانُ بعضُهم لبعض. والخَيْضَعةُ: صوت القتال. والخيضعة: البيضة؛ فأَما قول لبيد:
نحنُ بَنُو أُمِّ البَنِينَ الأَرْبَعَهْ،
ونحنُ خَيْرُ عامِرِ بنِ صَعْصَعَهْ،
المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ،
الضارِبونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ
فقيل: أَراد البيضة، وقيل: أَراد الْتِفافَ الأَصوات في الحرب، وقيل: أَراد الخَضَعةَ من السيوف فزاد الياء هَرَباً من الطّيِّ، ويقال لبيضة الحرب الخَيْضَعة والرَّبِيعةُ، وأَنكر علي بن حمزة أَن تكون الخَيْضَعة اسماً للبيضة، وقال: هي اختلاط الأَصوات في الحرب. وخَضَعَت أَيدي الكواكب إِذا مالت لتَغيب؛ وقال ابن أَحمر:
تَكادُ الشمسُ تَخْضَعُ حينَ تَبْدُو
لهنَّ، وما وُبِدْنَ، وما لُحِينا
(* قوله: وُبِدْنَ، هكذا في الأصل؛ ولم يرد وبَد متعدّياً إلا بعلى حينما يكون بمعنى غضب.)
وقال ذو الرمة:
إِذا جَعَلَتْ أَيْدِي الكَواكِبِ تَخْضَعُ
والخَضِيعةُ: الصوتُ يُسْمَع من بطنِ الدابة ولا فِعْل لها، وقيل: هي صوت قُنْبِه، وقال ثعلب: هو صوت قُنْب الفرس الجَواد؛ وأَنشد لامرئ القيس:كأَنَّ خَضِيعةَ بَطْنِ الجَوا
دِ وَعْوَعةُ الذِّئب بالفَدْفَدِ
وقيل: هو صوت الأَجوف منها، وقال أَبو زيد: هو صوت يخرج من قُنْب الفرَس الحِصان، وهو الوَقِيبُ. قال ابن بري: الخَضِيعةُ والوَقِيبُ الصوت الذي يسمع من بطن الفرس ولا يُعلم ما هو، ويقال: هو تَقَلْقُل مِقْلَم الفرَس في قُنْبه، ويقال لهذا الصوت أَيضاً: الذُّعاق، وهو غريب. والاخْتِضاعُ: المَرُّ السريعُ. والاختِضاعُ: سُرْعةُ سير الفرس؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد في صفة فرس سريعة:
إِذا اخْتَلَط المَسِيحُ بها توَلَّتْ
بِسَوْمي، بين جَرْيٍ واخْتِضاعِ
(* قوله «بسومي» كذا بالأصل.)
يقول: إِذا عَرِقَتْ أَخرجت أَفانِينَ جَرْيِها. وخَضَعَتِ الإِبل إِذا جَدَّتْ في سَيرها؛ وقال الكميت:
خَواضِع في كُلِّ دَيْمومةٍ،
يَكادُ الظَّلِيمُ بها يَنْحَلُ
وإِنما قيل ذلك لأَنها خَضَعتْ أَعناقها حين جَدَّ بها السيْرُ؛ وقال جرير:
ولقد ذَكَرْتُكِ، والمَطِيُّ خَواضِعٌ،
وكأَنَّهُنَّ قَطا فَلاةٍ مَجْهَلِ
ومَخْضَعٌ ومَخْضَعةُ: اسمان.

##### Türkçe

**الخُضُوع**: alçakgönüllülük ve alçalma. **خَضَع يَخْضَع خَضْعاً وخُضُوعاً**
ve **اخْتَضَع**: zelil oldu. Ve **رجل أَخْضَعُ** ve **امرأَة خَضْعاء**: ikisi de zillete razı olanlardır; ve “ihtiyaç beni sana karşı **أَخْضَعَتْني**”; ve **رجل خيْضَعٌ**; el-‘Accâc dedi ki:
وصِرْت عَبْداً للبَعوضِ أَخْضَعا،
تَمَصُّني مَصَّ الصَّبيِّ المُرْضِعا

Ve kulak hırsızlığı (işitme çalma) hadîsinde: “onun sözüne **خُضْعاناً**”; **الخُضْعانُ**: **خَضَعَ يَخْضَعُ**’ın masdarıdır; **خُضُوعاً** ve **خُضْعاناً** (tıpkı **الغُفران** ve **الكُفْران** gibi); ve kesre ile de rivayet edilir, **الوِجدانِ** gibi; ve **خاضِع**’ın çoğulu olması da câizdir. Bir rivayette: “onun sözüne **خُضَّعاً**”, **خاضِع**’ın çoğuludur.

Ve **خَضَعَ** adam ve **أَخْضَع**: kadına sözünü yumuşattı. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: kendi zamanında bir adamın, bir adam ve bir kadının yanından geçtiği; aralarında bir konuşma ile **خَضعا** oldukları; onu vurdu da başını yardı; sonra Ömer’e, Allah ondan razı olsun, götürüldü; o da onu boşa çıkardı; yani aralarındaki konuşmayı yumuşattılar ve her birinin ötekinden ümitlenmesini sağlayacak şeyler konuştular. Araplar der ki: “Allah’ım, ben sana **الخُنُوع** ve **الخُضُوع**’dan sığınırım”; çünkü **الخانِعُ** kötülüğe çağıran kimsedir, **الخاضِعُ** da ona doğru (olan)dır; Ru’be dedi ki:
من خالِباتٍ يَخْتَلِبْنَ الخُضَّعا

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخُضَّع** sözle **خَضَعْن** olmuş ve meyletmiş olan kadınlardır; dedi ki: ve **الزجل** kadını **يُخاضِع** eder, o da onu **تُخاضِعُه** eder; yani ona sözüyle **خَضع** ederse ve o da ona **خَضَعت** ederse ve onda (ona karşı) tamah ederse. Ve bundan şu sözdür: “**ولا تَخْضَعْن بالقول** فيطْمَع الذي في قلبه مرض”; **الخُضوع**: boyun eğme ve itaat etmedir; bu sözde olduğu gibi lâzım olur ve müteaddî de olur; el-Kumeyt iffeti vasfederek kadınları anlatırken dedi ki:
إِذْ هُنَّ لا خُضُعُ الحَدِيـ
ـثِ، ولا تَكَشَّفَتِ المَفاصِلْ

Ve hadîste: erkeğin kendi karısından başkasına **يَخْضَع** etmesini yasakladı; yani ona sözde yumuşak davranıp kendisinden onu ümitlendirecek (şeyler söylemesi).

Ve **الخَضَعُ**: boyunda alçalma ve başın yere yaklaşmasıdır; **خَضِعَ خَضَعاً**; o hâlde o **أَخْضَعُ**dır, **الخَضَع**ı açık (belli)dir; dişisi **خَضْعاء**dır; deve ve at da böyledir. Ve insan **خَضْعاً** **خَضَع** etti: başını yere eğdi yahut ona yaklaştı. Ve **الأَخْضعُ**: boynunda yaratılıştan **خُضُوع** ve alçalma bulunan kimsedir. Denir: **فرس أَخضَعُ** **بيِّن الخَضَعِ**. Tenzîlde: “**فظَلَّت أَعْناقُهم لها خاضِعين**”; Ebû ‘Amr dedi: **خاضِعين** boyunların sıfatından değildir; ancak boyunların sonunda bulunan kavme kinayenin sıfatındandır; sanki temsilde: “kavmin boyunları onun için **خاضعين** kaldı”; ve kavim “onlar” yerindedir. Kisâî dedi: “boyunları onun **خاضِعيها** (olan) onlar kaldı”yı kastetti; tıpkı “**يدُك باسِطُها**” demen gibi; “sen”i kasteder, başladığın isimle yetinip onu tekrar etmeyi terk edersin. Ezherî dedi: bu, Ebû ‘Amr’un dediğinden başka bir şeydir. Ferrâ dedi: boyunlar **خَضَعَت** edince, onların sahipleri **خاضِعُون**dur; fiili önce boyunlara yaptı, sonra **خاضِعِين**’i erkeklere yaptı; dedi ki: bu, “sana **خَضَعْت** ettim” demen gibidir; “boynum sana **خَضَعَتْ** etti” sözünden (boyun zikrinden) yetinirsin. Ebû İshâk dedi: **خاضعين** dedi ve **الأَعناق**’ı müzekker yaptı; çünkü boyunların **خُضوع**unun manası boyun sahiplerinin **خُضوع**udur; **الخُضوع** ancak boyunların **خُضوع**u olunca, muzâfun ileyhten haber vermek câiz oldu; şairin dediği gibi:
رأَتْ مَرَّ السِّنين أَخَذْنَ منِّي،
كما أَخَذ السِّرارُ من الهِلالِ

Seneler ancak “geçiş” ile olduğundan, geçişi onlara izafe etmiş olsa da senelerden haber verdi. Dedi ki: bazısı başka bir vecih zikretti; dediler ki: manası “boyunları onun için **خاضعين** kaldı, onlar”dır; ve “onlar”ı gizledi; ve şu beyit okundu:
ترى أَرْباقَهم مُتَقَلِّديها،
كما صَدِئ الحَدِيدُ عن الكُماةِ

Dedi ki: bunun benzeri Kur’ân’da câiz olmaz; şiirde “yanlış bedeli” üzere câiz olur; sanki “onların boyun bağlarını görürsün; onun takanlarını görürsün” dedi; sanki “boyun bağlarını takınmış bir kavmi görürsün” dedi. Ezherî dedi: Zecâc’ın dediği bu, Halîl’in mezhebi ve Sîbeveyh’in mezhebidir. Dedi ki: Arapların كلامında **خَضَع** lâzım olur ve müteaddî, vâki‘ olur; “onu **خَضَعْتُ** ettim de o **خَضَع** etti” dersin; Cerîr’in sözü de bundandır:
أَعدَّ الله للشُّعراء مني
صَواعِقَ يَخْضَعُون لها الرِّقابا

Böylece onu vâki‘, müteaddî yaptı. Ve denir: adam boynunu **خضَع** etti de **اخْتَضَعَتْ** ve **خَضَعَتْ**; Zû’r-Rumme dedi ki:
يظَلُّ مُخْتَضِعاً يبدو فتُنْكِرُه
حالاً، ويَسْطَعُ أَحياناً فيَنْتَسِبُ
(* “**يظل**” sözü **سطع** maddesinde, **فظل** ile gelecektir.)

**مُخْتَضِعاً**: başı eğik. Ve **السطُوعُ**: doğrulmadır; bundan dolayı uzun boyunlu adama **أَسْطَعُ** denmiştir. Ve **مَنْكِب خاضِع** ve **أَخضع**: alçak (çökük). Ve **نعام خواضِعُ**: otlaklarında başlarını yere eğenlerdir; ve **ظليم أَخضَع**; ceylanlar da böyledir; dedi ki:
تَوَهَّمْتها يوماً، فقُلت لصاحِبي،
وليس بها إِلاَّ الظِّباء الخَواضِعُ

Ve **قوم خُضُعُ الرّقاب**: **خَضُوعٍ**’un çoğuludur; yani **خاضِع**; el-Ferazdak dedi ki:
وإِذا الرِّجالُ رَأَوْا يَزِيدَ، رأَيْتَهم
خُضُعَ الرِّقاب، نَواكِسَ الأَبْصارِ

Ve ihtiyarlık onu **خَضَعَه** eder; onu **خَضْعاً** ve **خُضوعاً** **يخْضَعُه** eder; ve onu **أَخْضَعه**: onu büktü. Ve o **خَضَع** etti ve **أَخْضَع**: yani eğildi. Ve erkeklerden **الأَخْضَع**: kendisinde **جَنَأٌ** bulunan kimsedir; ve **خَضِعَ يخْضَعُ خَضَعاً**; o hâlde o **أَخْضَعُ**dır. Zübeyr hadîsinde: onun **أَخْضَع** olduğu; yani onda eğrilik (eğilme) vardı. Ve **رجل خُضَعةٌ**: akranlarını **يخضَع** eder ve onları kahrederse. Ve **رجل خُضَعةٌ** (tıpkı **هُمَزة** vezninde): herkese **يخْضَعُ** eder. Ve yıldız **خَضَعَ** etti: yani batmaya meyletti. Ve **نبات خَضِعٌ**: nimetten dolayı bükülmüş; sanki eğilmiş; İbn Sîde dedi: bence bu nisbet üzeredir; çünkü onun, üzerine **خَضِعٌ** taşınmaya elverişli bir fiili yoktur. Ve bundan Ebû Fak‘as’ın otu vasfederken sözü: **خَضِعٌ مَضِعٌ ضافٍ رَتِعٌ**; İbn Cinnî bunu böyle rivayet etti: **مضع** (noktasız **العين** ile); dedi ki: **مَضِغٌ** kastetti de secî için **العين**’i **الغين** yerine değiştirdi; görmüyor musun ki öncesinde **خَضِع** ve sonrasında **رَتِع** var?

Ebû ‘Amr: **الخُضَعة** hurmadan, çekirdekten biten (hurma)dır; Benî Hanîfe’nin dilidir; çoğulu **الخُضَعُ**. Ve **الخَضَعةُ**: kamçılardır; üzerine düştüğü kimseye akıp gitmesinden dolayı. Ve denildi ki: **الخَضْعةُ** ve **الخَضَعة** kılıçlardır. Dedi ki: kılıçlara **خَضْعة** denir; bu, vuruşlarının sesidir. Ve onların sözü: “kamçılara bir **خَضْعةً** ve kılıçlara bir **بَضْعة** işittim”; böylece **الخضْعةُ** kamçıların vuruşudur, **والبَضْعُ** kesmedir. İbn Berrî dedi: ve denildi ki **الخَضْعة** kılıçların sesleridir, **والبَضْعةُ** kamçıların sesleridir; şiirde harekeli olarak da gelmiştir; şu dediği gibi:
أَرْبعةٌ وأَرْبَعهْ
اجْتَمَعا بالبَلْقَعَهْ،
لمالِكِ بنِ بَرْذعهْ،
وللسيوفِ خَضَعَهْ،
وللسِّياطِ بَضَعَهْ

Ve **الخَيْضَعةُ**: savaş meydanı; ve denildi: onun tozu; ve denildi: içindeki seslerin karışması; birincisi Kurâ‘dan. Dedi ki: çünkü zırhlılar birbirine **يَخْضع** eder. Ve **الخَيضَعةُ**: akranların birbirine **يَخْضَعُ** ettiği yer. Ve **الخَيْضَعةُ**: savaş sesidir.

Ve **الخيضعة**: miğferdir; fakat Lebîd’in sözüne gelince:
نحنُ بَنُو أُمِّ البَنِينَ الأَرْبَعَهْ،
ونحنُ خَيْرُ عامِرِ بنِ صَعْصَعَهْ،
المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ،
الضارِبونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ

denildi ki: miğferi kastetti; ve denildi ki: savaşta seslerin birbirine dolanmasını kastetti; ve denildi ki: kılıçlardan **الخَضَعةَ**yı kastetti de “katlamadan kaçmak” için **الياء**’yı artırdı. Ve savaş miğferine **الخَيْضَعة** ve **الرَّبِيعةُ** denir. Ali b. Hamza, **الخَيْضَعة**’nın miğfer adı olmasını inkâr etti ve dedi ki: o, savaşta seslerin karışmasıdır. Ve yıldızların elleri **خَضَعَت** ettiğinde: yani batmak için meylettiğinde; İbn Ahmer dedi ki:
تَكادُ الشمسُ تَخْضَعُ حينَ تَبْدُو
لهنَّ، وما وُبِدْنَ، وما لُحِينا
(* “**وُبِدْنَ**” sözü: asılda böyledir; **وبَد**’in müteaddî olarak ancak **بعلى** ile, “gazaplandı” manasında olduğu zaman geldiği rivayet edilmiştir.)

Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
إِذا جَعَلَتْ أَيْدِي الكَواكِبِ تَخْضَعُ

Ve **الخَضِيعةُ**: binek hayvanının karnından işitilen sestir; onun fiili yoktur. Ve denildi ki: onun **قُنْب**’unun sesidir. Sa‘leb dedi: o, koşucu atın **قُنْب**’unun sesidir. İmru’ul-Kays’tan şu okundu:
كأَنَّ خَضِيعةَ بَطْنِ الجَوا
دِ وَعْوَعةُ الذِّئب بالفَدْفَدِ

Ve denildi ki: onlardan içi boş olanın sesidir. Ebû Zeyd dedi: o, aygır atın **قُنْب**’undan çıkan sestir; o da **الوَقِيبُ**’dir. İbn Berrî dedi: **الخَضِيعةُ** ve **الوَقِيبُ**, atın karnından işitilen ve ne olduğu bilinmeyen sestir; ve denilir ki: bu, atın **مِقْلَم**’ının **قُنْبه** içinde çalkalanmasıdır; ve bu sese ayrıca **الذُّعاق** da denir; o gariptir.

Ve **الاخْتِضاعُ**: hızlı geçiştir. Ve **الاختِضاعُ**: atın yürüyüşünün süratidir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve hızlı bir atın vasfında şu okundu:
إِذا اخْتَلَط المَسِيحُ بها توَلَّتْ
بِسَوْمي، بين جَرْيٍ واخْتِضاعِ
(* “**بسومي**” sözü asılda böyledir.)

Der ki: terlediğinde koşuşunun çeşitlerini çıkarır. Ve develer **خَضَعَت** eder: yürüyüşlerinde ciddileştiklerinde; el-Kumeyt dedi ki:
خَواضِع في كُلِّ دَيْمومةٍ،
يَكادُ الظَّلِيمُ بها يَنْحَلُ

Bu ancak, yürüyüş onları ciddileştirince boyunlarını **خَضَعتْ** ettikleri için böyle denmiştir. Cerîr dedi ki:
ولقد ذَكَرْتُكِ، والمَطِيُّ خَواضِعٌ،
وكأَنَّهُنَّ قَطا فَلاةٍ مَجْهَلِ

Ve **مَخْضَعٌ** ve **مَخْضَعةُ**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ض ع * * الخُضُوعُ * التطامن والتواضع يقال * خَضَعَ * يخضع بفتح الضاد فيهما * خُضُوعاً * و * اختَضَع * و * أَخْضَعَتنْي * إليه الحاجة ورجل * خُضَعَةٌ * بوزن همزة يخضع لكل أحد

##### Türkçe

* خ ض ع * * **الخُضُوعُ** * alçalma ve tevazu; şöyle denir: * **خَضَعَ** * (iki yerde de **الضاد**’ın fethasıyla) **يخضع**; * **خُضُوعاً** * ve * **اختَضَع** * ve * **أَخْضَعَتنْي** *: ihtiyaç beni ona (karşı) boyun eğdirdi; ve bir adam * **خُضَعَةٌ** * (hemze vezninde): her bir kimseye boyun eğer.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خضع لله عز وجل، كمنع، يخضع خضوعا: ذل وتطامن وتواضع ومنه قوله تعالى:  فظلت أعناقهم لها خاضعين  ، أي منقادين. وفي إتيان خاضعين مع ذكر الأعناق كلام واسع للعلماء كأبي عمرو، والكسائي، والفراء، وجعله بعضهم بدل غلط. والذي ذهب إليه الخليل وسيبويه أنه لما لم يكن الخضوع إلا خضوع الأعناق جاز أن يخبر عن المضاف إليه، كاختضع، قال ذو الرمة يصف الظليم:
  يظل مختضعا يبدو فتنكـره                      حالا، ويسطع أحيانا فينتسب أي مطأطئا. ويسطع: ينتصب. وخضع: سكن وانقاد، وأيضا سكن لازم متعد. يقال: خضعته فخضع، أي سكنته فسكن، فمن اللازم قوله تعالى:  فلا تخضعن بالقول  أي لا تلن، وقال جرير في تعدية خضع:
  أعد الله للشـعـراء مـنـي                      صواعق يخضعون لها الرقابا وخضع فلانا إلى السوء، هكذا في النسخ، وصوابه إلى السوأة، أي دعاه فهو خاضع، وكذلك خنع فهو خانع، ومنه قولهم: اللهم إني أعوذ بك من الخنوع والخضوع. ومن المجاز: خضع النجم، أي مال للغروب، وفي الصحاح: للمغيب. وكذلك خضعت الشمس، كما قيل: ضرعت وضجعت، والنجوم خواضع، وضوارع، وضواجع، كما في الأساس، وقال ابن أحمر:
  تكاد الشمس تخضع حين تبدو                      لهن وما وبدن ومالحـينـا وقال ذو الرمة:
  إذا جعلت أيدي الكواكب تخضع ومن المجاز: خضعت الإبل، إذا جدت في سيرها، وهن خواضع، لأنها إذا جدت طامنت أعناقها، قال الكميت:
  خواضع في كل ديمومة                      يكاد الظليم بها ينحـل وقال جرير:
  ولقد ذكرتك والمطي خواضع                      وكأنهن قطا فلاة مجـهـل والخضعة، كهمزة: من يخضع لكل أحد، نقله الجوهري والصاغاني. وقال أبو عمرو: الخضعة: نخلة تنبت من النواة، لغة بني حنيفة. والخضعة: من يقهر أقرانه ويخضعهم ويذلهم.
 والخضوع، كصبور: الخاضع، ج: خضع ككتب وأنشد الجوهري للفرزدق يمدح يزيد بن المهلب:
  وإذا الرجال رأوا يزيد رأيتهـم                      خضع الرقاب نواكس الأبصار

  وقال ابن عباد: الخضوع: المرأة التي لخواصرها صوت. وقال ابن فارس: كخضيعة الفرس، وأنشد لجندل:
  ليست بسوداء خضوع الأعفاج
  سرداحة ذات إهاب مواج قال الصاغاني: لم أجد المشطورين في جيمية جندل المقيدة. والخضيعة كسفينة: صوت يسمع من بطن الفرس إذا جرى. وقال ثعلب: هو صوت قنب الفرس الجواد، وأنشد لامرئ القيس:
  كأن خضيعة بطن الجوا                      د وعوعة الذئب بالفدفد قال الجوهري: ولا يبنى منه فعل. وقال غيره: هو صوت الأجوف منها. وقال أبو زيد: هو صوت يخرج من قنب الفرس الحصان، وهو الوقيب. وقال ابن بري: الخضيعة والوقيب: الصوت الذي يسمع من بطن الفرس ولا يعلم ما هو. ويقال: هو تقلقل مقلم الفرس في قنبه، ويقال لهذا الصوت أيضا الذعاق، وهو غريب. أو الخضيعتان: لحمتان مجوفتان في بطن الفرس يسمع الصوت منهما. نقله ابن عباد. قال: والخضيعة: صوت السيل.
 وقال علي بن حمزة: الخيضعة، كحيدرة: اختلاف، كذا في النسخ، وفي بعضها: التفاف، وفي بعضها: اختلاط الأصوات في الحرب، وبه فسر قول لبيد رضي الله عنه:
  نحن بنو أم البنـين الأربـعـه
  ونحن خير عامر بن صعصعـه
  المطعمون الجفنة المدعـدعـه
  والضاربون الهام تحت الخيضعه وأنشد الجوهري الشطر الأخير من الرجز، وقال: إن أبا عبيد حكى عن الفراء أنها البيضة. وحكى سلمة عن الفراء أنه الصوت في الحرب. انتهى.
 قلت: وقال أبو حاتم: إنما قال لبيد: تحت الخضعة. فزادوا الياء فرارا من الزحاف.
 وقيل الخيضعة: ا لغبار في الحرب. وقيل: المعركة نفسها حيث يخضع الأقران بعضهم لبعض. وقال كراع: لأن الكماة يخضع بعضهم لبعض، وأنكر علي ابن حمزة أن يكون المراد بالخيضعة في قول لبيد - البيضة. والأخضع: الراضي بالذل، وهي خضعاء، قاله الليث، وأنشد للعجاج:
  وصرت عبدا للبعوض أخضعا
  تمصني مص الصبي المرضعا وكذلك أنشده الأزهري في التهذيب وابن فارس في المقاييس. قال الصاغاني: وللعجاج أرجوزة عينية أولها:
  أمسى حمان كالرهين مشرعا وهي اثنا عشر مشطورا، وليس ما ذكره الليث فيها، ولا في عينية رؤبة التي أولها:
  هاجت ومثلي نوله أن يربعا وهي مائتان وثمانية مشاطير. والأخضع: من في عنقه خضوع وتطامن، خلقة، وقد خضع يخضع خضعا. وقال عروة بن الزبير: كان الزبير، رضي الله عنه، طويلا أزرق أخضع أشعر، وربما أخذت - وأنا غلام - بشعر كتفيه حتى أقوم، تخط رجلاه إذا ركب الدابة، نفج الحقيبة. وخضعة الكبر خضعا وخضوعا وأخضعه: جعله كذلك، أي حناه، فخضع هو، وأخضع، أي انحنى، قاله الزجاج. وأخضع الرجل: لان كلامه للمرأة، هكذا هو في العباب.

  وفي اللسان: خضع الرجل، وأخضع: ألان كلامه للمرأة، ومنه حديث عمر - رضي الله عنه - أن رجلا مر برجل وامرأة قد خضعا بينهما حديثا، فضربه حتى شجه، فرفع إلى عمر - رضي الله عنه - فأهدره، أي لينا بينهما الحديث، وتكلما بما يطمع كلا منهما في الآخر كخاضعها. مخاضعة، إذا خضع لها بكلامه وخضعت له وتطمع فيها، عن ابن الأعرابي.
 والتخضيع: تقطيع اللحم، قاله ابن فارس. واختضع الرجل: خضع، وقد تقدم هذا قريبا، كاخضوضع، نقله الصاغاني. واختضع: مر سريعا، وأنشد ابن الأعرابي - في صفة فرس سريعة -:
  إذا اختلط المسيح بها تولت                      بسوم بين جرى واختضاع يقول: إذا عرقت أخرجت أفانين جريها. واختضع الفحل الناقة: سانها، نقله الصاغاني. وفي الأساس: اختضع الفحل الناقة بكلكله: أراد الضراب. وسموا مخضعة، كمسعدة.
 ومما يستدرك عليه: الخضع، كالمنع، والخضعان، بالضمك كلاهما مصدر خضع يخضع كمنع. ومنه حديث استراق السمع خضعانا لقوله وهو كغفران، ويروى بالكسر كالوجدان، ويجوز أن يكون جمع خاضع، وفي رواية: خضعا لقوله: جمع خاضع. والخضع: كركع: اللواتي قد خضعن بالقول وملن. عن ابن الأعرابي، ويقال: فرس أخضع بين الخضع، وكذلك البعير والظليم والظباء. وأخضعتني إليك الحاجة، نقله الجوهري ولم يفسره، وهو قول الزجاج. أراد: ألجأتني وأحوجتني. ومنكب خاضع وأخضع: مطمئن. ونعام خواضع، وكذلك الظباء، أي مميلات رؤوسها إلى الأرض في مراعيها. ونبات خضع، ككتف: متثن من النعمة كأنه منحن. قال ابن سيده: وهو عندي على النسب، لأنه لا فعل له يصلح أن يكون خضع محمولا عليه. ومنه قول أبي فقعس يصف الكلأ: خضع مضع، ضاف رتع كذا حكاه ابن جنى.
 واختضع الصقر: طامن رأسه للانقضاض، نقله الزمخشري.
 وفي الصحاح: قولهم: سمعت للسياط خضعة، وللسيوف بضعة، فالخضعة: وقع السياط، والبضعة: القطع. انتهى، ومثله في الأساس، وقد ضبطاهما بالفتح.
 وفي اللسان: الخضعة بالتحريك السياط لانصبابها على من تقع عليه، وقيل: الخضعة السيوف، ويقال: للسيوف خضعة، وهو صوت وقعها. وقال ابن بري: الخضعة: أصوات السيوف. والبضعة: أصوات السياط، وقد جاء في الشعر محركا، كما قال:
  أربعة وأربعـه
  اجتمعا بالبلقعـه
  لمالك بن برذعه
  وللسيوف خضعه
  وللسياط بضعـه وسموا مخضعا، كمقعد.

##### Türkçe

**خضع** Allah’a عز وجل, **منع** gibi, **يخضع** **خضوعا**: zelil oldu, boynunu eğdi ve tevazu gösterdi; bundan O’nun تعالى sözü:  **فظلت أعناقهم لها خاضعين**  (yani) boyun eğenler. Ve **خاضعين**’in, **الأعناق**’ın zikriyle gelmesinde, Ebû Amr, el-Kisâî ve el-Ferrâ gibi âlimler için geniş bir söz vardır; ve onların bir kısmı onu yanlış bedel kıldı. Halîl ve Sîbeveyh’in gittiği şey şudur: mademki **الخضوع** ancak **الأعناق**’ın **خضوع**’udur, muzâfun ileyhten haber verilmesi caiz oldu; **اختضع** gibi. Zû’r-Rumme, devekuşunu vasfederek dedi:
  يظل مختضعا يبدو فتنكـره                      حالا، ويسطع أحيانا فينتسب
yani başını eğmiş. Ve **يسطع**: doğrulur. Ve **خضع**: sakinleşti ve boyun eğdi; ayrıca (hem) lâzım (hem) müteaddî olarak sakinleşti. Denir: **خضعته** de o da **فخضع**, yani onu sakinleştirdim de sakinleşti; lâzımdan O’nun تعالى sözü:  **فلا تخضعن بالقول**  yani yumuşamayın. Cerîr, **خضع**’ın geçişli kılınmasında dedi:
  أعد الله للشـعـراء مـنـي                      صواعق يخضعون لها الرقابا
Ve “**خضع** falancayı kötülüğe”, nüshalarda böyledir; doğrusu **إلى السوأة**’ye (dir), yani onu çağırdı; o da **خاضع**’dır; ve yine **خنع**; o da **خانع**’dır. Bundan onların sözü: Allah’ım, ben Sana **الخنوع** ve **الخضوع**’dan sığınırım. Mecazdan: **خضع النجم**; yani batmaya meyletti; ve Sıhâh’ta: kaybolmaya. Ve yine **خضعت الشمس**, denildiği gibi: **ضرعت** ve **ضجعت**; ve yıldızlar **خواضع** ve **ضوارع** ve **ضواجع**dır; Esâs’ta olduğu gibi. İbn Ahmer dedi:
  تكاد الشمس تخضع حين تبدو                      لهن وما وبدن ومالحـينـا
Ve Zû’r-Rumme dedi:
  إذا جعلت أيدي الكواكب تخضع
Ve mecazdan: **خضعت الإبل**; yürüyüşünde ciddileştiği zaman; ve onlar **خواضع**dır; çünkü ciddileştiği zaman boyunlarını alçaltırlar. el-Kumeyt dedi:
  خواضع في كل ديمومة                      يكاد الظليم بها ينحـل
Ve Cerîr dedi:
  ولقد ذكرتك والمطي خواضع                      وكأنهن قطا فلاة مجـهـل
Ve **الخضعة**, **همزة** gibi: her bir kimseye boyun eğen; el-Cevherî ve es-Sâğânî onu nakletti. Ebû Amr dedi: **الخضعة**: çekirdekten biten bir hurma fidanı; Benî Hanîfe’nin dili. Ve **الخضعة**: akranlarını kahreden, onları boyun eğdiren ve zelil eden.

Ve **الخضوع**, **صبور** gibi: **الخاضع**; çoğulu: **خضع** (**كتب** gibi). el-Cevherî, el-Ferazdak’tan, Yezîd b. el-Mühelleb’i överken rivayet etti:
  وإذا الرجال رأوا يزيد رأيتهـم                      خضع الرقاب نواكس الأبصار

İbn Abbâd dedi: **الخضوع**: belinin yanlarında ses olan kadın. İbn Fâris dedi: atın **خضيعة**’si gibi; Cündel’den okudu:
  ليست بسوداء خضوع الأعفاج
  سرداحة ذات إهاب مواج
es-Sâğânî dedi: Cündel’in kayıtlı cîmiyyesinde iki yarım beyti bulmadım. Ve **الخضيعة** **سفينة** gibi: at koştuğu zaman karnından işitilen ses. Sa‘leb dedi: o, iyi atın **قنب**’inin sesidir. İmru’ul-Kays’tan okudu:
  كأن خضيعة بطن الجوا                      د وعوعة الذئب بالفدفد
el-Cevherî dedi: ondan fiil yapılmaz. Başkası dedi: ondan (yani atın) içi boş olanının sesidir. Ebû Zeyd dedi: o, aygır atın **قنب**’inden çıkan sestir; o da **الوقيب**’dir. İbn Berrî dedi: **الخضيعة** ve **الوقيب**: atın karnından işitilen ve ne olduğu bilinmeyen sestir. Ve denir: atın **مقلم**’inin **قنب**’inde çalkalanmasıdır. Ve bu sese ayrıca **الذعاق** da denir; o gariptir. Yahut **الخضيعتان**: atın karnında, sesin onlardan işitildiği iki oyuk et parçası. İbn Abbâd onu nakletti. Dedi: ve **الخضيعة**: selin sesi.

Ali b. Hamza dedi: **الخيضعة**, **حيدرة** gibi: ihtilaf; nüshalarda böyle; bazısında: dolanma; bazısında: savaşta seslerin karışması; ve onunla Lebîd’in رضي الله عنه sözü tefsir edildi:
  نحن بنو أم البنـين الأربـعـه
  ونحن خير عامر بن صعصعـه
  المطعمون الجفنة المدعـدعـه
  والضاربون الهام تحت الخيضعه
el-Cevherî recezin son mısraını rivayet etti ve dedi: Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan onun **البيضة** olduğunu nakletti. Seleme, el-Ferrâ’dan onun savaşta ses olduğunu nakletti. Bitti.

Dedim: Ebû Hâtim dedi: Lebîd ancak “**تحت الخضعة**” dedi; onlar **الزحاف**’tan kaçmak için **الياء**’yı artırdılar.

Ve denildi: **الخيضعة**: savaşta toz. Ve denildi: akranların birbirlerine boyun eğdirdikleri yer olarak bizzat muharebenin kendisi. Kurâ‘ dedi: çünkü zırhlı yiğitler birbirlerine boyun eğerler. Ali b. Hamza, Lebîd’in sözünde **الخيضعة** ile kastedilenin **البيضة** olmasını inkâr etti. Ve **الأخضع**: zillete razı olan; dişili **خضعاء**’dır; Leys söyledi. el-‘Accâc’tan okudu:
  وصرت عبدا للبعوض أخضعا
  تمصني مص الصبي المرضعا
Aynı şekilde onu Ezherî Tehzîb’de ve İbn Fâris Mekâyîs’te rivayet etti. es-Sâğânî dedi: el-‘Accâc’ın başı şu olan bir ayniyye urcûzesi vardır:
  أمسى حمان كالرهين مشرعا
O on iki yarım beyittir; Leys’in zikrettiği şey onda yoktur; ne de başı şu olan Ru’be’nin ayniyyesinde:
  هاجت ومثلي نوله أن يربعا
O iki yüz sekiz yarım beyittir. Ve **الأخضع**: boynunda, yaratılıştan, **خضوع** ve alçalma olan kimse; ve **خضع** **يخضع** **خضعا**. Urve b. ez-Zübeyr dedi: Zübeyr, رضي الله عنه, uzun, mavi gözlü, **أخضع**, kıllı idi; bazen — ben bir oğlanken — omuzlarının kıllarından tutardım da ayağa kalkardım; bineğe bindiği zaman ayakları sürünürdü; heybe şişkin idi. Ve **خضعة الكبر** **خضعا** ve **خضوعا** (dır); ve onu **أخضعه**: onu öyle yaptı; yani onu eğdi; o da **فخضع**; ve **أخضع**: eğildi; Zecâc söyledi. Ve **أخضع الرجل**: sözünü kadına yumuşattı; **العباب**’da böyledir.

Ve Lisân’da: **خضع** adam, ve **أخضع**: sözünü kadına yumuşattı; bundan, Ömer’in - Allah ondan razı olsun - hadisi: bir adam, bir adam ve bir kadının yanından geçti; aralarında bir konuşma olarak **خضعا** etmişlerdi; onu vurdu, başını yardı; Ömer’e - Allah ondan razı olsun - götürüldü de onu boşa çıkardı; yani aralarındaki konuşmayı yumuşattı; ve her biri ötekinde umutlandıran şeyle konuştular; onunla **خاضعها** gibi. **مخاضعة**: ona sözüyle **خضع** ettiğinde ve o da ona **خضعت** ettiğinde ve onda umutlandığında; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **التخضيع**: eti parça parça etmek; bunu İbn Fâris söyledi. Ve **اختضع** adam: **خضع** etti; bu yakında geçti; **كاخضوضع** gibi; bunu Sâgânî nakletti. Ve **اختضع**: hızlı geçti; İbnü’l-A‘râbî - hızlı bir atın sıfatında - inşad etti:

  Eğer **المسيح** onunla karışırsa döner
  bir **سوم** ile, **جرى** ile **اختضاع** arasında

Yani: terlediğinde koşusunun çeşitlerini çıkardı. Ve **اختضع** aygır dişi deveyi: onu **سانها** etti; Sâgânî nakletti. Ve Esâs’ta: **اختضع** aygır dişi deveyi göğsüyle: çiftleşmeyi istedi. Ve **مخضعة** diye adlandırdılar; **كمسعدة** gibi.

Ve ondan üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الخضع**; **كالمنع** gibi; ve **الخضعان**; **بالضم**; ikisi de **خضع يخضع**’ın masdarıdır; **كمنع** gibi. Ve ondan, dinlemeyi aşırma hadisi: onun sözüne **خضعانا**; ve o **كغفران** gibidir; ve **بالكسر** ile **كالوجدان** gibi rivayet edilir; ve **خاضع**’ın cemi olması caizdir; ve bir rivayette: onun sözüne **خضعا**: **خاضع**’ın cemi. Ve **الخضع**: **كركع** gibi: sözle **خضعن** etmiş ve meyletmiş olanlar; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denilir: **فرس أخضع**; **بين الخضع**; ve aynı şekilde deve ve devekuşu erkeği ve ceylanlar. Ve **أخضعتني إليك الحاجة**: Cevherî onu nakletti ve açıklamadı; ve o Zecâc’ın sözüdür. İstedi: beni zorladı ve beni muhtaç etti. Ve **منكب خاضع** ve **أخضع**: alçalmış. Ve **نعام خواضع**; ve aynı şekilde ceylanlar; yani otlaklarında başlarını yere doğru eğenler. Ve **نبات خضع**; **ككتف** gibi: nimetten bükülmüş; sanki eğilmiş. İbn Sîde dedi: ve o benim yanımda nisbet üzerinedir; çünkü onun, üzerine **خضع** taşınacak uygun bir fiili yoktur. Ve ondan, Ebû Fuqa‘s’ın otu vasfederken sözü:
**خضع مضع، ضاف رتع**
İbn Cinnî böyle hikâye etti.

Ve **اختضع** doğan: dalış için başını alçalttı; Zemahşerî nakletti.

Ve Sıhâh’ta: onların sözü: “kamçılar için **خضعة** işittim, ve kılıçlar için **بضعة**”; artık **الخضعة**: kamçıların düşüşü; ve **البضعة**: kesme. Bitti; ve benzeri Esâs’ta; ve ikisini de fetha ile ضبط ettiler.

Ve Lisân’da: **الخضعة** (harekeli): kamçılar; üzerine düştüğü kimseye akıp gitmesinden dolayı; ve denildi: **الخضعة** kılıçlardır; ve denilir: kılıçlar için **خضعة**; ve o, düşüşlerinin sesidir. İbn Berrî dedi: **الخضعة**: kılıçların sesleri. Ve **البضعة**: kamçıların sesleri; ve şiirde harekeli olarak gelmiştir; nitekim dedi:

  Dört ve dördü
  **بالبلقعة**’da toplandılar
  Mâlik b. Berza‘a için
  Ve kılıçlar için **خضعه**
  Ve kamçılar için **بضعه**

Ve **مخضعا** diye adlandırdılar; **كمقعد** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَضَعَ
1 خَضَعَ خضع , aor. خَضَعَ , inf. n. خُضُوعٌ (S, Msb, K) and خَضْعٌ and خُضْعَانٌ, or خِضْعَانٌ, (TA,) He was, or became, lowly, humble, or submissive, (S, Msb, K,) لَهُ to him, (Msb, TA,) [for instance,] to his creditor, (Msb,) or to God; (TA;) as also ↓ اختضع, (S, K,) [and ↓ انخضع, (K in art. خذأ,)] and ↓ اِخْضَوْضَعَ: (Sgh, K:) خُضُوعٌ is nearly the same as خُشُوعٌ, except that the latter is mostly used in relation to the voice [or the eyes]; but the former is used as meaning in the necks: (Msb:) or the former is in the body, ('Eyn and K in art. خشع,) and signifies the acknowledgment of humility and submission; ('Eyn;) and the latter is in the voice and in the eyes. ('Eyn and K ubi suprà.) It is said in a trad. respecting the [devils'] hearing [the words of the angels] by stealth, خُضْعَانًا لِقَوْلِهِ [With submissiveness to his saying, or to what he said]; or, accord. to one relation, خِضْعَانًا; but it may be a pl. of خَاضِعٌ; and accord. to another relation, it is خُضَّعًا, which is a pl. of خَاضِعٌ. (TA.) ― -b2- He was, or became, still, (K, TA,) and tractable, or submissive. (TA.) ― -b3- He made his words soft to a woman; as also ↓ اخضع: (L:) or the latter signifies his speech was soft to a woman. (O, K.) It is said in the Kur [xxxiii. 32], فَلَا تَخْضَعْنَ بِالقَوْلِ Then be ye not soft in speech. (TA.) And you say, خَضَعَ لَهَا بِكَلَامِهِ وَخَضَعَتْ لَهُ وَتَطَمَّعَ فِيهَا [He was soft to her in speech, and she was soft to him, and he became excited to feel an eager desire for her, or to lust after her]; (TA;) and in like manner, ↓ خَاضَعَها, (K, * TA,) inf. n. مُخَاضَعَةٌ, (TA,) [he was soft in his speech to her, she being soft in her speech to him.] And خَضَعَا بَيْنَهُمَا حَدِيثًا They two (a man and a woman) made soft discourse together, saying that which excited each to feel an eager desire for, or to lust after, the other. (TA from a trad.) ― -b4- خَضَعَ, aor. خَضَعَ , inf. n. خَضْعٌ, [or, as in two copies of the S, خَضَعٌ, though it seems that the verb is correctly خَضَعَ, not خَضِعَ,] He had a natural stooping of the neck: (TA:) and he bent himself, or became bent; as also ↓ اخضع. (Zj.) And ↓ اختضع, said of a hawk, He lowered his head to make a stoop, or to pounce down. (Z, TA.) ― -b5- [Hence,] خَضَعَتِ الاـِبِلُ (tropical:) The camels strove, or exerted themselves, or hastened, in their pace, or going; (K;) because, when they do so, they lower their necks. (TA.) And ↓ اختضع, (K,) said of a horse, (IAar,) [for the same reason,] (assumed tropical:) He went quickly, or swiftly. (IAar, K.) ― -b6- خَضَعَ النَّجْمُ (tropical:) The star, or asterism, inclined (S, K, TA) to the place of setting, (S, TA,) or to setting: (K, TA:) and in like manner, خَضَعَتِ الشَّمْسُ (tropical:) the sun inclined &c.; like خَدَعَت: (TA:) and خَضَعَتْ أَيْدِى الكَوَاكِبِ (tropical:) the stars inclined to setting. (Aboo- 'Adnلn, TA in art. خشع.) -A2- خَضَعَهُ He, or it, rendered him still (K, TA) [and submissive: see 1]: the verb being both intrans. and trans. (TA.) [See also 4.] ― -b2- Also, (K,) inf. n. خَضْعٌ and خُضُوعٌ, (TA,) He, or it, caused him to have a stooping neck; as also ↓ اخضعهُ; (K;) i. e., bent him: (TA:) said of old age. (TK.) Jereer says,
أَعَدَّ اللّٰهُ لِلشُّعَرَآءِ مِنِّى
صَوَاعِقَ يَخْضَعُونَ لَهُ الرِّقَابَا
[God hath prepared, for the poets, from me, thunderbolts which make the necks to stoop to Him]. (TA.) ― -b3- خَضَعَ فُلَانًا اـِلَى السَّوْءَةِ; in the K الى السُّوءِ, but the former is the right; inf. n. خُضُوعٌ; (TA;) He, or it, invited such a one to that which was foul, abominable, or evil. (K, TA.)

2 خَضَّعَ see 4.

3 خَاْضَعَ see 1, near the middle of the paragraph.

اخضع
4 اخضع أخضع اخضع خضع , intrans.: see 1, in two places. -A2- اخضعهُ It (poverty) lowered, humbled, or abased, him; (Msb;) [as also ↓ خضّعهُ; for its inf. n.] تَخْضيعٌ signifies the rendering lowly, humble, or submissive; in Persian, فَرُوتَنْ كَرْدَانِيدَنْ. (KL. [But Golius, from the same source, explains the verb as signifying “ Submissum humilemque se commonstravit. ”]) [Hence,] أَخْضَعَتَنِى اـِلَيْكَ الحَاجَةُ (Zj, S, TA) Want, or need, [made me lowly, humble, or submissive, to thee; or] constrained me to have recourse to thee, and to require thine aid. (TA.) ― -b2- See also 1, near the end of the paragraph.

7 اـِنْخَضَعَ see 1, first sentence.

8 اـِخْتَضَعَ see 1, in three places.

اخضوضع
12 اخضوضع اخضوضع : see 1, first sentence.

خَضِعٌ
خَضِعٌ خضع A plant bending by reason of softness, or tenderness: ISd holds it to be formed after the manner of a relative, or possessive, noun, because there is no verb [of the measure خَضِعَ] to which it may be referred. (TA.) [The regular form, if it were a part. n., would be خَاضِعٌ, q. v.]

خَضْعَةٌ
خَضْعَةٌ خضع خضعه خضعة , or ↓ خَضَعَةٌ: see بَضَعَةٌ and بَاضِعٌ.

خَضَعَةٌ
خَضَعَةٌ خضع خضعه خضعة : see what next precedes.

خُضَعَةٌ
خُضَعَةٌ خضع خضعه خضعة A man (S) who is lowly, humble, or submissive, to everyone. (S, Sgh, K,) ― -b2- And One who overcomes, or subdues, his adversaries, or opponents, (K, TA,) and humbles and abases them. (TA.)

خَضُوعٌ
خَضُوعٌ خضوع : see the next paragraph, in two places.

خَاضِعٌ
خَاضِعٌ خاضع Lowly, humble, or submissive; (Msb;) and ↓ خَضُوعٌ signifies the same: (S, K:) [or rather the latter is an intensive epithet, signifying very lowly, &c.:] the pl. of the former is خَاضِعُونَ and خُضَّعٌ and خُضْعَانٌ, or خِضْعَانٌ: (TA:) [respecting the last two of which, see 1, second sentence:] and the pl. of ↓ خَضُوعٌ is خُضُعٌ; (S, K;) as in the phrase قَوْمٌ خُضُعُ الرِّقَابِ [A people, or company of men, very submissive in the necks]. (S.) It is said in the Kur [xxvi. 3], فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ And their necks shall continue, the pret. being used in the sense of the aor., meaning تَدُومُ, (Jel,) submissive to it: (Jel, * TA:) the original of the phrase is فَظَلُّوا لَهَا خَاضِعِينَ; and اعناق is redundantly inserted to show the place of خُضُوع, and the predicate is left in its original state: (Bd:) or as the خضوع is only that of the اعناق, it is allowable to make the predicate relate to [the pronoun هم, which is] the complement of the latter word: (Sb, Kh:) or since the خضوع is ascribed to the necks but really belongs to the persons, the epithet has that form of pl. which is proper to rational beings: (Jel: [and the like is said by Bd:]) or اعناقهم means their chiefs: or their companies: but there is another reading [which is literally grammatical], namely خَاضِعَةً. (Bd.) ― -b2- The pl. خُضَّعٌ is also applied to Women who have been [ or who are] soft in speech, and still. (IAar.) [See 1.] ― -b3- نَعَامٌ خَوَاضِعُ [pl. of خَاضِعَةٌ] Ostriches inclining their heads towards the ground in their places of pasture; and in like manner, ظِبَآءٌ [gazelles]. (TA.) ― -b4- اـِبِلٌ خَوَاضِعُ (tropical:) Camels striving, or exerting themselves, or hastening, in their pace, or going; because, when they do so, they lower their necks. (TA.) ― -b5- مَنْكِبٌ خَاضِعٌ and ↓ أَخْضَعُ A low, or depressed, shoulder-joint. (TA.) ― -b6- نُجُومٌ خَوَاضِعُ (tropical:) Stars inclining to setting, or to their places of setting. (A, TA.) -A2- Inviting to that which is foul, abominable, or evil. (TA.)

أَخْضَعُ
أَخْضَعُ ذ Content with abasement; fem. خَضْعَآءُ. (Lth, K.) ― -b2- Having a natural stooping of the neck; (S, K;) applied to a man, (TA,) and to a horse, (S, TA,) and a camel, and an ostrich, and a gazelle. (TA.) ― -b3- See also خَاضِعٌ, near the end of the paragraph.

##### Türkçe

**خَضَعَ**
1 **خَضَعَ** **خضع** , muzâri‘ **خَضَعَ** , mastar ismi **خُضُوعٌ** (S, Msb, K) ve **خَضْعٌ** ve **خُضْعَانٌ**, yahut **خِضْعَانٌ**, (TA,) O, alçakgönüllü, mütevazı, yahut boyun eğici oldu; (S, Msb, K,) **لَهُ** ona, (Msb, TA,) [meselâ,] alacaklısına, (Msb,) yahut Allah’a; (TA;) bunun gibi ↓ **اختضع**, (S, K,) [ve ↓ **انخضع**, (K, md. **خذأ**’de,)] ve ↓ **اِخْضَوْضَعَ**: (Sgh, K:) **خُضُوعٌ**, **خُشُوعٌ** ile neredeyse aynıdır; ancak ikincisi çoğunlukla ses [yahut gözler] hakkında kullanılır; fakat birincisi boyunlarda olan mânâ ile kullanılır: (Msb:) yahut birincisi bedendedir, ('Eyn ve K, md. **خشع**’da,) ve alçakgönüllülük ve boyun eğişin ikrarını ifade eder; ('Eyn;) ikincisi ise sestedir ve gözlerdedir. ('Eyn ve K, yukarıda anılan yerde.) Meleklerin sözlerini gizlice [şeytanların] işitmesi hakkında bir hadiste şöyle denilmiştir: **خُضْعَانًا لِقَوْلِهِ** [Onun sözüne, yahut söylediğine, boyun eğicilikle]; yahut bir rivayete göre **خِضْعَانًا**; fakat bu, **خَاضِعٌ**’in çoğulu olabilir; ve başka bir rivayete göre **خُضَّعًا**’dır ki bu, **خَاضِعٌ**’in çoğuludur. (TA.) ― -b2- O, sakin oldu, (K, TA,) ve uysal, yahut boyun eğici oldu. (TA.) ― -b3- O, sözünü bir kadına yumuşak yaptı; bunun gibi ↓ **اخضع**: (L:) yahut ikincisi, onun konuşması bir kadına yumuşak oldu, demektir. (O, K.) Kur’ân’da [xxxiii. 32] şöyle denilmiştir: **فَلَا تَخْضَعْنَ بِالقَوْلِ** “Öyleyse sözle yumuşak olmayın.” (TA.) Ve sen şöyle dersin: **خَضَعَ لَهَا بِكَلَامِهِ وَخَضَعَتْ لَهُ وَتَطَمَّعَ فِيهَا** [O, konuşmasıyla ona yumuşak oldu; o da ona yumuşak oldu; ve onda (ona karşı) şiddetli arzu duymaya, yahut şehvetlenmeye başladı]; (TA;) ve aynı şekilde, ↓ **خَاضَعَها**, (K, * TA,) mastar ismi **مُخَاضَعَةٌ**, (TA,) [o, ona konuşmasında yumuşak oldu; o da ona konuşmasında yumuşak olarak.] Ve **خَضَعَا بَيْنَهُمَا حَدِيثًا** “İkisi (bir erkek ve bir kadın) aralarında yumuşak bir konuşma yaptılar; her birini ötekine karşı şiddetli arzu duymaya, yahut şehvetlenmeye sevk eden şeyi söylediler.” (TA, bir hadisten.) ― -b4- **خَضَعَ**, muzâri‘ **خَضَعَ** , mastar ismi **خَضْعٌ**, [yahut S’nin iki nüshasında **خَضَعٌ**; ancak fiilin doğru olarak **خَضَعَ** olduğu, **خَضِعَ** olmadığı anlaşılır,] Onda boynun tabii bir eğikliği vardı: (TA:) ve kendini eğdi, yahut eğik oldu; bunun gibi ↓ **اخضع**. (Zj.) Ve ↓ **اختضع**, bir doğan hakkında söylenir: O, dalmak yahut aşağı atılmak için başını indirdi. (Z, TA.) ― -b5- [Bundan dolayı,] **خَضَعَتِ الاـِبِلُ** (mecaz:) Develer yürüyüşlerinde çabaladılar, yahut gayret ettiler, yahut hızlandılar; (K;) çünkü bunu yaptıklarında boyunlarını indirirler. (TA.) Ve ↓ **اختضع**, (K,) bir at hakkında söylenir, (IAar,) [aynı sebeple,] (varsayılan mecaz:) O, çabuk, yahut süratli gitti. (IAar, K.) ― -b6- **خَضَعَ النَّجْمُ** (mecaz:) Yıldız, yahut yıldız kümesi, (S, K, TA) batma yerine, (S, TA,) yahut batmaya meyletti: (K, TA:) ve aynı şekilde, **خَضَعَتِ الشَّمْسُ** (mecaz:) güneş meyletti vb.; **خَدَعَت** gibi: (TA:) ve **خَضَعَتْ أَيْدِى الكَوَاكِبِ** (mecaz:) yıldızlar batmaya meyletti. (Aboo- 'Adnلn, TA, md. **خشع**’da.) -A2- **خَضَعَهُ** O, yahut o şey, onu sakin kıldı (K, TA) [ve boyun eğici: bk. 1]: fiil hem lâzım hem müteaddîdir. (TA.) [Bk. ayrıca 4.] ― -b2- Yine, (K,) mastar ismi **خَضْعٌ** ve **خُضُوعٌ**, (TA,) O, yahut o şey, onda boynun eğikliğini meydana getirdi; bunun gibi ↓ **اخضعهُ**; (K;) yani onu eğdi: (TA:) yaşlılık hakkında söylenir. (TK.) Cerîr şöyle der:
أَعَدَّ اللّٰهُ لِلشُّعَرَآءِ مِنِّى
صَوَاعِقَ يَخْضَعُونَ لَهُ الرِّقَابَا
[Allah, şairler için, benden, boyunları O’na eğdiren yıldırımlar hazırladı]. (TA.) ― -b3- **خَضَعَ فُلَانًا اـِلَى السَّوْءَةِ**; K’da **الى السُّوءِ**; fakat birincisi doğrudur; mastar ismi **خُضُوعٌ**; (TA;) O, yahut o şey, falancayı çirkin, iğrenç, yahut kötü olana davet etti. (K, TA.)

2 **خَضَّعَ**: bk. 4.

3 **خَاْضَعَ**: bk. 1, paragrafın ortalarına yakın.

**اخضع**
4 **اخضع** **أخضع** **اخضع** **خضع** , lâzım: bk. 1, iki yerde. -A2- **اخضعهُ** O (fakirlik) onu alçalttı, mütevazı kıldı, yahut zelil etti; (Msb;) [bunun gibi ↓ **خضّعهُ**; onun mastar ismi için] **تَخْضيعٌ**, alçakgönüllü, mütevazı, yahut boyun eğici kılmayı ifade eder; Farsçada, **فَرُوتَنْ كَرْدَانِيدَنْ**. (KL. [Fakat Golius, aynı kaynaktan, fiili “Kendisini boyun eğmiş ve alçakgönüllü olarak gösterdi” mânâsıyla açıklar.]) [Bundan dolayı,] **أَخْضَعَتَنِى اـِلَيْكَ الحَاجَةُ** (Zj, S, TA) İhtiyaç [beni sana karşı alçakgönüllü, mütevazı, yahut boyun eğici kıldı; yahut] beni sana başvurmaya ve yardımını istemeye mecbur etti. (TA.) ― -b2- Ayrıca bk. 1, paragrafın sonlarına yakın.

7 **اـِنْخَضَعَ**: bk. 1, ilk cümle.

8 **اـِخْتَضَعَ**: bk. 1, üç yerde.

**اخضوضع**
12 **اخضوضع** **اخضوضع**: bk. 1, ilk cümle.

**خَضِعٌ**
**خَضِعٌ** **خضع** Yumuşaklık yahut tazelik sebebiyle eğilen bir bitki: ISd, onu nisbet yahut sahiplik ismi tarzında yapılmış sayar; çünkü kendisine nisbet edilebileceği [**خَضِعَ** vezninde] bir fiil yoktur. (TA.) [Düzenli şekil, eğer bir ism-i fâil olsaydı, **خَاضِعٌ** olurdu; bk. o.]

**خَضْعَةٌ**
**خَضْعَةٌ** **خضع** **خضعه** **خضعة** , yahut ↓ **خَضَعَةٌ**: bk. **بَضَعَةٌ** ve **بَاضِعٌ**.

**خَضَعَةٌ**
**خَضَعَةٌ** **خضع** **خضعه** **خضعة**: bk. hemen önce gelen.

**خُضَعَةٌ**
**خُضَعَةٌ** **خضع** **خضعه** **خضعة** Herkese karşı alçakgönüllü, mütevazı, yahut boyun eğici olan bir adam. (S) (S, Sgh, K,) ― -b2- Ve düşmanlarını yahut hasımlarını yenen, yahut bastıran, (K, TA,) ve onları alçaltıp zelil eden kimse. (TA.)

**خَضُوعٌ**
**خَضُوعٌ** **خضوع**: bk. sonraki paragraf, iki yerde.

**خَاضِعٌ**
**خَاضِعٌ** **خاضع** Alçakgönüllü, mütevazı, yahut boyun eğici; (Msb;) ve ↓ **خَضُوعٌ** aynı mânâyı ifade eder: (S, K:) [daha doğrusu ikincisi, pek alçakgönüllü vb. mânâsını ifade eden mübalağalı bir sıfattır:] birincinin çoğulu **خَاضِعُونَ** ve **خُضَّعٌ** ve **خُضْعَانٌ**, yahut **خِضْعَانٌ**’dır: (TA:) [son ikisi hakkında bk. 1, ikinci cümle:] ve ↓ **خَضُوعٌ**’un çoğulu **خُضُعٌ**’dur; (S, K;) **قَوْمٌ خُضُعُ الرِّقَابِ** [boyunlarda pek boyun eğici bir kavim yahut topluluk] sözünde olduğu gibi. (S.) Kur’ân’da [xxvi. 3] şöyle denilmiştir: **فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ** “Ve onların boyunları ona boyun eğici olarak devam edecektir”: geçmiş zaman, muzâri‘ mânâsında kullanılmıştır; mânâsı **تَدُومُ**’dur, (Jel,) ona boyun eğici: (Jel, * TA:) ibarenin aslı **فَظَلُّوا لَهَا خَاضِعِينَ**’dir; ve **اعناق** fazladan sokulmuştur ki **خُضُوع**’un yerini göstersin; ve haber, aslî hâlinde bırakılmıştır: (Bd:) yahut **خضوع** yalnız **اعناق**’ın olduğundan, haberin, [**هم** zamiri olan] ve son kelimenin tümleyeni bulunan şeye nisbet edilmesi caizdir: (Sb, Kh:) yahut **خضوع** boyunlara isnad edilmekle beraber gerçekte kişilere ait olduğundan, sıfat, akıllı varlıklara mahsus çoğul şekliyle gelmiştir: (Jel: [ve benzeri Bd tarafından da söylenir:]) yahut **اعناقهم** onların reisleri demektir: yahut onların toplulukları: fakat başka bir kıraat daha vardır [ki lafzen nahivce düzgündür], yani **خَاضِعَةً**. (Bd.) ― -b2- Çoğul **خُضَّعٌ**, konuşmada yumuşak olmuş [yahut olan] ve sakin kadınlara da uygulanır. (IAar.) [Bk. 1.] ― -b3- **نَعَامٌ خَوَاضِعُ** [**خَاضِعَةٌ**’nin çoğulu] otlak yerlerinde başlarını yere doğru eğen devekuşları; ve aynı şekilde, **ظِبَآءٌ** [ceylanlar]. (TA.) ― -b4- **اـِبِلٌ خَوَاضِعُ** (mecaz:) yürüyüşlerinde çabalayan, yahut gayret eden, yahut hızlanan develer; çünkü bunu yaptıklarında boyunlarını indirirler. (TA.) ― -b5- **مَنْكِبٌ خَاضِعٌ** ve ↓ **أَخْضَعُ** Alçak, yahut çökmüş bir omuz eklemi. (TA.) ― -b6- **نُجُومٌ خَوَاضِعُ** (mecaz:) batmaya, yahut batma yerlerine meyleden yıldızlar. (A, TA.) -A2- Çirkin, iğrenç, yahut kötü olana davet edici. (TA.)

**أَخْضَعُ**
**أَخْضَعُ** **ذ** Alçaltılmaya razı; dişisi **خَضْعَآءُ**. (Lth, K.) ― -b2- Boynun tabii bir eğikliği olan; (S, K;) bir adama, (TA,) ve bir ata, (S, TA,) ve bir deveye, ve bir devekuşuna, ve bir ceylana uygulanır. (TA.) ― -b3- Ayrıca bk. **خَاضِعٌ**, paragrafın sonlarına yakın.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَضَعَ
خَضَعَ A ( n. ac. خُضُوْع 27 )
a.  [ La ], Was humble, submissive, submitted to; obeyed.

b.  Was near setting ( star ).

c.  Bowed down, bent ( old age ).

d.  [ acc. &  Ila ], Enticed into ( evil ).

خَضَّعَ
خَضَّعَ II ,
a.  Humbled, abased.

أَخْضَعَ
أَخْضَعَ IV ,
a.  see I (c) & II.

تَخَضَّعَ
تَخَضَّعَ V ,  اِخْتَضَعَ VIII ,
a.  Humbled himself, became submissive.

خُضَعَة
خُضَعَة 9t ,
a.  Submissive; cringing; abject, craven.

أَخْضَعُ
أَخْضَعُ 14 ,
a.  Humble, submissive.

خَاْضِع
خَاْضِع 21 , ( pl. خُضَّع 11 ),
a.  Humble, lowly, submissive, obedient.

خَضِيْعَة
خَضِيْعَة 25t ,
a.  Rumbling.

خَضُوْع
خَضُوْع 26 , ( pl. خُضُع 10 ),
a.  see 21 .

##### Türkçe

**خَضَعَ**
**خَضَعَ** A ( n. ac. **خُضُوْع** 27 )
a. [ **لَ** ], mütevazı oldu, boyun eğici oldu, teslim oldu; itaat etti.

b. (yıldız) batmaya yakın oldu.

c. eğildi, büküldü (ihtiyarlık).

d. [ acc. & **إِلَى** ], (kötülüğe) ayartıldı.

**خَضَّعَ**
**خَضَّعَ** II ,
a. alçalttı, zelil kıldı.

**أَخْضَعَ**
**أَخْضَعَ** IV ,
a. I (c) ve II’ye bak.

**تَخَضَّعَ**
**تَخَضَّعَ** V , **اِخْتَضَعَ** VIII ,
a. kendini alçalttı, boyun eğici oldu.

**خُضَعَة**
**خُضَعَة** 9t ,
a. boyun eğici; sinen; zelil, korkak.

**أَخْضَعُ**
**أَخْضَعُ** 14 ,
a. mütevazı, boyun eğici.

**خَاْضِع**
**خَاْضِع** 21 , ( pl. **خُضَّع** 11 ),
a. mütevazı, aşağı, boyun eğici, itaatkâr.

**خَضِيْعَة**
**خَضِيْعَة** 25t ,
a. uğultu.

**خَضُوْع**
**خَضُوْع** 26 , ( pl. **خُضُع** 10 ),
a. 21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خضع
خَضَعَ - يَخْضَعُ - خَاضِع - خاضِعِيْن
خَضَعَ  - يَخْضَعُ + كائن + لـِ كائن أو شيء أو أمر: يبدي مظاهر الانقياد والمطاوعة له: يبدي مظاهر الانقياد والمطاوعة وقبوله سلطة آمرة أعلى منه وذلك بأي مظهر ممكن مثل حني الرقبة أو أعلى الجسم أو تغيير الصوت ليبدو مستسلماً طائعاً وما شابه
خَضَعَ  - يَخْضَعُ + كائن + لـِ كائن أو شيء أو أمر + بـِ شيء أو فعل: يخضع بإبداء واستعمال الشيء
﴿فلا تخضعن بالقول﴾ : فلا تخضعن لهم باستعمال القول الذي يطمعهم
خَاضِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَضَعَ  - يَخْضَعُ "
خَاضِعِيْن: جمع " خَاضِع"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخضوع والإذعان والطاعة مرغماَ، قهراً ولو لم يقتنع"، وهي:
سَخَرَ - يَسْخَرُ، عَنَا - يَعْنُوْ، خَضَعَ - يَخْضَعُ، دَخَرَ - يَدْخَرُ (دَخِرَ - يَدْخَرُ)، طَاعَ - يَطُوْعُ، ذَعِنَ - يَذْعَنُ
تخضعن
 ﴿يانساء النبي لستن كأحد من النساء إن اتقيتن فلا تخضعن بالقول فيطمع الذي في قلبه مرض وقلن قولا معروفا(32)﴾ الأحزاب
خاضع - خاضعين
 ﴿نشأ ننزل عليهم من السماء آية فظلت أعناقهم لها خاضعين (4)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [خضع] خ ض ع: الخُضُوعُ التطامن والتواضع يقال خَضَعَ يخضع بفتح الضاد فيهما خُضُوعاً و اختَضَع و أَخْضَعَتنْي إليه الحاجة ورجل خُضَعَةٌ بوزن همزة يخضع لكل أحد
الراغب
خضع
- قال الله: }فلا تخضعن بالقول{ [الأحزاب/32]، الخضوع: الخشوع، وقد تقدم، ورجل خضعة: كثير الخضوع، ويقال: خضعت اللحم، أي: قطعته، وظليم أخضع: في عنقه تطامن (انظر: المجمل 2/292).
ملخص اللسان
1.    الخُضُوع: التواضُع والتَّطامُن.
2.  والخَضَعُ: تَطامُن في العنق ودُنُوّ من الرأْس إِلى الأَرض- خاضعين وذكَّر الأَعناق لأَن معنى خُضوع  الأَعناق هو خضوع أَصحاب الأَعناق،- خضَع الرجلُ رقبَته فاخْتَضَعَتْ  وخَضَعَتْ؛
3.  وخَضَعَه الكِبَرُ يخْضَعُه خَضْعاً وخُضوعاً وأَخْضَعه: حَناه. وخَضَع  هو وأَخْضَع أَي انحَنى. والأَخْضَع من الرجال: الذي فيه جَنَأٌ، وقد  خَضِعَ يخْضَعُ خَضَعاً، فهو أَخْضَعُ،
4.     خَضَع يَخْضَع خَضْعاً وخُضُوعاً واخْتَضَع: ذلّ. ورجل أَخْضَعُ وامرأَة خَضْعاء: وهما الرَّاضِيانِ  بالذلّ؛
5.  وخَضَعَ الرَّجلُ وأَخْضَع: أَلان كَلِمه للمرأَة- الخُضَّع اللواتي قد خَضَعْن بالقول ومِلْن؛ قال:  والرجل يُخاضِع المرأَةَ وهي تُخاضِعُه إِذا خَضع لها بكلامه وخضَعت له  ويَطْمع فيها، ومن هذا قوله: ولا تَخْضَعْن بالقول فيطْمَع الذي في قلبه  مرض؛ - أَنه نهى أَن يَخْضَع الرجل لغير امرأَته أَي يَلِين لها في  القول بما يُطْمِعُها منه.
6.     الخُضوع: الانْقِيادُ والمُطاوعةُ، ويكون لازماً كهذا القول ومتعدياً؛
7.    والخَيْضَعةُ: صوت القتال.  والخيضعة: البيضة؛
لسان العرب
● - خضع: الخُضُوع: التواضُع والتَّطامُن. خَضَع يَخْضَع خَضْعاً وخُضُوعاً  واخْتَضَع: ذلّ. ورجل أَخْضَعُ وامرأَة خَضْعاء: وهما الرَّاضِيانِ  بالذلّ؛ وأَخْضَعَتْني إِليك الحاجةُ، ورجل خيْضَعٌ؛ قال العجاج:  وصِرْت عَبْداً للبَعوضِ أَخْضَعا،  تَمَصُّني مَصَّ الصَّبيِّ المُرْضِعا  وفي حديث اسْتِراق السمْعِ: خُضْعاناً لقوله؛ الخُضْعانُ: مصدر خَضَعَ  يَخْضَعُ خُضُوعاً وخُضْعاناً كالغُفران والكُفْران، ويروى بالكسر  كالوِجدانِ، ويجوز أَن يكون جمع خاضِع، وفي رواية: خُضَّعاً لقوله، جمع خاضِع.  وخَضَعَ الرَّجلُ وأَخْضَع: أَلان كَلِمه للمرأَة. وفي حديث عمر، رضي الله  عنه: أَن رجلاً في زمانه مرَّ برجل وامرأَة قد خَضعا بينهما حديثاً  فضَربه حتى شَجَّه فرُفِع إِلى عمر، رضي الله عنه، فأَهْدَره، أَي ليَّنا  بينهما الحديثَ وتكلما بما يُطْمِعُ كلاًّ منهما في الآخر. والعرب تقول:  اللهم إِني أَعُوذ بك من الخُنُوع والخُضُوع؛ فالخانِعُ الذي يدْعو إِلى  السوأَة، والخاضِعُ نحوه؛ وقال رؤبة:  من خالِباتٍ يَخْتَلِبْنَ الخُضَّعا  قال ابن الأَعرابي: الخُضَّع اللواتي قد خَضَعْن بالقول ومِلْن؛ قال:  والزجل يُخاضِع المرأَةَ وهي تُخاضِعُه إِذا خَضع لها بكلامه وخضَعت له  ويَطْمع فيها، ومن هذا قوله: ولا تَخْضَعْن بالقول فيطْمَع الذي في قلبه  مرض؛ الخُضوع: الانْقِيادُ والمُطاوعةُ، ويكون لازماً كهذا القول ومتعدياً؛  قال الكميت يصف نساء بالعَفاف:  إِذْ هُنَّ لا خُضُعُ الحَدِيـ  ـثِ، ولا تَكَشَّفَتِ المَفاصِلْ  وفي الحديث: أَنه نهى أَن يَخْضَع الرجل لغير امرأَته أَي يَلِين لها في  القول بما يُطْمِعُها منه.  والخَضَعُ: تَطامُن في العنق ودُنُوّ من الرأْس إِلى الأَرض، خَضِعَ  خَضَعاً، فهو أَخْضَعُ بيِّن الخَضَع، والأُنثى خَضْعاء، وكذلك البعير  والفرس. وخَضَع الإِنسان خَضْعاً: أَمالَ رأْسَه إِلى الأَرض أَو دنا منها.  والأَخْضعُ: الذي في عُنقه خُضُوع وتطامُن خلقة. يقال: فرس أَخضَعُ بيِّن  الخَضَعِ. وفي التنزيل: فظَلَّت أَعْناقُهم لها خاضِعين؛ قال أَبو عمرو:  خاضِعين ليست من صفة الأَعناق إِنما هي من صفة الكناية عن القوم الذي في  آخر الأَعناق فكأَنه في التمثيل: فظلت أَعناق القوم لها خاضعين، والقوم في  موضع هم؛ وقال الكسائي: أَراد فظلت أَعناقُهم خاضِعيها هم كما تقول يدُك  باسِطُها، تريد أَنت فاكتفَيْتَ بما ابتدأْت من الاسم أَن تُكَرِّره؛  قال الأَزهري: وهذا غير ما قاله أَبو عمرو؛ وقال الفراء: الأَعناق إِذا  خَضَعَت فأَربابها خاضِعُون، فجعل الفعل أَوّلاً للأَعْناق ثم جعل خاضِعِين  للرِّجال، قال: وهذا كما تقول خَضَعْت لك فتكتفي من قولك خَضَعَتْ لك  رقبتي. وقال أَبو إِسحق: قال خاضعين وذكَّر الأَعناق لأَن معنى خُضوع  الأَعناق هو خضوع أَصحاب الأَعناق، لما لم يكن الخُضوع إِلا خُضوع الأَعناق جاز  أَن يخبر عن المضاف إِليه كما قال الشاعر:  رأَتْ مَرَّ السِّنين أَخَذْنَ منِّي،  كما أَخَذ السِّرارُ من الهِلالِ  لما كانت السنون لا تكون إِلا بمَرٍّ أَخْبر عن السنين، وإِن كان أَضاف  إِليها المرور، قال: وذكر بعضهم وجهاً آخر قالوا: معناه فظلت أَعناقهم  لها خاضعين هم وأَضمر هم؛ وأَنشد:  ترى أَرْباقَهم مُتَقَلِّديها،  كما صَدِئ الحَدِيدُ عن الكُماةِ  قال: وهذا لا يجوز مثله في القرآن وهو على بدل الغَلط يجوز في الشعر  كأَنه قال: ترى أَرْباقَهم، ترى مُتَقَلِّديها كأَنه قال: ترى قوماً  مُتقلدين أَرباقهم. قال الأَزهري: وهذا الذي قاله الزجاج مذهب الخليل ومذهب  سيبويه، قال: وخَضَع في كلام العرب يكون لازماً ويكون متعدياً واقعاً، تقول:  خَضَعْتُه فخضَع؛ ومنه قول جرير:  أَعدَّ الله للشُّعراء مني  صَواعِقَ يَخْضَعُون لها الرِّقابا  فجعله واقعاً مُتعدّياً. ويقال: خضَع الرجلُ رقبَته فاخْتَضَعَتْ  وخَضَعَتْ؛ قال ذو الرمة:  يظَلُّ مُخْتَضِعاً يبدو فتُنْكِرُه  حالاً، ويَسْطَعُ أَحياناً فيَنْتَسِبُ  (* قوله «يظل» سيأتي في سطع فظل.)  مُخْتَضِعاً: مُطأْطِئ الرأْس. والسطُوعُ: الانْتصاب، ومنه قيل للرجل  الأَعْنقِ: أَسْطَعُ. ومَنْكِب خاضِع وأَخضع: مطمئن. ونعام خواضِعُ:  مُمِيلات رؤوسَها إِلى الأَرض في مراعيها، وظليم أَخضَع، وكذلك الظّباء؛  قال:تَوَهَّمْتها يوماً، فقُلت لصاحِبي،  وليس بها إِلاَّ الظِّباء الخَواضِعُ  وقوم خُضُعُ الرّقاب: جمع خَضُوعٍ أَي خاضِع؛ قال الفرزدق:  وإِذا الرِّجالُ رَأَوْا يَزِيدَ، رأَيْتَهم  خُضُعَ الرِّقاب، نَواكِسَ الأَبْصارِ  وخَضَعَه الكِبَرُ يخْضَعُه خَضْعاً وخُضوعاً وأَخْضَعه: حَناه. وخَضَع  هو وأَخْضَع أَي انحَنى. والأَخْضَع من الرجال: الذي فيه جَنَأٌ، وقد  خَضِعَ يخْضَعُ خَضَعاً، فهو أَخْضَعُ، وفي حديث الزبير: أَنه كان أَخْضَع  أَي فيه انحِناء. ورجل خُضَعةٌ إِذا كان يخضَع أَقْرانَه ويَقْهَرُهم.  ورجل خُضَعةٌ، مثال هُمَزة: يخْضَعُ لكل أَحد. وخَضَع النجمُ أَي مال  للمَغيب. ونبات خَضِعٌ: مُتَثنٍّ من النَّعْمةِ كأَنه مُنْحَنٍ؛ قال ابن سيده:  وهو عندي على النسَب لأَنه لا فِعْلَ له يَصْلُح أَن يكون خَضِعٌ  محمولاًعليه؛ ومنه قول أَبي فَقْعس يصف الكَلأَ: خَضِعٌ مَضِعٌ ضافٍ رَتِعٌ؛ كذا  حكاه ابن جني مضع، بالعين المهملة؛ قال: أَراد مَضِغٌ فأَبدل العين مكان  الغين للسجع، أَلا ترى أَن قبله خَضِع وبعده رَتِع؟  أَبو عمرو: الخُضَعة من النخل التي تَنْبُت من النواة، لغة بني حنيفة،  والجمع الخُضَعُ. والخَضَعةُ: السياط لانصِبابها على مَن تَقَع عليه،  وقيل: الخَضْعةُ والخَضَعة السيوف، قال: ويقال للسيوف خَضْعة، وهي صوت  وقْعها. وقولهم: سمعت للسياط خَضْعةً وللسيوف بَضْعة؛ فالخضْعةُ وقع السياط،  والبَضْعُ القَطْع. قال ابن بري: وقيل الخَضْعة أَصوات السيوف، والبَضْعةُ  أَصوات السياط؛ وقد جاء في الشعر محركاً كما قال:  أَرْبعةٌ وأَرْبَعهْ  اجْتَمَعا بالبَلْقَعَهْ،  لمالِكِ بنِ بَرْذعهْ،  وللسيوفِ خَضَعَهْ،  وللسِّياطِ بَضَعَهْ  والخَيْضَعةُ: المعركةُ، وقيل غُبارها، وقيل اختلاط الأَصوات فيها؛  الأَوَّل عن كراع، قال: لأَن الكُماة يَخْضع بعضها لبعض. والخَيضَعةُ: حيث  يَخْضَعُ الأَقْرانُ بعضُهم لبعض. والخَيْضَعةُ: صوت القتال.  والخيضعة: البيضة؛ فأَما قول لبيد:  نحنُ بَنُو أُمِّ البَنِينَ الأَرْبَعَهْ،  ونحنُ خَيْرُ عامِرِ بنِ صَعْصَعَهْ،  المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ،  الضارِبونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ  فقيل: أَراد البيضة، وقيل: أَراد الْتِفافَ الأَصوات في الحرب، وقيل:  أَراد الخَضَعةَ من السيوف فزاد الياء هَرَباً من الطّيِّ، ويقال لبيضة  الحرب الخَيْضَعة والرَّبِيعةُ، وأَنكر علي بن حمزة أَن تكون الخَيْضَعة  اسماً للبيضة، وقال: هي اختلاط الأَصوات في الحرب. وخَضَعَت أَيدي الكواكب  إِذا مالت لتَغيب؛ وقال ابن أَحمر:  تَكادُ الشمسُ تَخْضَعُ حينَ تَبْدُو  لهنَّ، وما وُبِدْنَ، وما لُحِينا  (* قوله: وُبِدْنَ، هكذا في الأصل؛ ولم يرد وبَد متعدّياً إلا بعلى  حينما يكون بمعنى غضب.)  وقال ذو الرمة:  إِذا جَعَلَتْ أَيْدِي الكَواكِبِ تَخْضَعُ  والخَضِيعةُ: الصوتُ يُسْمَع من بطنِ الدابة ولا فِعْل لها، وقيل: هي  صوت قُنْبِه، وقال ثعلب: هو صوت قُنْب الفرس الجَواد؛ وأَنشد لامرئ  القيس:كأَنَّ خَضِيعةَ بَطْنِ الجَوا  دِ وَعْوَعةُ الذِّئب بالفَدْفَدِ  وقيل: هو صوت الأَجوف منها، وقال أَبو زيد: هو صوت يخرج من قُنْب الفرَس  الحِصان، وهو الوَقِيبُ. قال ابن بري: الخَضِيعةُ والوَقِيبُ الصوت الذي  يسمع من بطن الفرس ولا يُعلم ما هو، ويقال: هو تَقَلْقُل مِقْلَم الفرَس  في قُنْبه، ويقال لهذا الصوت أَيضاً: الذُّعاق، وهو غريب.  والاخْتِضاعُ: المَرُّ السريعُ. والاختِضاعُ: سُرْعةُ سير الفرس؛ عن ابن  الأَعرابي؛ وأَنشد في صفة فرس سريعة:  إِذا اخْتَلَط المَسِيحُ بها توَلَّتْ  بِسَوْمي، بين جَرْيٍ واخْتِضاعِ  (* قوله «بسومي» كذا بالأصل.)  يقول: إِذا عَرِقَتْ أَخرجت أَفانِينَ جَرْيِها. وخَضَعَتِ الإِبل إِذا  جَدَّتْ في سَيرها؛ وقال الكميت:  خَواضِع في كُلِّ دَيْمومةٍ،  يَكادُ الظَّلِيمُ بها يَنْحَلُ  وإِنما قيل ذلك لأَنها خَضَعتْ أَعناقها حين جَدَّ بها السيْرُ؛ وقال  جرير:  ولقد ذَكَرْتُكِ، والمَطِيُّ خَواضِعٌ،  وكأَنَّهُنَّ قَطا فَلاةٍ مَجْهَلِ  ومَخْضَعٌ ومَخْضَعةُ: اسمان.
مقاييس اللغة:
(خضع)  الخاء والضاد والعين أصلان: أحدُهما تطامُنٌ في الشَّيء، والآخرُ جنسٌ من الصَّوت.
فالأوّل الخُضُوع. قال الخَليل. خضع خُضوعاً، وهو الذلُّ والاستخذاء. واختَضَع فلانٌ، أي تذلَّل وتقاصر. ورجلٌ أخْضَعُ وامرأةٌ خَضْعاءُ، وهما الرّاضِيانِ بالذُّلِّ. قال العجاج:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1])
وقال غيره: خَضَعَ الرّجلُ، وأخْضَعَهُ الفقرُ. ورجلٌ خُضَعةٌ: يَخْضَعُ لكلِّ أحَد. قال الشَّيبانيّ: الخَضَع انكبابٌ في العُنُق إلى الصَّدْر؛ يقال رجُلٌ أخْضَع وعُنُقٌ خَضْعاء. قال زهير:
وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً *** قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ([2])
قال بعض الأعراب: الخَضَعُ في الظِّلمانِ: انثناءٌ في أعناقها. قال أبو عمرو: *المُختضِع من اللواحم المتطامِنُ رأسُه إلى أسفلِ خُرطومِه. قال النابغة([3]):
أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ *** خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ
قال ابنُ الأعرابيّ: الأخضع المتطامِن. ومنه حديث الزبير: "أَنّه كان أخْضَعَ أشعَر". قال أبو حاتم: الخُِضْعانُ([4]) أنْ تخضَع الإبلُ بأعناقِها في السَّير، وهو أشدُّ الوَضْع. قال: ويقال أَخْضَعَه الشَّيبُ وخَضَعَه. قال: ويقال اختضَع الفحلُ النّاقةَ، وهو أنْ يُسَانَّها([5]) ثم يَخْتَضِعها إلى الأرض بكلكَلِه. ويقال خضَع النَّجمُ، إذا مالَ للمغيب. قال امرؤ القيس:
بَعَثْتُ إليها والنجومُ خواضعٌ *** بِلَيْلٍ حِذاراً أنْ تَهُبَّ وتُسْمَعَا
قال ابن دريد: خَضَع الرّجلُ وأخْضَع، إذا لانَ كلامُه. وفي الحديث: "نهى أنْ يُخضِع الرّجلُ لغير امرأته" أي يليِّن كلامه.
وأمّا الآخر فقال الخليل: الخَيْضعَةُ: التفافُ الصَّوت في الحربِ وغيرِها. ويقال هو غُبَار المعركة.
وهذا الذي قِيل في الغُبار فليس بشيء؛ لأنه لا قِياسَ له، إلا أن يكون على سبيلِ مجاوَرَةٍ. قال لبيدٌ في الخَيْضعة:
* الضاربُونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ([6]) *
قال قومٌ: الخْيضعة مَعركةُ القِتال؛ لأنّ الأقران يَخضعُ فيها بعضٌ لبعضٍ. وقد عادت الكلمةُ على هذا القول إلى الباب الأول.
قال ابنُ الأعرابيّ: وقع القومُ في خَيْضَعةٍ، أي صَخَب واختلاطٍ. قال ابنُ الأعرابيّ: والخَضِيعة الصَّوتُ الذي يُسمَع مِن بطن الدابّة إذا عدَتْ، ولا يُدرَى ما هُوَ، ولا فِعْلَ من الخضيعة. قال الخليل الخَضِيعة ارتفاعُ الصَّوت في الحرب وغيرِها، ثمَّ قِيل لما يُسمَع من بطن الفرس خَضِيعة. وأنشد:
كأنّ خَضِيعةَ بطنِ الجوَا *** دِوعْوَعةُ الذِّئبِ في فَدْفَدِ([7])
قال أبو عمرو: ويقال خَضَع بطنُه خَضِيعةً، أيْ صوّتَ.
قال بعضهم: الخَضُوع من النساء: التي تَسمَع لخواصرهَا صلصلةً كصوتِ خَضِيعة الفرَس. قال جندل([8]):
ليست بسَوداءَ خَضُوعِ الأعْفاجْ *** سِرْداحةٍ ذاتِ إهابٍ مَوَّاجْ
قال أبو عبيدة: الخَضِيعتانِ لحمتانِ مجوَّفتان في خاصِرَتي الفرس، يدخلُ فيهما الرّيح فيسمعُ لهما صوتٌ إذا تَزَيَّد في مَشْيِه. قال الأصمعيّ: يقال: "للسِّياط خَضْعَةٌ، وللسُّيوف بَضْعة". فالخَضْعة: صوتُ وقْعِها، والبَضْعَةُ: قَطْعُها اللَّحم.
القاموس المحيط:
خَضَعَ، كمنَع، خُضوعاً تطَامَنَ، وتَواضَعَ، كاخْتَضَعَ، وَسَكَنَ وسَكَّنَ، و فلاناً إلى السُّوءِ دَعاهُ، و النَّجْمُ مالَ للغروبِ، و الإِبِلُ جَدَّتْ في سَيْرِهَا. وكهُمَزَةٍ من يَخْضَعُ لكلِّ أحَد، ونَخْلَةٌ تَنْبُتُ من النَّواةِ، ومن يَقْهَرُ أقْرَانَهُ. وكصَبورٍ الخاضِعُ، ج ككتُب، والمرأةُ التي لِخَواصرها صوتٌ. وكسفينةٍ صوتٌ يُسْمَعُ من بَطْنِ الفرسِ، أو لَحْمَتانِ مُجَوَّفَتَانِ يُسْمَعُ الصوتُ منهما، وصوتُ السَّيْلِ. والخَيْضَعَةُ اخْتِلافُ الأصواتِ في الحَرْبِ، والغُبَارُ، والمَعْرَكَةُ.
والأخْضَعُ: الراضي بالذُّل، وهي خَضْعَاءُ، ومَن في عُنُقِه تطامُنٌ خِلْقَةً. وَخَضَعَه الكِبَرُ، وأخضَعَهُ: جعلَهُ كذلك. وأخْضَعَ: لاَنَ كلامُهُ للمرأةِ، كخَاضَعَها. والتَّخْضيعُ: تقطيعُ اللحمِ.
واخْتَضَعَ: خَضَعَ، كاخْضَوْضَعَ، و: مَرَّ سريعاً، و الفحلُ الناقَةَ: سانَّها، وسَمَّوْا مَخْضَعَةَ.
تاج العروس:
خ ض ع
خَضَعَ للهِ عَزَّ وجَلَّ كَمَنَعَ يَخْضَعُ خُضُوعاً : ذَلَّ وتَطامَنَ وتَوَاضَع ومِنْهُ قَوْلُه تَعَالَى : " فظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ " أَيْ مُنْقَادِينَ . وفِي إِتْيَانِ خاضِعينَ مع ذِكْرِ الأَعْنَاقِ كَلامٌ وَاسِعٌ لِلْعُلَمَاءِ كأَبِي عَمْروٍ والكِسَائِيّ والفَرّاءِ وجَعَلَهُ بَعْضُهُم بَدَلَ غَلَطٍ . والَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ الخَلِيلُ وسِيبَوَيْه أَنَّهُ لَمّا لَمْ يَكُنِ الخُضُوعُ إِلاَّ خُضُوعَ الأَعْنَاقِ جازَ أَنْ يُخْبِرَ عن المُضَافِ إِلَيْهِ كاخْتَضَعَ قالَ ذُو الرُّمَّةِ يَصِفُ الظَّلِيم :
يَظَلُّ مُخْتَضعاً يَبْدُو فَتُنْكِرُهُ ... حَالاً ويَسْطَعُ أَحْيَاناً فَيَنْتَسِبُ أَي مُطَأْطِئاً . ويَسْطَعُ : يَنْتَصِبُ . وخَضَعَ : سَكَنَ وانْقادَ وأَيْضاً سَكَّنَ لازِمٌ مُتَعَدٍّ . يُقَالُ : خَضَعْتُهُ فخَضَعَ أَي سَكَّنْتُهُ فسَكَنَ فمِن الّلازِمِ قَوْلُه تَعالَى : " فَلا تَخْضَعْنَ بالقَوْلِ " أَيْ لا تَلِنَّ وقَالَ جَرِيرٌ في تَعْدِيَةِ خَضَعَ :
أَعَدَّ اللهُ لِلشُّعَرَاءِ مِنِّي ... صَوَاعِقَ يَخْضَعُونَ لَهَا الرِّقابَا وخَضَعَ فُلاناً إِلَى السُّوءِ هكَذَا في النسخِ وصَوَابُهُ إِلى السَّوْأَةِ أَيْ دَعَاهُ فهو خاضِعٌ وكذلِكَ خَنَعَ فهو خانِعٌ ومنهُ قَوُلُهُم : اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْوذُ بِكَ مِن الخُنُوعِ والخُضُوعِ . ومِنَ المَجَازِ : خَضَعَ النَّجْمُ أَيْ مَالَ لِلْغُرُوبِ وفي الصّحاح : للمَغِيبِ . وكذلِكَ خَضَعَت الشَّمْسُ كما قِيلَ : ضَرَعَتْ وضَجَعَتْ والنُّجُومُ خَوَاضِعُ وضَوَارِعُ وضَوَاجعُ كما في الأَسَاسِ وقالَ ابنُ أحْمَرَ :
تَكَادُ الشمَس تخْضَعُ حين تَبْدو ... لَهُنَّ وما وُبِدْنَ ومالُحِينا وقال ذُو الرُّمَّة :
" إِذَا جَعَلَت أَيْدِي الكَوَاكِبِ تَخْضَعُ ومن المَجَازِ : خَضَعَتِ الإِبِلُ إِذا جَدَّتْ في سَيْرِهَا وهُنَّ خَوَاضِعُ لأَنَّهَا إِذا جَدَّت طَامَنَتْ أَعْنَاقَها قال الكُمَيْتُ :
خَوَاضِعُ في كُلِّ دَيْمُومَةٍ ... يَكَادُ الظَّلِيمُ بِهَا يَنْحَل وقَالَ جَرِيرٌ :
ولَقَدْ ذَكْرْتُكِ والمَطِيُّ خَوَاضِعٌ ... وكَأَنَّهُنَّ قَطَاً فَلاةٍ مَجْهَلِ والخُضَعَة كهُمَزة : مَنْ يَخْضَع لكل أَحَدٍ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ والصّاغَانِيّ . وقال أَبو عَمْروٍ : الخُضَعَةُ : نَخْلَة تَنْبُتُ من النَّواةِ لُغَةُ بَنِي حَنِيفَةَ . والخُضَعَةُ : مَنْ يَقْهَرُ أَقْرَانَه ويُخْضِعُهُمْ ويُذِلُّهُمْ
والخَضُوعُ كصَبُورٍ : الخاضِع ج : خُضُعٌ ككُتُبٍ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لِلْفَرَزْدَقِ يَمْدَح يَزِيدَ بنَ المُهَلَّبِ :
وإِذا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيْتَهُمْ ... خَضُعَ الرِّقَابِ نَوَاكِسَ الأَبْصَارِ
وقالَ ابنُ عَبّادٍ : الخَضُوعُ : المَرْأَةُ الَّتِي لخَوَاصِرِهَا صَوْتٌ . وقَالَ ابنُ فارِسٍ : كخَضَيعَةِ الفَرَسِ وأَنْشَدَ لِجَنْدَلٍ :
" لَيْسَتْ بِسَوْدَاءَ خَضُوعِ الأَعْفَاجْ
" سِرْدَاحَةٍ ذَاتِ إِهَابٍ مَوَّاجْ قال الصّاغَانِيّ : لَمْ أَجِدِ المَشْطُورَيْنِ في جِيمِيَّةِ جَنْدِلٍ المُقَيَّدَةِ . والخَضِيعَةُ كسَفِينةَ : صَوْتٌ يُسْمعُ مِن بَطْنِ الفَرَسَ إِذا جَرَى . وقالَ ثَعْلَبٌ : هو صَوْتُ قُنْبِ الفَرَسِ الجَوَادِ وأَنْشَدَ لامْرِئ القَيْسِ :
كَأَنَّ خَضِيعَةَ بَطْنِ الجَوَا ... دِ وَعْوَعَةُ الذِّئْبِ بِالفَدْفَدِ قال الجَوْهَرِيّ : ولا يُبْنَى مِنْهُ فِعْلٌ . وقَال غَيْرُهُ : هو صَوْتُ الأَجْوَفِ مِنْهَا . وقَال أَبُو زَيْدٍ : هو صَوْتٌ يَخْرُجُ مِن قُنْبِ الفَرَسِ الحِصَانِ وهو الوَقِيبُ . وقالَ ابنُ بَرِّيّ : الخَضِيعَةُ والوَقِيبُ : الصَّوْتُ الَّذِي يُسْمَعُ مِنْ بَطْنِ الفَرَسِ ولا يُعْلَمُ ما هُوَ . ويُقَالُ : هو تَقَلْقُلُ مِقْلَمِ الفَرَسِ في قُنْبِه ويُقَالُ لِهذَا الصَّوْتِ أَيْضاً الذُّعَاقُ وهُوَ غَرِيبٌ . أَو الخَضِيعَتانِ : لَحْمَتَانِ مُجَوَّفَتَانِ في بَطْنِ الفَرَسِ يُسْمَعُ الصَّوْتُ مِنْهُمَا . نَقَلَهُ ابنُ عَبّادٍ . قالَ : والخَضِيعَةُ : صَوْتُ السَّيْلِ
وقالَ عَلِيُّ بنُ حَمْزَةَ : الخَيْضَعَةُ كحَيْدَرَة : اخْتِلافُ كَذَا في النُّسَخِ وفي بَعْضِهَا : الْتِفَافُ وفي بَعْضِهَا : اخْتِلاطُ الأَصْوَاتِ في الحَرْبِ وبه فُسِّرَ قَوْلُ لَبِيدٍ رَضِيَ الله عَنْهُ :
" نَحْنُ بَنُو أُمِّ البَنِينَ الأَرْبَعَهْ
" ونَحْنُ خَيْرُ عامِرِ بنِ صَعْصَعَهْ
" المُطْعِمُون الجَفْنَة المُدَعْدَعَهْ
" والضارِبُونَ الهامَ تَحْتَ الخَيْضَعَهْ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ الشَّطْرَ الأَخِيرَ من الرَّجَزِ وقالَ : إِنّ أَبَا عُبَيْدٍ حَكَى عَن الفَرّاءِ أَنَّهَا البَيْضَة . وَحَكَى سَلَمَةُ عَن الفَرّاءِ أَنّهُ الصَّوْتُ في الحَرْبِ . انْتَهَى
قُلْتُ : وقالَ أَبُو حاتِمٍ : إِنَّمَا قالَ لَبِيدُ : تَحْتَ الخَضَعَة . فزَادُوا الياءِ فِرَاراً من الزِّحافِ
وقيلَ الخَيْضَعةُ : ا لغُبَارُ في الحَرْبِ . وقِيلَ : المَعْرَكَةُ نَفْسُهَا حَيْثُ يَخْضَع الأَقْرانُ بَعْضُهُم لِبَعْضٍ . وقَال كُرَاع : لأَنَّ الكُمَاةَ يَخْضَعُ بَعضُهَمُ لبَعْضٍ وأَنْكَرَ عَلِيُّ ابنُ حَمْزَةَ أَنَ يَكُونَ المُرَادُ بالخَيْضَعَةِ في قُوْلِ لَبِيدٍ - البَيْضَة . والأَخْضَعُ : الرّاضِي بالذُّلِّ وهي خَضْعَاءُ قالَهُ اللَّيْثُ وأَنْشَدَ لِلْعَجّاجِ :
" وصِرْتُ عَبْداً للْبَعُوضِ أَخْضَعَاً
" تَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعَا وكذلِكَ أَنْشَدَهُ الأَزْهَرِيُّ في التَّهْذِيب وابنُ فارِسٍ في المَقَايِيسِ . قال الصّاغَانِيّ : وللْعَجَّاجِ أُرْجُوزَة عَيْنِيَّةٌ أَوْلُهَا :
" أَمْسَى حُمَانٌ كالرَّهِينِ مُشْرَعَاً وهِيَ اثْنَا عَشَرَ مَشْطُوراً ولَيْسَ ما ذَكَرَهُ اللَّيْثُ فِيها ولا فِي عَيْنِيَّةِ رُؤْبَةَ الَّتِي أَوْلُهَا :
" هاجَتْ ومِثْلِي نَوْلُه أَنْ يَرْبَعَا وهِي مائتان وثَمَانِيَةُ مَشَاطِيرَ . والأَخْضَعُ : مَنْ في عُنَقِه خُضُوعٌ وتَطَامُنٌ خِلْقَةً وَقَدْ خَضِعَ يَخْضَعُ خَضَعاً . وقال عُرْوَةُ بنُ الزُّبَيْرِ : كانَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ طَوِيلاً أَزْرَقَ أَخْضَعَ أَشْعَرَ ورُبَّمَا أَخَذْتُ - وأَنا غُلامٌ - بشَعرِ كَتِفَيْهِ حَتَّى أَقُومَ تَخُطُّ رِجْلاهُ إِذا رَكِبَ الدَّابَّةَ نُفُجَ الحَقِيبَةِ . وخَضَعَةُ الكِبَرُ خَضْعاً وخُضُوعاً وأَخْضَعَهُ : جَعَلَهُ كذلِكَ أَيْ حَنَاهُ فخَضَع هو وأَخْضَعَ أَيْ انْحَنَى قَالَهُ الزَّجَّاج . وأَخْضَعَ الرَّجُلُ : لاَنَ كَلامُهُ لِلْمَرْأَةِ هكَذَا هو في العُبَابِ
وفي اللِّسَان : خَضَعَ الرجلُ وأَخْضَعَ : أَلانَ كلامَه للمرأَة ومنه حديثُ عمرَ - رَضِيَ اللهُ عنه - أَن رجلاً مرَّ برجلٍ وامرأَةٍ قد خضَعا بينهما حديثاً فضربه حَتَّى شجَّه فرُفع إِلى عمرَ - رضي اللهُ عنه - فأَهدره أَي لَيَّنَا بينهما الحديثَ وتكلَّما بمَا يُطْمِعُ كلاًّ منهما في الآخر كخاضَعَها . مخَاضَعَةً إِذا خَضَع لها بكَلامِهِ وخَضَعَتْ له وتطَمَّعَ فيها عَن ابْنِ الأَعْرَابِيّ
والتَّخْضِيعُ : تَقْطِيعُ اللَّحْمِ قالَهُ ابنُ فارِسٍ . واخْتَضَعَ الرَّجُلُ : خَضَعَ وقد تَقَدَّمَ هذا قَرِيباً كاخْضَوْضَعَ نَقَلَه الصّاغَانِيّ . واخْتَضَعَ : مَرَّ سَرِيعاً وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرَابِيّ - في صِفَةِ فَرَسٍ سَرِيعَةٍ - :
إِذَا اخْتَلَطَ المَسِيحُ بِهَا تَوَلَّتْ ... بسَوْمٍ بَيْنَ جَرْىٍ واخْتِضَاعِ يَقُولُ : إِذا عَرِقَتْ أَخْرَجَتْ أَفانِينَ جَرْيِهَا . واخْتَضَعَ الفَحْلُ النَّاقَةَ : سَانَّهَا نَقَلَه الصّاغَانِيّ . وفي الأَسَاسِ : اخْتَضَعَ الفَحْلُ النَّاقَةَ بكَلْكَلِهِ : أَرادَ الضِّرَاب . وَسَمَّوْا مَخْضَعَةَ كمَسْعَدةً
وممّا يُسْتَدْرِكُ عَلَيْه : الخَضْعُ كالمَنْعِ والخُضْعانُ بالضَّمِّك كِلاهُمَا مَصْدَرُ خَضَع يَخْضَعُ كمَنَعَ . ومِنْهُ حَدِيثُ اسْتِراقِ السَّمْعِ خُضْعاناً لقَوْلهِ وهو كُغْفْرَانٍ ويُرْوَى بالكَسْرِ كالوِجْدَانِ ويَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ خَاضِع وفي رِوَايَةٍ : خُضَّعاً لِقَوْلِهِ : جَمْع خاضِع . والخُضَّعُ : كرُكَّعٍ : اللَّوَاتِي قَدْ خَضَعْنَ بالقَوْلِ ومِلْنَ . عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ ويُقَالُ : فُرَسٌ أَخْضَعُ بَيِّنُ الخَضَع وكَذلِكَ البَعيرُ والظَّلِيمُ والظِّبَاءُ . وأَخْضَعَتْنِي إِلَيْكَ الحَاجَةُ نُقَلَه الجَوْهَرِيّ ولمْ يُفَسِّرْه وهو قَوْلُ الزَّجّاج . أَرادَ : أَلْجَأَتْنِي وأَحْوَجَتِنِي . ومِنْكبٌ خَاضِعٌ وأَخْضَعَ : مُطْمَئنٌّ . ونَعَامٌ خَوَاضِعُ وكذلِكَ الظِّبَاءُ أَي مُمِيلاَت رُؤُوسَهَا إِلَى الأَرْضِ في مَرَاعِيهَا . ونَبَاتٌ خَضِعٌ ككَتِفِ : مُتَثَنٍّ مِن النَّعْمَةِ كأَنَّهُ مُنْحَنٍ . قالَ ابنُ سِيدَه : وهو عِنْدِي علَى النَّسَبِ لأَنَّهُ لا فِعْلَ له يَصْلُح أَنْ يَكُون خَضِعٌ مَحْمُولاً عَلَيْه . ومنه قَوْلُ أَبِي فَقْعَسٍ يَصِفُ الكَلأَ : خَضِعٌ مَضِعٌ ضافٍ رَتِعٌ كَذا حَكَاهُ ابنُ جِنِّى
واخْتَضَع الصَّقْرُ : طَامَنَ رَأْسَهُ للانْقِضَاضِ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيّ
وفي الصّحاح : قَوْلُهُم : سَمِعْت للسِّياط خَضْعَةً وللسُّيُوفِ بِضَعَةً فالخَضْعَةُ : وَقْعُ السِّيَاطِ والبَضْعَةُ : القَطْعُ . انْتَهَى ومِثْلُه في الأَسَاسِ وقد ضَبَطاهَما بالفَتْحِ
وفي اللِّسَان : الخَضَعَةُ بالتَّحْرِيك السِّياط لانْصِبَابِهَا عَلَى مَنْ تَقَعُ عَلَيْه وقِيلَ : الخَضْعَةُ السُّيُوفُ ويُقَالُ : للسُّيوف خَضْعَةٌ وهو صَوْتُ وَقْعِهَا . وقالَ ابْنُ بَرّيّ : الخَضْعَةُ : أَصْواتُ السُّيُوفِ . والبَضْعَةُ : أَصْوَاتُ السِّيَاطِ وقَدْ جاءِ في الشِّعْرِ مُحَرَّكاً كما قال :
" أَرْبَعَةٌ وأَرْبَعَهْ
" اجْتَمَعا بالبَلْقَعَهْ
" لِمَالِكِ بنِ بَرْذَعَهْ
" وللسُّيُوفِ خَضَعَهْ
" وللسِّياطِ بَضَعَهْ وَسَمَّوْا مَخْضَعاً كمَقْعَدٍ

_Türkçe çeviri henüz yok_
