# خض — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B6/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خض

باب الخاء والضَاد
خض ، ضخ : مستعملان .
خض : قال أبو عبيد : قال الفراء : الخَضاضُ : الشيءُ اليسير من الحُلِيِّ .
قال : وأنشدنا القَنانيّ :
ولو أَشْرَفَتْ من كُفّة السِّتْر عاطلا
لقلتَ غزال ما عليه خَضاضُ
قال : ويقال للرجل الأحمق أيضاً : خَضاض .
وقال الأمويّ : الْخَضَضُ : الْخَرَز الأبيض الذي تلبسه الإماء .
وقال ابن الأعرابي : الخَضاض : نِقْسُ الدّواة ، والمدادُ الذي يكتب به .
قال : والخُضاخض من الرّجال الضَّخْم الحسن . قلت : وجمعه الخَضاخِض ، مثل قُناقن وقَناقن .
وقال الليث الخَضخاض : ضَرْب من القَطِران ، وكلُّ شيء يتحرك ولا يُصوِّت خُثورةً ، يقال : إنه يتخضخض حتى يقال وَجَأَه بالخنجر فخضخض به بَطنَه .
قلت : الخَضخاض الذي يُهنَأ به الجَربَى : ضربٌ من النِّفْط أسوَدُ رَقيق لا خُثورة فيه ، وليس بالقَطِران ، لأن القطران عُصارةُ شجرٍ معروف ، وفيه خُثُورة يُداوَى به دَبَرُ البعير ، ولا يُطلى به الجَرَب . وشجرُه ينبت في جبال الشام ، يقال له : العَرْعَر .
وأما الخَضخاضُ فإنه دَسِمٌ رقيقُ ينبع من عين تحتَ الأرض .
وقال الليث : خضخضتُ الأرضَ ، إذا قلبتَها حتى يصير موضعُها مُثاراً رِخْواً ، إذا وصل إليها الماءُ أَنبتتْ .
والخَضِيض : المكان المنْبُوثُ تَبُلُّه الأمطار .
وقال غيره : خَضخض الحمارُ الأتانَ ، إذا خالطها ، وأصله من خاض يَخُوض ، إذا دَخل الجوفَ من سِلاح وغيره .
ومنه قولُ الهُذَليّ :
فخضخضتُ صُفْنِي في جَمِّه
خِياض المدابر قِدْحاً عَطوفاً
ألا تراه جَعَل مصدره الخِياض ، وهو فِعال من خاض .
وقال اللحيانيّ : قال الأصمعيّ : جمل خُضَخِضٌ وخُضاخِضٌ وخُضْخُضٌ إذا كان يتمخض من البُدْنِ والسِّمِن .
وقال الفراء : نبتٌ خُضَخِضٌ وخُضاخض الماء : رَيّانُ ناعم .
وسُئل ابن عباس عن الخضخضة ، فقال : هو خيرٌ من الزّنا ، ونكاحُ الأمة خيرٌ منه ،
وفسّر الخضخضة بالاستمناء ، وهو استنزالُ المَنِيِّ في غيرِ الفَرْج .
عمرو عن أبيه قال : الخضاض : المِداد . والخَضاض : مِخْنَقَةُ السِّنَّوْر .
ضخ : قال الليث : المِضَخَّة : قصبة في جَوْفها خَشَبة يُرمى بها الماء من الفَم .
قلت : الضَّخ ، مِثلُ النَّضْخ وقد ضَخَّه ضخّاً ، إذا نضخَه بالماء .

باب الخاء والضاد
خض
خضرم : أبو عُبَيْدٍ _ عن الأصمعيِّ _ :
الْخِضْرِمُ : الرجلُ الكثيرُ العَطِيَّةِ .
قال : وكلُّ شيء كَثيرٍ . . فهو خِضْرِمٌ .
وخرج العَجَّاجُ يريد اليمامةَ ، فاستقبله
جَرِيرٌ فقال : أين تريدُ ؟
قال أريدُ اليمامةَ .
قال : تجدُ بها نَبِيذاً خِضْرِماً _ أيْ : كثيراً .
قال : أبو عُبيد : وقال الفرَّاءُ : رجلٌ
مخَضْرمُ الحَسَبِ . . وهو الدَّعِيُّ .
قال : ولَحْمٌ مُخَضْرَمٌ : لا يُدْرَى أَمِنْ ذَكَرٍ
هو ، أمْ مِن أُنثى ؟
شَمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : طعامٌ مُخَضْرَمٌ
وماءُ مُخَضْرَمٌ : بَيْنَ الثَّقِيل والخفيف .
ورجلٌ مُخَضْرَمٌ : ليسَ بالزَّاكِي الحَسَب .
وشاعرٌ مُخَضْرَمٌ : جاهليٌّ إسلامِيُّ .
وأنشَد :
إِلَى ابْنِ حَصَانٍ لمْ يُخَضْرَمْ جُدُودُهُ
كَرِيمُ النَّثَا والْخِيم والْفَرْعِ والأصْلِ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أَنَّهُ خَطَبَ الناسَ
يَوْمَ النَّحْرِ عَلَى نَاقَةٍ مُخَضْرَمَةٍ ) ( .
قال أبو عُبيد : قال أبو عُبيدةَ :
المخضرَمَةُ : التي قُطِعَ طرَفُ أُذُنها .
ومنه قيل للمرأة المَخْفُوضَةِ : مُخَضْرَمَةٌ .
وأخبرني المنذريُّ _ عن إبراهيم الحَربيِّ _
أنَّهُ قال :
خَضْرَمَ أَهْلُ الجاهلية نَعَمَهُمْ _ أي : قَطَعُوا
مِنْ آذانها شيئاً .
فلمَّا جاء الإسلامُ أمر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بأَنْ
يُخَضْرِمُوا آذانَها . . في غير الموضع الذي
خَضْرَمَ فيه أهل الجاهلية . فكانت خَضْرَمَةُ
أهل الإسلام بائِنَةً من خَضْرَمةِ أهل
الجاهليَّة .
وذَكر _ بإسناد له _ حديثاً : أَنَّ قوماً من
بَني تميم بُيِّتُوا ليلاً ، وسِيق نَعَمُهم فادَّعُوْا
أنهم خَضْرَموا خَضْرَمَة الإسلام وأنهم
مُسْلِمون ، فرُدَّتْ أموالهُم عليهم فقيل _
لهذا المعنى _ لكلِّ مَنْ أَدْرَكَ الجاهليَّة
والإسلامَ : ) ( مُخَضْرَمٌ ) ( لأنه أدْرَكَ
الخَضْرَمَتَيْنِ .
أبو عُبيد _ عن الأحمر _ : يقال لِوَلَدِ
الضَّبِّ : حِسْلٌ ، ثم مُطَبَّخٌ ، ثم خُضَرِمٌ ثم
ضَبٌّ .
خضرب : وأخبرني المنذريّ _ عن أبي الهيثم _
أنه قال : رَجلٌ مُخَضْرَبٌ _ إذا كان فَصِيحاً
بَليغاً . وأنشَدَ لَطرَفَةَ :
وكائِنْ تَرَى مِن يَلْمَعِيٍّ مُخَضْرِبٍ
وَلَيسَ لهُ عِنْدَ العَزَائِمِ جُولُ
قلتُ : هكذا أَنشَدَه _ بالخاء والضاد _ .
ورواه ابنُ السكِّيت :
. . . مِنْ يَلْمَعيٍّ مُحَظْرَبِ
بالحاءِ والظَّاءِ .
وقد مر تفسيرُه في رُباعِيِّ الحَاءِ .
خضلف : وقال الليث : الخِضْلاَفُ : شَجَرُ
الْمُقْلِ .
وقال أبو عَمرٍ و : الخَضْلَفَةُ خِفَّةُ حَمْل
النَّخيل .
وأنشَد :
إذا زُجِرَتْ أَلْوَتْ بِضَافٍ سَبِيبُه
أَثِيثٍ كَقِنْوَانِ النخِيل المُخَضْلَفِ
قلتُ : جعل قِلَّة حَمْل النخْل خَضْلَفَة _
لأنّه شُبِّه بالمُقْلِ . . في قِلَّةِ حَمْله .
وقال أُسَامَةُ الْهُذَليُّ :
تُتِرُّ بِرِجْلَيْها المُدِرَّ كَأَنَّهُ
بِمُشْرَفَةِ الْخِضْلاَفِ بَادٍ وُقُولُها
قال : ) ( الْخِضْلافُ ) ( : شجرة المقْلِ . . ) ( تُتِرُّهُ ) (
تَدْفَعُهُ .
فرضخ : وقال الليث : الْفِرْضَاخُ : الْعَريضُ .
يقال : فِرْسِنٌ فِرْضَاخَةٌ ، وَقَدَمٌ فِرضَاخَةٌ ،
وفِرْضَاخٌ وامرأةٌ فِرْضَاخَةٌ : لَحِيمَةٌ عَرِيضَةُ
الثَّدْيَيْن .
وفي حديث الدَّجَّال :
) ( أَنَّ أُمَّهُ كانت فِرْضَاخِيَّةً ) ( _ أي : ضخْمةً
عريضةَ الثَّديين .
قاله ابن الأعرابي .
قال : ومن أسماء العَقْرَبِ : ) ( الْفِرْضِخُ ) (
وَ ) ( الشَّوْشَبُ ) ( ، و ) ( تَمْرَةُ ) ( لا تنْصرف .
خضرف : وقال الليث : الْخَضْرَفَةُ : هَرَمُ
العَجُوزِ وفُضُولُ جِلْدها .
وقال ابنُ السكِّيتِ : الْخَنْضَرِفُ _ من
النساء _ : الضَّخْمَةُ . . الكثيرةُ اللَّحْمِ . .
الكَبيرَةُ الثَّدْيَيْن .
ضردخ : والضِّرْدِخُ : العَظِيمُ من كل شيء .
وقال بعض الطَّائِيِّينَ :
غَرَسْتُ في جَبَّانَةٍ لَمْ تُسْبِخِ
كُلَّ صَفِيٍّ ذَاتِ فَرْع ضِرْدِخِ
تَطَّلِبُ الْماءَ مَتَى مَا تَرْسَخِ

### Türkçe

باب **الخاء** والضَاد
**خض** ، **ضخ** : kullanımdadırlar.
**خض** : Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ dedi: **الخَضاضُ**: süsten az bir şeydir.
Dedi: ve bize el-Kanânî şiir okudu:
Ve eğer örtünün kenarından çıplak olarak görünseydi
“Üzerinde **خَضاضُ** olmayan bir ceylan” derdin
Dedi: ve ahmak adama da: **خَضاض** denir.
Ve el-Emevî dedi: **الْخَضَضُ**: cariyelerin taktığı beyaz boncuktur.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخَضاض**: hokka tortusu, ve onunla yazılan mürekkeptir.
Dedi: ve erkeklerden **الخُضاخض**: iri, güzel olandır. Dedim: onun çoğulu **الخَضاخِض**’dir; **قُناقن** ve **قَناقن** gibi.
Ve Leys dedi: **الخَضخاض**: katrandan bir türdür; ve ses çıkarmaksızın hareket eden her şey (için) **خُثورةً** (yani) “yoğunluk” (bulunmaksızın); denir ki: “O, **يتخضخض** eder (çalkalanır)” ta ki “Ona hançerle vurdu; onunla karnını **فخضخض** etti (çalkaladı)” denilinceye kadar.
Dedim: **الخَضخاض** ki onunla uyuzlulara katranlanır: siyah, ince, içinde **خُثورة** olmayan bir tür nefttir; ve katran değildir; çünkü katran, bilinen bir ağacın özsuyudur; ve onda **خُثُورة** vardır; onunla devenin yarası tedavi edilir; ve onunla uyuz sürülmez. Ve onun ağacı Şam dağlarında biter; ona **العَرْعَر** denir.
أما **الخَضخاضُ** ise, o yağlıdır, incedir; yerin altında bir gözeden kaynar.
Ve Leys dedi: **خضخضتُ** yeri: onu çevirdiğin zaman; ta ki yeri, su ona ulaştığında bitki bitiren, kabartılmış gevşek bir yer oluncaya kadar.
Ve **الخَضِيض**: yağmurların ıslattığı, kabartılmış yerdir.
Ve başkası dedi: Eşek, dişi eşeği **خَضخض** etti: onunla karıştığı zaman; ve aslı **خاض يَخُوض**’dan(dır): silah ve başkasından içe girdiği zaman.
Ve ondan Hüzeli’nin sözü:
Ben **صُفْنِي**’mi onun derinliğinde **فخضخضتُ** ettim
**خِياض**: sırt yaralarının, eğri bir ok (gibi)
Görmüyor musun, onun masdarını **الخِياض** yaptı; o, **خاض**’dan **فِعال** veznindedir.
Ve el-Lihyânî dedi: el-Asma‘î dedi: deve **خُضَخِضٌ** ve **خُضاخِضٌ** ve **خُضْخُضٌ**: beden ve yağdan dolayı sallanır olduğu zaman.
Ve Ferrâ dedi: bitki **خُضَخِضٌ** ve su **خُضاخض**: sulanmış, yumuşaktır.
Ve İbn Abbâs’a **الخضخضة** hakkında soruldu; dedi: o zinadan hayırlıdır; ve cariye ile nikâh ondan hayırlıdır,
ve **الخضخضة**’yi istimnâ (mastürbasyon) ile tefsir etti; o, ferç dışında meniyi indirmektir.
Amr, babasından: dedi ki: **الخضاض**: mürekkeptir. Ve **الخَضاض**: kedinin boğma aleti(=boğazlığı)dır.
**ضخ** : Leys dedi: **المِضَخَّة**: içinde bir tahta bulunan kamıştır; onunla ağızdan su atılır.
Dedim: **الضَّخ** , **النَّضْخ** gibidir; ve onu **ضَخَّه** **ضخّاً** etti: onu su ile nadhk ettiği zaman.

باب **الخاء** والضاد
**خض**
**خضرم** : Ebû Ubeyd — el-Asma‘î’den — :
**الْخِضْرِمُ**: çok bağış veren adamdır.
Dedi: ve çok olan her şey… o **خِضْرِمٌ**’dir.
Ve el-Acçâc Yemâme’ye gitmek istedi; onu Cerîr karşıladı,
ve dedi: Nereye gidiyorsun?
Dedi: Yemâme’ye gidiyorum.
Dedi: Orada **نَبِيذاً خِضْرِماً** bulursun — yani: çok.
Ebû Ubeyd dedi: ve Ferrâ dedi:
**رجلٌ مخَضْرمُ الحَسَبِ**… o, **الدَّعِيُّ**’dir.
Ve **لَحْمٌ مُخَضْرَمٌ**: erkekten mi,
yoksa dişiden mi olduğu bilinmez.
Şemir — İbnü’l-A‘râbî’den — : **طعامٌ مُخَضْرَمٌ**
ve **ماءُ مُخَضْرَمٌ**: ağır ile hafif arasındadır.
Ve **رجلٌ مُخَضْرَمٌ**: soyu temiz olan değildir.
Ve **شاعرٌ مُخَضْرَمٌ**: câhiliye(den) İslâmî(dir).
Ve şiir okudu:
İbn Hasân’a; ataları **يُخَضْرَمْ** edilmemiş olana
Sözün, huyun, dalın ve kökün kerîmi(ne)
Ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Onun, insanlara
kurban günü **ناقةٍ مُخَضْرَمَةٍ** üzerinde hutbe verdiği” (vardır).
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi:
**المخضرَمَةُ**: kulağının ucu kesilmiş olandır.
Ve ondan, sünnet edilmiş kadına: **مُخَضْرَمَةٌ** denildi.
Ve bana el-Münzirî — İbrâhîm el-Harbî’den — haber verdi:
o dedi ki:
Câhiliye ehli, davarlarını **خَضْرَمَ** etti — yani: kesti
kulaklarından bir şey.
İslâm gelince Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onlara,
kulaklarını **يُخَضْرِمُوا** etmelerini emretti… câhiliye ehlinin
**خَضْرَمَ** ettiği yerin dışında. Böylece İslâm ehlinin **خَضْرَمَة**’si,
câhiliye ehlinin **خَضْرَمة**’sinden ayrılmış oldu.
Ve — kendisine ait bir isnadla — bir hadis zikretti: Benî Temîm’den bir topluluk
geceleyin baskına uğratıldı; davarları sürüldü; onlar da,
İslâmın **خَضْرَمَة**’si ile **خَضْرَموا** ettiklerini ve Müslüman olduklarını iddia ettiler;
malları kendilerine geri verildi; bu mânâdan dolayı,
câhiliyeyi ve İslâmı idrak eden her kimseye: “**مُخَضْرَمٌ**” denildi; çünkü o,
iki **الخَضْرَمَة**’yi idrak etti.
Ebû Ubeyd — el-Ahmer’den — :
**الضَّبِّ** yavrusuna: **حِسْلٌ** denir; sonra **مُطَبَّخٌ**; sonra **خُضَرِمٌ**; sonra **ضَبٌّ**.
**خضرب** : ve bana el-Münzirî — Ebû’l-Heysem’den — haber verdi:
**رَجلٌ مُخَضْرَبٌ**: fasih, beliğ olduğu zaman. Ve Tarafe’ye ait olarak şiir okudu:
Nice görürsün, parlayan bir **يَلْمَعِيٍّ مُخَضْرِبٍ**’den
Azimlerin yanında onun için bir dönüş yoktur
Dedim: onu böyle — **الخاء** ve **الضاد** ile — şiir okudu.
Ve İbnü’s-Sikkît onu rivayet etti:
… **مِنْ يَلْمَعيٍّ مُحَظْرَبِ**
**الحاءِ** ve **الظَّاءِ** ile.
Onun tefsiri **رُباعِيِّ الحَاءِ**’da geçti.
**خضلف** : ve Leys dedi: **الخِضْلاَفُ**: **الْمُقْلِ** ağacıdır.
Ve Ebû Amr dedi: **الخَضْلَفَةُ**: hurma ağaçlarının yükünün hafifliğidir.
Ve şiir okudu:
Azarlanıp sürüldüğünde, salkımı dolgun bir **ضَافٍ** ile kıvrıldı
Gür; **قِنْوَانِ** hurma ağaçları gibi, **المُخَضْلَفِ**
Dedim: hurmanın yükünün azlığını **خَضْلَفَة** yaptı;
çünkü o, yükünün azlığında **المُقْلِ**’e benzetildi.
Ve Üsâme el-Hüzelî dedi:
İki ayağıyla sütü iter; sanki o
**الْخِضْلاَفِ**’ın yüksek yerinde, onun böğürtüsü belirgin bir (şey)dir
Dedi: “**الْخِضْلافُ**”: **المقْلِ** ağacıdır… “**تُتِرُّهُ**”: onu iter.
**فرضخ** : ve Leys dedi: **الْفِرْضَاخُ**: geniş olandır.
Denir: **فِرْسِنٌ فِرْضَاخَةٌ** ve **قَدَمٌ فِرضَاخَةٌ**;
ve **فِرْضَاخٌ**; ve **امرأةٌ فِرْضَاخَةٌ**: etli, geniş
iki memeli.
Ve Deccâl hadîsinde: “Onun annesi **فِرْضَاخِيَّةً** idi” — yani: iri,
geniş memeli.
Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.
Dedi: ve akrebin adlarından: “**الْفِرْضِخُ**”
ve “**الشَّوْشَبُ**”, ve “**تَمْرَةُ**” (vardır); (bunlar) tenvin almaz.
**خضرف** : ve Leys dedi: **الْخَضْرَفَةُ**: yaşlı kadının ihtiyarlığı
ve derisinin fazlalıklarıdır.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الْخَنْضَرِفُ** — kadınlardan — : iri… çok etli…
büyük memeli olandır.
**ضردخ** : ve **الضِّرْدِخُ**: her şeyden büyük olandır.
Ve Tâîlerden bazısı dedi:
Bir mezarlığa diktim; (toprağı) yumuşamamıştı
Her seçkin; dallı, **ضِرْدِخِ** (olan)
Su arar; ne zaman ki kök salar(ise)
