# خضف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خضف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خضف

خضف البعير وغيره، يخضف، خضفا، وخضافا، كغراب: ضرط نقله ابن دريد، وفي الصحاح: خضف بها: إذا ردم، وأنشد الأصمعي:
  إنا وجدنا خلفا بئس الخلـف
  عبدا إذا ماناء بالحمل خضف وفي العباب: ويروى: شر الخلف، وبعده:
  أغلق عنا بابه ثـم حـلـف
  لا يدخل البواب إلا من عرف وروى أبو الهيثم:
  إن عبيدا خلف من الخلف ويفهم من سياق الأساس، أن أصل الخضف للبعير، واستعماله في الإنسان مجاز. وخضف الطعام: أكله، مثل فضخ، نقله العزيزي. وفارس خضاف، وهم للجوهري، والصواب بالصاد، هكذا في سائر النسخ، وهذا الوهم لا أصل له، فإن الجوهري لم يذكره في هذا الحرف، وإنما ذكره في الصاد على الصواب، وإنما الذي ذكره هنا هو ابن دريد، فإنه قال في الجمهرة، بعد ما ذكر خضف: وفارس خضاف، مثل حذام: أحد فرسان العرب المشهورين، وله حديث، وخضاف: اسم فرسه، هكذا ذكره في هذا التركيب، ولم يذكرها في الصاد المهملة، كما ذكر في موضعه، فكأن المصنف توهم أن ابن دريد هو الجوهري.
 ونقل شيخنا عن الميداني، أن المثل المذكور يروى بالمهملة والمهجمة، فلا معنى لتوهيم من رواه بالمعجمة مع ثبوته عن الثقات، وكثيرا ما يتصدى المصنف لرد النقل الوارد الثابت بمجرد الرأي والحدس، وهو غير سديد، وعن طرق الصواب بعيد. قلت: الذي صرح به الصاغاني في تكملته، أن ابن دريد لم يوافقه أحد فيما قاله، والناس كلهم سواه على الصاد المهملة، كما ذكره الجوهري في موضعه على الصحة، فما تقدم لشيخنا من التشنيع على المصنف محل تأمل. والخيضف، والخضوف، كهيكل، وصبور: الضروط من الرجال والنساء، وقال ابن بري: الخيضف: فيعل من الخضف، وهو الردام، قال جرير:
  فأنتم بنو الخوار يعرف ضربكموأماتكم فتخ القذام وخيضف والخضف، محركة: صغار البطيخ، أو كباره، قاله ابن فارس، وقال الليث، وأبو حنيفة: يكون قعسريا رطبا ما دام صغيرا، ثم خضفا أكبر من ذلك، ثم قحا، والحدج يجمعه، ثم بطيخا أو طبيخا، لغتان. والأخضف: الحية، عن ابن عباد. والمخضفة: الخمر، قال الأزهري: سميت لأنها تزيل العقل، فيضرط شاربها وهو لا يعقل، وبه فسر قول الشاعر:
  نازعتهم أم ليلى وهي مخضفةلها حميا بها يستأصل العرب وقيل: أم ليلى هي الخمر، والمخضفة: هي الخاثرة، والعرب: وجع المعدة، وقد تقدم إنشاده أيضا في ن ز ع.
 ومما يستدرك عليه: الخضف، بالتحريك، لغة في الخضف، بالفتح، وهو الردام. وامرأة خضوف: ردوم، قال خليدق اليشكري:
  فتلك لا تشبه أخرى صلقما
  أعني خضوفا بالفناء دلقما

  ويقال للأمة: يا خضاف، وهي معدولة، قاله ابن دريد، وللمسبوب: يا ابن خضاف، كحذام، ويا خضفة الجمل، ومنه قول رجل لجعفر بن عبد الرحمن بن مخنف وكانت الخوارج قتلته:
  تركت أصحابنا تدمى نحورهـم                      وجئت تسعى إلينا خضفة الجمل أراد: يا خضفة الجمل. ورجل خاضف، ومخضف، كمنبر: ضراط.

### Türkçe

**خضف** deve ve başkası; **يخضف**; **خضفا** ve **خضافا**, **كغراب**: osurdu; bunu İbn Düreyd nakletti. **الصحاح**’ta: **خضف بها**: eğer doldurdu (kapattı) ise. el-Asma‘î inşad etti:

  Biz kötü bir halef bulduk, ne kötü halef!
  Yük ile sendeleyince bir köle osurdu.

**العباب**’da: “kötü halef” diye rivayet olunur; ve ondan sonra:

  Kapısını bize kapadı, sonra yemin etti:
  Kapıcı, ancak tanıdığı kimseyi içeri sokar.

Ebû’l-Heysem rivayet etti:

  Şüphesiz Ubeyd, haleflerden bir halef (olarak kaldı).

**الأساس**’ın siyakından anlaşılır ki **الخضف**’in aslı deve içindir; insanda kullanımı mecazdır. **خضف الطعام**: onu yedi; **فضخ** gibi; bunu el-‘Azîzî nakletti. Ve **فارس خضاف**; bu, el-Cevherî’ye nispetle bir vehimdir; doğrusu **بالصاد** iledir; diğer bütün nüshalarda böyledir. Bu vehmin aslı yoktur; çünkü el-Cevherî onu bu harfte zikretmemiştir; onu ancak **الصاد**’da doğru olarak zikretmiştir. Burada zikreden yalnız İbn Düreyd’dir; çünkü o **الجمهرة**’de, **خضف**’i zikrettikten sonra dedi ki: **وفارس خضاف**; **مثل حذام**: Arapların meşhur süvarilerinden biridir; onun bir hadisi vardır; **وخضاف**: atının adıdır. Onu bu terkibde böyle zikretti; onu **الصاد المهملة**’de zikretmedi; (oysa) yerinde zikrettiği gibi. Sanki musannif, İbn Düreyd’in el-Cevherî olduğunu vehmetti.

Şeyhimiz el-Meydânî’den nakletti ki, zikredilen mesel **بالمهملة والمهجمة** ile rivayet olunur; sika kimselerden sabit olduğu hâlde onu **بالمعجمة** ile rivayet edeni vehmetmenin bir mânası yoktur. Musannif çoğu kez, sırf rey ve sezgi ile, sabit ve vârid nakli reddetmeye girişir; bu ise isabetli değildir ve doğruluk yollarından uzaktır. Dedim ki: es-Sâgânî’nin **تكملته**’sinde açıkça belirttiği şudur: İbn Düreyd’in söylediğinde ona hiç kimse muvafakat etmemiştir; insanların hepsi, o hariç, **الصاد المهملة** üzeredir; el-Cevherî de onu yerinde sahih olarak zikrettiği gibi. Öyleyse şeyhimizden geçen musannifi ayıplama, düşünmeye muhtaçtır.

**الخيضف** ve **الخضوف**, **كهيكل** ve **صبور**: erkeklerden ve kadınlardan çok osuranlar. İbn Berrî dedi ki: **الخيضف**: **الخضف**’ten **فيعل** veznindedir; o, **الردام**’dır. Cerîr dedi ki:

  Siz, vuruşunuzu tanıtır **الخوار** oğullarısınız;
  Anneleriniz: **فتخ القذام** ve **خيضف**.

**الخضف**, harekeli: küçük karpuzlar; yahut büyükleri; bunu İbn Fâris söyledi. el-Leys ve Ebû Hanîfe dedi ki: küçük kaldığı müddetçe **قعسريا** yaş olur; sonra ondan daha büyük olarak **خضفا**; sonra **قحا**; **الحدج** onu toplar; sonra **بطيخا** yahut **طبيخا**; iki lugattır. **الأخضف**: yılan; İbn ‘Abbâd’dan. **المخضفة**: şarap. el-Ezherî dedi ki: ona bu ad verildi; çünkü aklı giderir; böylece içeni aklı yokken osurur. Bununla şairin sözü tefsir edildi:

  **أم ليلى** ile çekiştiler; o ise **مخضفة** idi;
  onda bir hararet vardır; onunla **العرب** kökünden sökülür.

Ve denildi ki: **أم ليلى** şaraptır; **المخضفة**: koyu olanıdır; **العرب**: mide ağrısıdır. Onun inşadı da **ن ز ع**’da geçmişti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الخضف**, hareke ile, fetha ile olan **الخضف**’te bir lugattır; o da **الردام**’dır. Ve **امرأة خضوف**: çok dolduran (kapatan) kadın. Halîdak el-Yeşkürî dedi ki:

  Şu, başka bir **صلقم**’a benzemez;
  Yani avluda bir **خضوف**; bir **دلقم**.

Ve cariyeye denilir: **يا خضاف**; o, ma‘dûledir; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve sövülene: **يا ابن خضاف**, **كحذام**; ve: **يا خضفة الجمل**. Ondandır: bir adamın, Hâricîlerin öldürdüğü Ca‘fer b. ‘Abdirrahmân b. Mihnef’e sözü:

  Arkadaşlarımızı boyunları kanar hâlde bıraktın,
  Ve bize doğru koşarak geldin, **خضفة الجمل**!

Muradı: **يا خضفة الجمل**. Ve **رجل خاضف** ve **مخضف**, **كمنبر**: çok osuran.
