# خضم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خضم

خ ض م
خضم ، ضمخ ، مخض ، ضخم : مستعملة .
خضم : في حديث أبي هريرة : أنه مَرَّ بِمَرْوَانَ
_ وهو يَبْنِي بُنْياناً له _ فقال : ) ( ابْنُوا شَديداً
وَأَمِّلُوا بَعيداً واخضِمُوا فسَنَقْضَمُ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الكسائيُّ : الخَضْمُ :
بأَقْصَى الأضراس ، والْقَضْمُ : بأدناها .
وقال أَيْمَنُ بْنُ خُرَيمٍ _ يذكرُ أَهْلَ العراق :
رَجَوْا بِالشِّقَاقِ الأكْلَ خَضْماً فَقَدْ رَضُوا
أَخِيراً مِنَ اكْلِ الْخَضْم أَنْ يَأْكُلُوا الْقَضْمَا
قاله حين ظهر عبدُ الملك على مُصْعَبٍ
واستَوْلَى على العراق .
يقال : خَضِمْتُ أَخْضَمُ خَضْماً ، وقَضِمْتُ
أَقْضَمُ قَضْماً .
أبو عبيد ، عن الأصمعي ، قال : الْخُضُمَّةُ
عَظَمَةُ الذِّراع ، وهي مُسْتَغْلَظُها .
قال : والْخِضَمُّ : الْكَثِيرُ العَطِيَّة .
قال : وقال الأمَوِيُّ : الْخِضَمُّ : الْمِسَنُّ ،
وأنشد قولَ أبي وَجْزَةَ السَّعْدِيِّ :
حَرَّى مُوَقَّعَةٌ مَاجَ الْبَنَانُ بِهَا
عَلَى خِضَمٍّ يُسَقّى الْمَاءَ عَجَّاجِ
والسَّيْفُ يَخْتَضِمُ العَظْمَ _ إذا قَطَعَه ، ومنه
قوله :
إِنَّ الْقُسَاسِيَّ الَّذِي يُعْصَى بِهِ
يَخْتَضِمُ الدَّارعَ في أَثْوَابِهِ
واخْتَضَمَ الطريقَ _ إذا قَطَعَه ، وأنشد في
صفة إبل ضُمَّرٍ :
ضَوَابَعٌ مَثْلُ قِسِيِّ القَضْبِ
تَخْتَضِمُ البِيدَ بغَيْرِ تَعْبِ
ابن السكِّيت : قال أَبُو مَهْدِيٍّ : الْخَضِيمَةُ :
أن تُؤخَذَ الْحِنْطَةُ فَتُنَقَّى وتُطَيَّبُ ثم تجْعَلُ
في القِدْر ، ويُصبُّ عليها الماءُ فتُطْبَخُ حتى
تُنْضَجَ .
أبو زيد : يقال للماءِ الَّذي لا يَبْلُغُ أن
يكون أُجَاجاً ، ويشربُه المالُ دون الناس :
المُخضِمُ والخَمْجَرِيرُ .
وقال الفرَّاء : خَضَّمٌ : ماء لبني تميم
وأنشد :
لَوْلاَ الإلَهُ ما سَكَنَّا خَضَّمَا
وقال أبو تراب : قال زَائِدَةُ القَيْسِيُّ :
خَضَفَ بها وخَضَمَ بها _ إذا ضَرَطَ .
قال : وقاله عَرَّامُ _ وأنشد للأَغْلَبِ :
إنْ قَابَلَ الْعِرْسَ تَشكَّى وَخَضَمْ
وقال أبو عبيدٍ : حَصَمَ : مَثْلُه . بالحاء
والصّاد .
ضمخ : قال الليث : الضَّمْخُ : لَطْخُ الجسد
بالطِّيب حتى كأنما يَقْطُرُ .
وأنشد في صفة النساء :
تَضَمَّخْنَ بِالجَادِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
الأُنُوفُ إذَا اسْتَعْرَضْتَهُنَّ رَوَاعِفُ
ويقال : ضَمَخْتُهَا ضَمْخاً واضْطَمَخَتْ ،
وتَضمَّخَتْ .
قال : والمَضْخُ : لغةٌ شَنِيعَةٌ في الضَّمْخِ .
مخض : قال الليث : المَخْضُ تَحريكُكَ
المِمْخَضَ الّذي فيه اللبنُ الْمَخِيضُ _ الذي
قد أُخِذتْ زُبْدَتُه .
قال : يستعملُ المَخْضُ في أشياء كثيرةٍ
البعيرُ يَمْخَضُ بِشِقْشِقَتِه .
وأنشد لرُؤْبَةَ :
يَجْمَعْنَ زَأْراً وَهَدِيراً مَخْضاً
والسَّحَابُ يَتَمَخَّضُ بمائه ، ويقال للدنيا :
إنها لَتَتَمَخَّضُ بِفِتنَةٍ مُنْكَرَةٍ .
وأنشد الأصمعي :
تَمَخَّضَتِ المَنُون لَهُ بِيَوْمٍ
أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تِمَامُ
يعني : المنيَّةُ تَهَيَّأَتْ لأَنْ تَلِدَ لَهُ الموتَ ،
يَعْني النُّعْمَان بْنَ الْمُنْذِرِ أو كِسْرَى .
وقال الليث : يقالُ لِمَا اجتمع من الأَلبان
حتى صار وِقْرَ بَعِير في الْغَرِيبِ :
الإِمْخَاضُ ويُجْمَع على الأَمَاخِيض .
ويقال : هذا إِحْلاَبٌ من لبن ، وإِمخَاضٌ
من لبن ، وهي الأحَالِيبُ والأَمَاخِيضُ .
ويقال : ما دام اللبنُ الْمخيضُ في
المِمْخَضِ فهو إِمْخاضٌ _ أي : مَخْضةٌ
واحَدةٌ .
قال : والْمُسْتَمْخِضُ من اللبن : البطىءُ
الرُّؤُوب ، فإذا اسْتَمْخَضَ لم يكد يَرُوب ،
وإذا راب ثم مَخَضْتَهُ فعاد مَخْضاً فهو
المُسْتَمخِضُ ، وذلك أطيَب ألبان الْغَنَم .
وقولُه عزّ وجلّ : ( فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة ( [ مريم : 23 ] .
المَخَاضُ : وَجَعُ الوِلادَة ، وهو الطَّلْق
أيضاً .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابي وابن
شُميل : يقال : ناقةٌ مَاخِضٌ ومَخُوضٌ وهي
التي ضَرَبَها المَخَاضُ ، وقد مَخَضَتْ
تَمْخَضُ مَخَاضاً ، وإنها لَتَمَخَّضُ بِوَلدِها
وهو تَضَرَّبُ الوِلدِ في بطنها ، وذلك حين
تُنْتَجُ فَتَمْتَخِضُ .
ويقال : مَخِضَتْ وَمُخِضَتْ وتَمَخَّضَتْ
وامْتَخَضَتْ .
ويقال : مَاخِضٌ ومُخَّضٌ ، ومَوَاخَضُ _ في
الجمع ، وأنشد :
وَمَسَدٍ فَوْقَ مِحَالٍ نُغَّضِ
تُنْقِضُ إِنْقَاضَ الدَّجَاجِ المُخَّضِ
وقال :
مَخِضْتِ بها لَيْلَةً كُلَّهَا
فَجِئْتِ بهَا مُؤْيِداً خَنْفَقِيقاَ
وقال ابن الأعرابي : ناقةٌ مَاخِضٌ وشاةٌ
مَاخِضٌ ، وامرأةٌ مَاخِضٌ _ إذا دنا وِلاَدُها ،
وإبلٌ مَوَاخِضُ ، وقد أخذها الطَّلْق
والمَخَاضُ ، والمِخَاضُ .
وقال نُصَيْرٌ : إذا أرادت الناقةُ أن تضع
قيل : مَخِضَتْ .
وعامَّةُ قَيْسٍ وتمِيم وأسدٍ يقولون : مِخِضَتْ
_ بكسر الميم _ ويفعلون ذلك في كل
حَرْفٍ كان قبل أحدِ حُروف الْحَلقِ في
) ( فَعِلَتْ ) ( وفي ) ( فَعِيل ) ( يقولون : بِعِيْرٌ وزِئيرٌ
وشِهِيقٌ ، ونِهِلَتِ الإبلُ ، وسِخِرْتُ منه .
وقال ابن الأعرابي : يقال مَخِضَتْ المرأةُ
ولا يقال : مُخِضَتْ ، ويقال : مَخَضَتْ
لَبَنَها .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : إذا أَرَدْتَ
الحوامل من الإبل قُلْتَ : نُوقٌ مَخَاضٌ _
واحدتها ( خَلِفَةٌ ) على غير قياس ، كما
قالوا لواحدة النساء : ) ( امرأةٌ ) ولواحدة
الإبل : ) ( نَاقَةٌ ) ( و ) ( بَعِيرٌ ) ( .
وقال الأصمعي : إذا حُمِلَ الْفَحْلُ على
ناقة فلَقِحَتْ فهي خَلِفَةٌ وجَمْعها _ مَخَاضٌ
ووَلَدُها _ إذا استَكْمَلَ سَنَةً من يومٍ وُلِدَ
ودخل في السنة الأخْرى _ : ابنُ مَخَاضٍ
لأنَّ أُمَّهُ لحقت بالمَخَاضِ من الإبل ، وهي
الْحَوَامِلُ .
وقال غيره : إنما قيل للنُّوقِ _ إذا حَمَلتْ _ :
مَخَاضٌ ، تفاؤُلاً بأنها ستَمْخَضُ بوَلَدِها ،
إذا نُتِجَتْ .
ويقال : مَخَضْتُ ماءَ البئر بالدَّلْو _ إذا
أَكْثَرتَ النَّزْعَ منها بدِلاَئِكَ ، وحرَّكْتَها
لِتَمْتلِىء ، وأنشد الأصمعي :
لَنَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بِالدُّلِيِّ
والمُسْتَمْخِضُ : البَطِىءُ الرُّؤُوب من اللبن ،
وقد اسْتَمْخَض لَبنُكَ _ أي : لا يكادُ
يروب ، وإذا اسْتَمْخَضَ اللَّبَنُ لم يكَدْ
يَخْرُجُ زُبْدُهُ ، وهو من أطيب اللبن ، لأن
زُبْدَهُ اسْتُهْلِكَ فيه ، واستَمْخَضَ اللبن أيضا _
إذا أَبْطَأَ أخذُهُ الطَّعْمَ بعد حَقْنِهِ في السِّقاء .
وقال ابن بُزُرْجَ : تقول العرب _ في أُدْعِيَّةٍ
يَتَدَاعَوْنَ بها _ : صَبَّ الله عليكَ أُمَّ حُبَيْنٍ
مَاخِضاً _ يَعْنِي الليلَ .
ضخم : قال الليث : الضَّخْمُ : العظيم من كل
شيء ، والمصدر : الضَّخَامَةُ ، وقد ضَخُمَ ،
وامرأة ) ( ضَخْمَةٌ ) ( ، ونسوةٌ ضَخْماتٌ _ بسكون
الخاء _ لأنه نَعْتٌ ، والأسماءُ تُجْمَع على
) ( فَعَلاَتٍ ) نحو شَرْبة وشَرَبَات ، وقَرْيَة
وقَرَيَات ، وتَمْرَة وتَمَرَات ؛ وبناتُ الواو في
الأسماء تُجْمَعُ على ) ( فَعْلاَتٍ ) ( نحو : جَوْزَةٍ
وجَوْزَاتٍ _ لأنه إن ثُقِّلَ صارت الواوُ
أَلِفاً ، فتُرِكَت الواوُ على حالها ، كراهة
الألتباس .

### Türkçe

خ ض م
**خضم** , **ضمخ** , **مخض** , **ضخم** : kullanımdadır.

**خضم** : Ebû Hureyre’nin hadisinde: Mervân’a uğradığı,
_ve onun kendisi için bir bina inşa ettiği hâlde_ şöyle dediği: “( ) ( Sağlam inşa edin
ve uzağı umun ve **اخضِمُوا**; çünkü biz **سَنَقْضَمُ** ) ( .”

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **الخَضْمُ** :
azı dişlerinin en arka kısmıyla; **الْقَضْمُ** : en ön kısmıyla(olandır).

Eymen b. Hureym _Irak ehlini anarak_ dedi:
Ayrılığı umarak yemeği **خَضْماً** (olarak) yemeyi umdular; artık razı oldular,
sonunda **الْخَضْم** yemekten, **الْقَضْمَا** yemeye.

Bunu, Abdülmelik Mus‘ab’a galip gelip
Irak’a hâkim olunca söyledi.

Denir: **خَضِمْتُ** **أَخْضَمُ** **خَضْماً** , ve **قَضِمْتُ**
**أَقْضَمُ** **قَضْماً** .

Ebû Ubeyd, Asmaî’den, dedi ki: **الْخُضُمَّةُ**
kolun kemiğidir; onun kalın olanıdır.

Dedi ki: **الْخِضَمُّ** : çok bağış(ı olan)dır.

Dedi ki: Ümevî dedi: **الْخِضَمُّ** : bileği taşıdır,
ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözünü okudu:
Sıcak, vurulmuş; parmaklar onda dalgalandı,
Tozlu suyla sulanan bir **خِضَمٍّ** üzerinde.

Ve kılıç, kemiği **يَخْتَضِمُ** _onu kestiği zaman_; bundan
şu sözü:
Şüphesiz o, onunla isyan edilen **الْقُسَاسِيَّ**
zırhlıyı elbiseleri içinde **يَخْتَضِمُ** .

Ve yolu **اخْتَضَمَ** _onu kestiği zaman_; ve şu(şiiri) okudu,
zayıf develerin vasfında:
Budanmış yaylar gibi omuzlar,
Yorgunluk olmaksızın çölü **تَخْتَضِمُ** .

İbn es-Sikkît: Ebû Mehdî dedi: **الْخَضِيمَةُ** :
buğdayın alınması, sonra ayıklanıp güzel kokulandırılması, sonra
tencereye konulması; üzerine su dökülür, pişirilir, ta ki
olgunlaşsın.

Ebû Zeyd: ne acı (tuzlu) olmaya varmayıp, hayvanın insanlardan ayrı olarak içtiği suya:
**المُخضِمُ** ve **الخَمْجَرِيرُ** denir.

Ferrâ dedi: **خَضَّمٌ** : Benî Temîm’e ait bir sudur.
Ve okudu:
Eğer ilâh olmasaydı, **خَضَّمَا**’da yerleşmezdik.

Ebû Turâb dedi: Zâide el-Kaysî dedi:
Onunla **خَضَفَ** etti ve onunla **خَضَمَ** etti _yellenince_.

Dedi: Bunu Arrâm da söyledi; ve A‘leb’e ait olarak okudu:
Eğer gelinle karşılaşırsa şikâyet etti ve **خَضَمْ** etti.

Ebû Ubeyd dedi: **حَصَمَ** : onun gibidir; **الحاء**
ve **الصّاد** ile.

**ضمخ** : Leys dedi: **الضَّمْخُ** : bedenin
güzel koku ile sıvanmasıdır; ta ki sanki damlıyor gibi.

Ve kadınların vasfında okudu:
**الجَادِيِّ** ile **تَضَمَّخْنَ** ettiler; ta ki sanki
burunlar, onları yanlamasına gördüğünde, damlayanlar.

Ve denir: onu **ضَمَخْتُهَا** **ضَمْخاً** ve **اضْطَمَخَتْ** ,
ve **تَضمَّخَتْ** .

Dedi: **المَضْخُ** : **الضَّمْخِ** hakkında çirkin bir lehçedir.

**مخض** : Leys dedi: **المَخْضُ** senin, içinde **الْمَخِيضُ** sütü bulunan **المِمْخَضَ**’ı hareket ettirmendir; _yağı alınmış olan_.

Dedi: **المَخْضُ** birçok şeyde kullanılır:
deve, boğaz kesesiyle **يَمْخَضُ** eder.

Ve Rü’be’ye ait olarak okudu:
Korku ve böğürtü toplarlar; **مَخْضاً** .

Ve bulut suyu ile **يَتَمَخَّضُ** eder; ve dünyaya denir:
şüphesiz o, inkâr edilen bir fitne ile **لَتَتَتَمَخَّضُ** eder.

Asmaî okudu:
Ölüm ona bir gün ile **تَمَخَّضَتِ** ,
ve her hamile için bir tamamlanma vardır.

Yani: ölüm, ona ölümü doğurmak için hazırlandı;
Nu‘mân b. Münzir’i yahut Kisrâ’yı kastediyor.

Leys dedi: sütlerden toplanıp, garîbde bir devenin yükü kadar olana:
**الإِمْخَاضُ** denir; **الأَمَاخِيض** üzerine çoğul yapılır.

Ve denir: bu, sütten bir **إِحْلاَبٌ**’dır; ve sütten bir **إِمخَاضٌ**’dır; bunlar **الأحَالِيبُ** ve **الأَمَاخِيضُ**’dur.

Ve denir: **الْمخيضُ** süt, **المِمْخَضِ** içinde kaldığı müddetçe o **إِمْخاضٌ**’dır; yani: bir tek **مَخْضةٌ**.

Dedi: sütten **الْمُسْتَمْخِضُ** : yavaş, geç mayalanandır; **اسْتَمْخَضَ** ederse neredeyse mayalanmaz;
ve mayalanır da sonra onu **مَخَضْتَهُ** edersen, tekrar **مَخْضاً** olursa, o **المُسْتَمخِضُ**’dur; bu, koyun sütlerinin en hoşudur.

Azîz ve celîl olanın sözü: ( **فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة** ( [Meryem: 23].

**المَخَاضُ** : doğum ağrısıdır; o, **الطَّلْق** da(=doğum sancısı)dır.

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî ve İbn Şümeyl dedi: denir: **ناقةٌ مَاخِضٌ** ve **مَخُوضٌ**; o, **المَخَاضُ**’ın vurduğu(durduğu)dur; ve **مَخَضَتْ**
**تَمْخَضُ** **مَخَاضاً**; ve şüphesiz o, yavrusuyla **لَتَمَخَّضُ** eder; bu, yavrunun karnında çırpınmasıdır; bu, doğurtulduğu zaman olur; böylece **فَتَمْتَخِضُ** eder.

Ve denir: **مَخِضَتْ** ve **مُخِضَتْ** ve **تَمَخَّضَتْ**
ve **امْتَخَضَتْ** .

Ve denir: **مَاخِضٌ** ve **مُخَّضٌ** , ve **مَوَاخَضُ** _çoğulda_; ve okudu:
Bir büküm, bir eğirme aleti üstünde, titreyen,
**المُخَّضِ** tavuğun gıdaklaması gibi gıdaklar.

Ve dedi:
Onunla bütün gece **مَخِضْتِ** ettin,
sonra onunla, güçlü, **خَنْفَقِيقاَ** getirdin.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ناقةٌ مَاخِضٌ** ve **شاةٌ مَاخِضٌ** , ve **امرأةٌ مَاخِضٌ** _doğumu yaklaştığı zaman_;
ve **إبلٌ مَوَاخِضُ**; ve onu **الطَّلْق** almıştır,
ve **المَخَاضُ** , ve **المِخَاضُ** .

Nusayr dedi: deve doğurmak istediği zaman: **مَخِضَتْ** denir.

Kays’ın, Temîm’in ve Esed’in çoğu: **مِخِضَتْ** derler
_**الميم**’in kesresiyle_; ve bunu, her
boğaz harflerinden birinin önünde bulunan her
harfte, ( ) ( **فَعِلَتْ** ) ( kalıbında ve ( ) ( **فَعِيل** ) ( kalıbında yaparlar; derler: **بِعِيْرٌ** ve **زِئيرٌ**
ve **شِهِيقٌ**; ve develer **نِهِلَتِ**; ve ondan **سِخِرْتُ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: kadın **مَخِضَتْ**; ve denmez: **مُخِضَتْ**; ve denir:
sütünü **مَخَضَتْ** etti.

Ebû Ubeyd _Ebû Zeyd’den_ : develerden hamileleri istediğin zaman şöyle dersin: **نُوقٌ مَخَاضٌ**;
tekili ( **خَلِفَةٌ** ) kıyasa aykırı olarak; nitekim
kadınların tekiline ( ) ( **امرأةٌ** ) ( dediler ve
develerin tekiline ( ) ( **نَاقَةٌ** ) ( ve ( ) ( **بَعِيرٌ** ) ( (dediler).

Asmaî dedi: erkek deve bir dişi deveye çekilip de o gebe kalınca o **خَلِفَةٌ**’dir; onun çoğulu _**مَخَاضٌ**’dır;
ve yavrusu _doğduğu günden itibaren bir yılı tamamlayıp
ikinci yıla girdiği zaman_: **ابنُ مَخَاضٍ**’dır;
çünkü onun annesi develerden **المَخَاضِ**’a yetişmiştir; o da
**الْحَوَامِلُ**’dir.

Başkası dedi: ancak, dişi develere _hamile kaldıkları zaman_ : **مَخَاضٌ** denmesi,
doğurtuldukları zaman yavrularıyla **سَتَمْخَضُ** edeceklerine dair bir uğur saymadandır.

Ve denir: kuyunun suyunu kova ile **مَخَضْتُ** _ondan kovalarınla çekmeyi çoğalttığın ve onu
dolması için hareket ettirdiğin zaman_; Asmaî okudu:
Senin içini kovayla mutlaka **لَنَمْخَضَنْ** edeceğim.

Ve **المُسْتَمْخِضُ** : sütten yavaş, geç mayalanandır;
ve sütün **اسْتَمْخَض** etti; yani: neredeyse
mayalanmaz; ve süt **اسْتَمْخَضَ** edince neredeyse
yağı çıkmaz; o, sütün en hoşlarındandır; çünkü
onun yağı onda tüketilmiştir. Ve süt ayrıca **استَمْخَضَ** eder:
kırbaya basıldıktan sonra tadı alması geciktiği zaman.

İbn Büzurc dedi: Araplar _birbirlerine dua ettikleri dualarda_ şöyle derler:
Allah senin üzerine **أُمَّ حُبَيْنٍ**’i **مَاخِضاً** döksün; _geceyi kastediyor_.

**ضخم** : Leys dedi: **الضَّخْمُ** : her şeyden büyük olandır; masdar: **الضَّخَامَةُ**; ve **ضَخُمَ**;
ve ( ) ( **ضَخْمَةٌ** ) ( kadın; ve **ضَخْماتٌ** kadınlar _**الخاء**’ın sükûnu ile_; çünkü o bir sıfattır.
Ve isimler ( ) ( **فَعَلاَتٍ** ) ( üzerine çoğul yapılır; **شَرْبة** ve **شَرَبَات** gibi; ve **قَرْيَة**
ve **قَرَيَات**; ve **تَمْرَة** ve **تَمَرَات**. Ve isimlerde **الواو**’nun kızları (türevleri) ( ) ( **فَعْلاَتٍ** ) ( üzerine çoğul yapılır; **جَوْزَةٍ**
ve **جَوْزَاتٍ** gibi; çünkü ağırlaştırılırsa **الواو**
**أَلِفاً** olur; böylece **الواو** hâli üzere bırakıldı,
karışma korkusuyla.
