# خطأ (خ-ط-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir

- Harfler: خ - ط - أ
- Kur'an'da: 22 geçiş · 20 ayet · 18 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خطء · خطو/أ

## Sîgalar (18)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَاطِئِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%A6%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Yanlış yapanlar | 2 | 2 | [12:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/12:97.md) |
| [خَطَأً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A3%D9%8B.md) | فَعَلًا | Yanlış yapmak | 2 | 1 | [4:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/4:92.md) |
| [خَطَايَاكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَائِلَكُمْ | Hatalarınız | 2 | 2 | [2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/2:58.md) |
| [خَطَايَانَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَائِلَنَا | Hatalarımız | 2 | 2 | [20:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/20:73.md) |
| [أَخْطَأْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B7%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلْتُمْ | Yanıldınız | 1 | 1 | [33:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/33:5.md) |
| [أَخْطَأْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B7%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلْنَا | Yanıldık | 1 | 1 | [2:286](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/2:286.md) |
| [الْخَاطِئُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%A6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Yanlış yapanlar | 1 | 1 | [69:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/69:37.md) |
| [الْخَاطِئِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%A6%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Yanlış yapanlar | 1 | 1 | [12:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/12:29.md) |
| [بِالْخَاطِئَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | بِالْفَاعِلَةِ | Yanlış yapan ile | 1 | 1 | [69:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/69:9.md) |
| [خَاطِئَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَاعِلَةٍ | Yanlış yapan | 1 | 1 | [96:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/96:16.md) |
| [خَطَايَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَائِلَهُمْ | Onların hataları | 1 | 1 | [29:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/29:12.md) |
| [خَطِيئَاتِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%A6%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعِيلَاتِكُمْ | Sizin hatalarınız | 1 | 1 | [7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/7:161.md) |
| [خَطِيئَاتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%A6%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعِيلَاتِهِمْ | Onların hataları | 1 | 1 | [71:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/71:25.md) |
| [خَطِيئَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعِيلَةً | Hata | 1 | 1 | [4:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/4:112.md) |
| [خَطِيئَتُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%A6%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فَعِيلَتُهُ | Onun hatası | 1 | 1 | [2:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/2:81.md) |
| [خَطِيئَتِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%A6%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%8A.md) | فَعِيلَتِي | Benim hatam | 1 | 1 | [26:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/26:82.md) |
| [خِطْئًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%90%D8%B7%D9%92%D8%A6%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Yanlış yapmak | 1 | 1 | [17:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/17:31.md) |
| [لَخَاطِئِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%A6%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | لَفَاعِلِينَ | Yanlış yapanlar | 1 | 1 | [12:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/12:91.md) |

## Mücavir kökler — 36 mücavir (128 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 9 ortak ayet · G² 35 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
2. [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Hatit (Tı) cüce demektir
3. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Haml: İple yüklenen yük demektir
4. [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
5. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Kazandı
6. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Bab kapı demektir
7. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hayese sürülmüş tarla demektir
8. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
9. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Dahl: Kuytu yer demektir
10. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Zenb : Kuyruk demektir
11. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kasaba
12. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Zade : Azık demektir
13. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Firavun
14. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
15. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
16. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
17. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Su birikintisidir
18. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Bab kapı demektir
19. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
20. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
21. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
22. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
23. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
24. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
25. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
26. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
27. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Şey
28. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
29. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
30. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Önce
31. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
32. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
33. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
34. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
35. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
36. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خطأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B7.md), [سهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%88.md), [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md), [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Hedeflenen noktadan, hattan veya haktan sapıp hedefi tutturamamak |
| Çekirdek Özet 2 | Kasıtsız yanılma ile bilerek haktan sapıp günaha düşme arasındaki irade kırılması |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin hedefi ile niyetin doğrultusu arasındaki uyuşmazlığın sorumluluk hukuku |
| Kritik Hata Riski | Kökün bütün türevlerini kasıtsız teknik hata sayarak kasti günah boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خط | Çizgi, hat çekme, sınır belirleme, bir doğrultu boyunca iz bırakarak ilerleme hareketidir. Bu çekirdek [خطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B7.md) kökünde yer belirleme ve çizgi çekme, [خطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%88.md) kökünde adım atarak mesafe katetme, [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) kökünde belirli bir muhataba doğru yönelen söz ve [خطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%81.md) kökünde doğrultu üzerinden hızla kapıp çekme anlamlarını kurar. | أ | Çekirdeğin taşıdığı doğrusal yönelim ve hat boyunca ilerleme hareketine hemzenin getirdiği ani kesinti veya sapma eklenmiş; hedeflenen hattan dışarı çıkma, hedefi vuramama ve yönelim çizgisinden sapma anlamı pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesinin türevidir; sınır, perde, ayırma ve aşılması gereken engeli temsil eder. | Çizilen sınırın veya hedefin dış çeperini belirler. |
| ط | Sepet ve çark; sarmalama, döngüsel yöneliş ve kuşatmayı ifade eder. | Hedefin kuşatılması veya hedefe doğru kurulan yöneliş çemberini gösterir. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, itici irade ve eylemin çıkış noktasını gösterir. | Eylemi başlatan iradenin yöneldiği asıl gayeyi ve hedefleme gücünü temsil eder. |
| خطأ | Çizilen sınıra ve hedefe yönelen iradenin, doğrultusunu tutturamayarak hattan dışarı düşmesi ve sınırı şaşırması hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Okçunun veya avcının attığı okun hedefi ıskalaması; yağmurun belirli bir araziyi atlayıp başka yere yağması (خَطيئة) ve ayak basılan hattan yana kaymaktır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde kökü hedefin ıskalanması ve kabilenin vurulamaması bağlamında kullanır: يا لهف هند إذ خطئن كاهلاً / القاتلين الملك الحلاحلا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ru’be b. el-Accâc kökü niyet ve unutma ile karşıtlık içinde şöyle zikreder: يا رب إن أخطأت أو نسيت / فأنت لا تنسى ولا تموت |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında bu kök, yönelinen hedefin şaşması, yoldan çıkma ve dolayısıyla ahlaki kusur ekseninde ortak bir semantik tabaka sergiler. İbranicede חטא (ḥāṭāʾ) biçimi doğrudan hedefi ıskalamak, yoldan sapmak ve suç/günah işlemek anlamlarını taşır; özellikle Hakimler [20:16](https://lisan.digital/tr/ayet/20:16.md) metninde taş atanların hedefi hiç ıskalamaması bağlamında kökün ilksel fiziksel anlamı apaçık korunmuştur. Süryanicede ܚܛܐ (ḥṭā) kökü aynı şekilde haktan sapmak, günah işlemek ve tökezlemek anlamındadır. Ge’ez (Etiyopya) dilinde de kök ahlaki sapma ve suçluluk alanını karşılar. Arapçada ise kök iki temel vezin üzerinden son derece dakik bir semantik ayrıma kavuşmuştur: dördüncü babdan gelen ve hedefi istemeden ıskalamayı anlatan kullanım ile birinci babdan gelen ve doğrudan kasti günaha, yoldan çıkmaya işaret eden kullanım birbirinden ayrılmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hedefi ıskalamak ile kasti suç ayrımı | Kök dördüncü bâbda (أخطأ) hedefi kasıtsız ıskalamayı, birinci bâbda (خطئ) ise bilerek haktan sapıp suç işlemeyi ifade edecek biçimde çatallanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חטא ve Süryanice ܚܛܐ | Hem hedefin fiziksel olarak ıskalanması hem de ahlaki/dini günah anlamı Batı Sami dillerinde ortak kök olarak mevcuttur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve düzenli bir ses denkliği tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خطأ | Anlamlı | Hedefi ıskalamak, sapmak | İradeli veya iradesiz olarak belirlenen hedef ve doğruluk çizgisinden ayrılmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| خأط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş kök olarak teşekkül etmemiştir. |
| طخأ | Anlamlı | Karanlık ve bulanıklık | Bulutun veya karanlığın gökyüzünü ve görüşü kaplaması; zihnin veya havanın bulanması. | Kur'an'da geçmez; hedefin görünmezliğiyle zayıf semantik bağ taşır. |
| طأخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilen dizilişlerdendir. |
| أخط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz. |
| أطخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkplerdendir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خطأ | Merkez | Hedefi şaşırmak ve sapmak | Niyet ile eylemin örtüşmemesi veya bilerek doğru hattan ayrılmak. | Hem kasıtsız hedef ıskalamasını hem de kasti suç yönelimini kapsar. |
| [غلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B7.md) | Komşu | Zihinsel veya pratik yanılgı | Hesapta, sözde veya algıda doğruyu kavrayamayıp yanılmak. | Kökün ahlaki/kasti boyutu yoktur; tamamen idrak zafiyetine dayalı yanılgıdır. |
| [سهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%88.md) | Komşu | Dalgınlık ve gaflet | Kalbin ve dikkatin hedeften geçici olarak uzaklaşması. | Kasıt olmaksızın dikkat dağınıklığından doğan atlamadır. |
| [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) | Komşu | Kasıt ve yönelim | Bir işi bilerek, isteyerek ve hedefe kilitlenerek yapmak. | İradenin hedefle tam örtüşmesidir; kasıtsız hatanın karşıtı, kasti sapmanın temelidir. |
| [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) | Komşu | Suç ve günah | Eylemin arkasından gelen ceza ve ahlaki sorumluluk yükü. | Eylemin doğurduğu zararlı ve suç teşkil eden kuyruk/sonuç boyutudur. |
| [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) | Zıt | İsabet etmek ve doğruluk | Hedefi tam ortasından vurmak, gerçeğe ve hakka tam denk gelmek. | İradenin ve eylemin hakikatin tam merkezine isabet etmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خطأ | Hedefi tutturamamak, sapmak | Hem irade dışı teknik yanılmayı hem de iradeli günahı barındıran ikili semantik yapı. | Kesin |
| Latince | Errare, peccare | Yanılmak, günah işlemek | Errare fiili yoldan sapmayı ve kasıtsız yanılgıyı, peccare ise ahlaki ve hukuki suçu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Error, mistake, sin | Hata, yanılma, günah | Mistake kasıtsız teknik hatayı karşılarken, sin ahlaki ve kasti günah boyutunu verir. | Kesin |
| Almanca | Irrtum, Verfehlung, Sünde | Yanılma, kusur, günah | Irrtum zihinsel yanılgıyı, Sünde ahlaki sorumluluk doğuran kasti sapmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Erreur, faute, péché | Hata, kusur, günah | Faute hukuki ve ahlaki kusuru, erreur ise bilmeyerek hedefi ıskalamayı anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَطَأ (hataen) | Kasıtsız eylem, istemeden hedefi şaşırma | Kasıt bulunmayan öldürme veya içtihat yanılgısı bağlamı; Nisâ [4:92](https://lisan.digital/tr/ayet/4:92.md). |
| خِطْء (hıt'en) | Büyük günah, kasti ve ağır cürüm | Çocukları yoksulluk korkusuyla bilerek öldürme cürmü; İsrâ [17:31](https://lisan.digital/tr/ayet/17:31.md). |
| خَاطِئِين / خَاطِئَة (kâtiîn / hâtiah) | Haktan bile bile sapanlar, isyankârlar | Firavun, Semûd ve Yûsuf'un kardeşlerinin kasti suçları; Hâkka [69:9](https://lisan.digital/tr/ayet/69:9.md), Yûsuf [12:91](https://lisan.digital/tr/ayet/12:91.md). |
| أَخْطَأْنَا (ahta'nâ) | Unutma veya yetersizlik kaynaklı kusur | Müminlerin bağışlanma talebi ve sorumluluk duası; Bakara [2:286](https://lisan.digital/tr/ayet/2:286.md). |
| خَطَايَا (hatâyâ) | İnsan üzerine binen günah ve sorumluluk yükleri | İnsanların yüklendiği ve arınması gereken kasti veya dolaylı günahlar; Bakara [2:58](https://lisan.digital/tr/ayet/2:58.md), Ankebût [29:12](https://lisan.digital/tr/ayet/29:12.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı ve tekliif ehliyeti | Peygamberlerden zelle sadır olup olamayacağı ve hata ile günahın sorumluluk derecesi. | Kasıtlı isyandan ayrıştırılarak içtihadi veya zihni sapma düzeyine indirgenmesi. |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve tazminat | Kasıt ile hata arasındaki ayrım; hataen adam öldürmede kısasın düşüp diyet ve kefaretin gerekmesi. | Hukuki sorumluluğun kasıt yokluğunda tamamen kalkmayıp tazmin ve kefarete dönüşmesi. |
| Tefsir | Lisan ve iştikak farkları | Ayetlerdeki خَطَأ ile خِطْء arasındaki hareke ve sîga farklarının kasti günah ile zühul ayrımına delaleti. | Kelimenin veznine göre kasti isyan ile masum yanılgı arasında net sınır çizilmesi. |
| Hadis | Mükellefiyetin düşmesi ve içtihat sevabı | Ümmetten hata, unutma ve zorlamanın kaldırılması ile içtihatta yanılan müctehidin tek ecir alması. | Kasıtsız yanılgının günah olmaktan çıkarılıp af ve meşru arayış alanına dahil edilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve sorumluluk | İlahî emrin çizdiği haktan sapma | Adalet ve merhamet dengesini kurma | İradeli sapmalar tevbe ve arınmayı, irade dışı sapmalar ise bağışlanmayı gerektirir. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve içtihat | Hipotezin veya çıkarımın gerçeği tutturamaması | Yanılgıyı eleyerek hakikate yaklaşma | Doğru niyetle yürütülen araştırmada hedeften sapma, sürecin meşru bir parçasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ceza ve kamu düzeni | Kasıtlı isyan ile idari/adli kusurun ayrılması | Toplumsal adaleti ve cezai dengeyi sağlama | Kasıtlı suçlar cezalandırılırken kaza ve yanılmalarda tazminat ve ıslah esastır. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari risk ve zarar | Kusurlu işlem veya öngörülemeyen hesap sapması | Sözleşme adaletini ve zarar tazminini düzenleme | Kasıtsız ticari zararlarda haksız kazanç ve ceza işletilmez; denkleştirici adalet devreye girer. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hata payı ve sapma vektörü | Ölçülen veya hesaplanan değerin gerçek referans noktasından sapma miktarı; doğrusal rotadan açısal sapma. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kusur ve ihmal teorisi | Bireyin normatif hukuk veya ahlak kuralından iradeli ya da öngörü eksikliğiyle ayrılması sonucu doğan sorumluluk. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca modern Türkçedeki masum, iradesiz, teknik ve kusursuz yanılgı anlamıyla sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da bilerek işlenen büyük cürümleri, Firavun ve benzerlerinin kasti isyanlarını ve helake götüren günahları da (خِطْء, خاطئين) doğrudan içermesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'da suçlular için kullanılan niteliklerin hafif birer dikkatsizlik gibi algılanması ve ayetlerdeki cezai/ahlaki ağırlığın bütünüyle buharlaşması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın niyet dünyası ile eyleminin sonucu arasındaki ilişkiyi, sorumluluğun sınırlarını ve kasti isyan ile beşeri yanılgı arasındaki farkı inşa ettiği için temel bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasıtsız suçlar ve diyet hükümlerini düzenleyen ahkâm ayetlerinde, geçmiş kavimlerin helak nedenlerini anlatan kıssalarda ve dua/istiğfar bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tüm günahların aynı niyetle işlendiği veya tersine insanın her hatasında tümüyle mazur sayılabileceği yönündeki tek yanlı ifrat ve tefrit yaklaşımlarını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Atılan okun veya yöneltilen adımın belirlenen hedefi ıskalayarak hattan dışarı düşmesi.
- Soyut anlam: İnsani niyet ve iradenin hakikat hedefiyle uyuşmaması; bunun kasıtsız bir zühul veya kasti bir sapma şeklinde gerçekleşmesi.
- Sistematik karşılık: Eylemin hedef vektörü ile hakikatin referans noktası arasındaki farkın niyet katsayısıyla çarpılarak sorumluluk değerine dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli: $$S = I \cdot \| \vec{x} - \vec{x}_0 \|$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ eylemin doğurduğu ahlaki ve hukuki sorumluluk düzeyini, $\vec{x}$ fiilin ulaştığı fiili noktayı, $\vec{x}_0$ hakikatin ve ilahî emrin belirlediği asıl hedef noktasını, $\| \vec{x} - \vec{x}_0 \|$ hedeften sapma miktarını (ıskalama mesafesini), $I$ ise failin kasıt ve irade katsayısını ($0 \le I \le 1$) temsil eder. Kasıt bulunmadığında ($I \to 0$) sorumluluk yalnızca tazmin ve keffaret düzeyine inerken, kasıt tam olduğunda ($I = 1$) sapma doğrudan ağır bir cürme ve günaha dönüşür.

## Geçtiği ayetler (20 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/2:58.md) — خَطَايَاكُمْ

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik

### [Bakara 2:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/2:81.md) — خَطِيئَتُهُ

بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Hayır, kötülük yapıp da günahı kendisini kuşatan kimseler, işte onlar cehennemliklerdir. Onlar orada temelli kalıcıdırlar.

### [Bakara 2:286](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/2:286.md) — أَخْطَأْنَا

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Allah, kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı lehine, yüklendiği aleyhinedir. Ey Rabbımız, unuttuk veya yanıldıysak sorumlu tutma bizi. Ey Rabbımız, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Ey Rabbımız, bize gücümüzün yetmeyeceğini yükleme. Affet bizi, bağışla bizi. Sen Mevlamızsın. Kafirler güruhuna karşı yardım et bize.

### [Nisa 4:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/4:92.md) — خَطَأً

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Bir mü’min’in diğer mü’mini hata dışında öldürmesi olur şey değildir. Bir mü’min’i yanlışlıkla öldürenin bir mü’min köleyi azad etmesi ve öldürülenin ailesi bağışlamadıkça ona teslim edilmiş bir diyet ödemesi gerekir. Öldürülen mü’min, düşmanınız olan bir topluluktan ise; mü’min bir köle azad etmek gerekir. Şayet sizin ile kendileri arasında andlaşma bulunan bir topluluktan ise; ailesine verilecek bir diyet ve mü’min bir köle azad etmek gerekir. Bunları bulamayan kimsenin Allah tarafından tevbesinin kabulü için iki ay ardarda oruç tutması gerekir. Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/4:112.md) — خَطِيئَةً

وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Kim, bir hata veya bir günah işler de sonra onu bir suçsuzun üstüne atarsa; şüphesiz iftira etmiş ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.

### [Araf 7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/7:161.md) — خَطِيئَاتِكُمْ

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani onlara denilmişti ki: Şu şehirde oturun, dilediğiniz gibi yeyin, için. «Affet» deyin ve kapısından secde ederek girin ki; yanılmalarınızı bağışlayalım. İhsan edenlere daha da arttıracağız.

### [Yusuf 12:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/12:29.md) — الْخَاطِئِينَ

يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ

Meal (IK): Yusuf; sen bundan vazgeç. Ey kadın; sen de günahının bağışlanmasını dile. Çünkü sen, gerçekten suçlulardan oldun.

### [Yusuf 12:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/12:91.md) — لَخَاطِئِينَ

قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Allah’a yemin ederiz, Allah gerçekten seni bizden üstün kılmıştır. Doğrusu biz, suçlu idik.

### [Yusuf 12:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/12:97.md) — خَاطِئِينَ

قَالُوا يَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Ey babamız; bizim için mağfiret dile, biz gerçekten suçlular idik.

### [İsra 17:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/17:31.md) — خِطْئًا

وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا

Meal (IK): Çocuklarınızı açlık korkusuyla öldürmeyin. Onlara da size de Biz; rızık veririz. Muhakkak ki onları öldürmek, büyük bir günahtır.

### [Taha 20:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/20:73.md) — خَطَايَانَا

إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Doğrusu biz, hatalarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması için Rabbımıza iman ettik. Allah’ın vereceği mükafat daha hayırlı ve daha devamlıdır.

### [Şuara 26:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/26:51.md) — خَطَايَانَا

إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Mü’minlerin ilki olmamızdan dolayı biz, gerçekten Rabbımızın hatalarımızı bağışlayacağını umarız.

### [Şuara 26:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/26:82.md) — خَطِيئَتِي

وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ

Meal (IK): Ve din günü günahlarımı bağışlamasını umduğum O’dur.

### [Kasas 28:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/28:8.md) — خَاطِئِينَ

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا كَانُوا خَاطِئِينَ

Meal (IK): Firavun’un adamları bunun üzerine onu aldılar. Çünkü o, sonunda kendileri için bir düşman ve bir tasa olacaktı. Zira Firavun, Haman ve askerleri gerçekten suçlu idiler.

### [Ankebut 29:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/29:12.md) — خَطَايَاكُمْ · خَطَايَاهُمْ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَايَاكُمْ وَمَا هُمْ بِحَامِلِينَ مِنْ خَطَايَاهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Meal (IK): Küfredenler, inananlara derler ki: Bizim yolumuza uyun da sizin günahlarınızı biz taşıyalım. Halbuki onların günahlarından hiç birini yüklenecek değillerdir. Doğrusu onlar yalancıdırlar.

### [Ahzab 33:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/33:5.md) — أَخْطَأْتُمْ

ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Onları babalarına nisbet ederek çağırın. Allah katında en doğru olan budur. Eğer babalarını bilmezseniz; o takdirde, onlar sizin din kardeşleriniz ve dostlarınızdır. Kalbinizden kasdederek yaptıklarınız dışında hatalarınızda size bir vebal yoktur. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Hakka 69:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/69:9.md) — بِالْخَاطِئَةِ

وَجَاءَ فِرْعَوْنُ وَمَنْ قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ

Meal (IK): Firavun da, ondan öncekiler de ve altüst olmuş kasabalar da hep suçla gelmişlerdi.

### [Hakka 69:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/69:37.md) — الْخَاطِئُونَ

لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخَاطِئُونَ

Meal (IK): Onu ancak günahkarlar yer.

### [Nuh 71:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/71:25.md) — خَطِيئَاتِهِمْ

مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا

Meal (IK): günahlarından dolayı bunlar suda boğuldular, ateşe sokuldular ve Allah’ tan başka yardımcı da bulamadılar.

### [Alak 96:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/ayet/96:16.md) — خَاطِئَةٍ

نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ

Meal (IK): Yalancı, günahkar alnından.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir. Hetee, çizginin sağa sola sapması demektir. Konuşulurken harfte değişiklik yapılarak manada da değişiklik sağlanır. Hat düz, hatve ise zikzaklı çizgi demektir. Hata etmek yanlış yapmak demektir. Yanlış da yana kaymaktan gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما
خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً، والاسمُ الخُطْوةُ، وجَمعُها خُطَّى. وقوله تعالى: "لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ". ومن خفف قال: خُطْوات أي: آثار الشيطان، أي: لا تقتدوا به.
ومن هَمَزَ جَعَلَ الواحدةً خُطْأة من الخَطيئة أي: مَأثَماً.
خطأ: خَطيءَ الرجلُ خِطْئاً فهو خاطِيءٌ.
والخَطيئة: أرض يُخْطِئُها المطر ويصيب غيرها. وأَخطَأَ إذا لم يصب الصواب.
وخَطايا أصلها خَطائيء ففروا بها إلى يتامى، وكرهوا أن يترك على إحدى الهمزتين فيكون مثل قولك جائِيء لأن تلك الهمزة زائدة وهذه أصلية، ووحدوا له في الأسماء الصحيحة نظيراً ففروا منها إلى ذلك، وذهبوا به إلى فعالي مثل طاهرٍ وطاهرةٍ وطهارى، والواحدة خَطيئةٌ.
والخَطَأْ: ما لم يتعمد ولكن يُخْطَأْ خَطَأ وخَطَأْتُه تَخْطِئَةً.
خوط: الخُوْطُ: الغصن الناعمُ لسنتهِ.
وخط: وَخَطْتُهُ بالسيف وَخْطاً: تناولته من بعيدٍ.
والوَخْط: الطعن وقد وُخِطَ فلانٌ يُوخَطُ وَخْطاً.
وتقول: وَخَطَني الشَّيْبُ، ووُخِطَ فلانُ أي شابَ رأسُهُ فهو مَوْخُوطٌ.
ووَخَطَ في السير يَخِطُ وَخْطاً أي: أسرع. وكذلك وَخَطَ الظليم ونحوه.
خيط: الخِيطُ: قطيعٌ من النعام، الواحدة خَيْطَى، قال لبيد:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال
ونعامةٌ خَيْطَي، وخَيْطُها: طول قَصَبِها وعُنُقِها، ويقال: هو ما فيها من اختِلاط سوادٍ في بياضٍ لازم لها، كالعيسِ في الإبل العراب. وثوبٌ مَخيطٌ، حده مَخْيُوطٌ، فلينوا الياء كما لينوها في خاطَ، فالتقى ساكنان: سكون الياء وسكون الواو الساكنة فقالوا: مَخيط، ويقال: مَخوط بإلقاءالياء لالتقاء الساكنين. وكذلك مكولٌ ومكيلٌ.
والخِياطُ: الإبرةُ، والخَيَاطُ الفاعل وحرفته الخِياطَةُ. "والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ" يعني الصبح.
وخاطَ فلانٌ خَيْطةً واحدة إذا سار سيرةً ولم يقطع السير، قال:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ
طيخ طخي: الطَّيخُ: حكاية للضَّحِك. قالوا: طِيخِ طِيخِ، أي: قهقهوا.
والطَّيْخُ: الكبر.
والطَّخاءةُ والطَّهاءَةُ، ممدودان، من الغيم،: قطعة مستديرة تسد ضوء القمر، ويقال لها: طَيْخةُ القمر، ويقال: هي الطَّخْيةُ من الغيم.
ويقال: هي مارق منها وانفرد، ويجمعان بطرح الهاء.
وفي الحديث: "إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر" إذا غشيه الشيء. وكل شيء ألبس شيئاً، فهو طَخاءٌ له.
والطَّخْياءُ: ظلمةُ الغيمِ.
ويقال للأحمق: الطَّخْيةُ، ويجمع: الطَّخْيُونَ.

##### Türkçe

باب **الخاء** والطاء وو ا ي ء معهما
خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: **خَطَوْتُ** **خَطْوةً** واحدةً، ve isim **الخُطْوةُ**’dur, onun çoğulu **خُطَّى**’dır. Ve O’nun sözü (yüce): "لا تَتَّبِعوا **خُطُواتِ** الشَّيْطانِ". Ve kim hafifletirse dedi: **خُطْوات** yani: şeytanın izleri; yani: ona uymayın.
Ve kim hemze yaparsa, teki **خُطْأة** kıldı; **الخَطيئة**’den yani: bir günah.

خطأ: Adam **خَطيءَ** oldu **خِطْئاً**; o hâlde o **خاطِيءٌ**’dur.
Ve **الخَطيئة**: yağmurun ıskaladığı ve başkasına isabet ettiği bir yer. Ve **أَخطَأَ**: doğruya isabet etmediği zaman.
Ve **خَطايا**’nın aslı **خَطائيء**’dir; onunla **يتامى**’ya kaçtılar; ve iki hemzeden birinin üzerinde bırakılmasını çirkin gördüler; böylece senin “جائِيء” demen gibi olur; çünkü o hemze ziyadedir, bu ise asıldır. Ve ona sahih isimlerde bir benzer birlediler; böylece ondan ona kaçtılar; ve onu **فعالي**’ye götürdüler; **طاهرٍ** ve **طاهرةٍ** ve **طهارى** gibi; ve teki **خَطيئةٌ**’dir.
Ve **الخَطَأْ**: kasdetmediği şeydir; fakat **يُخْطَأْ** **خَطَأ**; ve ben onu **خَطَأْتُه** **تَخْطِئَةً**.

خوط: **الخُوْطُ**: diliyle yumuşattığı ince dal.

وخط: Onu kılıçla **وَخَطْتُهُ** **وَخْطاً**: onu uzaktan aldım.
Ve **الوَخْط**: saplamadır; ve falan **وُخِطَ**; **يُوخَطُ** **وَخْطاً**.
Ve dersin: **وَخَطَني** **الشَّيْبُ**; ve falan **وُخِطَ** yani: başı ağardı; o hâlde o **مَوْخُوطٌ**’tur.
Ve yürüyüşte **وَخَطَ**; **يَخِطُ** **وَخْطاً** yani: hızlandı. Ve aynı şekilde devekuşu erkeği **وَخَطَ** ve benzeri.

خيط: **الخِيطُ**: devekuşundan bir sürü; teki **خَيْطَى**. Lebîd dedi:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال
Ve bir dişi devekuşu **خَيْطَي**; ve onun **خَيْطُها**’sı: kamışının ve boynunun uzunluğudur. Ve denilir: onda bulunan, ona bitişik beyazlık içinde siyahlığın karışmasıdır; Arap develerindeki **العيسِ** gibi. Ve bir elbise **مَخيطٌ**; onun sınırı **مَخْيُوطٌ**’tur. Böylece **خاطَ**’ta yumuşattıkları gibi yâ’yı yumuşattılar; böylece iki sâkin karşılaştı: yâ’nın sükûnu ve vâv’ın sükûnu; dediler: **مَخيط**. Ve denilir: iki sâkinin karşılaşması için yâ’yı atarak **مَخوط**. Ve aynı şekilde **مكولٌ** ve **مكيلٌ**.
Ve **الخِياطُ**: iğnedir; ve **الخَيَاطُ** faildir; ve onun mesleği **الخِياطَةُ**’dır. "والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ" yani sabah.
Ve falan **خاطَ** bir kere **خَيْطةً** eğer bir yürüyüş yürüdüyse ve yürüyüşü kesmediyse. Dedi:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ

طيخ طخي: **الطَّيخُ**: gülmeye bir taklittir. Dediler: **طِيخِ طِيخِ**, yani: kahkaha attılar.
Ve **الطَّيْخُ**: kibirdir.
Ve **الطَّخاءةُ** ve **الطَّهاءَةُ**, ikisi de uzatılmıştır, buluttandır: ayın ışığını kapatan yuvarlak bir parça; ve ona: **طَيْخةُ القمر** denilir; ve denilir: o, buluttan **الطَّخْيةُ**’dir.
Ve denilir: ondan sıyrıldı ve ayrıldı; ve ikisi, hâ’yı atmakla çoğul yapılır.
Ve hadiste: "إن للقلب **طَخْأَةٌ** ك**طَخَأَةِ** **القَمَر**" bir şey onu kapladığı zaman. Ve her şey bir şeye giydirirse, o, ona **طَخاءٌ**’dır.
Ve **الطَّخْياءُ**: bulutun karanlığıdır.
Ve ahmağa: **الطَّخْيةُ** denilir; ve çoğulu: **الطَّخْيُونَ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخطأ: نقيض الصواب، وقد يُمَدُّ وقُرِئَ بهما قوله تعالى: "ومن قَتل مؤمناً خَطَأً" تقول منه: أخطأت، وتخطَّأت، بمعنى واحد. والخِطْءُ: الذنْبُ، في قوله تعالى: "إنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبيراً"، أي إثْماً، تقول منه: خَطِئَ يَخْطَأُ خطأ وخِطْأَةً؛ على فِعْلَةً، والاسم: الخَطيئَةُ، على فَعيلة. ولك أن تشدِّد الياء. وقولهم: ما أَخْطَأَهُ، إنما هو تعجُّبٌ من خَطِئَ، لا من أخطأ. أبو عبيدة: خَطِئَ وأخطأ لغتان بمعنى واحد. قال: وفي المَثَلِ: مع الخَواطِئِ سهمٌ صائبٌ؛ يضرب للذي يُكْثرُ الخطأ، ويأتي الأحيان بالصواب. وقال الأمويّ: المخطئ من أراد الصواب، فصار إلى غيره؛ والخاطئ: من تعمَّد لما لا ينبغي. وتقول: خَطَّأْتُه تخطئة وتخطيئاً، إذا قلت له: أخطأت، يقال: إن أخطأتُ فخطِّئني. وتخطَّأتُ له في المسألة أي أخطأت. وتخاطأه أي أخطأه، قال أَوْفى بن مَطَرٍ المازنيُّ:
ألا أَبْلِغا خُلَّتي جابـراًبأنّ خليلكَ لم يُقْـتَـلِ
تخاطَأَتِ النَّبْلُ أحشاءه		وأُخِّرَ يَوْمي فلم يُعْجَلِ
وجمع الخطيئة خطايا وكان الأصل خطائي

##### Türkçe

**الخطأ**: **الصواب**’un zıddı; uzatılabilir; ve onunla (iki vecihle) şu Yüce sözü okunmuştur: “ومن قَتل مؤمناً **خَطَأً**”. Ondan şöyle dersin: **أخطأت** ve **تخطَّأت**; tek bir mânâ ile.

**الخِطْءُ**: günah; Yüce sözü’nde: “إنَّ قَتْلَهُمْ كانَ **خِطْأً** كَبيراً”, yani günah olarak. Ondan şöyle dersin: **خَطِئَ يَخْطَأُ** **خطأ** ve **خِطْأَةً**; **فِعْلَةً** üzere. İsim: **الخَطيئَةُ**; **فَعيلة** üzere. Ve sana **الياء**’yı şeddeli kılman da vardır.

Onların sözü: “ما **أَخْطَأَهُ**”, ancak **خَطِئَ**’den taaccüptür; **أخطأ**’dan değil.

Ebû Ubeyde: **خَطِئَ** ve **أخطأ** iki lugattır, tek bir mânâ ile. Dedi: Ve meselde: “مع **الخَواطِئِ** سهمٌ صائبٌ”; çokça hata eden ve bazen de isabetle gelen kimse için darb-ı mesel yapılır.

Ve el-Emavî dedi: **المخطئ**: doğruyu isteyen, sonra ondan başkasına varan kimsedir; **الخاطئ** ise: uygun olmayan şeye kasdeden kimsedir.

Ve dersin: **خَطَّأْتُه** **تخطئة** ve **تخطيئاً**, ona “**أخطأت**” dediğin zaman. Denir: “إن **أخطأتُ** ف**خطِّئني**”.

Ve **تخطَّأتُ** له في المسألة: yani hata ettim.

Ve **تخاطأه**: yani onu ıskaladı/hata etti; Evfâ b. Matar el-Mâzinî dedi:
ألا أَبْلِغا خُلَّتي جابـراًبأنّ خليلكَ لم يُقْـتَـلِ
تخاطَأَتِ النَّبْلُ أحشاءه		وأُخِّرَ يَوْمي فلم يُعْجَلِ

Ve **الخطيئة**’nin cem‘i **خطايا**’dır; aslında **خطائي** idi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: خطو/أ

(باب الخاء والطاء وما يثلثهما)
  (خطف)  الخاء والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ مطّرِد منقاس، وهو استلابٌ في خفّة. فالخَطْف الاستلاب. تقول. خَطِفْتُه أخْطَفُه، وخَطَفْتُه أخطِفُه. وبَرْقٌ خاطفٌ لنور الأبْصار. قال الله تعالى: ﴿يَكَادُ البَرْقُ يَخْطَِفُ أَبْصَارَهُم([1])﴾ [البقرة 20]، والشيطان يخطَِف السَّمع، إذا استرق. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ مَنْ خَطِفَ الخَطْفَة﴾ [الصافات 10]. ويقال للشيطان: "الخَطّاف"، وقد* جاء هذا  الاسم في الحديث:([2]). وجمل خَيْطَفٌ: سريع المَرّ. وتلك السُّرعة الخَيْطَفى. قال:
  * وعَنَقاً باقِي الرَّسيم خَيْطفا([3]) *
  وبه سُمِّي الخَطَفى، والأصل فيه واحد؛ لأنّ المسرعَ يقلُّ لُبْث قوائمه على الأرض، فكأنّه قد خَطَِف الشَّيء. ويقال هو مُخْطَفُ الحَشَا، إذا كان منطوِيَ الحشا. وذلك صحيحٌ؛ لأنّه كأنّ لحمَه خُطِف منه فرقَّ ودَقَّ. فأما قولهم: رمَى الرمِيَّة فأَخطَفَها؛ إذا أخطأها، فمْمكنٌ أن يكون من الباب، [وممكنٌ أن يكون] الفاءُ بدلاً من الهمزة. قال:
  * إذا أصابَ صَيْدَهُ أو أخْطَفَا([4]) *
  والخُطّاف: طائر، والقياس صحيح، لأنّه يخطَف الشيءَ بمِخلبه. يقال لمخاليب السِّباع خطاطيفها. قال:
إذا عَلِقَتْ قِرْناً خَطَاطيفُ كَفِّهِ *** رأى الموتَ بالعينَين أسودَ أحْمَرا([5])  والخطّاف: حديدةٌ حَجْناء؛ لأنه يُخْتَطف بها الشيء، والجمع خطاطيف. قال النابغة:
خطاطيفُ حُجْنٌ في حبالٍ مَتينةٍ *** تُمَدُّ بها أيدٍ إليكَ نوازعُ([6])  (خطل)  الخاء والطاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على استرخاءٍ واضطراب، قياسٌ مطرد. فالخَطَل: استرخاءُ الأذُن. يقال أذُنٌ خَطْلاء، وثَلَّةٌ خُطْلٌ، وهي الغنم المسترخِيةُ الآذان. قال:
إذا الهَدَفُ المِعْزالُ صوَّب رأسَه *** وأعجبَهُ ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ([7])  ورُمْحٌ خَطِلٌ: مضطرِب. ويقال للأحمق خَطِلٌ. والخَطَل: المنطقُ الفاسد.
  وزعم ناسٌ أنّ الجوادَ يسمَّى خَطِلاً، وذلك لسُرعته إلى العطاء. ويقال امرأةٌ خَطَّالةٌ: ذاتُ رِيبة، وذلك لخَطَلها. والأصل واحدٌ.
  (خطم)  الخاء والطاء والميم يدلُّ على تقدُّمِ شيءٍ في نُتُوٍّ يكون فيه. فالمَخَاطم الأنوف، واحدها مَخْطِم. ورجلٌ أخطمُ: طويلُ الأنف. والخِطَام للبعير سُمِّي بذلك لأنّه يقع على خَطْمه. ويقال إنّ الخُطْمة([8]) رَعْنُ الجَبَل. فهذا هو الباب.
  وقد شذت كلمةٌ واحدة، قالوا: بُسْرٌ مُخَطَّمٌ، إذا صارت فيه خُطوط.
  (خطو/أ)  الخاء والطاء والحرف المعتلّ والمهموز، يدلُّ على تعدّي الشيء، والذَّهاب عنه. يقال خَطوتُ أخطو خَُطوة. والخُطْوة: ما بين الرِّجْلين. والخَطْوة: المرَّة الواحدة.
  والخَطَاءُ من هذا؛ لأنّه مجاوزة حدِّ الصواب. يقال أخطأ إذا تعدّى الصَّواب. وخَطِئ يخطأُ، إذا أذْنب، وهو قياسُ الباب؛ لأنه يترك الوجه الخَيْرَ.
  (خطب)  الخاء والطاء والباء أصلان: أحدهما الكلامُ بين اثنين، يقال خاطبهُ يُخاطِبه خِطاباً، والخُطْبة من ذلك. وفي النِّكاح الطّلَب أن يزوّج، قال الله تعالى:﴿لاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساء﴾ [البقرة 235]. والخُطْبة: الكلام المخطوب به. ويقال اختطب القومُ فلاناً، إذا دعَوْه إلى تزوج صاحبتهم. والخطب: الأمرُ يقع؛ وإنما سُمِّي بذلك لِمَا يقع فيه من التَّخاطب والمراجعة.
  وأمّا الأصل الآخرَ فاختلافُ لونَين. قال الفرَّاء: الخَطْبَاء: الأتان التي لها خَطٌّ أسودُ على مَتْنِها. والحمار الذكر أخْطَبُ. والأخطَب: طائر؛ ولعله يختلِف عليه لونان. قال:
  * إذا الأخْطَبُ الدَّاعِي على الدَّوْح صَرْصَرا([9]) *
  والخُطْبان: الحنْظَلُ إذا اختلف ألوانُه. والأخطَبُ: الحمار تعُلوه خُضْرة. وكلُّ لونٍ يشبه ذلك فهو أخْطَبُ.
  (خطر)  الخاء والطاء والراء أصلان: أحدهما القَدْر والمكانة، والثاني اضطرابٌ وحركة.
  فالأوّل قولهم لنظير الشيء خَطِيرُهُ([10]). ولِفلانٍ خَطَرٌ، أي منزلةٌ ومكانة تناظرُه وتصلُح لمِثْله.
  والأصل الآخر قولهم: خَطر البعير بذنبه خَطَراناً. وخَطَرَ ببالي كذا خَطْراً، وذلك أن يمرَّ بقلبه بسرعةٍ لا لُبْثَ فيها ولا بُطْء. ويقال خَطَر في مِشْيَته. ورجلٌ خَطَّارٌ بالرُّمح، أي مَشَّاءٌ بِهِ([11]) طعّان. قال:
  * مَصاليتُ خَطّارون بالرُّمح في الوغَى([12]) *
  ورمح خَطّارٌ: ذُو اهتِزازٍ. *وخَطَر الدّهر خَطرَانَهُ، كما يقال ضَرَب ضَرَبانَه. والخَطْرة: الذِّكرة. قال:
بينما نحنُ بالبَلاكِثِ فالقا *** عِ سِراعاً والعِيسُ تهوِي هُوِيَّا([13])خَطَرَتْ خَطْرَةٌ على القلب مِن ذِكـ *** ـراكِ وَهْناً فما استطعتُ مُضِيّا---------------------------------------------------------------
([1]) قراءة فتح الطاء أعلى، ونسب في اللسان قراءة الكسر إلى يونس. وانظر تفسير أبي حيان  (1: 89-90).
([2]) هو حديث علي: "نفقتك رياء وسمعة للخطاف".
([3]) البيت لعوف، جد جرير بن عطية بن عوف، وبهذا لقب "الخطفى".
([4]) للعماني الراجز، كما في اللسان (خطف) وقبله: * فانقض قد فات العيون الطرفا *
([5]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خطف).
([6]) ديوان النابغة 55 واللسان (خطف).
([7]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، صفا). وسيعيده في (ضفو) ويروى: "المعزاب" بالباء بدل اللام، وهما بمعنى.
([8]) لم ترد هذه الكلمة في اللسان والقاموس. ووردت في الأصل والمجمل بهذا الضبط.
([9]) صدره كما اللسان (خطب، مرر): * ولا أنثني من طيرة عن مريرة *
([10]) يقال هو خطير له وخطر أيضاً.
([11]) كتب في الأصل"مشابه".
([12]) ورد هذا الصدر في المجمل واللسان.
([13]) نسب في الحماسة (2: 73) واللسان (بلكث) إلى بعض القرشيين. وفي حواشي اللسان: هو أبو بكر بن عبد الرحمن بن المسور بن مخرمة. ونسبه ياقوت في معجم البلدان إلى كثير.
ـ

##### Türkçe

(خاء ve طاء ve onların üçlülenenleri bâbı)
  (خطف)  **الخاء** ve **الطاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; düzenli, kıyaslanır; o da hafiflik içinde bir kapıp alma/çekip alma (istilâb)dır. Şu hâlde **الخَطْف** kapıp almadır. Dersin: **خَطِفْتُه** **أخْطَفُه**; ve **خَطَفْتُه** **أخطِفُه**. Ve **بَرْقٌ خاطفٌ** gözlerin nurunu (görüşünü) için. Allah Teâlâ dedi: ﴿**يَكَادُ البَرْقُ يَخْطَِفُ أَبْصَارَهُم**([1])﴾ [Bakara 20]; ve şeytan işitilen şeyi kapıp alır, çaldığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿**إلاَّ مَنْ خَطِفَ الخَطْفَة**﴾ [Sâffât 10]. Ve şeytana “**الخَطّاف**” denir; ve bu isim hadiste([2]) gelmiştir. Ve **جمل خَيْطَفٌ**: geçişi hızlı. Ve o hız **الخَيْطَفى**dır. Dedi:
  * Ve boyun (uzanış) olarak, iz sürüşün kalanı, **خَيْطفا**([3]) *
  Ve bununla **الخَطَفى** adlandırıldı; ve asıl onda birdir; çünkü hızlanan kimsenin ayaklarının yerde kalışı azalır; sanki o, şeyi kapıp almış gibidir. Ve “**مُخْطَفُ الحَشَا**” denir; içi (karın/bağırsak bölgesi) bükülmüş olduğu zaman. Bu da doğrudur; çünkü sanki eti ondan kapılıp alınmış da incelmiş ve narinleşmiş gibidir. Ama onların sözü: “atılageleni attı da onu **أَخطَفَها**”; yani onu ıskaladı; mümkün olur ki bâbdan olsun, [ve mümkün olur ki] **الفاء** hemzenin bedeli olsun. Dedi:
  * Avını vurduğu zaman yahut **أخْطَفَا**([4]) *
  Ve **الخُطّاف**: bir kuş; ve kıyas doğrudur; çünkü o, şeyi pençesiyle kapıp alır. Yırtıcıların pençelerine **خطاطيفها** denir. Dedi:
إذا عَلِقَتْ قِرْناً خَطَاطيفُ كَفِّهِ *** رأى الموتَ بالعينَين أسودَ أحْمَرا([5])  Ve **الخطّاف**: eğri bir demir; çünkü onunla şey kapılıp alınır; çoğulu **خطاطيف**. Nâbiga dedi:
خطاطيفُ حُجْنٌ في حبالٍ مَتينةٍ *** تُمَدُّ بها أيدٍ إليكَ نوازعُ([6])  (خطل)  **الخاء** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir asıldır; gevşekliğe ve çalkantıya delâlet eder; düzenli bir kıyastır. Şu hâlde **الخَطَل**: kulağın gevşekliğidir. “**أذُنٌ خَطْلاء**” denir; ve “**ثَلَّةٌ خُطْلٌ**”; o, kulakları gevşek olan koyun sürüsüdür. Dedi:
إذا الهَدَفُ المِعْزالُ صوَّب رأسَه *** وأعجبَهُ ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ([7])  Ve **رُمْحٌ خَطِلٌ**: çalkantılı. Ve ahmağa **خَطِلٌ** denir. Ve **الخَطَل**: bozuk söz.
  Ve bir topluluk iddia etti ki cömert ata **خَطِلاً** denir; bu, vermeye süratinden dolayıdır. Ve “**امرأةٌ خَطَّالةٌ**” denir: şüphe/kuşku sahibi; bu, onun **خَطَل**’ından dolayıdır. Ve asıl birdir.
  (خطم)  **الخاء** ve **الطاء** ve **الميم**, içinde bir çıkıntı bulunan bir şeyin öne çıkmasına delâlet eder. Şu hâlde **المَخَاطم** burunlardır; tekili **مَخْطِم**. Ve **رجلٌ أخطمُ**: burnu uzun. Ve deve için **الخِطَام** buna adlandırıldı; çünkü onun **خَطْمه** üzerine düşer. Ve denir ki **الخُطْمة**([8]) dağın burnu/çıkıntısıdır. İşte bu bâbdır.
  Ve bir tek kelime şâz oldu; dediler: “**بُسْرٌ مُخَطَّمٌ**”; onda çizgiler olduğu zaman.
  (خطو/أ)  **الخاء** ve **الطاء** ve illetli harf ve hemzeli (harf), bir şeyin aşmasına ve ondan gitmesine delâlet eder. “**خَطوتُ** **أخطو** **خَُطوة**” denir. Ve **الخُطْوة**: iki ayak arasındaki (mesafe). Ve **الخَطْوة**: bir defa (tek sefer).
  Ve **الخَطَاءُ** bundandır; çünkü o, doğrunun sınırını aşmaktır. “**أخطأ**” denir; doğruyu aştığı zaman. Ve “**خَطِئ** **يخطأُ**” (denir); günah işlediği zaman; ve o, bâbın kıyasıdır; çünkü hayırlı yönü terk eder.
  (خطب)  **الخاء** ve **الطاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi iki kişi arasındaki sözdür; “**خاطبهُ** **يُخاطِبه** **خِطاباً**” denir; ve **الخُطْبة** bundandır. Ve nikâhta, evlendirmeyi istemektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**لاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساء**﴾ [Bakara 235]. Ve **الخُطْبة**: onunla hitap edilen sözdür. Ve “**اختطب** القومُ فلاناً” denir; onu, arkadaşlarını (kadınlarını) onunla evlenmeye çağırdıkları zaman. Ve **الخطب**: vuku bulan iştir; ancak onda vuku bulan karşılıklı konuşma ve müracaat sebebiyle buna adlandırıldı.
  Ama diğer asıl, iki rengin farklı oluşudur. Ferrâ dedi: **الخَطْبَاء**: sırtında siyah bir çizgi bulunan dişi eşek. Erkek eşek **أخْطَبُ**tur. Ve **الأخطَب**: bir kuş; belki onda iki renk farklılaşır. Dedi:
  * إذا الأخْطَبُ الدَّاعِي على الدَّوْح صَرْصَرا([9]) *
  Ve **الخُطْبان**: renkleri farklılaştığı zaman **الحنْظَل**. Ve **الأخطَبُ**: üzerinde yeşillik bulunan eşek. Ve buna benzeyen her renk, o da **أخْطَبُ**tur.
  (خطر)  **الخاء** ve **الطاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi değer ve mevki, ikincisi çalkantı ve harekettir.
  Birincisi, onların bir şeyin benzerine “**خَطِيرُهُ**”([10]) demeleridir. Ve falanın **خَطَرٌ**’ı vardır; yani ona denk bir menzil ve mevki, ve onun gibisine yaraşır.
  Diğer asıl, onların “deve kuyruğuyla **خَطر** etti, **خَطَراناً**” demeleridir. Ve “aklıma şöyle geldi: **خَطَرَ ببالي** kaza **خَطْراً**”; bu, kalbinden içinde durma ve yavaşlık olmaksızın süratle geçmesidir. Ve yürüyüşünde **خَطَر** etti denir. Ve “mızrakla **خَطَّارٌ** bir adam” (denir); yani onunla yürüyen([11]), saplayan. Dedi:
  * مَصاليتُ خَطّارون بالرُّمح في الوغَى([12]) *
  Ve **رمح خَطّارٌ**: titremesi olan. Ve “zaman **خَطَر** etti, **خَطرَانَهُ**”; “vurdu, **ضَرَبانَه**” denildiği gibi. Ve **الخَطْرة**: hatırlayış. Dedi:
بينما نحنُ بالبَلاكِثِ فالقا *** عِ سِراعاً والعِيسُ تهوِي هُوِيَّا([13])خَطَرَتْ خَطْرَةٌ على القلب مِن ذِكـ *** ـراكِ وَهْناً فما استطعتُ مُضِيّا---------------------------------------------------------------
([1]) **الطاء**’ın fethası kıraati daha üstündür; ve Lisân’da kesre kıraati Yûnus’a nispet edildi. Ebû Hayyân tefsirine bak (1: 89-90).
([2]) Ali hadisi: “Senin nafakan riyâ ve **الخطاف** için şöhrettir.”
([3]) Beyit Avf’undur; Cerîr b. Atıyye b. Avf’un dedesi; ve bununla “**الخطفى**” lakabı verilmiştir.
([4]) Umânî recez şairinindir; Lisân’da (خطف) olduğu gibi; ve ondan önce: * فانقض قد فات العيون الطرفا *
([5]) Ebû Zübeyd et-Tâî’nindir; Lisân’da (خطف) olduğu gibi.
([6]) Nâbiga divanı 55 ve Lisân (خطف).
([7]) Beyit Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 43 ve Lisân (هدف، عزل، صفا). Ve onu (ضفو)’da iade edecektir; ve şöyle rivayet edilir: “**المعزاب**” **الباء** ile **اللام** yerine; ve ikisi de mânâca birdir.
([8]) Bu kelime Lisân ve Kâmûs’ta gelmedi. Asıl ve Mücmel’de bu ضبط ile geldi.
([9]) Sadrı Lisân’da (خطب، مرر) olduğu gibi: * ولا أنثني من طيرة عن مريرة *
([10]) “Ona **خطير**’dir ve **خطر** da” denir.
([11]) Asılda “مشابه” yazıldı.
([12]) Bu sadr Mücmel ve Lisân’da geldi.
([13]) Hamâse’de (2: 73) ve Lisân’da (بلكث) bazı Kureyşlilere nispet edildi. Lisân hâşiyelerinde: o, Ebû Bekr b. Abdurrahman b. el-Misver b. Mahreme’dir. Yâkût onu Mu‘cemü’l-Büldân’da Kesîr’e nispet etti.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخطأ: العدول عن الجهة، وذلك أضرب: أحدها: أن تريد غير ما تحسن إرادته فتفعله، وهذا هو الخطأ التام المأخوذ به الإنسان، يقال خطئ يخطأ، خطأ، وخطأ، قال تعالى: ﴿إن قتلهم كان خطئا كبيرا﴾ [الإسراء/31]، قال: ﴿وإن كنا لخاطئين﴾ [يوسف/91].
والثاني: أن يريد ما يحسن فعله، ولكن يقع منه خلاف ما يريد فيقال: أخطأ إخطاء فهو مخطئ، وهذا قد أصاب في الإرادة وأخطأ في الفعل، وهذا المعني بقوله عليه السلام: (رفع عن أمتي الخطأ والنسيان) (الحديث عن ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (رفع الله عن أمتي الخطأ والنسيان وما استكرهوا عليه) أخرجه أبو القاسم التميمي المعروف بأخي عاصم في فوائده، ورجاله ثقات غير أن فيه انقطاعا. وأخرجه الطبراني في المعجم الكبير 11/133؛ والدارقطني 4/171؛ وابن ماجه 1/659؛ والحاكم 2/198؛ وصححه ابن حبان والحاكم ووافقه الذهبي؛ وضعفه الإمام أحمد، فقال عبد الله بن أحمد في العلل: سألت أبي عنه فأنكره جدا. وانظر: كشف الخفاء 2/135؛ والمقاصد الحسنة ص 228؛ وتخريج أحاديث اللمع للغماري ص 149) وبقوله: (من اجتهد فأخطأ فله أجر (الحديث عن عمرو بن العاص قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إذا حكم الحاكم فاجتهد فأصاب فله أجران، وإذا حكم فاجتهد فأخطأ فله أجر). أخرجه البخاري 9/193 في كتاب الاعتصام بالسنة؛ ومسلم 15/1716 كتاب الأقضية؛ وأبو داود؛ معالم السنن 4/160؛ وانظر الابتهاج بتخريج أحاديث المنهاج للغماري ص 269)، وقوله عز وجل: ﴿ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة﴾ [النساء/92].

والثالث: أن يريد ما لا يحسن فعله ويتفق منه خلافة، فهذا مخطئ في الإرادة ومصيب في الفعل، فهو مذموم بقصده وغير محمود على فعله، وهذا المعنى هو الذي أراده في قوله:
*أردت مساءتي فاجتررت مسرتي*
*وقد يحسن الإنسان من حيث لا يدري*
(البيت في البصائر 2/552 دون نسبة وفي تفصيل النشأتين ص 109)
وجملة الأمر أن من أراد شيئا فاتفق منه غيره يقال: أخطأ، وإن وقع منه كما أراده يقال: أصاب، وقد يقال لمن فعل فعلا لا يحسن، أو أراد إرادة لا تجمل: إنه أخطأ، ولهذا يقال (انظر تفسير الراغب ورقة 56) : أصاب الخطأ، وأخطأ الصواب، وأصاب الصواب، وأخطأ الخطأ، وهذه اللفظة مشتركة كما ترى، مترددة بين معان يجب لمن يتحرى الحقائق أن يتأملها. وقوله تعالى: ﴿وأحاطت به خطيئته﴾ [البقرة/81]. والخطيئة والسيئة يتقاربان، لكن الخطيئة أكثر ما تقال فيما لا يكون مقصودا إليه في نفسه، بل يكون القصد سببا لتولد ذلك الفعل منه، كمن يرمي صيدا فأصاب إنسانا، أو شرب مسكرا فجنى جناية في سكره، والسبب سببان: سبب محظور فعله، كشرب المسكر وما يتولد عنه من الخطإ غير متجاف عنه، وسبب غير محظور، كرمي الصيد، قال تعالى: ﴿وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم﴾ [الأحزاب/5]، وقال تعالى: ﴿ومن يكسب خطيئة أو إثما﴾ [النساء/112]، فالخطيئة ههنا هي التي لا تكون عن قصد إلى فعله، قال تعالى: ﴿ولا تزد الظالمين إلا ضلالا﴾ [نوح/24]، ﴿مما خطيئاتهم﴾ [نوح/25]، ﴿إنا نطمع أن يغفر لنا ربنا خطايانا﴾ [الشعراء/51]، ﴿ولنحمل خطاياكم وما هم بحاملين من خطاياهم من شيء﴾ [العنكبوت/12]، وقال تعالى: ﴿والذي أطمع أن يغفر لي خطيئتي يوم الدين﴾ [الشعراء/82]، والجمع الخطيئات والخطايا، وقوله تعالى: ﴿نغفر لكم خطاياكم﴾ [البقرة/58]، فهي المقصود إليها، والخاطيء (قال الأموي: المخطئ من أراد الصواب فصار إلى غيره، والخاطئ من تعمد لما لا ينبغي. انظر: العباب (خطأ) ) هو القاصد للذنب، وعلى ذلك قوله: ﴿ولا طعام إلا من غسلين *** لا يأكله إلا الخاطئون﴾ [الحاقة/36 - 37]، وقد يسمى الذنب خاطئة في قوله تعالى: ﴿والمؤتفكات بالخاطئة﴾ [الحاقة/9]، أي: الذنب العظيم، وذلك نحو قولهم: شعر شاعر. فأما ما لم يكن مقصودا فقد ذكر عليه السلام أنه متجافى عنه، وقوله تعالى: {نغفر لكم
خطاياكم} [البقرة/58]، فالمعنى ما تقدم.

##### Türkçe

- **الخطأ**: yönden sapmadır; ve bu, türlerdir: birincisi: iyi bir şekilde irade edilmesi güzel olanın dışında bir şeyi irade etmen, sonra onu yapmandır; ve bu, insanın onunla sorumlu tutulduğu tam **الخطأ**dır; denir: **خطئ يخطأ، خطأ، وخطأ**. Yüce Allah dedi: ﴿إن قتلهم كان خطئا كبيرا﴾ [الإسراء/31]; dedi: ﴿وإن كنا لخاطئين﴾ [يوسف/91].
Ve ikincisi: yapılması güzel olanı irade etmesi, fakat ondan, irade ettiğine aykırı olanın vuku bulmasıdır; böylece denir: **أخطأ إخطاء فهو مخطئ**; ve bu, iradede isabet etmiş, fiilde hata etmiştir; ve bu, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüyle kastedilendir: (رفع عن أمتي الخطأ والنسيان) (hadis, İbn Abbas’tan: Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem dedi: (رفع الله عن أمتي الخطأ والنسيان وما استكرهوا عليه) onu, faydalarında, **أبو القاسم التميمي** diye bilinen **أخي عاصم** çıkarmıştır; ve râvileri sika’dır; ancak onda kopukluk vardır. Ve onu **الطبراني** **المعجم الكبير**’de 11/133; ve **الدارقطني** 4/171; ve **ابن ماجه** 1/659; ve **الحاكم** 2/198 çıkarmıştır; ve onu **ابن حبان** ve **الحاكم** sahih saymış, **الذهبي** ona muvafakat etmiştir; ve onu **الإمام أحمد** zayıf saymıştır; böylece **عبد الله بن أحمد** **العلل**’de dedi: Babama onun hakkında sordum da onu pek şiddetle inkâr etti. Ve bak: **كشف الخفاء** 2/135; **المقاصد الحسنة** s. 228; **تخريج أحاديث اللمع للغماري** s. 149) ve onun sözüyle: (من اجتهد فأخطأ فله أجر (hadis, **عمرو بن العاص**’tan: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem dedi: (إذا حكم الحاكم فاجتهد فأصاب فله أجران، وإذا حكم فاجتهد فأخطأ فله أجر). Onu **البخاري** 9/193 **كتاب الاعتصام بالسنة**’de; ve **مسلم** 15/1716 **كتاب الأقضية**’de; ve **أبو داود**; **معالم السنن** 4/160; ve bak: **الابتهاج بتخريج أحاديث المنهاج للغماري** s. 269), ve Aziz ve Celil olanın sözü: ﴿ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة﴾ [النساء/92].

Ve üçüncüsü: yapılması güzel olmayanı irade etmesi ve ondan, onun hilâfının vuku bulmasıdır; böylece bu, iradede hatalı, fiilde isabetlidir; o hâlde kastıyla yerilmiştir ve fiili üzerine övülmüş değildir; ve bu mâna, onun şu sözünde irade ettiğidir:
*أردت مساءتي فاجتررت مسرتي*
*وقد يحسن الإنسان من حيث لا يدري*
(beyit **البصائر** 2/552’de nisbet olmaksızın; ve **تفصيل النشأتين** s. 109’da)
Ve işin cümlesi şudur ki: kim bir şeyi irade eder de ondan başkası vuku bulursa denir: **أخطأ**; ve eğer ondan, irade ettiği gibi vuku bulursa denir: **أصاب**. Ve bazen, güzel olmayan bir fiil işleyene, yahut yakışmayan bir irade irade edene: “o **أخطأ** etti” denir; ve bunun için denir (bak **تفسير الراغب** varak 56): **أصاب الخطأ** ve **أخطأ الصواب** ve **أصاب الصواب** ve **أخطأ الخطأ**; ve bu lafız, gördüğün gibi müşterektir; hakikatleri araştıran kimseye, onu teemmül etmesi gereken mânalar arasında gidip gelicidir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وأحاطت به خطيئته﴾ [البقرة/81]. Ve **الخطيئة** ile **السيئة** birbirine yaklaşır; lâkin **الخطيئة** çoğunlukla, bizzat kendisine kasdedilmiş olmayan şey hakkında söylenir; bilakis kasıt, o fiilin ondan doğmasına sebep olur; avı atıp bir insana isabet ettiren kimse gibi; yahut sarhoş edici içip sarhoşluğunda bir cinayet işleyen gibi. Ve sebep iki sebeptir: fiili yasak olan sebep; sarhoş edici içmek gibi; ve ondan doğan **الخطإ** ondan uzaklaştırılmış değildir. Ve yasak olmayan sebep; avı atmak gibi. Yüce Allah dedi: ﴿وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم﴾ [الأحزاب/5]; ve Yüce Allah dedi: ﴿ومن يكسب خطيئة أو إثما﴾ [النساء/112]; böylece buradaki **الخطيئة**, fiilini yapmaya kasıt olmaksızın olan şeydir. Yüce Allah dedi: ﴿ولا تزد الظالمين إلا ضلالا﴾ [نوح/24]، ﴿مما خطيئاتهم﴾ [نوح/25]، ﴿إنا نطمع أن يغفر لنا ربنا خطايانا﴾ [الشعراء/51]، ﴿ولنحمل خطاياكم وما هم بحاملين من خطاياهم من شيء﴾ [العنكبوت/12]؛ ve Yüce Allah dedi: ﴿والذي أطمع أن يغفر لي خطيئتي يوم الدين﴾ [الشعراء/82]. Ve çoğulu **الخطيئات** ve **الخطايا**dır. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿نغفر لكم خطاياكم﴾ [البقرة/58]; böylece o, kendisine kasdedilmiş olandır. Ve **الخاطيء** ( **الأموي** dedi: **المخطئ**; doğruyu irade edip de başkasına giden kimsedir; ve **الخاطئ**; olmaması gereken şeye taammüd edendir. Bak: **العباب** (**خطأ**) ) günaha kasdeden kimsedir; ve bunun üzerine onun sözü: ﴿ولا طعام إلا من غسلين *** لا يأكله إلا الخاطئون﴾ [الحاقة/36 - 37]. Ve günah, Yüce Allah’ın sözü olan: ﴿والمؤتفكات بالخاطئة﴾ [الحاقة/9] içinde **خاطئة** diye adlandırılabilir; yani: büyük günah; ve bu, onların “**شعر شاعر**” sözleri gibidir. Amma kasdedilmiş olmayan şeye gelince, onun (aleyhisselâm) onun hakkında, ondan uzaklaştırılmış olduğunu zikrettiği geçmiştir. Ve Yüce Allah’ın sözü: {نغفر لكم
خطاياكم} [البقرة/58]; böylece mâna, geçen şeydir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ط أ
أخطـأ فـي المسئلـة وفـي الـرأي‏.‏
وخطـيء خطـأ عظيمـاً إذا تعمـد الذنـب ‏"‏ ومـا كنـا خاطئيـن ‏"‏ ويقـال‏:‏ لـأن تخطـيء فـي العلـم خيـر مـن أن تخطـيء فـي الديـن وقيـل همـا واحـد‏.‏
وفـي مثـل‏:‏ ‏"‏ مع الخواطيء سهم صائب ‏"‏ وقال امرؤ القيس‏:‏ يا لهف هند إذ خطئن كاهلاً القاتلين الملـك الحـلا حـلا خيـر معـد حسبـاً ونائلاً والغالب في الاستعمال الأول‏.‏
وتقول‏:‏ إن أخطأت فخطّئني وإن أسأت فسوّيء عليّ وسوّئني وتخطّأت له بالمسئلة وفي المسئلة أي تصدّيت له طالباً لخطئه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لن يخطئك ما كتب لك‏.‏
وما أخطاك لم يكـن ليصيبـك ومـا أصابـك لـم يكـن ليخطئـك‏.‏
وأخطـأ المطـر الأرض‏:‏ لم يصبها‏.‏
ويوم خاطيء النوء‏.‏
وخطّأ الله نوءك أي لا ظفرت بحاجتك‏.‏
قال‏:‏ وإذا السنون الدبس خطّيء نوءها وترومق النمر الغرور الكـاذب أي ترامقت العيون السحاب النمر‏.‏
وتخاطأته النبل‏:‏ تجاوزته‏.‏
قال القطاميّ‏:‏ أهـل المدينـة لا يحزنـك شأنهـم إذا تخاطأ عبد الواحد الأجـل وتخطأته‏.‏
وناقتك هذه من المتخطّئات الجيف أي تمضي لقوتها وتخلف وراءها التي سقطت مـن الحسـري‏.‏
واستخطـأت الناقـة‏:‏ لـم تحمـل سنتهـا‏.‏
وخطأت القدر بزبدها عند الغليان‏:‏ قذفت به‏.‏

##### Türkçe

خ ط أ
**أخطـأ** meselede ve görüşte.‏
Ve **خطـيء** büyük bir **خطـأ** (işledi), günahı kasten işlediği zaman: “Ve biz **خاطئيـن** değildik” ve denilir: ilimde **تخطـيء** etmen, dinde **تخطـيء** etmenden hayırlıdır; ve ikisi bir (şey)dir denildi.‏
Ve şu misalde: “**الخواطيء** ile birlikte isabetli bir ok (vardır).” Ve İmru’ul-Kays dedi:
Ya Hind’in ahı, kâhil (yaşlı) iken **خطئن** (hata ettiler), öldürenler; melik, hılâ hılâ; hayır, Ma‘add (için) soyca ve bağışça.
Ve kullanımdaki galip olan birincisidir.‏
Ve dersin: Eğer **أخطأت** isem, beni **خطّئني**; ve eğer **أسأت** isem, bana **سوّيء** et ve beni **سوّئني**; ve ona mesele ile ve meselede **تخطّأت**; yani onun hatasını talep ederek ona yöneldim.‏
Ve mecazdan: Sana yazılmış olan şey seni **يخطئك** etmeyecektir.‏
Ve seni **أخطاك** eden (şey) sana **يصيبـك** olacak değildi; ve sana **أصابـك** olan (şey) seni **ليخطئـك** olacak değildi.‏
Ve yağmur yeri **أخطـأ** etti: ona isabet etmedi.‏
Ve **خاطيء** gün, **النوء**’ün (uğursuz yıldız doğuşunun) günüdür.‏
Ve Allah senin **نوءك**’ünü **خطّأ** etti; yani ihtiyacına nail olmadın.‏
Dedi:
Ve yıllar, onun **نوء**’ünü **خطّيء** eden pekmez (gibi) iken; ve gözler, yalancı aldatıcı kaplanı **ترومق** eder; yani gözler kaplan bulutunu birbirine kırpıştırdı.‏
Ve oklar onu **تخاطأته**: onu aştı.‏
El-Kutâmî dedi:
Medine ehli; onların işi seni üzmesin; eğer ecel, Abdülvâhid’i **تخاطأ** ederse. Ve onu **تخطأته**.‏
Ve senin bu deven, **المتخطّئات** leşlerdendir; yani kuvveti sebebiyle gider ve geride, yorgunluktan düşmüş olanı bırakır.‏
Ve deve **استخطـأت**: senesinde yüklenmedi.‏
Ve kazanı, kaynama sırasında köpüğüyle **خطأت**: onu fırlattı.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَطَأُ والخَطاءُ: ضدُّ الصواب. وقد أَخْطَأَ، وفي التنزيل:وليسَ عليكم جُناحٌ فيما أَخْطَأْتُم به» عدَّاه بالباء لأَنه في معنىعَثَرْتُم أَو غَلِطْتُم؛ وقول رؤْبة: يا رَبِّ إِنْ أَخْطَأْتُ، أَو نَسِيتُ، *  فأَنتَ لا تَنْسَى، ولا تمُوتُ فإِنه اكْتَفَى بذكر الكَمال والفَضْل، وهو السَّبَب من العَفْو وهو الـمُسَبَّبُ، وذلك أَنّ من حقيقة الشرط وجوابه أَن يكون الثاني مُسَبَّباً عن الأَول نحو قولك: إِن زُرْتَنِي أَكْرَمْتُك، فالكرامة مُسَبَّبةٌ عن الزيارة، وليس كونُ اللّه سبحانه غير ناسٍ ولا مُخْطِئٍ أَمْراً مُسبَّباً عن خَطَإِ رُؤْبَة، ولا عن إصابته، إِنما تلك صفة له عزَّ اسمه من صفات نفسه لكنه كلام محمول على معناه، أَي: إِنْ أَخْطَأْتُ أَو نسِيتُ، فاعْفُ عني لنَقْصِي وفَضْلِك؛ وقد يُمدُّ الخَطَأُ وقُرئَ بهما قوله تعالى: ومَن قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً. وأَخْطَأَ وتَخَطَّأَ بمعنى، ولا تقل أَخْطَيْتُ، وبعضهم يقوله. وأَخْطَأَه(1) (1 قوله «وأخطأه» ما قبله عبارة الصحاح وما
بعده عبارة المحكم ولينظر لم وضع المؤلف هذه الجملة هنا.) وتَخَطَّأَ له في هذه المسأَلة وتَخَاطَأَ كلاهما: أَراه أَنه مُخْطِئٌ فيها، الأَخيرة عن الزجاجي حكاها في الجُمل. وأَخْطَأَ الطَّرِيقَ: عَدَل عنه. وأَخْطَأَ الرَّامِي الغَرَضَ: لم يُصِبْه. وأَخْطَأَ نَوْؤُه إِذا طَلَبَ حاجتَه فلم يَنْجَحْ ولم يُصِبْ شيئاً. وفي حديث ابن عباس رضي اللّه عنهما: أَنه سُئل عن رَجُل جعلَ أَمْرَ امرَأَتِه بيدِها فقالت: أَنتَ طالِقٌ ثلاثاً. فقال: خَطَّأَ اللّه نَوْأَها أَلاَّ طَلَّقَتْ نَفْسَها؛ يقال لمَنْ طَلَبَ حاجةً فلم يَنْجَحْ: أَخْطَأَ نَوْؤُكَ، أَراد جعل اللّه نَوْأَها مُخطِئاً لا يُصِيبها مَطَرُه. ويروى: خَطَّى اللّه نَوْأَها، بلا همز، ويكون من خَطَط، وهو مذكور في موضعه، ويجوز أَن يكون من خَطَّى اللّه عنك السوءَ أَي جعله يتَخَطَّاك، يريد يَتَعدَّاها فلا يُمْطِرُها، ويكون من باب المعتلّ اللام، وفيه أَيضاً حديث عثمان رضي اللّه عنه أَنه قال لامْرأَة مُلِّكَتْ أَمْرَها فطَلَّقت زَوْجَها: إِنَّ اللّه خَطَّأَ نَوْأَها أَي لم تُنْجِحْ في فِعْلها ولم تُصِب ما أَرادت من الخَلاص. الفرَّاء: خَطِئَ السَّهْمُ وخَطَأَ، لُغتانِ(1) (1 قوله «خطئ السهم وخطأ لغتان» كذا في النسخ وشرح القاموس والذي في التهذيب عن الفراء عن أبي عبيدة وكذا في صحاح الجوهري عن أبي عبيدة خطئ وأخطأ لغتان بمعنى وعبارة المصباح قال أبو عبيدة: خطئ خطأ من باب علم واخطأ بمعنى واحد لمن يذنب على غير عمد. وقال غيره خطئ في الدين واخطأ في كل شيء عامداً كان أو غير عامد وقيل خطئ إِذا تعمد إلخ. فانظره وسينقل المؤلف نحوه وكذا لم نجد فيما بأيدينا من الكتب خطأ عنك السوء ثلاثياً مفتوح الثاني.) والخِطْأَةُ: أَرض يُخْطِئها المطر ويُصِيبُ أُخْرى قُرْبَها. ويقال خُطِّئَ عنك السُّوء: إِذا دَعَوْا له أَن يُدْفَع عنه السُّوءُ؛ وقال ابن السكيت: يقال: خُطِّئَ عنك السُّوء؛ وقال أَبو زيد: خَطَأَ عنك السُّوءُ أَي أَخْطَأَك البَلاءُ. وخَطِئَ الرجل يَخطَأُ خِطْأً وخِطْأَةً على فِعْلة: أَذنب.
وخَطَّأَه تَخْطِئةً وتَخْطِيئاً: نَسَبه إِلى الخَطا، وقال له أَخْطَأْتَ. يقال: إِنْ أَخْطَأْتُ فَخَطِّئْني، وإِن أَصَبْتُ فَصَوِّبْني، وإِنْ أَسَأْتُ فَسَوِّئْ عليَّ أَي قُل لي قد أَسَأْتَ. وتَخَطَّأْتُ له في المسأَلة أَي أَخْطَأْتُ. وتَخَاطَأَه وتَخَطَّأَه أَي أَخْطَأَهُ. قال أَوفى بن مطر المازني: أَلا أَبْلِغا خُلَّتي، جابراً، *  بأَنَّ خَلِيلَكَ لم يُقْتَلِ تَخَطَّأَتِ النَّبْلُ أَحْشاءَهُ، *  وأَخَّرَ يَوْمِي، فلم يَعْجَلِ والخَطَأُ: ما لم يُتَعَمَّدْ، والخِطْء: ما تُعُمِّدَ؛ وفي الحديث: قَتْلُ الخَطَإِ دِيَتُه كذا وكذا هو ضد العَمْد، وهو أَن تَقْتُلَ انساناً بفعلك من غير أَنْ تَقْصِدَ قَتْلَه، أَو لا تَقْصِد ضرْبه بما قَتَلْتَه به. وقد تكرّر ذكر الخَطَإِ والخَطِيئةِ في الحديث.
وأَخْطَأَ يُخْطِئُ إِذا سَلَكَ سَبيلَ الخَطَإِ عَمْداً وسَهْواً؛ ويقال: خَطِئَ بمعنى أَخْطَأَ، وقيل: خَطِئَ إِذا تَعَمَّدَ، وأَخْطَأَ إِذا لم يتعمد. ويقال لمن أَراد شيئاً ففعل غيره أَو فعل غير الصواب: أَخْطَأَ. وفي حديث الكُسُوفِ: فأَخْطَأَ بدِرْعٍ حتى أُدْرِكَ بِرِدائه، أَي غَلِطَ.قال: يقال لمن أَراد شيئاً ففعل غيره: أَخْطَأَ، كما يقال لمن قَصَد ذلك، كأَنه في اسْتِعْجاله غَلِطَ فأَخَذ درع بعض نِسائهِ عوَض ردائه. ويروى: خَطا من الخَطْوِ: المَشْيِ، والأَوّل أَكثر. وفي حديث الدّجّال: أَنه تَلِدُه أُمّه، فَيَحْمِلْنَ النساءُ بالخطَّائِين: يقال: رجل خَطَّاءٌ إِذا كان مُلازِماً للخَطايا غيرَ تارك لها، وهو من أَبْنِية الـمُبالغَة، ومعنى يَحْمِلْن بالخَطَّائِينَ أَي بالكَفَرة والعُصاة الذين يكونون تَبَعاً للدَّجَّال، وقوله يَحْمِلْنَ النِّساءُ: على قول من يقول: أَكَلُوني البَراغِيثُ، ومنه قول الآخر: بِحَوْرانَ يَعْصِرْنَ السَّلِيطَ أَقارِبُهْ
وقال الأُموي: الـمُخْطِئُ: من أَراد الصواب، فصار إِلى غيره، والخاطِئُ: من تعمَّد لما لا ينبغي، وتقول: لأَن تُخْطِئ في العلم أَيسَرُ من أَن تُخْطِئ في الدِّين. ويقال: قد خَطِئْتُ إِذا أَثِمْت، فأَنا أَخْطَأُ وأَنا خاطِئٌ؛ قال الـمُنْذِري: سمعتُ أَبا الهَيْثَم يقول: خَطِئْتُ: لما صَنَعه عَمْداً، وهو الذَّنْب، وأَخْطَأْتُ: لما صَنعه خَطَأً، غير عمد. قال: والخَطَأُ، مهموز مقصور: اسم من أَخْطَأْتُ خَطَأً وإِخْطاءً؛ قال: وخَطِئتُ خِطْأً، بكسر الخاء، مقصور، إِذا أَثمت. وأَنشد: عِبادُك يَخْطَأُونَ، وأَنتَ رَبٌّ *  كَرِيمٌ، لا تَلِيقُ بِكَ الذُّمُومُ والخَطِيئةُ: الذَّنْبُ على عَمْدٍ. والخِطْءُ: الذَّنْبُ في قوله تعالى: انَّ قَتْلَهُم كان خِطْأً كَبيراً؛ أَي إِثْماً. وقال تعالى: إِنَّا كُنَّا خاطِئينَ، أَي آثِمِينَ.
والخَطِيئةُ، على فَعِيلة: الذَّنْب، ولك أَن تُشَدّد الياء لأَنَّ كل ياء ساكنة قبلها كسرة، أَو واو ساكنة قبلها ضمة، وهما زائدتان للمدّ لا للالحاق، ولا هما من نفس الكلمة ، فإِنك تَقْلِبُ الهمزة بعد الواو واواً وبعد الياء ياءً وتُدْغِمُ وتقول في مَقْرُوءٍ مَقْرُوٍّ، وفي خَبِيءٍ خَبِيٍّ، بتشديد الواو والياء، والجمع خَطايا، نادر؛ وحكى أَبو زيد في جمعه خَطائئُ، بهمزتين، على فَعائل، فلما اجتمعت الهمزتان قُلبت الثانية ياء لأَن قبلها كسرة ثم استثقلت، والجمع ثقيل، وهو مع ذلك معتل، فقلبت الياء أَلِفاً ثم قلبت الهمزة الاولى ياءً لخفائها بين الأَلفين؛ وقال الليث: الخَطِيئةُ فَعيلة، وجمعها كان ينبغي أَن يكون خَطائِئَ، بهمزتين، فاستثقلوا التقاء همزتين، فخففوا الأَخيرةَ منهما كما يُخَفَّف جائئٌ على هذا القياس، وكَرِهوا أَن تكون عِلَّتهُ مِثْلَ عِلّةِ جائِئٍ لأَن تلك الهمزة زائدة، وهذه أَصلية، فَفَرُّوا بِخَطايا إِلى يَتَامى، ووجدوا له في الأَسماء الصحيحة نَظِيراً، وذلك مثل: طاهِرٍ وطاهِرةٍ وطَهارَى. وقال أَبو إِسحق النحوي في قوله تعالى نَغْفِرْ لكم خَطاياكم. قال: الأَصل في خطايا كان خَطايُؤاً، فاعلم، فيجب أَن يُبْدَل من هذه الياء همزةٌ فتصير خَطائِيَ مثل خَطاعِعَ، فتجتمع همزتان، فقُلِبت الثانية ياءً فتصير خَطائِيَ مثل خَطَاعِيَ، ثم يجب أَن تُقْلب الياء والكسرة إِلى الفتحة والأَلف فيصير خَطاءا مثل خَطاعا، فيجب أَن تبدل الهمزة ياءً لوقوعها بين ألفين، فتصير خَطايا، وإِنما أَبدلوا الهمزة حين وقعت بين أَلفين لأَنَّ الهمزة مُجانِسَة للالفات، فاجتمعت ثلاثة أَحرف من جنس واحد؛ قال: وهذا الذي ذكرنا مذهب سيبويه. الأَزهري في المعتل في قوله تعالى: ولا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ، قال: قرأَ بعضهم خُطُؤَات الشَّيطان مِنَ الخَطِيئَةِ: الـمَأْثَمِ. قال أَبو منصور: ما علمت أَنَّ أَحداً من قُرّاء الأَمصار قرأَه بالهمزة ولا معنى له. وقوله تعالى: والذي أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِي خَطِيئتِي يوم الدِّين؛ قال الزجاج: جاء في التفسير: أَنّ خَطِيئَته قولهُ: إِنَّ سارةَ أُخْتِي، وقولهُ: بَلْ فَعَلهُ كبِيرُهم؛ وقولهُ: إِنِّي سَقِيمٌ. قال: ومعنى خَطيئتِي أَن الأَنبياء بَشَرٌ، وقَد تجوز أَن تَقَعَ عليهم الخَطِيئةُ إِلا أَنهم، صلواتُ اللّه عليهم، لا تكون منهم الكَبِيرةُ لأَنهم مَعْصُومُونَ، صَلواتُ اللّه عليهم أَجمعين. وقد أَخْطَأَ وخَطِئَ، لغَتان بمعنى واحد. قال امرؤ القَيْسِ: يا لَهْفَ هِنْدٍ إِذْ خَطِئْنَ كاهِلا
أَي إِذْ أَخْطَأْنَ كاهِلا؛ قال: وَوَجْهُ الكَلامِ فيه: أَخْطَأْنَ بالأَلف، فردّه إِلى الثلاثي لأَنه الأَصل، فجعل خَطِئْنَ بمعنى أَخْطَأْنَ، وهذا الشعر عَنَى به الخَيْلَ، وإِن لم يَجْرِ لها ذِكْر، وهذا مثل قوله عزَّ وجل: حتى تَوارَتْ بالحِجاب. وحكى أَبو علي الفارس عن أَبي زيد: أَخْطَأَ خاطِئةً، جاءَ بالمصدر على لفظ فاعِلةٍ، كالعافيةِ والجازيةِ. وفي التنزيل: والـمُؤْتَفِكاتِ بالخاطِئةِ. وفي حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهمَا، أَنهم نصبوا دَجاجةً يَتَرامَوْنَها وقد جَعلُوا لِصاحِبها كُلَّ خاطئةٍ من نَبْلِهم، أَي كلَّ واحِدةٍ لا تُصِيبُها، والخاطِئةُ ههنا بمعنى المُخْطِئةِ.وقولُهم: ما أَخْطَأَه !إِنما هو تَعَجُّبٌ مِن خَطِئَ لا مِنْ أَخطَأَ. وفي الـمَثل: مع الخَواطِئِ سَهْمٌ صائِبٌ، يُضْرَبُ للذي يُكثر الخَطَأَ ويأْتي الأَحْيانَ بالصَّواب. وروى ثعلب أَن ابنَ الأَعرابي أَنشده:  ولا يَسْبِقُ المِضْمارَ، في كُلِّ مَوطِنٍ، *  مِنَ الخَيْلِ عِنْدَ الجِدِّ، إِلاَّ عِرابُها لِكُلِّ امْرئٍ ما قَدَّمَتْ نَفْسُه له، *  خطاءَاتُها(1)، إِذ أَخْطأَتْ، أَو صَوابُها (1 قوله «خطاآتها» كذا بالنسخ والذي في شرح القاموس خطاءتها بالأفراد ولعل الخاء فيهما مفتوحة.) ويقال: خَطِيئةُ يومٍ يمُرُّ بِي أَن لا أَرى فيه فلاناً، وخَطِيئةُ لَيْلةٍ تمُرُّ بي أَن لا أَرى فلاناً في النَّوْم، كقوله: طِيل ليلة وطيل يوم(2)
(2 قوله «كقوله طيل ليلة إلخ» كذا في النسخ وشرح القاموس.)

##### Türkçe

**الخَطَأُ** ve **الخَطاءُ**: **الصواب**’un zıddı. Ve **أَخْطَأَ**; ve tenzîlde: «وليسَ عليكم جُناحٌ فيما أَخْطَأْتُم به»; onu **الباء** ile geçişli kıldı; çünkü **عَثَرْتُم** yahut **غَلِطْتُم** mânâsındadır; ve Rü’be’nin sözü:
يا رَبِّ إِنْ أَخْطَأْتُ، أَو نَسِيتُ، *  فأَنتَ لا تَنْسَى، ولا تمُوتُ

Çünkü o, kemâl ve fazîletin zikriyle yetindi; ve o, affın sebebidir; ve o ise müsebbebdir; ve bu, şudur: şartın ve cevabının hakikatinden, ikincinin birinciden müsebbeb olmasıdır; senin sözün gibi: **إِن زُرْتَنِي أَكْرَمْتُك**; artık ikram, ziyaretten müsebbebdir. Ve Allah سبحانه’nın unutmayan ve hata etmeyen oluşu, Rü’be’nin hatasından da, isabetinden de müsebbeb bir iş değildir; ancak bu, عزَّ اسمه, nefsinin sıfatlarından bir sıfattır; lâkin o, mânâsı üzerine حمل edilmiş bir sözdür; yani: “Eğer **أَخْطَأْتُ** yahut unuttum ise, noksanlığım ve senin fazlın sebebiyle beni affet.” Ve **الخَطَأُ** uzatılabilir; ve onunla ikisiyle de şu yüce sözü okunmuştur: **ومَن قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً**. Ve **أَخْطَأَ** ile **تَخَطَّأَ** mânâca birdir; ve **أَخْطَيْتُ** deme; bazıları onu der. Ve **أَخْطَأَه**(1)

(1 Sözü «وأخطأه»; ondan öncesi **الصحاح**’ın ibaresidir; ondan sonrası **المحكم**’in ibaresidir; ve müellifin bu cümleyi buraya niçin koyduğuna bakılsın.) Ve bu meselede ona karşı **تَخَطَّأَ** ve **تَخَاطَأَ**; ikisi de: onda hatalı olduğunu ona gösterdi; sonuncusu Zaccâcî’dendir; onu **الجُمل**’de hikâye etti. Ve **أَخْطَأَ الطَّرِيقَ**: ondan saptı. Ve **أَخْطَأَ الرَّامِي الغَرَضَ**: onu vurmadı.

Ve **أَخْطَأَ نَوْؤُه**: ihtiyacını istediği zaman, muvaffak olmadı ve hiçbir şeye isabet etmedi. Ve İbn Abbâs hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: kendisine, karısının işini onun eline veren bir adam hakkında soruldu; o da dedi ki: “Sen üç talâkla boşsun.” O dedi ki: **خَطَّأَ اللّه نَوْأَها**; keşke kendisini boşamasaydı; bir ihtiyacı isteyip muvaffak olmayan kimseye denir: **أَخْطَأَ نَوْؤُكَ**; muradı: Allah onun **نَوْء**’ünü hatalı kıldı; yağmuru ona isabet etmesin. Ve şöyle rivayet olunur: **خَطَّى اللّه نَوْأَها**; hemzesiz; ve **خَطَط**’tan olur; ve o, yerinde zikredilmiştir. Ve caizdir ki **خَطَّى اللّه عنك السوءَ**’dan olsun; yani onu seni aşar kıldı; muradı: onu geçsin de ona yağmur yağdırmasın; ve bu, lâmı illetli babındandır. Ve onda ayrıca Osman hadîsi vardır, Allah ondan razı olsun: işine mâlik kılınmış bir kadına, kocasını boşayınca, dedi ki: “Şüphesiz Allah onun **نَوْء**’ünü hatalı kıldı”; yani fiilinde muvaffak olmadı ve kurtuluştan murad ettiği şeye isabet etmedi. Ferrâ: **خَطِئَ السَّهْمُ** ve **خَطَأَ**; iki lugattır(1)

(1 Sözü «خطئ السهم وخطأ لغتان»: nüshalarda ve Kâmûs şerhinde böyledir; ve Tehzîb’de Ferrâ’dan Ebû Ubeyde’den olan ve Cevherî’nin Sıhâh’ında Ebû Ubeyde’den olan: **خطئ** ve **أخطأ** iki lugattır, mânâca birdir; ve Misbâh’ın ibaresi: Ebû Ubeyde dedi ki: **خطئ** **خطأ** “علم” babındandır; ve **أخطأ** mânâca birdir; kasıtsız olarak günah işleyen kimse için. Ve başkası dedi ki: **خطئ** dinde, **أخطأ** her şeyde, kasten de olsa kasten olmayan da olsa; ve denildi ki: **خطئ** kasten olunca… ilh. Ona bak; müellif onun benzerini nakledecektir; ve elimizdeki kitaplarda **خطأ عنك السوء**’u, ikinci harfi fethalı üçlü olarak bulmadık.)

Ve **الخِطْأَةُ**: yağmurun onu ıskalayıp yakınındaki başka bir yeri isabet ettiği bir arazi.

Ve denir: **خُطِّئَ عنك السُّوء**: ona, kötülüğün kendisinden defedilmesi için dua ettikleri zaman; ve İbn Sikkît dedi ki: denir: **خُطِّئَ عنك السُّوء**; ve Ebû Zeyd dedi ki: **خَطَأَ عنك السُّوءُ**; yani belâ seni ıskaladı. Ve **خَطِئَ** adam, **يَخطَأُ** **خِطْأً** ve **خِطْأَةً** “فِعْلة” üzere: günah işledi.

Ve **خَطَّأَه** **تَخْطِئةً** ve **تَخْطِيئاً**: onu **الخَطا**’ya nisbet etti; ve ona “**أَخْطَأْتَ**” dedi. Denir: **إِنْ أَخْطَأْتُ فَخَطِّئْني، وإِن أَصَبْتُ فَصَوِّبْني، وإِنْ أَسَأْتُ فَسَوِّئْ عليَّ**; yani bana “kötü yaptın” de. Ve meselede ona karşı **تَخَطَّأْتُ**; yani **أَخْطَأْتُ**. Ve **تَخَاطَأَه** ve **تَخَطَّأَه**; yani **أَخْطَأَهُ**. Evfâ b. Matar el-Mâzenî dedi:
أَلا أَبْلِغا خُلَّتي، جابراً، *  بأَنَّ خَلِيلَكَ لم يُقْتَلِ
تَخَطَّأَتِ النَّبْلُ أَحْشاءَهُ، *  وأَخَّرَ يَوْمِي، فلم يَعْجَلِ

Ve **الخَطَأُ**: kasdedilmemiş olan şeydir; ve **الخِطْء**: kasdedilmiş olan şeydir; ve hadîste: **قَتْلُ الخَطَإِ**’nin diyeti şöyle şöyle; o, **العَمْد**’ın zıddıdır; ve o, bir insanı, onu öldürmeyi kasdetmeksizin fiilinle öldürmendir; yahut onu, onunla öldürdüğün şeyle vurmayı kasdetmemen. Ve hadîste **الخَطَإِ** ve **الخَطِيئةِ** zikri tekrar etmiştir.

Ve **أَخْطَأَ يُخْطِئُ**: kasten de sehven de **الخَطَإِ** yolunu tuttuğu zaman; ve denir: **خَطِئَ** **أَخْطَأَ** mânâsındadır; ve denildi ki: **خَطِئَ** kasten olunca, **أَخْطَأَ** kasdetmeyince. Ve bir şeyi isteyip de başkasını yapan yahut doğru olmayanı yapan kimseye denir: **أَخْطَأَ**.

Ve **الكُسُوفِ** hadîsinde: **فأَخْطَأَ بدِرْعٍ حتى أُدْرِكَ بِرِدائه**; yani yanıldı. Dedi ki: bir şeyi isteyip de başkasını yapan kimseye **أَخْطَأَ** denir; onu kasdeden kimseye dendiği gibi; sanki aceleciliğinde yanıldı da, ridâsı yerine kadınlarından birinin zırhını aldı. Ve şöyle rivayet olunur: **خَطا**; **الخَطْوِ**’dan: yürümek; ve birincisi daha çoktur.

Ve **الدّجّال** hadîsinde: “Annesi onu doğurur; sonra kadınlar **بالخطَّائِين** ile hamile kalırlar”: denir: **رجل خَطَّاءٌ**; hatalara yapışık, onları terk etmeyen olunca; ve o, mübâlağa kalıplarındandır. Ve **يَحْمِلْن بالخَطَّائِينَ** mânâsı: Deccâl’e tâbi olacak kâfirler ve âsîler iledir. Ve onun sözü **يَحْمِلْنَ النِّساءُ**: “**أَكَلُوني البَراغِيثُ**” diyenin sözü üzerinedir; ve ondan başkasının sözü:
بِحَوْرانَ يَعْصِرْنَ السَّلِيطَ أَقارِبُهْ

Ve Ümevî dedi ki: **الـمُخْطِئُ**: doğruyu istedi de başkasına gitti olandır; ve **الخاطِئُ**: uygun olmayanı kasten yapandır. Ve dersin: “İlimde hata etmen, dinde hata etmenden daha kolaydır.” Ve denir: **خَطِئْتُ**; günah işlediğim zaman; artık ben **أَخْطَأُ**’um ve ben **خاطِئٌ**’im. Münzirî dedi ki: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **خَطِئْتُ**: onu kasten yaptığı şey için; ve o, günahtır. Ve **أَخْطَأْتُ**: onu hata olarak, kasıtsız yaptığı şey için. Dedi ki: ve **الخَطَأُ**; hemzeli, kısaltılmış: **أَخْطَأْتُ**’tan isimdir: **خَطَأً** ve **إِخْطاءً**. Dedi ki: ve **خَطِئتُ** **خِطْأً**; **الخاء**’ın kesriyle; kısaltılmış; günah işlediğim zaman. Ve şu beyit okundu:
عِبادُك يَخْطَأُونَ، وأَنتَ رَبٌّ *  كَرِيمٌ، لا تَلِيقُ بِكَ الذُّمُومُ

Ve **الخَطِيئةُ**: kasten olan günah. Ve **الخِطْءُ**: şu yüce sözdeki günah: **انَّ قَتْلَهُم كان خِطْأً كَبيراً**; yani bir günah. Ve yüce Allah dedi: **إِنَّا كُنَّا خاطِئينَ**; yani günahkârlar.

Ve **الخَطِيئةُ**, **فَعِيلة** üzere: günah; ve sana, **الياء**’ı şeddeli kılman caizdir; çünkü her sâkin **ياء**’dan önce bir kesre, yahut her sâkin **واو**’dan önce bir damme vardır; ve ikisi, ilhâk için değil med için ziyadedir; ve ikisi kelimenin aslından değildir; artık sen, **الهمزة**’yi **واو**’dan sonra **واو**’ya, **ياء**’dan sonra **ياء**’ya çevirir ve idğam edersin; ve **مَقْرُوءٍ**’da **مَقْرُوٍّ**, ve **خَبِيءٍ**’da **خَبِيٍّ** dersin; **الواو** ve **الياء**’ı şeddeli kılarak. Ve cem‘i **خَطايا**; nâdirdir. Ebû Zeyd, cem‘inde **خَطائئُ**’ü, iki hemze ile, **فَعائل** üzere hikâye etti; iki hemze bir araya gelince, ikincisi, öncesinde kesre bulunduğu için **ياء**’ya çevrildi; sonra ağır görüldü; ve cem‘ ağırdır; ve bununla beraber illetlidir; böylece **الياء** **أَلِف**’e çevrildi; sonra birinci hemze, iki **أَلِف** arasında hafifliğinden dolayı **ياء**’ya çevrildi. Ve Leys dedi ki: **الخَطِيئةُ** **فَعيلة**’dir; ve cem‘i, iki hemze ile **خَطائِئَ** olmalıydı; iki hemzenin buluşmasını ağır gördüler; böylece ikisinin sonuncusunu, bu kıyas üzere **جائئٌ**’ün hafifletildiği gibi hafiflettiler; ve onun illetinin **جائِئٍ**’in illeti gibi olmasını kerih gördüler; çünkü o hemze ziyadedir, bu ise aslîdir; böylece **خَطايا** ile **يَتَامى**’ya kaçtılar; ve sahih isimlerde ona bir nazîr buldular; ve o, **طاهِرٍ** ve **طاهِرةٍ** ve **طَهارَى** gibidir. Ve nahivci Ebû İshâk, yüce sözde: **نَغْفِرْ لكم خَطاياكم** hakkında dedi ki: **خطايا**’nın aslı **خَطايُؤاً** idi; bil; artık bu **ياء**’dan bir hemze bedel kılınması gerekir; böylece **خَطائِيَ** olur; **خَطاعِعَ** gibi; böylece iki hemze toplanır; ikincisi **ياء**’ya çevrildi; böylece **خَطائِيَ** olur; **خَطَاعِيَ** gibi; sonra **الياء** ve kesrenin fetha ve **أَلِف**’e çevrilmesi gerekir; böylece **خَطاءا** olur; **خَطاعا** gibi; artık hemzenin, iki **أَلِف** arasında vuku bulmasından dolayı **ياء**’ya çevrilmesi gerekir; böylece **خَطايا** olur. Hemzeyi ancak iki **أَلِف** arasında vuku bulunca bedel kıldılar; çünkü hemze **أَلِف**’lere mücânistir; böylece aynı cinsten üç harf toplandı. Dedi ki: zikrettiğimiz bu, Sîbeveyh’in mezhebidir.

Ezherî, yüce sözdeki illetli hakkında: **ولا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ**; dedi ki: bazıları **خُطُؤَات الشَّيطان** okudu; **الخَطِيئَةِ**’den: günah. Ebû Mansûr dedi ki: şehirlerin kurrâsından hiçbirinin onu hemze ile okuduğunu bilmedim; ve onun mânâsı yoktur. Ve yüce sözü: **والذي أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِي خَطِيئتِي يوم الدِّين**; Zaccâc dedi ki: tefsirde geldi: onun **خَطِيئَته**’si, “**إِنَّ سارةَ أُخْتِي**” sözü; ve “**بَلْ فَعَلهُ كبِيرُهم**” sözü; ve “**إِنِّي سَقِيمٌ**” sözü. Dedi ki: **خَطيئتِي** mânâsı: peygamberler beşerdir; ve onlara **الخَطِيئةُ**’nin vuku bulması caizdir; ancak onlardan, Allah’ın salâtları üzerlerine olsun, büyük günah olmaz; çünkü onlar masumdurlar; Allah’ın salâtları hepsinin üzerine olsun.

Ve **أَخْطَأَ** ve **خَطِئَ**; mânâca bir olan iki lugattır. İmru’ul-Kays dedi:
يا لَهْفَ هِنْدٍ إِذْ خَطِئْنَ كاهِلا

Yani: **إِذْ أَخْطَأْنَ كاهِلا**. Dedi ki: sözün vechi onda: **أَخْطَأْنَ**; **أَلِف** ile; onu üçlüye döndürdü; çünkü o asıldır; böylece **خَطِئْنَ**’i **أَخْطَأْنَ** mânâsında kıldı. Ve bu şiirde onunla atları kastetti; her ne kadar onlara bir zikir cereyan etmemişse de; ve bu, yüce Allah’ın sözü gibidir: **حتى تَوارَتْ بالحِجاب**. Ebû Ali el-Fârisî, Ebû Zeyd’den hikâye etti: **أَخْطَأَ خاطِئةً**; masdarı **فاعِلةٍ** lafzı üzere getirdi; **العافيةِ** ve **الجازيةِ** gibi. Ve tenzîlde: **والـمُؤْتَفِكاتِ بالخاطِئةِ**. Ve İbn Ömer hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: bir tavuğu diktiler, ona ok atışıyorlardı; ve sahibine, oklarından her **خاطئةٍ**’yi kıldılar; yani ona isabet etmeyen her birini; ve buradaki **الخاطِئةُ**, **المُخْطِئةِ** mânâsındadır. Ve onların sözü: **ما أَخْطَأَه**! ancak **خَطِئَ**’den taaccübdür; **أَخطَأَ**’dan değil.

Ve meselde: **مع الخَواطِئِ سَهْمٌ صائِبٌ**; çok hata eden ve bazen doğruya gelen kimse için darb-ı meseldir. Sa‘leb rivayet etti ki İbnü’l-A‘râbî ona şu beyiti inşâd etti:
ولا يَسْبِقُ المِضْمارَ، في كُلِّ مَوطِنٍ، *  مِنَ الخَيْلِ عِنْدَ الجِدِّ، إِلاَّ عِرابُها
لِكُلِّ امْرئٍ ما قَدَّمَتْ نَفْسُه له، *  خطاءَاتُها(1)، إِذ أَخْطأَتْ، أَو صَوابُها

(1 Sözü «خطاآتها»: nüshalarda böyledir; Kâmûs şerhinde olan ise **خطاءتها** tekil ile; ve belki **الخاء** ikisinde de fethalıdır.)

Ve denir: “Bir günün **خَطِيئةُ**’si, bana uğrayıp da onda falanı görmememdir”; ve “Bir gecenin **خَطِيئةُ**’si, bana uğrayıp da uykuda falanı görmememdir”; onun sözü gibi: **طِيل ليلة** ve **طيل يوم**(2)

(2 Sözü «كقوله طيل ليلة إلخ»: nüshalarda ve Kâmûs şerhinde böyledir.)

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ط أ * * الخَطَأُ * ضد الصواب وقد يمد وقرئ بهما قوله تعالى ﴿إا خطأ﴾ و * أخْطَأَ * و * تَخَطَّأَ * بمعنى ولا تقل أخطيت وبعضهم يقوله و * الخِطءُ * الذنب وهو مصدر * خَطِئَ * بالكسر والاسم * الخَطِيئةُ * ويجوز تشديدها والجمع * الخَطَايا * أبو عبيدة * خَطِئَ * و * أخْطَأَ * بمعنى ومنه المثل مع * الخَوَاطِئِ * سهم صائب الأموي * المُخْطِئُ * من أراد الصواب فصار إلى غيره و * الخَاطِئُ * من تعمد ما لا ينبغي و * تَخَطَّأَ * له في المسألة أخطأ

##### Türkçe

* خ ط أ * * **الخَطَأُ** * doğrunun zıddıdır; uzatılabilir de. Şu yüce sözü onunla (iki şekilde) okunmuştur: ﴿إا **خطأ**﴾. Ve * **أخْطَأَ** * ve * **تَخَطَّأَ** * “(hata etti)” anlamındadır. “**أخطيت**” deme; bazıları onu söyler. Ve * **الخِطءُ** * günahtır; o, kesre ile * **خَطِئَ** *’nin masdarıdır. İsim: * **الخَطِيئةُ** *; şeddeli kılınması da caizdir. Çoğulu: * **الخَطَايا** *. Ebû Ubeyde: * **خَطِئَ** * ve * **أخْطَأَ** * anlamca birdir. Ondandır şu mesel: “**الخَوَاطِئِ** ile birlikte: isabetli ok.” el-Emevî: * **المُخْطِئُ** * doğruyu isteyen, sonra da onun dışına varandır; * **الخَاطِئُ** * ise uygun olmayanı kasten yapandır. Ve * **تَخَطَّأَ** * ona meselede: hata etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخطء بفتح فسكون مثل وطء، وبه قرأ عبيد بن عمير والخطأ محركة والخطاء بالمد، وبه قرأ الحسن والسلمي وإبراهيم والأعمش في النساء ضد الصواب وقد أخطأ إخطاء على القياس، وفي التنزيل  وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به  عداه بالباء لأنه في معنى عثرتم أو غلطتم وقال رؤبة:
  يا رب إن أخطأت أو نسيت
  فأنت لا تنسى ولا تمـوت وحكى أبو علي الفارسي عن أبي زيد: أخطأ خاطئة جاء بالمصدر على لفظ فاعلة، كالعافية والجازية، وهو مثل من الثلاثي نادر، ومن الرباعي أكثر ندرة، وفي التنزيل العزيز  والمؤتفكات بالخاطئة  وتخطأ كأخطأ وخطئ وقال أبو عبيد: خطئ وأخطأ لغتان بمعنى واحد، وأنشد لامرئ القيس:
  يا لهف هند إذ خطئن كاهلا
  القاتلين الملك الحـلاحـلا
  هند هي بنت ربيعة بن وهب، كانت تحت حجر أبي امرئ القيس، فخلف عليها امرؤ القيس، أي أخطأت الخيل بني كاهل وأوقعن ببني كنانة، قال الأزهري: ووجه الكلام فيه أخطأن، بالألف، فرده إلى الثلاثي، لأنه الأصل، فجعل خطئن بمعنى أخطأن ولا تقل أخطيت بإبدال الهمزة ياء، ومنهم من يقول إنها لغية رديئة أو لثغة، قال الصاغاني: وبعضهم يقوله. قلت: لأن بعض الصرفيين يجوزون تسهيل الهمزة، وقد أوردها ابن القوطية وابن القطاع في المعتل استقلالا بعد ذكرها في المهموز، كذا في شرح شيخنا. والخطيئة: الذنب وقد جوز في همزتها الإبدال، لأن كل ياء ساكنة قبلها كسرة، أو واو ساكنة قبلها ضمة وهما زائدتان للمد لا للإلحاق ولا هما من نفس الكلمة، فإنك تقلب الهمزة بعد الواو واوا، وبعد الياء ياء، فتدغم فتقول في مقروء مقرو وفي خبيء خبي بتشديد الواو والياء أو ما تعمد منه، كالخطء بالكسر، قال الله تعالى  إن قتلهم كان خطئا كبيرا  أي إثما، وكذلك الخطأ محركة، تسمية بالمصدر. وقيل الخطأ محركة: ما لم يتعمد منه، وفي المحكم: خطئت أخطأ خطأ والاسم الخطاء بالمد، وأخطأت إخطاء والاسم الخطأ مقصورا ج خطايا على القياس وحكى أبو زيد خطائي على فعائل، ومنهم من ضبطها كغواشي، وبعض شدد ياءها، قال شيخنا وكل ذلك لم يصح إلا إن أريد من وزن الغواشي الإعلام بأنها من المنقوص. وفي اللسان روى ثعلب أن ابن الأعرابي أنشده:
  ولا يسبق المضمار في كل موطن                      من الخيل عند الجد إلا عرابهـا
  لكل امرئ ما قدمت نفسـه لـه                      خطاءتها إن أخطأت وصوابهـا
  وقال الليث: الخطيئة فعيلة، وجمعها كان ينبغي أن يكون خطائئ بهمزتين فاستثقلوا التقاء همزتين، فخففوا الآخرة منها، كما يخفف جائئ على هذا القياس، وكرهوا أن تكون علته علة جائئ، لأن تلك الهمزة زائدة، وهذه أصلية، ففروا بخطايا إلى يتامى، ووجدوا له في الأسماء الصحيحة نظيرا، مثل طاهر وطاهرة وطهارة، وفي العباب وجمع خطيئة خطايا، وكان الأصل خطائئ على فعائل، فلما اجتمعت الهمزتان قلبت الثانية ياء، لأن قبلها كسرة، ثم استثقلت والجمع ثقيل، وهو معتل مع ذلك، فقلبت الياء ألفا ثم قلبت الهمزة الأولى ياء، لخفائها بين الألفين. وتقول خطأه تخطئة وتخطيئا إذا قال له: أخطأت ويقال: إن أخطأت فخطئني، وإن أصبت فصوبني وخطئ الرجل يخطأ كفرح يفرح خطأ وخطأة بكسرهما: أذنب، وفي العناية: خطئ خطأ: تعمد الذنب، ومثله في الأساس. والخطيئة أيضا: النبذ اليسير من كل شيء يقال على النخلة خطيئة من رطب، وبأرض بني فلان خطيئة من وحش، أي نبذ منه أخطأت أمكنتها فظلت في غير مواضعها المعتادة، وقال ابن عرفة خطئ في دينه وأخطأ إذا سلك سبيل خطإ عامدا أو غيره وقال الأموي: المخطئ: من أراد الصواب فصار إلى غيره أو الخاطئ متعمده أي لما لا ينبغي، وفي حديث الكسوف  فأخطأ بدرع حتى أدرك بردائه  أي غلط، قال الأزهري: يقال لمن أراد شيئا وفعل غيره: أخطأ، كما يقال لمن قصد ذلك، كأنه في استعماله غلط فأخذ درع بعض نسائه، وفي المحكم: ويقال: أخطأ في الحساب وخطئ في الدين، وهو قول الأصمعي، وفي المصباح: قال أبو عبيد: خطئ خطأ من باب علم، وأخطأ بمعنى واحد لمن يذنب على غير عمد، وقال المنذري: سمعت أبا الهيثم يقول: خطئت، لما صنعته عمدا، وهو الذنب، وأخطأت لما صنعته خطأ غير عمد، وهو مشكل القرآن لابن قتيبة في سورة الأنبياء في الحديث  إنه ليس من نبي إلا وقد أخطأ أو هم بخطيئة غير يحيى بن زكريا، لأنه كان حصورا لا يأتي النساء ولا يريدهن  . وفي المثل مع الخواطئ سهم صائب. يضرب لمن يكثر الخطأ ويصيب أحيانا وقال أبو عبيد: يضرب للبخيل يعطي أحيانا على بخله. والخواطئ هي التي تخطئ القرطاس، قال الهيثم: ومنه مثل العامة  رب رمية من غير رام  . ومن المجاز خطأت القدر بزبدها، كمنع: رمت به عند الغليان. ويقال: تخاطأه حكاه الزجاجي وتخطأه وتخطأ له، أي أخطأه قال أوفى ابن مطر المازني:
  ألا أبلغا خلتي جابـرا                      بأن خليلك لم يقـتـل
  تخطأت النبل أحشـاءه                      وأخر يومي فلم يعجل
  ومن المجاز المستخطئة من الإبل: الناقة الحائل يقال استخطأت الناقة، أي لم تحمل. والتركيب يدل على تعدي الشيء وذهابه عنه. ومما يستدرك عليه: أخطأ الطريق: عدل عنه، وأخطأ الرامي الغرض: لم يصبه، وأخطأ نوؤه إذا طلب حاجته فلم ينجح ولم يصب شيئا، وخطأ الله نوءها أي جعله مخطئا لها لا يصيبها مطره، ويروى بغير همز، أي يتخطاها ولا يمطرها، ويحتمل أن يكون من الخطيطة، وهي الأرض التي لم تمطر، وأصله خطط فقلبت الطاء الثالثة حرف لين. وعن الفراء خطئ السهم وخطأ، لغتان. والخطأة: أرض يخطئها المطر ويصيب أخرى قربها. ويقال خطئ عنك السوء إذا دعوا له أن يدفع عنه السوء، قاله ابن السكيت. وقال أبو زيد: خطأ عنك السوء أي أخطأك البلاء. ورجل خطاء إذا كان ملازما للخطايا غير تارك لها. وذكر الأزهري في المعتل في قوله تعالى  ولا تتبعوا خطوات الشيطان  . قال: قرأ بعضهم خطآت، من الخطيئة: المأثم، ثم قال أبو منصور: ما علمت أحدا من قراء الأمصار قرأه بالهمز، ولا معنى له. ويقال خطيئة يوم يمر بي ألا أرى فيه فلانا، وخطيئة ليلة تمر بي ألا أرى فلانا في النوم، كقولك طيل ليلة وطيل يوم. وتخطأت له في المسألة إذا تصديت له طالبا خطأه، وناقتك من المتخطئات الجيف.

##### Türkçe

**الخطء** fetha ile sonra sükûn ile, **وطء** gibi; ve bununla **عبيد بن عمير** okudu. Ve **الخطأ** harekeli; ve **الخطـاء** med ile; ve bununla **الحسن** ve **السلمي** ve **إبراهيم** ve **الأعمش** **النساء**’da okudu; **الصواب**’ın zıddıdır. Ve kıyasa göre **أخطأ** **إخطاء** (yaptı). Ve tenzîlde: **وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به**; onu **الباء** ile geçişli kıldı, çünkü **عثرتم** yahut **غلطتم** mânâsındadır. Ve **رؤبة** dedi:
  يا رب إن **أخطأت** أو نسيت
  فأنت لا تنسى ولا تمـوت

**أبو علي الفارسي**, **أبو زيد**’den nakletti: **أخطأ خاطئة**; masdarı **فاعلة** lafzı üzere getirdi; **العافية** ve **الجازية** gibi. Ve o, üçlüden bir misaldir, nâdirdir; dörtlüden ise daha nâdirdir. Ve tenzîl-i azîzde: **والمؤتفكات بالخاطئة**. Ve **تخطأ** **أخطأ** gibi; ve **خطئ**. Ve **أبو عبيد** dedi: **خطئ** ve **أخطأ** bir mânâda iki lugattır. Ve **امرئ القيس**’ten inşâd etti:
  يا لهف هند إذ **خطئن** كاهلا
  القاتلين الملك الحـلاحـلا

**هند**, **ربيعة بن وهب**’in kızıdır; **حجر**’in, **أبو امرئ القيس**’in yanında idi; sonra **امرؤ القيس** onun üzerine geçti; yani atlar **بني كاهل**’i ıskaladı ve **بني كنانة**’ye düşürdü. **الأزهري** dedi: sözün vechi onda **أخطأن**’dır, elif ile; onu üçlüye döndürdü, çünkü o asıldır; böylece **خطئن**’i **أخطأن** mânâsında kıldı. Ve hemzeyi yâ ile değiştirmek suretiyle **أخطيت** deme. Onlardan kimi der ki: o kötü bir lugyedir yahut bir peltekliktir. **الصاغاني** dedi: ve bazısı onu söyler. Dedim: çünkü bazı sarfçılar hemzeyi kolaylaştırmayı câiz görürler; ve onu **ابن القوطية** ve **ابن القطاع**, **المهموز**’da zikrettikten sonra, **المعتل**’de müstakil olarak vârid kılmışlardır; şeyhimizin şerhinde böyledir.

Ve **الخطيئة**: günah. Ve onun hemzesinde ibdâl câiz görüldü; çünkü her sâkin yâ, önünde kesre; yahut her sâkin vâv, önünde damme—ve ikisi de ilhâk için değil, med içindir ve kelimenin aslından değildir—şu halde vâvdan sonra hemzeyi vâv’a, yâdan sonra hemzeyi yâ’ya çevirirsin; sonra idğam edersin; böylece **مقروء**’da **مقرو** dersin ve **خبيء**’de **خبي** dersin; vâv ve yâ’yı şeddeli (yahut ondan kasdedilen ne ise) kılmakla; **الخطء** kesre ile gibi. Allah Teâlâ dedi: **إن قتلهم كان خطئا كبيرا**; yani günah. Ve yine **الخطأ** harekeli (de böyledir); masdar ile adlandırmadır. Ve denildi ki: **الخطأ** harekeli: kasdedilmeyen şeydir. Ve **المحكم**’de: **خطئت** **أخطأ** **خطأ**; ve isim **الخطـاء** med ile. Ve **أخطأت** **إخطاء**; ve isim **الخطأ** kısaltılmış olarak; cem‘i kıyasa göre **خطايا**. Ve **أبو زيد** **خطائي**’yi **فعائل** üzere nakletti. Ve onlardan kimi onu **غواشي** gibi ضبط etti; ve bazısı yâ’sını şeddeli kıldı. Şeyhimiz dedi: bütün bunlar sahih olmadı; ancak **الغواشي** vezninden murad, onun **المنقوص**’tan olduğunu bildirmek ise (o başka).

Ve **اللسان**’da **ثعلب** rivayet etti ki **ابن الأعرابي** ona inşâd etti:
  ولا يسبق المضمار في كل موطن                      من الخيل عند الجد إلا عرابهـا
  لكل امرئ ما قدمت نفسـه لـه                      **خطاءتها** إن **أخطأت** وصوابهـا

Ve **الليث** dedi: **الخطيئة** **فعيلة**’dir; ve onun cem‘i, iki hemze ile **خطائئ** olmalı idi; iki hemzenin birleşmesini ağır gördüler; bu kıyasa göre **جائئ**’in hafifletildiği gibi, onun sonuncusunu hafiflettiler. Ve onun illetinin **جائئ**’in illeti olmasını kerih gördüler; çünkü o hemze zâiddir, bu ise asıldır. Böylece **خطايا** ile **يتامى**’ya kaçtılar; ve sahih isimlerde ona bir nazîr buldular; **طاهر** ve **طاهرة** ve **طهارة** gibi. Ve **العباب**’da: **خطيئة**’nin cem‘i **خطايا**’dır; asıl **فعائل** üzere **خطائئ** idi; iki hemze toplanınca ikincisi yâ’ya çevrildi, çünkü önünde kesre vardır; sonra ağır görüldü ve cem‘ ağırdır; bununla beraber o mu‘telldir; böylece yâ elif’e çevrildi; sonra birinci hemze, iki elif arasında hafifliğinden dolayı yâ’ya çevrildi.

Ve **خطأه** **تخطئة** ve **تخطيئا** dersin; ona “**أخطأت**” dediği zaman. Ve denilir: “Eğer **أخطأت** isen beni **خطئني**; eğer isabet ettiysen beni **صوبني**.” Ve **خطئ** adam, **يفرح** gibi **يخطأ**; **خطأ** ve **خطأة** (ikisini de kesre ile): günah işledi. Ve **العناية**’da: **خطئ** **خطأ**: günahı kasdetti. Ve onun benzeri **الأساس**’ta.

Ve **الخطيئة** ayrıca: her şeyden az bir atım/az bir parça. Denilir: hurma ağacında taze hurmadan **خطيئة** vardır; ve falan oğullarının arazisinde yaban hayvanından **خطيئة** vardır; yani ondan bir parça; yerlerini ıskaladı, böylece alışılmış yerlerinin dışında kaldı. Ve **ابن عرفة** dedi: dininde **خطئ** ve **أخطأ**; kasden yahut başkası (kasdetmeden) **خطإ** yolunu tuttuğu zaman. Ve **الأموي** dedi: **المخطئ**: doğruyu isteyen, sonra ondan başkasına varan kimsedir; yahut **الخاطئ**: onu kasdeden, yani olmaması gerekene (kasden yönelen). Ve **الكسوف** hadîsinde: **فأخطأ بدرع حتى أدرك بردائه**; yani yanıldı. **الأزهري** dedi: bir şeyi isteyen ve başkasını yapan kimseye **أخطأ** denilir; onu kasdeden kimseye denildiği gibi; sanki kullanımında yanıldı; böylece kadınlarından birinin zırhını aldı. Ve **المحكم**’de: denilir: hesapta **أخطأ** ve dinde **خطئ**; bu **الأصمعي**’nin sözüdür. Ve **المصباح**’da: **أبو عبيد** dedi: **خطئ** **خطأ** “**علم** bâbından”dır; ve **أخطأ** bir mânâdadır; kasıtsız günah işleyen kimse için. Ve **المنذري** dedi: **أبو الهيثم**’i şöyle derken işittim: **خطئت**: onu kasden yaptığım şey için; ve o günahtır. Ve **أخطأت**: onu hata olarak, kasıtsız yaptığım şey için; ve o, **ابن قتيبة**’nin **مشكل القرآن**’unda **سورة الأنبياء**’da hadîste (geçer): **إنه ليس من نبي إلا وقد أخطأ أو هم بخطيئة غير يحيى بن زكريا، لأنه كان حصورا لا يأتي النساء ولا يريدهن**.

Ve meselde: **مع الخواطئ سهم صائب**. Çok hata eden ve bazen isabet eden kimse için darb-ı meseldir. Ve **أبو عبيد** dedi: cimriliği üzere bazen veren cimri için darb-ı meseldir. Ve **الخواطئ**: kâğıdı ıskalayanlardır. **الهيثم** dedi: ve ondan avâmın meseli: **رب رمية من غير رام**.

Ve mecazdan: **خطأت** tencereyi köpüğüyle, **منع** gibi: kaynama anında onunla attı. Ve denilir: **تخاطأه**; **الزجاجي** onu hikâye etti; ve **تخطأه** ve **تخطأ له**; yani onu ıskaladı. **أوفى ابن مطر المازني** dedi:
  ألا أبلغا خلتي جابـرا                      بأن خليلك لم يقـتـل
  **تخطأت** النبل أحشـاءه                      وأخر يومي فلم يعجل

Ve mecazdan, develerden **المستخطئة**: kısır dişi deve; denilir: **استخطأت** dişi deve; yani gebe kalmadı. Ve terkîb, şeyin (hedefi) aşmasını ve ondan uzaklaşıp gitmesini gösterir.

Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: **أخطأ** yolu: ondan saptı. Ve **أخطأ** okçu hedefi: ona isabet ettirmedi. Ve **أخطأ** onun yıldız doğuşu (**نوؤه**), ihtiyacını istediği zaman; böylece başarılı olmadı ve hiçbir şeye isabet etmedi. Ve “Allah onun **نوؤ**’unu **خطأ** kıldı”; yani onu ona ıskalayıcı kıldı; yağmuru ona isabet etmez. Ve hemzesiz de rivayet olunur; yani onu aşar ve ona yağmur yağdırmaz. Ve muhtemeldir ki **الخطيطة**’dandır; o, yağmur almamış arazidir. Ve aslı **خطط** idi; üçüncü **الطاء** bir yumuşak harfe çevrildi. Ve **الفراء**’dan: **خطئ** ok ve **خطأ**; iki lugattır.

Ve **الخطأة**: yağmurun ıskaladığı ve yakınında başka bir yeri vurduğu arazidir. Ve denilir: “Senden kötülük **خطئ** etsin”; ona kötülüğün ondan def‘ edilmesi için dua ettikleri zaman; bunu **ابن السكيت** söyledi. Ve **أبو زيد** dedi: “Senden kötülük **خطأ** etsin”; yani belâ seni ıskaladı. Ve **خطـاء** adam: hatalara yapışık, onları terk etmeyen olduğu zaman.

Ve **الأزهري**, **ولا تتبعوا خطوات الشيطان** kavlinde **المعتل**’de zikretti. Dedi: bazısı **خطآت** okudu; **الخطيئة**’den: günah. Sonra **أبو منصور** dedi: şehirlerin kurrâsından hiç kimsenin onu hemze ile okuduğunu bilmedim; ve onun mânâsı yoktur.

Ve denilir: “Bana bir gün geçer de onda falanı görmemem **خطيئة**’dir”; ve “Bana bir gece geçer de uykuda falanı görmemem **خطيئة**’dir”; senin “**طيل** gece” ve “**طيل** gün” demen gibi. Ve meselede ona **تخطأت**; yani onun hatasını talep ederek ona yöneldim. Ve dişi deven, leşleri aşanlardan (**المتخطئات**)dır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 خَطڤاَ خَطِئَ is syn. with ↓ اخطأ, inf. n. اـِخْطَآءٌ and ↓ خَاطِئَةٌ, (K,) which latter, mentioned by AAF, on the authority of AZ, is extr. in the case of a triliteral [unaugmented] verb, and more so in the case of a quadriliteral [i. e. a triliteral augmented by one letter]; (TA;) and with ↓ تخطّأ; signifying He did wrong; or committed a mistake, or an error: (K:) [and if this and similar explanations be correct, خَطَأْ may be an inf. n. of the first of these verbs, and a quasi-inf. n. of the second and third:] or ↓ اخطأ and ↓ تخطّأ have this signification: (S:) and خَطِئَ, aor. خَطَاَ , inf. n. خِطْءٌ and خِطْأَةٌ, (S, K,) signifies he committed a sin, a crime, or an act of disobedience for which he deserved punishment: (S, K: *) or he committed a fault or an offence or an act of disobe dience [in an absolute sense]: (K, * TA:) or, accord. to AO, (Msb,) or A' Obeyd, (TA,) خَطِئَ, inf. n. خِطْءٌ, signifies he committed a fault, an offence, or an act of disobedience, unintentionally; as also ↓ اخطأ: (Msb, TA:) or, as others say, خَطِئَ means [he committed a fault, &c.,] in religion; and ↓ اخطأ, in anything; intentionally or unintentionally: (Msb:) خَطِئَ, in religion; and ↓ اخطأ, in calculation [&c.]: (As, M, TA:) or, accord. to Ibn-'Arafeh, (TA,) you say, خَطِئَ فِى دِينِهِ, (K, TA, [in a MS. copy of the K and in the CK, * فى ذَنْبِهِ,]) and ↓ اخطأ, meaning he pursued a wrong way in his religion, intentionally or otherwise: (K, TA:) or خَطِئَ signifies he committed an act of disobedience intentionally; (Msb, TA;) so accord. to the 'Inلyeh, and the like is said in the A; (TA;) and ↓اخطأ, he did wrong, meaning to do right: (Az, Msb, TA:) [and this distinction is agreeable with general usage:] accord. to AHeyth, you say, خَطِئْتَ بِمَا صَنَعْتُهُ [Thou didst wrong, in that which thou didst,] intentionally; and ↓أَخْطَأْتَ مَا صَنَعْتَهُ [or بِمَا صنعتة or فِيمَا صنعته Thou didst wrong, in that which thou didst,] unintentionally. (TA.) ― -b2- See also 4, in two places. -A2- خَطَأَتِ القِدْرُ بِزَبَدِهَا, aor. خَطَاَ , (tropical:) The cooking-pot threw up its froth, or foam, or scum, (K, TA,) in boiling. (TA.)

خطّأهُ
2 خطّأهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. تَخْطِئَةٌ and تَخْطِىْءٌ, (S, K,) He said to him, أَخْطَأْتَ [meaning Thou hast done wrong, or committed a mistake or an error]: (S, Msb, K:) or he pronounced him, or asserted him, to be doing wrong, or committing a mistake or an error. (Msb.) You say, اـِنْ أَخْطَأْتُ فَخَطِّئْنِى [If I do wrong, &c., tell me that I have done so]. (S.) ― -b2- Also He made it to miss: so in the saying, خَطَّأَ اللّٰهُ نَوْءَهَا God made, or may God make, its [i. e. a land's] star, or asterism, to miss; so that the rain which the star or asterism should have brought did not, or shall not, fall upon it. (TA.) This was [also] said by I'Ab [in a tropical sense] with reference to a woman, as an imprecation, in disapproval of her conduct. (Mgh.) As some relate this saying, the verb is خَطَّى, (Mgh, TA,) and the meaning, God made, or may God make, its [rain-giving] star or asterism, to pass it over, and not send rain upon it: and in this case it may be, (TA,) or it is, (Mgh,) from خَطِيطَةٌ, signifying “ a land not rained upon (Mgh, TA) between two lands that have been rained upon; ” (Mgh;) the verb being originally خَطَّطَ, and the final ط being changed into ى. (Mgh, TA. [See art خط.]) نَوْء is [here] the sing. of أَنْوَآءٌ meaning the “ Mansions of the Moon, ” also called the “ stars, or asterisms, of rain. ” (Mgh.) [See more in the first paragraph of art. خط: and see also 4 in the present art.] Accord. to Fr, خَطَّى السَّهْمَ and خَطَّأَهُ are syn. [as meaning He made the arrow to pass over, or to miss, the mark]. (TA.) One says also, خُطِّئُ عَنْكَ السُّوْءُ [May evil be made to miss thee;] i. e. may evil be repelled from thee. (ISk.) And خَطَّأَ عَنْكَ السُّوْءُ [app. for ↓تَخَطَّأَ] Evil missed thee, or may evil miss thee. (AZ.)

اخطأ
4 اخطأ ذ , inf. n. اـِخْطَآءٌ and خَاطِئَةٌ: see 1, in eight places. أَخْطَيْتُ, for أَخْطَأْتُ, should not be said: (S:) it is a word of weak authority; or a mispronunciation: (K:) but some use it; (S, Sgh, TA;) because a change of this kind is generally allowed by some of the writers on inflection. (TA.) See also 5. -A2- اخطأهُ, (S, K,) which signifies, He [or it] missed, or failed of hitting, it [or him], (TA,) and ↓تخاطأهُ (S, K) and ↓تخطّأهُ (K) and لَهُ ↓تخطّأ (TA) [and ↓خَطِئَهُ, as will be seen from what follows,] are syn. (S, K, TA.) [See also 2, last sentence.] You say, اخطأ الرَّامِى الغَرَضَ The archer, or thrower, missed the mark; or failed of hitting it. (TA.) And اخطأهُ السَّهْمُ The arrow [missed it, or him, or] passed beyond it, or him: and you may also say, أَخْطَاهُ, suppressing the ء (Msb.) And اخطأ الطَّرِيقَ [He missed the way; or] he deviated from the way. (TA.) And اخطأ نَوْؤُهُ [(assumed tropical:) His star, or asterism, missed]; said of him who has sought an object of want and not succeeded in attaining it: (TA:) and to a person in this case one says, اخطأ نَوْؤُكَ [(assumed tropical:) Thy star, or asterism, has missed]. (Mgh. [See also 2.]) And اخطأهُ The right, or due, was, or became, [out of his reach,] or far from him. (Msb.) Owfà Ibn-Matar ElMلzinee says,
النَّبْلُ أَحْشَآءَهُ↓تَخَاطَأَتِ
[meaning The arrows missed his bowels]. (S.) And AO, (S,) or A' Obeyd, (TA,) says that ↓خَطِئَ and اخطأ are syn.; citing, as an ex., the saying of Imra-el-Keys,
يَا لَهْفَ هِنْدٍ اـِذْ خَطِئْنَ كَاهِلَا
(S, TA,) meaning [O the grief of Hind,] when they (the troop of horse) missed the sons of Kلhil; (TA;) خطئن being here used in the sense of أَخْطَأْنَ, (S, TA,) which latter, accord. to Az, is the more proper in this case. (TA.) -A3- مَا أَخْطَأَهُ is an expression of wonder [meaning How sinful, or criminal, or intentionally-disobedient, or intentionally-wrongdoing, is he !] from خَطِئَ, not from أَخْطَأَ. (S.)

5 تَخَطَّاَ see 1, in two places: ― -b2- and see also 2, last sentence; and 4, in two places. ― -b3- تخطّأ لَهُ فِى المَسْأَلَةِ He addressed to him the question with the desire of causing him to make a mistake: (TA:) or i. q. ↓أَخْطَأَ. (S.) -A2- تَخَطُّؤٌ also signifies The feigning a wrong action, a mistake, or an error. (KL. [See also 6.]) -A3- And The charging another with a wrong action, a mistake, or an error. (KL. [See also 2.])

تخاطأ
6 تخاطأ ذ He imputed to himself a wrong action, a mistake, or an error, not having committed any. (KL. [See also 5.]) -A2- See also 4, in two places.

استخطأت
10 استخطأت ذ She (a camel) did not conceive, or become pregnant. (TA. [See also the part. n., below.])

خَطْءٌ
خَطْءٌ خطء :see خَطَأٌ.

خِطْءٌ
خِطْءٌ خطء : see خَطِيْئَةٌ.

خَطَأٌ
خَطَأٌ ذ A wrong action; a mistake, or an error; contr. of صَوَابٌ; as also ↓خَطَآءٌ (S, Msb, K) and ↓خَطْءٌ: (K:) accord. to some, it is syn. with خَطِيْئَةٌ and خِطْءٌ; and is an inf. n. used as a simple subst; but accord. to others, (TA,) it signifies an unintentional fault or offence or disobedience; (K, TA;) a subst. from أَخْطَأَ: (M, Msb: [see 1, first sentence:]) and accord. to the M, ↓خَطَآءٌ is a subst. from خَطِئ [and therefore syn. with خَطِيْئَةٌ accord. to the general acceptation of خَطِئَ]. (TA.)

خطأة
خطأة ذ [so in the TA, app. خَطْأَةٌ,] A land which the rain misses, while it falls upon another near it. (TA. [See 2.])

خَطَآءٌ
خَطَآءٌ خطآء : see خَطَأٌ, in two places.

خَطِيْئَةٌ
خَطِيْئَةٌ ذ (S, K) and خَطِيَّةٌ, a change of this kind being allowable in this and in similar cases, (S, TA,) A fault, an offence, or an act of disobedience; (S, K;) or such as is intentional; (K;) like ↓خِطْءٌ, (S, K;) which is an inf. n., thus used as a subst.; (Msb;) meaning a sin, a crime, or an act of disobedience for which one deserves punishment: (S:) pl. خَطَايَا, (Lth, S, K,) originally خَطَائِئُ; (Lth, S;) and خَطَائِى also, (K, TA, [in a MS. copy of the K خَطَائِئُ,]) or this is [anomalous and] incorrect, unless with the art. ال, being otherwise خَطَآءٌ; (MF;) and خَطَائِىُّ, [an anomalous pl.,] of which Th gives an ex. in the following verse, related to him by IAar;
لِكُلِّ امْرِئٍ مَا قَدَّمَتْ نَفْسُهُ لَهُ
خَطَائِيُّهَا اـِنْ أَخْطَأَتْ وَصَوَابُهَا
[For every man is appointed, in the world to come, the recompense of what his soul has prepared, or laid up in store, for him, its wrong actions, if it have done wrong; and its right action]. (L.) ― -b2- خَطِيْئَةٌ يَوْمٌ and خَطِيْئَةٌ لَيْلَةٌ are expressions like طِيلٌ يَوْمٌ and طِيلٌ لَيْلَةٌ: you say, خَطِيْئَةٌ يَوْمٌ يَمُرُّ بِى اـِلَّا أَرَى فِيهِ فُلَانًا [app. meaning It were a crime that a day should pass with me without my seeing in it such a one; or perhaps, it is a rare event that a day passes with me &c. : see what follows]. (TA.) ― -b3- A little, or small quantity; or a few, or small number; of anything. (K, TA.) You say, عَلَى النّخْلَةِ خَطِيْئَةٌ مِنْ وَحْشٍ [Upon the palm-tree are a few fresh ripe dates]: and خَطَّآءٌ [In the land of the sons of such a one is] a small number of wild animals that have missed their [wonted] places and are in what are not their accustomed places. (TA.)

خَاطِئٌ
خَاطِئٌ ذ A man who constantly adheres to faults, offences, sins, crimes, or acts of disobedience for which he deserves punishment. (TA.)

خَاطِئٌ
خَاطِئٌ ذ Intentionally doing that which is not right; (El-Umawee, S;) intentionally pursuing a wrong way in his religion; (K;) intentionally doing that which he is forbidden to do. (Msb.) [See خَطِئَ, of which it is the part. n.] ― -b2- [Also Missing the mark. Hence the saying,] مَعَ الخَوَاطِئِ سَهْمٌ صَائِبٌ [With those that miss is an arrow that goes right, or hits the mark]; (S, K;) خَوَاطِئُ being pl. of خَاطِئَةٌ, meaning that misses the butt: (Har p. 481:) a prov., (S,) applied to him who frequently errs, but sometimes does right; (S, K;) or to the niggard who sometimes gives notwithstanding his niggardliness. (A 'Obeyd.)

خَاطِئَةٌ
خَاطِئَةٌ ذ : see 1, first sentence.

مُخْطِئٌ
مُخْطِئٌ ذ [act. part. n. of 4, q. v.;] One who does wrong, meaning to do right. (El-Umawee, S.)

مَتَخَطِّىٌ
[ مَتَخَطِّىٌ متخطى متخطي signifies the same as مُتَخَطٍّ, or nearly so: and hence the saying,] نَاقَتُكَ مِنَ المُتَخَطِّئَاتِ الجيف, (TA in the present art.,) or نَاقَتُكَ هٰذِهِ مِنَ المُتَخَطِّيَاتِ الجيف, [the last word being app. الجِيَفَ, and the lit. meaning, Thy she-camel, or this thy she-camel, is of those that step over the carcasses;] i. e. she is hardy and strong, such as will go on, and leave behind [others that have fallen down and died] (تخلف [so in the TA, app.تُخَلِّفُ,]) until she [herself] has fallen down (الى مأ سقطت). (AZ, TA in art. خطو.) مُسْتَخْطِئَةٌ, applied to a she-camel, (tropical:) i. q. حَائِلٌ [i. e. Not conceiving, or not becoming pregnant during a year, or two years, or some years; &c.: see its verb, 10]. (K, TA.)

##### Türkçe

1 **خَطِئَ**: ↓ **اخطأ** ile eş anlamlıdır; mastarı **اـِخْطَآءٌ** ve ↓ **خَاطِئَةٌ**’dır; (K;) bu ikincisi, AAF tarafından AZ’den naklen zikredilmiştir, üç harfli [artırılmamış] fiil hakkında gariptir ve dört harfli [yani bir harfle artırılmış üç harfli] hakkında daha da gariptir; (TA;) ve ↓ **تخطّأ** ile de [eş anlamlıdır]; “yanlış yaptı; yahut bir hata, bir yanılgı işledi” mânâsına gelir: (K:) [ve eğer bu ve benzeri açıklamalar doğru ise, **خَطَأْ** bunların birincisinin mastarı, ikincisi ve üçüncüsünün ise şibh-mastarı olabilir:] yahut ↓ **اخطأ** ve ↓ **تخطّأ** bu mânâyı taşır: (S:) ve **خَطِئَ**, muzârîsi **خَطَاَ**, mastarı **خِطْءٌ** ve **خِطْأَةٌ**’dur, (S, K,) “cezayı hak ettiği bir günah, bir suç yahut bir isyan fiili işledi” mânâsına gelir: (S, K: *) yahut “bir kusur yahut bir suç yahut bir isyan fiili işledi” [mutlak mânâda]: (K, * TA:) yahut AO’ya göre, (Msb,) yahut A’ Obeyd’e göre, (TA,) **خَطِئَ**, mastarı **خِطْءٌ**, “kasıtsız olarak bir kusur, bir suç yahut bir isyan fiili işledi” mânâsına gelir; ↓ **اخطأ** da böyledir: (Msb, TA:) yahut başkalarının dediğine göre, **خَطِئَ** [bir kusur vb. işledi] dinde [mânâsınadır]; ve ↓ **اخطأ**, her şeyde; kasıtlı yahut kasıtsız: (Msb:) **خَطِئَ**, dinde; ve ↓ **اخطأ**, hesapta [&c.]: (As, M, TA:) yahut İbn-’Arafeh’e göre, (TA,) şöyle dersin: **خَطِئَ فِى دِينِهِ**, (K, TA, [K’nin bir yazma nüshasında ve CK’de * **فى ذَنْبِهِ**]) ve ↓ **اخطأ**, yani dininde yanlış bir yol tuttu; kasıtlı yahut başka türlü: (K, TA:) yahut **خَطِئَ**, kasıtlı olarak bir isyan fiili işledi mânâsınadır; (Msb, TA;) ‘Inلyeh’e göre böyledir; ve benzeri A’da söylenmiştir; (TA;) ve ↓ **اخطأ**, doğru yapmayı kastederek yanlış yaptı: (Az, Msb, TA:) [ve bu ayırım genel kullanıma uygundur:] AHeyth’e göre şöyle dersin: **خَطِئْتَ بِمَا صَنَعْتُهُ** [“yaptığın şeyde yanlış yaptın”], kasıtlı olarak; ve ↓ **أَخْطَأْتَ مَا صَنَعْتَهُ** [yahut **بِمَا صنعتة** yahut **فِيمَا صنعته** “yaptığın şeyde yanlış yaptın”], kasıtsız olarak. (TA.) ― -b2- 4’e de bak, iki yerde. -A2- **خَطَأَتِ القِدْرُ بِزَبَدِهَا**, muzârîsi **خَطَاَ**, (mecaz:) “tencere kaynarken köpüğünü/üzerindeki köpüğü yukarı attı.” (K, TA,) (TA.)

**خطّأهُ**
2 **خطّأهُ** ذ, (S, Msb, K,) mastarı **تَخْطِئَةٌ** ve **تَخْطِىْءٌ**’dür, (S, K,) ona **أَخْطَأْتَ** dedi [yani “yanlış yaptın” yahut “bir hata/yanılgı işledin”]: (S, Msb, K:) yahut onu yanlış yapıyor yahut bir hata/yanılgı işliyor diye hükmetti; yahut bunu ona isnat etti. (Msb.) Şöyle dersin: **اـِنْ أَخْطَأْتُ فَخَطِّئْنِى** [“Eğer yanlış yaparsam vb., bana yanlış yaptığımı söyle”]. (S.) ― -b2- Ayrıca “ıskalattı” mânâsınadır: şu sözde olduğu gibi: **خَطَّأَ اللّٰهُ نَوْءَهَا** “Allah onun [yani bir yerin] yıldızını/nev’ini ıskalattı;” böylece yıldızın/nev’in getirmesi gereken yağmur ona düşmedi yahut düşmeyecek. (TA.) Bu, I’Ab tarafından [mecazî olarak] bir kadın hakkında, davranışını kınayarak bir beddua olarak da söylenmiştir. (Mgh.) Bazılarının rivayet ettiğine göre bu sözde fiil **خَطَّى**’dır, (Mgh, TA,) ve mânâ: “Allah onun [yağmur getiren] yıldızını/nev’ini onu aşırtıp geçirdi ve ona yağmur göndermedi;” ve bu durumda o, (TA,) yahut o, (Mgh,) **خَطِيطَةٌ**’dandır; bu da “iki yağmur almış yer arasında yağmur almamış bir yer” mânâsınadır: (Mgh, TA) (Mgh;) fiilin aslı **خَطَّطَ** olup son **ط**’nin **ى**’ye çevrilmesiyle [olmuştur]. (Mgh, TA. [bk. madde **خط**.]) **نَوْء** burada, “Ay’ın menzilleri” mânâsındaki **أَنْوَآءٌ**’un tekilidir; bunlara “yağmur yıldızları/asterizmleri” de denir. (Mgh.) [Daha fazlası için **خط** maddesinin ilk paragrafına bak; ve ayrıca bu maddede 4’e de bak.] Fr’ye göre **خَطَّى السَّهْمَ** ve **خَطَّأَهُ** eş anlamlıdır [“oku aşırtıp geçirdi/ıskalattı” mânâsında]. (TA.) Şöyle de denir: **خُطِّئُ عَنْكَ السُّوْءُ** [“kötülük senden ıskalatılsın;”] yani kötülük senden defedilsin. (ISk.) Ve **خَطَّأَ عَنْكَ السُّوْءُ** [görünüşe göre ↓ **تَخَطَّأَ** yerine] “kötülük seni ıskaladı; yahut kötülük seni ıskalasın.” (AZ.)

**اخطأ**
4 **اخطأ** ذ, mastarı **اـِخْطَآءٌ** ve **خَاطِئَةٌ**: 1’e bak, sekiz yerde. **أَخْطَيْتُ**, **أَخْطَأْتُ** yerine söylenmemelidir: (S:) zayıf bir rivayetli kelimedir; yahut bir yanlış telaffuzdur: (K:) fakat bazıları onu kullanır; (S, Sgh, TA;) çünkü bu tür bir değişiklik, sarf yazarlarının bazısınca genellikle caiz görülür. (TA.) 5’e de bak. -A2- **اخطأهُ**, (S, K,) “o, onu ıskaladı yahut ona isabet edemedi” mânâsınadır, (TA,) ve ↓ **تخاطأهُ** (S, K) ve ↓ **تخطّأهُ** (K) ve **لَهُ** ↓ **تخطّأ** (TA) [ve aşağıdan görüleceği üzere ↓ **خَطِئَهُ**] eş anlamlıdır. (S, K, TA.) [2’nin son cümlesine de bak.] Şöyle dersin: **اخطأ الرَّامِى الغَرَضَ** “okçu/atan hedefi ıskaladı; yahut ona isabet ettiremedi.” (TA.) Ve **اخطأهُ السَّهْمُ** “ok onu ıskaladı; yahut onu aşıp geçti:” ve ayrıca **أَخْطَاهُ** da diyebilirsin; **ء**’yi düşürerek. (Msb.) Ve **اخطأ الطَّرِيقَ** “[yolu ıskaladı; yahut] yoldan saptı.” (TA.) Ve **اخطأ نَوْؤُهُ** [(farazî mecaz:) “onun yıldızı/nev’i ıskaladı”]; bir ihtiyacın nesnesini arayıp da ona ulaşamayan kimse hakkında söylenir: (TA:) ve bu durumda bir kimseye şöyle denir: **اخطأ نَوْؤُكَ** [(farazî mecaz:) “senin yıldızın/nev’in ıskaladı”]. (Mgh. [2’ye de bak.]) Ve **اخطأهُ** “hak/borç [ona erişilmez oldu] yahut ondan uzak oldu.” (Msb.) Owfà İbn-Matar ElMلzinee şöyle der:
**النَّبْلُ أَحْشَآءَهُ↓تَخَاطَأَتِ**
[yani “oklar onun bağırsaklarını ıskaladı”]. (S.) Ve AO, (S,) yahut A’ Obeyd, (TA,) ↓ **خَطِئَ** ile **اخطأ**’nın eş anlamlı olduğunu söyler; örnek olarak İmra-el-Keys’in şu sözünü getirir:
**يَا لَهْفَ هِنْدٍ اـِذْ خَطِئْنَ كَاهِلَا**
(S, TA,) yani [“Hind’in ahı!”] onlar (atlı birlik) Kلhil oğullarını ıskaladığında; (TA;) burada **خطئن**, **أَخْطَأْنَ** mânâsında kullanılmıştır; (S, TA,) ve bu ikincisi, Az’a göre, bu durumda daha uygundur. (TA.) -A3- **مَا أَخْطَأَهُ** hayret ifadesidir [yani “ne kadar günahkâr/suçlu/kasıtlı isyankâr/kasıtlı yanlış yapan!”]; **خَطِئَ**’den gelir, **أَخْطَأَ**’dan değil. (S.)

5 **تَخَطَّاَ**: 1’e bak, iki yerde: ― -b2- ve 2’nin son cümlesine de bak; ve 4’e de, iki yerde. ― -b3- **تخطّأ لَهُ فِى المَسْأَلَةِ** “meseleyi ona, onu hata ettirme arzusuyla yöneltti/sordu:” (TA:) yahut ↓ **أَخْطَأَ** ile aynı mânâdadır. (S.) -A2- **تَخَطُّؤٌ** ayrıca “yanlış bir fiili, bir hatayı yahut bir yanılgıyı yapar gibi görünme” mânâsınadır. (KL. [6’ya da bak.]) -A3- Ve “başkasını yanlış bir fiil, bir hata yahut bir yanılgı ile itham etme” mânâsınadır. (KL. [2’ye de bak.])

**تخاطأ**
6 **تخاطأ** ذ “işlemediği hâlde kendisine yanlış bir fiil, bir hata yahut bir yanılgı isnat etti.” (KL. [5’e de bak.]) -A2- 4’e de bak, iki yerde.

**استخطأت**
10 **استخطأت** ذ “o (dişi deve) gebe kalmadı.” (TA. [aşağıdaki ism-i fâile de bak.])

**خَطْءٌ**
**خَطْءٌ** خطء: **خَطَأٌ**’a bak.

**خِطْءٌ**
**خِطْءٌ** خطء: **خَطِيْئَةٌ**’ye bak.

**خَطَأٌ**
**خَطَأٌ** ذ “yanlış bir fiil; bir hata yahut bir yanılgı;” **صَوَابٌ**’un zıddı; ayrıca ↓ **خَطَآءٌ** (S, Msb, K) ve ↓ **خَطْءٌ** da böyledir: (K:) bazılarına göre **خَطِيْئَةٌ** ve **خِطْءٌ** ile eş anlamlıdır; ve basit bir isim gibi kullanılan bir mastardır; fakat başkalarına göre, (TA,) “kasıtsız bir kusur yahut suç yahut isyan” mânâsınadır; (K, TA;) **أَخْطَأَ**’dan bir isimdir: (M, Msb: [1’in ilk cümlesine bak:]) ve M’ye göre ↓ **خَطَآءٌ**, **خَطِئ**’den bir isimdir [ve bu sebeple **خَطِئَ**’nin genel kabulüne göre **خَطِيْئَةٌ** ile eş anlamlıdır]. (TA.)

**خطأة**
**خطأة** ذ [TA’da böyle; görünüşe göre **خَطْأَةٌ**] “yağmurun ıskaladığı, hâlbuki yakındaki başka bir yere yağdığı yer.” (TA. [2’ye bak.])

**خَطَآءٌ**
**خَطَآءٌ** خطآء: **خَطَأٌ**’a bak, iki yerde.

**خَطِيْئَةٌ**
**خَطِيْئَةٌ** ذ (S, K) ve **خَطِيَّةٌ**, bu tür bir değişiklik bu ve benzeri durumlarda caiz olduğundan, (S, TA,) “bir kusur, bir suç yahut bir isyan fiili;” (S, K;) yahut kasıtlı olanı; (K;) ↓ **خِطْءٌ** gibi, (S, K;) ki o bir mastardır, böylece isim olarak kullanılmıştır; (Msb;) “kişinin ceza hak ettiği bir günah, bir suç yahut bir isyan fiili” mânâsınadır: (S:) çoğulu **خَطَايَا**’dır, (Lth, S, K,) aslı **خَطَائِئُ**; (Lth, S;) ve **خَطَائِى** de [çoğuldur], (K, TA, [K’nin bir yazma nüshasında **خَطَائِئُ**]) yahut bu [şâz ve] yanlıştır; ancak başında **ال** ile olursa; aksi hâlde **خَطَآءٌ** olur: (MF;) ve **خَطَائِىُّ**, [şâz bir çoğul,] bunun bir örneğini Th aşağıdaki beyitte verir; IAar’ın ona rivayet ettiği:
لِكُلِّ امْرِئٍ مَا قَدَّمَتْ نَفْسُهُ لَهُ
خَطَائِيُّهَا اـِنْ أَخْطَأَتْ وَصَوَابُهَا
[yani “Her kişi için, âhirette, nefsinin kendisi için önden sunduğu/azık ettiği şeyin karşılığı vardır: yanlışları, eğer yanlış yapmışsa; ve doğrusu.”]. (L.) ― -b2- **خَطِيْئَةٌ يَوْمٌ** ve **خَطِيْئَةٌ لَيْلَةٌ**, **طِيلٌ يَوْمٌ** ve **طِيلٌ لَيْلَةٌ** gibi ifadelerdir: şöyle dersin: **خَطِيْئَةٌ يَوْمٌ يَمُرُّ بِى اـِلَّا أَرَى فِيهِ فُلَانًا** [görünüşe göre mânâ: “bir günün, içinde falanı görmeksizin üzerimden geçmesi bir suç olurdu;” yahut belki: “bir günün benim üzerimden geçip de vb. olması nadirdir:” aşağıdakine bak]. (TA.) ― -b3- “herhangi bir şeyden az/ufak miktar; yahut birkaç/az sayıda.” (K, TA.) Şöyle dersin: **عَلَى النّخْلَةِ خَطِيْئَةٌ مِنْ وَحْشٍ** [“hurma ağacının üzerinde birkaç taze olgun hurma vardır”]: ve **خَطَّآءٌ** [“falan oğullarının yurdunda”] yerlerini [alışılmış yerlerini] ıskalamış ve alışılmış yerleri olmayan yerlerde bulunan az sayıda yaban hayvanı [vardır]. (TA.)

**خَاطِئٌ**
**خَاطِئٌ** ذ “cezayı hak ettiği kusurlara, suçlara, günahlara, suçlara yahut isyan fiillerine sürekli yapışıp kalan adam.” (TA.)

**خَاطِئٌ**
**خَاطِئٌ** ذ “doğru olmayan şeyi kasıtlı olarak yapan;” (El-Umawee, S;) dininde kasıtlı olarak yanlış bir yol tutan; (K;) kendisine yasaklanan şeyi kasıtlı olarak yapan. (Msb.) [**خَطِئَ**’ye bak; bunun ism-i fâilidir.] ― -b2- [Ayrıca “hedefi ıskalayan.” Buradan şu söz:] **مَعَ الخَوَاطِئِ سَهْمٌ صَائِبٌ** [“ıskalayanlarla birlikte isabet eden bir ok vardır”]; (S, K;) **خَوَاطِئُ**, hedefi ıskalayan mânâsındaki **خَاطِئَةٌ**’nin çoğuludur: (Har s. 481:) bir darb-ı meseldir, (S,) çokça hata eden fakat bazen doğru yapan kimseye uygulanır; (S, K;) yahut cimriliğine rağmen bazen veren cimriye. (A’ Obeyd.)

**خَاطِئَةٌ**
**خَاطِئَةٌ** ذ: 1’in ilk cümlesine bak.

**مُخْطِئٌ**
**مُخْطِئٌ** ذ [4’ün ism-i fâili;] “doğru yapmayı kastederek yanlış yapan.” (El-Umawee, S.)

**مَتَخَطِّىٌ**
[**مَتَخَطِّىٌ** متخطى متخطي, **مُتَخَطٍّ** ile aynı mânâdadır yahut ona yakındır: ve buradan şu söz:] **نَاقَتُكَ مِنَ المُتَخَطِّئَاتِ الجيف**, (bu maddede TA’da,) yahut **نَاقَتُكَ هٰذِهِ مِنَ المُتَخَطِّيَاتِ الجيف**, [son kelime görünüşe göre **الجِيَفَ**; lafzî mânâ: “senin dişi deven, yahut bu senin dişi deven, leşlerin üzerinden adım atıp geçenlerdendir;”] yani o dayanıklı ve güçlüdür; öyle ki yürür, ve [düşüp ölen başkalarını] geride bırakır (**تخلف** [TA’da böyle; görünüşe göre **تُخَلِّفُ**]) ta ki kendisi [bizzat] düşene kadar (**الى مأ سقطت**). (AZ, TA, madde **خطو**.) **مُسْتَخْطِئَةٌ**, dişi deveye nispetle, (mecaz:) **حَائِلٌ** ile aynı mânâdadır [yani “gebe kalmayan; yahut bir yıl, iki yıl, yahut bazı yıllar boyunca gebe kalmayan; vb.”: fiiline bak, 10]. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: خطء

خَطِىَ
xaTiY^a A ( n. ac. خَطَأ [ 4 ] ,  خَطَآء [ 22 ] ),
a.  Erred, sinned, committed an offence, transgressed.

b.  ( n. ac. خِطْء [ 2 ] ,  خِطْأَة [ خِطْءَة 2t ]), Made a mistake, error, slip.

خَطَّأَ
خَطَّأَ II ,
a.  Accused of error, of wrong doing.

أَخْطَأَ
أَخْطَأَ IV ,
a.  see I .

c.  Missed the mark.

d.  Led astray, into error.

تَخَطَّأَ
تَخَطَّأَ V ,  تَخَاْطَأَ VI ,
a.  Made a mistake, error.

b.  Led astray, into error; caused to blunder.

خِطْء
خِطْء [ 2 ],
a.  Error, fault, mistake.

خَطَأ
خَطَأ [ 4 ],
a.  Error, sin, transgression.

خَاطِئ
خَاطِئ [ 21 ] , ( pl. خَطَأَة [ 4t ] ),
a.  Errant, erring; offender, sinner, transgressor.

خَطَآء
خَطَآء [ 22 ],
a.  see 4 .

خَطِيّاة
خَطِيّاة , خَطِيْئَة [ 25t ] , ( pl. خَطَايا

خَطِيْئَات
خَطِيْئَات )
a.  Fault, offence, sin.

مْخْطِى
moxoTiY^
a.  see 21 .

##### Türkçe

خَطِىَ
xaTiY^a A ( n. ac. **خَطَأ** [ 4 ] ,  **خَطَآء** [ 22 ] ),
a.  Yanıldı, günah işledi, bir suç işledi, haddi aştı.

b.  ( n. ac. **خِطْء** [ 2 ] ,  **خِطْأَة** [ **خِطْءَة** 2t ]), Bir hata, yanlış, sürçme yaptı.

خَطَّأَ
خَطَّأَ II ,
a.  Hata ile, yanlış yapmakla suçladı.

أَخْطَأَ
أَخْطَأَ IV ,
a.  I’e bak.

c.  Hedefi ıskaladı.

d.  Saptırdı, hataya (sürükledi).

تَخَطَّأَ
تَخَطَّأَ V ,  تَخَاْطَأَ VI ,
a.  Bir hata, yanlış yaptı.

b.  Saptırdı, hataya (sürükledi); yanılttı.

خِطْء
**خِطْء** [ 2 ],
a.  Hata, kusur, yanlış.

خَطَأ
**خَطَأ** [ 4 ],
a.  Hata, günah, haddi aşma.

خَاطِئ
**خَاطِئ** [ 21 ] , ( pl. **خَطَأَة** [ 4t ] ),
a.  Yanılan, hata eden; suçlu, günahkâr, haddi aşan.

خَطَآء
**خَطَآء** [ 22 ],
a.  4’e bak.

خَطِيّاة
خَطِيّاة , **خَطِيْئَة** [ 25t ] , ( pl. خَطَايا

خَطِيْئَات
خَطِيْئَات )
a.  Kusur, suç, günah.

مْخْطِى
moxoTiY^
a.  21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: خطء

خطء
خَطِئَ - يَخْطَأُ- خِطْء - خَطَأ - خَطَأً - خَطأيا - خاطئ - خاطِئوْن - خاطِئة - خَطيْئَة - خَطيْئات - أَخْطَأَ - يُخطِئ

خَطِئَ - يَخْطَأُ + الكائن + في أمر أو شيء: ينحرف ويزيغ ولا يصيب هدفه ومراده: عمل عملاً غير المراد والمطلوب سهواً أو جهلاً أو نقصاً في التدبير، ولكن من غير أن يعلم يقيناً أن عمله سيؤدي إلى هذه النتيجة
خَطِئَ - يَخْطَأُ + الكائن + بـِ أمر أو شيء: يخطئ باستعمال الشيء: يخطئ أثناء عمله وذلك باستخدام واصطحاب الشيء: ينحرف ويزيغ ولا يصيب هدفه ومراده وذلك بسبب استعماله الشيء أو التعامل معه
﴿ادعوهم لآبائهم هو أقسط عند الله فإن لم تعلموا آباءهم فإخوانكم في الدين ومواليكم وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم﴾: وليس عليكم جناح فيما أخطأتم باستعماله أو استخدامه من أسماء
خِطْء: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل " خَطِئَ - يَخْطَأُ ": ارتكاب الخطأ
خَطَأ: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " خَطِئَ - يَخْطَأُ ": الفعل غير الصواب
خَطَأَ: حال من " خَطَأ ": بشكل خاطئ: عن غير قصد وعمد
خَطايَا: جمع " خَطَأ "
خَاطِئ: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَطِئَ - يَخْطَأُ "
خاطِئُوْن: جمع " خَاطِئ "
خَاطِئَة: مؤنث " خَاطِئ "
خَطِيْئَة: على وزن " فـَعيلة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة العظيمة من " خَطِئَ - يَخْطَأُ ": الخطأ الجسيم: الفعل أو العمل الذي يؤدي إلى نتيجة مؤذية وضارة لنفسه أو للآخرين والذي يفعله فاعله رغم أنه يعلم أنه كذلك، وذلك بدافع إما إشباع لذة أو هوى، أو بدافع من كبر وعدم اكتراث بضرر الآخرين
خَطِيْئات: جمع " خَطِيْئَة "
أَخْطَأَ - يُخْطِئُ + الكائن: على وزن " أفعل " من " خَطِئَ - يَخْطَأُ " جعله " يَخْطَأُ " أو جعل نفسه " تَخْطَأُ": جعل نفسه تعمل عملاً يؤدي إلى نتيجة مؤذية وضارة لنفسه أو للآخرين وذلك رغم أنه يعلم أنها كذلك، ولكن بدافع إما إشباع لذة أو هوى، أو بدافع من كبر وعدم اكتراث بضرر الآخرين: يجعل نفسه تنحرف وتزيغ ولا تصيب المراد: وهو كناية عن درجة أعلى من الخطأ، فهو يجعل نفسه "تـَخـْطأ " بمزيد من الإهمال والسهو والجهل فيقترب بذلك من العمد أكثر ولكنه لا يصل إليه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضياع والطيش والخطأ عن الهدف قبيل انتهاء الحركة "، وهي:
ضَاعَ - يَضيْعُ، تَاهَ - يَتِيْهُ، ضَلَّ - يَضِلُّ، فَاتَ - يَفُوْتُ، نَفَقَ - يَنْفُقُ، خَطِئَ - يَخْطَأُ
خطئا
	﴿ولا تقتلوا أولادكم خشية إملاق نحن نرزقهم وإياكم إن قتلهم كان خطئا كبيرا(31)﴾ الإسراء
خطيئة - خطيئات - خطيئاتكم
﴿وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)﴾ الأعراف ﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجداوقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)﴾ البقرة
	﴿بلى من كسب سيئة وأحاطت به خطيئته فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون (81)﴾ البقرة
	﴿ومن يكسب خطيئة أو إثما ثم يرم به بريئا فقد احتمل بهتانا وإثما مبينا (112)﴾ النساء
	﴿والذي أطمع أن يغفر لي خطيئتي يوم الدين (82)﴾ الشعراء
	﴿مما خطيئاتهم أغرقوا فأدخلوا نارا فلم يجدوا لهم من دون الله أنصارا(25)﴾ نوح
خطأ
﴿وما كان لمؤمن أن يقتل مؤمنا إلا خطأ ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة مؤمنة ودية مسلمة إلى أهله إلا أن يصدقوا فإن كان من قوم عدو لكم وهو مؤمن فتحرير رقبة مؤمنة وإن كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق فدية مسلمة إلى أهله وتحرير رقبة مؤمنة فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين توبة من الله وكان الله عليما حكيما(92)﴾ النساء
خطايا - خطاياكم
﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)﴾ البقرة ﴿وقال الذين كفروا للذين آمنوا اتبعوا سبيلنا ولنحمل خطاياكم وما هم بحاملين من خطاياهم من شيء إنهم لكاذبون(12)﴾ العنكبوت
	﴿إنا آمنا بربنا ليغفر لنا خطايانا وما أكرهتنا عليه من السحر والله خير وأبقى(73)﴾ طه ﴿إنا نطمع أن يغفر لنا ربنا خطايانا أن كنا أول المؤمنين(51)﴾ الشعراء
	﴿وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)﴾ الأعراف ﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجداوقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)﴾ البقرة
خاطئين
﴿فالتقطه آل فرعون ليكون لهم عدوا وحزنا إن فرعون وهامان وجنودهما كانوا خاطئين (8)﴾ القصص
	﴿قالوا تالله لقد آثرك الله علينا وإن كنا لخاطئين (91)﴾ يوسف ﴿قالوا ياأبانا استغفر لنا ذنوبنا إنا كنا خاطئين (97)﴾ يوسف
	﴿يوسف أعرض عن هذا واستغفري لذنبك إنك كنت من الخاطئين(29)﴾ يوسف
	﴿لا يأكله إلا الخاطئون(37)﴾ الحاقة
خاطئة
﴿ناصية كاذبة خاطئة (16)﴾ العلق ﴿وجاء فرعون ومن قبله والمؤتفكات بالخاطئة(9)﴾ الحاقة
أخطأ - أخطأنا
﴿لا يكلف الله نفسا إلا وسعها لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا ربنا ولا تحمل علينا إصرا كما حملته على الذين من قبلنا ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به واعف عنا واغفر لنا وارحمنا أنت مولانا فانصرنا على القوم الكافرين لبت(286)﴾ البقرة ﴿ادعوهم لآبائهم هو أقسط عند الله فإن لم تعلموا آباءهم فإخوانكم في الدين ومواليكم وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم وكان الله غفورا رحيما (5)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [خطأ] خ ط أ: الخَطَأُ ضد الصواب وقد يمد وقرئ بهما قوله تعالى ﴿خطأ﴾ (1)، و أخْطَأَ و تَخَطَّأَ بمعنى ولا تقل أخطيت وبعضهم يقوله و الخِطءُ الذنب وهومصدر خَطِئَ بالكسر والاسم الخَطِيئةُ ويجوز تشديدها والجمع الخَطَايا أبو عبيدة خَطِئَ و أخْطَأَ بمعنى ومنه المثل مع الخَوَاطِئِ سهم صائب الأموي المُخْطِئُ من أراد الصواب فصار إلى غيره و الخَاطِئُ من تعمد ما لا ينبغي و تَخَطَّأَ له في المسألة أخطأ
(1)  لعله قوله تعالى: ﴿خَطأً كبيرا...﴾
الراغب
خطأ
- الخطأ: العدول عن الجهة، وذلك أضرب: أحدها: أن تريد غير ما تحسن إرادته فتفعله، وهذا هو الخطأ التام المأخوذ به الإنسان، يقال خطئ يخطأ، خطأ، وخطأ، قال تعالى: }إن قتلهم كان خطئا كبيرا﴿[الإسراء/31]، قال:﴾وإن كنا لخاطئين{ [يوسف/91].
والثاني: أن يريد ما يحسن فعله، ولكن يقع منه خلاف ما يريد فيقال: أخطأ إخطاء فهو مخطئ، وهذا قد أصاب في الإرادة وأخطأ في الفعل، وهذا المعني بقوله عليه السلام: (رفع عن أمتي الخطأ والنسيان) (الحديث عن ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (رفع الله عن أمتي الخطأ والنسيان وما استكرهوا عليه) أخرجه أبو القاسم التميمي المعروف بأخي عاصم في فوائده، ورجاله ثقات غير أن فيه انقطاعا. وأخرجه الطبراني في المعجم الكبير 11/133؛ والدارقطني 4/171؛ وابن ماجه 1/659؛ والحاكم 2/198؛ وصححه ابن حبان والحاكم ووافقه الذهبي؛ وضعفه الإمام أحمد، فقال عبد الله بن أحمد في العلل: سألت أبي عنه فأنكره جدا. وانظر: كشف الخفاء 2/135؛ والمقاصد الحسنة ص 228؛ وتخريج أحاديث اللمع للغماري ص 149) وبقوله: (من اجتهد فأخطأ فله أجر (الحديث عن عمرو بن العاص قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إذا حكم الحاكم فاجتهد فأصاب فله أجران، وإذا حكم فاجتهد فأخطأ فله أجر). أخرجه البخاري 9/193 في كتاب الاعتصام بالسنة؛ ومسلم 15/1716 كتاب الأقضية؛ وأبو داود؛ معالم السنن 4/160؛ وانظر الابتهاج بتخريج أحاديث المنهاج للغماري ص 269)، وقوله عز وجل: }ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة{ [النساء/92].
والثالث: أن يريد ما لا يحسن فعله ويتفق منه خلافة، فهذا مخطئ في الإرادة ومصيب في الفعل، فهو مذموم بقصده وغير محمود على فعله، وهذا المعنى هو الذي أراده في قوله:
- 141 - أردت مساءتي فاجتررت مسرتي
وقد يحسن الإنسان من حيث لا يدري
(البيت في البصائر 2/552 دون نسبة وفي تفصيل النشأتين ص 109)
وجملة الأمر أن من أراد شيئا فاتفق منه غيره يقال: أخطأ، وإن وقع منه كما أراده يقال: أصاب، وقد يقال لمن فعل فعلا لا يحسن، أو أراد إرادة لا تجمل: إنه أخطأ، ولهذا يقال (انظر تفسير الراغب ورقة 56) : أصاب الخطأ، وأخطأ الصواب، وأصاب الصواب، وأخطأ الخطأ، وهذه اللفظة مشتركة كما ترى، مترددة بين معان يجب لمن يتحرى الحقائق أن يتأملها. وقوله تعالى: }وأحاطت به خطيئته﴿[البقرة/81]. والخطيئة والسيئة يتقاربان، لكن الخطيئة أكثر ما تقال فيما لا يكون مقصودا إليه في نفسه، بل يكون القصد سببا لتولد ذلك الفعل منه، كمن يرمي صيدا فأصاب إنسانا، أو شرب مسكرا فجنى جناية في سكره، والسبب سببان: سبب محظور فعله، كشرب المسكر وما يتولد عنه من الخطإ غير متجاف عنه، وسبب غير محظور، كرمي الصيد، قال تعالى:﴾وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم﴿[الأحزاب/5]، وقال تعالى:﴾ومن يكسب خطيئة أو إثما﴿[النساء/112]، فالخطيئة ههنا هي التي لا تكون عن قصد إلى فعله، قال تعالى:﴾ولا تزد الظالمين إلا ضلالا﴿[نوح/24]،﴾مما خطيئاتهم﴿[نوح/25]،﴾إنا نطمع أن يغفر لنا ربنا خطايانا﴿[الشعراء/51]،﴾ولنحمل خطاياكم وما هم بحاملين من خطاياهم من شيء﴿[العنكبوت/12]، وقال تعالى:﴾والذي أطمع أن يغفر لي خطيئتي يوم الدين﴿[الشعراء/82]، والجمع الخطيئات والخطايا، وقوله تعالى:﴾نغفر لكم خطاياكم﴿[البقرة/58]، فهي المقصود إليها، والخاطيء (قال الأموي: المخطئ من أراد الصواب فصار إلى غيره، والخاطئ من تعمد لما لا ينبغي. انظر: العباب (خطأ) ) هو القاصد للذنب، وعلى ذلك قوله:﴾ولا طعام إلا من غسلين *** لا يأكله إلا الخاطئون﴿[الحاقة/36 - 37]، وقد يسمى الذنب خاطئة في قوله تعالى:﴾والمؤتفكات بالخاطئة﴿[الحاقة/9]، أي: الذنب العظيم، وذلك نحو قولهم: شعر شاعر. فأما ما لم يكن مقصودا فقد ذكر عليه السلام أنه متجافى عنه، وقوله تعالى:﴾نغفر لكم خطاياكم{ [البقرة/58]، فالمعنى ما تقدم.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ: ضدُّ الصواب- عَثَرْتُم أَو غَلِطْتُم - عَدَل عنه - لم يُصِبْه - يذنب - سَهْواً  - يُدْفَع عنه - لمن أَراد شيئاً ففعل غيره
1.     خَطِئَ السَّهْمُ وخَطَأَ، لُغتانِ
2.      الخَطَأُ والخَطاءُ: ضدُّ الصواب.
3.      وقد أَخْطَأَ -وفي التنزيل:وليسَ عليكم جُناحٌ فيما أَخْطَأْتُم به» عدَّاه بالباء لأَنه في معنى عَثَرْتُم أَو غَلِطْتُم؛
4.      وقد أَخْطَأَ وخَطِئَ، لغَتان بمعنى واحد. - ويقال:  خَطِئَ بمعنى أَخْطَأَ،
5.      وقيل خطئ إِذا تعمد -: خَطِئَ إِذا تَعَمَّدَ - والخِطْء: ما تُعُمِّدَ؛
6.      وأَخْطَأَ إِذا لم  يتعمد.- والخَطَأُ: ما لم يُتَعَمَّدْ، - قَتْلُ الخَطَإِ دِيَتُه كذا وكذا هو ضد العَمْد
7.      وأَخْطَأَ الطَّرِيقَ: عَدَل عنه.
8.      وأَخْطَأَ الرَّامِي الغَرَضَ: لم يُصِبْه
9.     وأَخْطَأَ نَوْؤُه إِذا طَلَبَ حاجتَه فلم يَنْجَحْ ولم يُصِبْ شيئاً.
10.           خطئ خطأ من باب علم واخطأ بمعنى واحد لمن يذنب على غير عمد. - خطئ في الدين واخطأ في كل شيء عامداً كان أو غير عامد
11.                         وأَخْطَأَ يُخْطِئُ إِذا سَلَكَ سَبيلَ الخَطَإِ عَمْداً وسَهْواً؛
12.                        والخَطَأُ، مهموز مقصور: اسم من أَخْطَأْتُ خَطَأً وإِخْطاءً؛ قال: وخَطِئتُ خِطْأً، بكسر الخاء، مقصور، إِذا أَثمت
13.                         ويقال خُطِّئَ عنك السُّوء: إِذا دَعَوْا له أَن يُدْفَع عنه السُّوءُ؛
14.                         وتَخَطَّأْتُ له في المسأَلة أَي أَخْطَأْتُ. وتَخَاطَأَه وتَخَطَّأَه أَي أَخْطَأَهُ
15.                         فأَخْطَأَ بدِرْعٍ حتى أُدْرِكَ بِرِدائه، أَي  غَلِطَ.قال: يقال لمن أَراد شيئاً ففعل غيره: أَخْطَأَ
16. يقال: رجل خَطَّاءٌ إِذا كان مُلازِماً للخَطايا غيرَ تارك لها
17.          قال: ومعنى خَطيئتِي أَن الأَنبياء بَشَرٌ، وقَد تجوز أَن تَقَعَ عليهم  الخَطِيئةُ إِلا أَنهم، صلواتُ اللّه عليهم، لا تكون منهم الكَبِيرةُ لأَنهم مَعْصُومُونَ، صَلواتُ اللّه عليهم أَجمعين.
لسان العرب
● - خطأ: الخَطَأُ والخَطاءُ: ضدُّ الصواب. وقد أَخْطَأَ، وفي التنزيل:وليسَ عليكم جُناحٌ فيما أَخْطَأْتُم به» عدَّاه بالباء لأَنه في معنىعَثَرْتُم أَو غَلِطْتُم؛ وقول رؤْبة:  يا رَبِّ إِنْ أَخْطَأْتُ، أَو نَسِيتُ، *  فأَنتَ لا تَنْسَى، ولا تمُوتُ  فإِنه اكْتَفَى بذكر الكَمال والفَضْل، وهو السَّبَب من العَفْو وهو  الـمُسَبَّبُ، وذلك أَنّ من حقيقة الشرط وجوابه أَن يكون الثاني مُسَبَّباً عن الأَول نحو قولك: إِن زُرْتَنِي أَكْرَمْتُك، فالكرامة مُسَبَّبةٌ عن الزيارة، وليس كونُ اللّه سبحانه غير ناسٍ ولا مُخْطِئٍ أَمْراً مُسبَّباً عن خَطَإِ رُؤْبَة، ولا عن إصابته، إِنما تلك صفة له عزَّ اسمه من صفات نفسه لكنه كلام محمول على معناه، أَي: إِنْ أَخْطَأْتُ أَو نسِيتُ، فاعْفُ عني لنَقْصِي وفَضْلِك؛ وقد يُمدُّ الخَطَأُ وقُرئَ بهما قوله تعالى: ومَن قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً. وأَخْطَأَ وتَخَطَّأَ بمعنى، ولا تقل أَخْطَيْتُ، وبعضهم يقوله. وأَخْطَأَه(1)  (1 قوله «وأخطأه» ما قبله عبارة الصحاح وما  بعده عبارة المحكم ولينظر لم وضع المؤلف هذه الجملة هنا.) وتَخَطَّأَ له في هذه المسأَلة وتَخَاطَأَ كلاهما: أَراه أَنه مُخْطِئٌ فيها، الأَخيرة عن الزجاجي حكاها في الجُمل. وأَخْطَأَ الطَّرِيقَ: عَدَل عنه. وأَخْطَأَ الرَّامِي الغَرَضَ: لم يُصِبْه.  \<ص:66>  وأَخْطَأَ نَوْؤُه إِذا طَلَبَ حاجتَه فلم يَنْجَحْ ولم يُصِبْ شيئاً. وفي  حديث ابن عباس رضي اللّه عنهما: أَنه سُئل عن رَجُل جعلَ أَمْرَ امرَأَتِه بيدِها فقالت: أَنتَ طالِقٌ ثلاثاً. فقال: خَطَّأَ اللّه نَوْأَها  أَلاَّ طَلَّقَتْ نَفْسَها؛ يقال لمَنْ طَلَبَ حاجةً فلم يَنْجَحْ: أَخْطَأَ  نَوْؤُكَ، أَراد جعل اللّه نَوْأَها مُخطِئاً لا يُصِيبها مَطَرُه.  ويروى: خَطَّى اللّه نَوْأَها، بلا همز، ويكون من خَطَط، وهو مذكور في موضعه، ويجوز أَن يكون من خَطَّى اللّه عنك السوءَ أَي جعله يتَخَطَّاك، يريد يَتَعدَّاها فلا يُمْطِرُها، ويكون من باب المعتلّ اللام، وفيه أَيضاً حديث عثمان رضي اللّه عنه أَنه قال لامْرأَة مُلِّكَتْ أَمْرَها فطَلَّقت زَوْجَها: إِنَّ اللّه خَطَّأَ نَوْأَها أَي لم تُنْجِحْ في فِعْلها ولم تُصِب ما أَرادت من الخَلاص. الفرَّاء: خَطِئَ السَّهْمُ وخَطَأَ، لُغتانِ(1)  (1 قوله «خطئ السهم وخطأ لغتان» كذا في النسخ وشرح القاموس والذي في التهذيب عن الفراء عن أبي عبيدة وكذا في صحاح الجوهري عن أبي عبيدة خطئ وأخطأ لغتان بمعنى وعبارة المصباح قال أبو عبيدة: خطئ خطأ من باب علم  واخطأ بمعنى واحد لمن يذنب على غير عمد. وقال غيره خطئ في الدين واخطأ في كل شيء عامداً كان أو غير عامد وقيل خطئ إِذا تعمد إلخ. فانظره وسينقل المؤلف نحوه وكذا لم نجد فيما بأيدينا من الكتب خطأ عنك السوء ثلاثياً مفتوح الثاني.)  والخِطْأَةُ: أَرض يُخْطِئها المطر ويُصِيبُ أُخْرى قُرْبَها.  ويقال خُطِّئَ عنك السُّوء: إِذا دَعَوْا له أَن يُدْفَع عنه السُّوءُ؛  وقال ابن السكيت: يقال: خُطِّئَ عنك السُّوء؛ وقال أَبو زيد: خَطَأَ عنك السُّوءُ أَي أَخْطَأَك البَلاءُ. وخَطِئَ الرجل يَخطَأُ خِطْأً  وخِطْأَةً على فِعْلة: أَذنب.  وخَطَّأَه تَخْطِئةً وتَخْطِيئاً: نَسَبه إِلى الخَطا، وقال له أَخْطَأْتَ. يقال: إِنْ أَخْطَأْتُ فَخَطِّئْني، وإِن أَصَبْتُ فَصَوِّبْني، وإِنْ أَسَأْتُ فَسَوِّئْ عليَّ أَي قُل لي قد أَسَأْتَ. وتَخَطَّأْتُ له في المسأَلة أَي أَخْطَأْتُ. وتَخَاطَأَه وتَخَطَّأَه أَي أَخْطَأَهُ. قال أَوفى بن مطر المازني:  أَلا أَبْلِغا خُلَّتي، جابراً، *  بأَنَّ خَلِيلَكَ لم يُقْتَلِ  تَخَطَّأَتِ النَّبْلُ أَحْشاءَهُ، *  وأَخَّرَ يَوْمِي، فلم يَعْجَلِ  والخَطَأُ: ما لم يُتَعَمَّدْ، والخِطْء: ما تُعُمِّدَ؛ وفي الحديث:  قَتْلُ الخَطَإِ دِيَتُه كذا وكذا هو ضد العَمْد، وهو أَن تَقْتُلَ انساناً  بفعلك من غير أَنْ تَقْصِدَ قَتْلَه، أَو لا تَقْصِد ضرْبه بما قَتَلْتَه  به. وقد تكرّر ذكر الخَطَإِ والخَطِيئةِ في الحديث.  وأَخْطَأَ يُخْطِئُ إِذا سَلَكَ سَبيلَ الخَطَإِ عَمْداً وسَهْواً؛ ويقال:  خَطِئَ بمعنى أَخْطَأَ، وقيل: خَطِئَ إِذا تَعَمَّدَ، وأَخْطَأَ إِذا لم  يتعمد. ويقال لمن أَراد شيئاً ففعل غيره أَو فعل غير الصواب: أَخْطَأَ.  وفي حديث الكُسُوفِ: فأَخْطَأَ بدِرْعٍ حتى أُدْرِكَ بِرِدائه، أَي  غَلِطَ.قال: يقال لمن أَراد شيئاً ففعل غيره: أَخْطَأَ، كما يقال لمن قَصَد ذلك، كأَنه في اسْتِعْجاله غَلِطَ فأَخَذ درع بعض نِسائهِ عوَض ردائه. ويروى: خَطا من الخَطْوِ: المَشْيِ، والأَوّل أَكثر.  وفي حديث الدّجّال: أَنه تَلِدُه أُمّه، فَيَحْمِلْنَ النساءُ بالخطَّائِين: يقال: رجل خَطَّاءٌ إِذا كان مُلازِماً للخَطايا غيرَ تارك لها، وهو من أَبْنِية الـمُبالغَة، ومعنى يَحْمِلْن بالخَطَّائِينَ أَي بالكَفَرة والعُصاة الذين يكونون تَبَعاً \<ص:67>  للدَّجَّال، وقوله يَحْمِلْنَ النِّساءُ: على قول من يقول: أَكَلُوني البَراغِيثُ، ومنه قول الآخر:  بِحَوْرانَ يَعْصِرْنَ السَّلِيطَ أَقارِبُهْ  وقال الأُموي: الـمُخْطِئُ: من أَراد الصواب، فصار إِلى غيره،  والخاطِئُ: من تعمَّد لما لا ينبغي، وتقول: لأَن تُخْطِئ في العلم أَيسَرُ من أَن تُخْطِئ في الدِّين. ويقال: قد خَطِئْتُ إِذا أَثِمْت، فأَنا أَخْطَأُ وأَنا خاطِئٌ؛ قال الـمُنْذِري: سمعتُ أَبا الهَيْثَم يقول: خَطِئْتُ: لما صَنَعه عَمْداً، وهو الذَّنْب، وأَخْطَأْتُ: لما صَنعه خَطَأً، غير عمد. قال: والخَطَأُ، مهموز مقصور: اسم من أَخْطَأْتُ خَطَأً وإِخْطاءً؛ قال: وخَطِئتُ خِطْأً، بكسر الخاء، مقصور، إِذا أَثمت. وأَنشد:  عِبادُك يَخْطَأُونَ، وأَنتَ رَبٌّ *  كَرِيمٌ، لا تَلِيقُ بِكَ الذُّمُومُ  والخَطِيئةُ: الذَّنْبُ على عَمْدٍ. والخِطْءُ: الذَّنْبُ في قوله  تعالى: انَّ قَتْلَهُم كان خِطْأً كَبيراً؛ أَي إِثْماً. وقال تعالى: إِنَّا  كُنَّا خاطِئينَ، أَي آثِمِينَ.  والخَطِيئةُ، على فَعِيلة: الذَّنْب، ولك أَن تُشَدّد الياء لأَنَّ كل  ياء ساكنة قبلها كسرة، أَو واو ساكنة قبلها ضمة، وهما زائدتان للمدّ لا للالحاق، ولا هما من نفس الكلمة ، فإِنك تَقْلِبُ الهمزة بعد الواو واواً وبعد الياء ياءً وتُدْغِمُ وتقول في مَقْرُوءٍ مَقْرُوٍّ، وفي خَبِيءٍ خَبِيٍّ، بتشديد الواو والياء، والجمع خَطايا، نادر؛ وحكى أَبو زيد في جمعه خَطائئُ، بهمزتين، على فَعائل، فلما اجتمعت الهمزتان قُلبت الثانية ياء لأَن قبلها كسرة ثم استثقلت، والجمع ثقيل، وهو مع ذلك معتل، فقلبت الياء أَلِفاً ثم قلبت الهمزة الاولى ياءً لخفائها بين الأَلفين؛ وقال الليث: الخَطِيئةُ فَعيلة، وجمعها كان ينبغي أَن يكون خَطائِئَ، بهمزتين، فاستثقلوا التقاء همزتين، فخففوا الأَخيرةَ منهما كما يُخَفَّف جائئٌ على هذا القياس، وكَرِهوا أَن تكون عِلَّتهُ مِثْلَ عِلّةِ جائِئٍ لأَن تلك الهمزة زائدة، وهذه أَصلية، فَفَرُّوا بِخَطايا إِلى يَتَامى، ووجدوا له في الأَسماء الصحيحة نَظِيراً، وذلك مثل: طاهِرٍ وطاهِرةٍ وطَهارَى. وقال أَبو إِسحق النحوي في قوله تعالى نَغْفِرْ لكم خَطاياكم. قال: الأَصل في خطايا كان خَطايُؤاً، فاعلم، فيجب أَن يُبْدَل من هذه الياء همزةٌ فتصير خَطائِيَ مثل خَطاعِعَ، فتجتمع همزتان، فقُلِبت الثانية ياءً فتصير خَطائِيَ مثل خَطَاعِيَ، ثم يجب أَن تُقْلب الياء والكسرة إِلى الفتحة والأَلف فيصير خَطاءا مثل خَطاعا، فيجب أَن تبدل الهمزة ياءً لوقوعها بين ألفين، فتصير خَطايا، وإِنما أَبدلوا الهمزة حين وقعت بين أَلفين لأَنَّ الهمزة مُجانِسَة للالفات، فاجتمعت ثلاثة أَحرف من جنس واحد؛ قال: وهذا الذي ذكرنا مذهب سيبويه.  الأَزهري في المعتل في قوله تعالى: ولا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ  الشَّيْطانِ، قال: قرأَ بعضهم خُطُؤَات الشَّيطان مِنَ الخَطِيئَةِ: الـمَأْثَمِ.  قال أَبو منصور: ما علمت أَنَّ أَحداً من قُرّاء الأَمصار قرأَه بالهمزة ولا معنى له. وقوله تعالى: والذي أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِي خَطِيئتِي يوم الدِّين؛ قال الزجاج: جاء في التفسير: أَنّ خَطِيئَته قولهُ: إِنَّ سارةَ أُخْتِي، وقولهُ: بَلْ فَعَلهُ كبِيرُهم؛ وقولهُ: إِنِّي سَقِيمٌ. قال: ومعنى خَطيئتِي أَن الأَنبياء بَشَرٌ، وقَد تجوز أَن تَقَعَ عليهم  الخَطِيئةُ إِلا أَنهم، صلواتُ اللّه عليهم، لا تكون منهم الكَبِيرةُ لأَنهم مَعْصُومُونَ، صَلواتُ اللّه عليهم أَجمعين.  وقد أَخْطَأَ وخَطِئَ، لغَتان بمعنى واحد. قال امرؤ القَيْسِ:  \<ص:68>  يا لَهْفَ هِنْدٍ إِذْ خَطِئْنَ كاهِلا  أَي إِذْ أَخْطَأْنَ كاهِلا؛ قال: وَوَجْهُ الكَلامِ فيه: أَخْطَأْنَ  بالأَلف، فردّه إِلى الثلاثي لأَنه الأَصل، فجعل خَطِئْنَ بمعنى أَخْطَأْنَ، وهذا الشعر عَنَى به الخَيْلَ، وإِن لم يَجْرِ لها ذِكْر، وهذا مثل قوله عزَّ وجل: حتى تَوارَتْ بالحِجاب. وحكى أَبو علي الفارس عن أَبي زيد: أَخْطَأَ خاطِئةً، جاءَ بالمصدر على لفظ فاعِلةٍ، كالعافيةِ والجازيةِ. وفي التنزيل: والـمُؤْتَفِكاتِ بالخاطِئةِ. وفي حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهمَا، أَنهم نصبوا دَجاجةً يَتَرامَوْنَها وقد جَعلُوا لِصاحِبها كُلَّ خاطئةٍ من نَبْلِهم، أَي كلَّ واحِدةٍ لا تُصِيبُها، والخاطِئةُ ههنا بمعنى المُخْطِئةِ.وقولُهم: ما أَخْطَأَه !إِنما هو تَعَجُّبٌ مِن خَطِئَ لا مِنْ أَخطَأَ.  وفي الـمَثل: مع الخَواطِئِ سَهْمٌ صائِبٌ، يُضْرَبُ للذي يُكثر  الخَطَأَ ويأْتي الأَحْيانَ بالصَّواب. وروى ثعلب أَن ابنَ الأَعرابي  أَنشده:  ولا يَسْبِقُ المِضْمارَ، في كُلِّ مَوطِنٍ، *  مِنَ الخَيْلِ عِنْدَ الجِدِّ، إِلاَّ عِرابُها  لِكُلِّ امْرئٍ ما قَدَّمَتْ نَفْسُه له، *  خطاءَاتُها(1)، إِذ أَخْطأَتْ، أَو صَوابُها  (1 قوله «خطاآتها» كذا بالنسخ والذي في شرح القاموس خطاءتها بالأفراد ولعل الخاء فيهما مفتوحة.)  ويقال: خَطِيئةُ يومٍ يمُرُّ بِي أَن لا أَرى فيه فلاناً، وخَطِيئةُ  لَيْلةٍ تمُرُّ بي أَن لا أَرى فلاناً في النَّوْم، كقوله: طِيل ليلة وطيل  يوم(2)  (2 قوله «كقوله طيل ليلة إلخ» كذا في النسخ وشرح القاموس.)
مقاييس اللغة:
(خطو/أ)  الخاء والطاء والحرف المعتلّ والمهموز، يدلُّ على تعدّي الشيء، والذَّهاب عنه. يقال خَطوتُ أخطو خَُطوة. والخُطْوة: ما بين الرِّجْلين. والخَطْوة: المرَّة الواحدة.
والخَطَاءُ من هذا؛ لأنّه مجاوزة حدِّ الصواب. يقال أخطأ إذا تعدّى الصَّواب. وخَطِئ يخطأُ، إذا أذْنب، وهو قياسُ الباب؛ لأنه يترك الوجه الخَيْرَ.
القاموس المحيط:
الخَطْءُ والخَطَأُ والخَطَاءُ ضِدُّ الصَّوابِ، وقد أخْطَأَ إخْطَاءً وخاطِئَةً، وتَخَطَّأَ وخَطِئَ، وأخْطَيْتُ لُغَيَّةٌ رَدِيئَةٌ، أو لُثْغَةٌ. والخَطِيئَةُ الذَّنْبُ، أو ما تُعُمِّدَ منه، كالخِطْءِ، بالكسر.
والخَطَأُ: ما لم يُتَعَمَّدْ ج: خَطَايا وخَطَائِئُ. وخَطَّأَهُ تَخْطِئَةً وتَخْطِيئاً: قال له: أخْطَأْتَ، وخَطئَ يَخْطَأُ خِطْئاً وخِطْأَةً، بكسْرِهِمَا. والخَطِيئَةُ: النَّبْذُ اليَسِيرُ من كُلِّ شَيْءٍ. وخَطِئَ في ديِنِه، وأخْطَأَ: سَلَكَ سَبِيلَ خَطَأٍ عامِداً أو غَيْرَهُ، أو الخَاطِئُ: مُتَعَمَّدُهُ. و " مع الخَوَاطِئِ سَهْمٌ صائِبٌ " : يُضُرَبُ لِمَنْ يُكْثِرُ الخَطَأَ، ويُصِيبُ أحْياناً. وخَطَأَتِ القِدْر بِزَبَدِها، كَمَنَع: رَمَتْ. وتَخَاطَأَهُ وتَخَطَّأَهُ أخْطَأَهُ. والمُسْتَخْطِئَةُ: النَّاقَةُ الحائِلُ.
تاج العروس:
خ ط أ
الخَطْءُ بفتح فسكون مثل وَطْء وبه قرأَ عُبَيد بن عُمَير والخَطَأُ محركة والخَطَاءُ بالمدّ وبه قرأَ الحسن والسُّلَمي وإبراهيم والأَعمش في النِّساء ضدّ الصَّواب وقد أَخْطَأَ إخْطاءً على القياس وفي التنزيل " وليسَ عليكُمْ جُنَاحٌ فيما أَخْطَأْتُمْ به " عدّاه بالباء لأنَّه في معنى عَثَرتم أَو غَلِطْتُم وقال رؤبة :
" يا رَبِّ إِنْ أَخْطَأْتُ أَو نَسيتُ
" فأَنتَ لا تَنْسَى ولا تَمُوتُ وحكى أَبو عليٍّ الفارسيّ عن أَبي زيد : أَخْطَأَ خاطِئَةً جاءَ بالمصدر على لفظ فاعِلَةٍ كالعافِية والجازِية وهو مَثَلٌ من الثلاثيّ نادِرٌ ومن الرباعي أَكثرُ نُدْرَةً وفي التنزيل العزيز " والمُؤْتَفِكاتُ بالخَاطِئَةِ " وتَخَطَّأَ كأَخْطَأَ وخَطِئَ وقال أَبو عُبَيد : خَطِئَ وأَخْطَأَ لغتان بمعنًى واحدٍ وأَنشد لامرئ القيس :
" يا لَهْفَ هِنْدٍ إذْ خَطِئْن كَاهِلاَ
" القَاتِلينَ المَلِكَ الحُلاحِلاَ
هند هي بنت ربيعة بن وهب كانت تحت حُجْر أَبِي امرِئ القيس فخلف عليها امرؤُ القيس أَي أَخْطَأَت الخيلُ بني كاهلٍ وأَوْقَعْن ببني كنانة قال الأَزهريُّ : ووجْهُ الكلامِ فيه أَخطأْنَ بالألف فردَّه إلى الثلاثيّ لأنَّه الأَصل فجعل خَطِئْن بمعنى أَخطَأْنَ ولا تقل أَخْطَيْتُ بإبدال الهمزة ياءً ومنهم من يقول إنَّها لُغَيَّةٌ رَديئة أَو لُثْغة قال الصاغاني : وبعضهم يقوله . قلت : لأنَّ بعض الصرفيين يُجَوِّزون تسهيل الهمزة وقد أَوردها ابنُ القوطيَّة وابن القطَّاع في المعتلّ استقلالاً بعد ذكرها في المهموز كذا في شرح شيخنا . والخَطيئَة : الذَّنْبُ وقد جُوِّز في همزتها الإبدال لأنَّ كلّ ياء ساكنة قبلها كسرةٌ أَو واوٍ ساكنة قبلها ضمَّةٌ وهما زائدتان للمد لا للإلحاق ولا هما من نفس الكلمة فإنَّكَ تَقلِب الهمزة بعد الواو واواً وبعد الياء ياء فتُدْغِم فتقول في مقروءٍ مَقْرُوٌّ وفي خَبيءٍ خَبِيٌّ بتشديد الواو والياء أَو ما تُعُمِّد منه كالخِطْءِ بالكسر قال الله تعالى " إنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْئاً كَبيراً " أَي إثماً وكذلك الخَطَأُ محرَّكة تسمية بالمصدر . وقيل الخَطَأُ محرَّكةً : ما لم يُتَعَمَّدْ منه وفي المُحكم : خَطِئْتُ أَخْطَأُ خَطَأً والاسم الخَطَاءُ بالمدّ وأَخْطَأْتُ إخْطاءً والاسم الخَطَأُ مقصوراً ج خَطَايَا على القياس وحكى أَبو زيدٌ خَطَائي على فعائل ومنهم من ضبطها كَغَوَاشي وبعض شدَّدَ ياءها قال شيخنا وكلُّ ذلك لم يصحّ إِلاَّ إن أُريد من وزن الغَواشي الإعلامُ بأنَّها من المنقوص . وفي اللسان روى ثعلبٌ أنَّ ابن الأَعرابيّ أَنشده :
ولا يَسْبِقُ المِضْمارَ في كُلِّ مَوْطِنٍ ... من الخَيْلِ عندَ الجِدِّ إِلاَّ عِرَابُها
لكُلِّ امْرِئٍ ما قَدَّمَتْ نَفْسُه لهُ ... خَطَاءَتُها إنْ أَخْطَأَتْ وصَوَابُها
وقال الليث : الخطيئة فَعيلة وجمعها كانَ ينبغي أن يكون خَطَائِئٌ بهمزتين فاستثقلوا التقاءَ همزتين فخفَّفوا الآخِرة منها كما يُخفَّف جائِئٌ على هذا القياس وكرهوا أن تكون علَّتُه علَّة جائئ لأنَّ تلك الهمزة زائدةٌ وهذه أصليَّة ففَرُّوا بخطايا إلى يَتامى ووجدوا له في الأَسماء الصحيحة نظيراً مثل طاهرٍ وطاهِرة وطَهَارة وفي العباب وجمع خَطيئَة خَطَايا وكان الأَصل خَطَائئ على فعائل فلمَّا اجتمعت الهمزتان قُلِبَتْ الثانية ياء لأنَّ قبلها كسرة ثمَّ اسْتُثقلت والجمع ثقيلٌ وهو معتلّ مع ذلك فقُلِبت الياء ألفاً ثمَّ قُلبت الهمزة الأولى ياءً لخَفائِها بين الألِفين . وتقول خَطَّأَه تَخْطِئَةً وتَخْطيئاً إذا قال له : أَخْطَأْتَ ويقال : إن أَخْطَأْتُ فخَطِّئْني وإن أصَبْتُ فصوِّبْني وخَطِئَ الرجُلُ يخْطَأُ كفرِحَ يفرَحُ خِطْأً وخِطْأَةً بكسرهما : أَذنب وفي العناية : خَطِئَ خَطَأً : تعمَّد الذَنب ومثله في الأَساس . والخَطيئة أيضاً : النَّبْذُ اليسيرُ من كلِّ شيءٍ يقال على النَّخلة خَطيئَةٌ من رُطَبٍ وبأَرضِ بني فلان خَطيئَةٌ من وحشٍ أَي نَبْذٌ منه أَخْطَأَتْ أَمكِنَتَها فظلَّت في غير مواضعها المعتادة وقال ابن عرفة خَطِئَ في دينه وأَخْطَأَ إذا سلك سَبيلَ خَطَإٍ عامداً أو غيره وقال الأمويّ : المُخْطِئُ : من أَراد الصَّواب فصار إلى غيره أَو الخاطِئُ متَعَمِّدُهُ أَي لما لا ينبغي وفي حديث الكُسوف " فأَخْطَأَ بدِرْعٍ حتَّى أُدْرِكَ برِدائِهِ " أَي غلط قال الأَزهريّ : يقال لمن أَراد شيئاً وفعل غيره : أَخْطَأَ كما يقال لمن قصد ذلك كأنَّه في استعماله غلط فأَخذ دِرْعَ بعضِ نسائِه وفي المحكم : ويقال : أَخْطَأَ في الحساب وخَطِئَ في الدِّين وهو قولُ الأَصمَعِيّ وفي المصباح : قال أَبو عُبَيد : خَطِئَ خِطْأً من باب عَلِمَ وأَخْطَأَ بمعنى واحد لمن يُذنب على غير عمْدٍ وقال المنذرِيُّ : سمعتُ أبا الهيثم يقول : خَطِئْتُ لما صنعته عمداً وهو الذنب وأَخْطَأْتُ لما صنعتَه خَطَأً غير عمْدٍ وهو مُشكل القرآن لابن قُتيبة في سورة الأَنبياء في الحديث " إنَّه ليسَ من نبِيٍّ إِلاَّ وقد أَخْطَأَ أو همَّ بخَطِيئَةٍ غيرَ يَحْيَى بن زكريَّا لأنَّه كانَ حَصوراً لا يأْتي النِّساءَ ولا يُريدُهُنَّ " . وفي المثل مع الخَواطِئِ سَهْمٌ صائِبٌ . يُضرب لمن يُكْثِرُ الخَطَأَ ويُصيبُ أحياناً وقال أَبو عُبَيد : يُضرب للبخيل يُعطي أَحياناً على بُخلِه . والخَواطِئُ هي التي تُخْطِئُ القِرْطاسَ قال الهيثم : ومنه مثلُ العامَّة " رُبَّ رَمْيَةٍ من غيرِ رامٍ " . ومن المجاز خَطَأَتِ القِدْرُ بزَبَدِها كمَنَعَ : رمَتْ به عند الغَلَيان . ويقال : تَخَاطَأَه حكاه الزجاجي وتَخَطَّأَهُ وتَخَطَّأَ له أَي أَخْطَأَهُ قال أَوفى ابنُ مطر المازنيُّ :
ألا أَبْلِغا خُلَّتي جابِراً ... بأَنَّ خَليلَكِ لمْ يُقْتَلِ
تَخَطَّأَتِ النَّبْلُ أَحْشاءهُ ... وأُخِّرَ يومي فلمْ يَعْجَلِ
ومن المجاز المُسْتَخْطِئَةُ من الإبل : النَّاقَةُ الحائل يقال اسْتَخْطَأَتِ الناقَةُ أَي لم تَحْمِل . والتركيب يدلُّ على تعدِّي الشيء وذهابه عنه . وممَّا يستدرك عليه : أَخْطَأَ الطريقَ : عدل عنه وأَخْطَأَ الرامي الغَرَضَ : لم يُصبْه وأَخْطَأَ نَوْؤُه إذا طلب حاجَته فلم ينجَحْ ولم يُصِب شيئاً وخَطَّأَ اللهُ نَوْءها أَي جعله مُخْطِئاً لها لا يُصيبَها مَطَرُهُ ويروى بغير همز أَي يتخَطَّاها ولا يُمْطِرُها ويحتمل أن يكون من الخَطيطَة وهي الأَرض التي لم تُمْطَر وأَصله خَطَّط فقُلِبت الطاء الثالثة حرفَ لينٍ . وعن الفرَّاء خَطِئَ السَّهْمُ وخَطَأَ لغتان . والخِطْأَة : أرضٌ يُخْطِئُها المطر ويُصيب أُخرى قُربها . ويقال خُطِّئَ عنكَ السُّوء إذا دعَوْا له أن يُدفع عنه السُّوءُ قاله ابن السكيت . وقال أَبو زيد : خَطَأَ عنكَ السُّوء أَي أَخْطَأَكَ البَلاء . ورجلٌ خَطَّاءٌ إذا كانَ مُلازِماً للخَطَايا غيرَ تاركٍ لها . وذكر الأَزهريّ في المعتلّ في قوله تعالى " ولا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيطانِ " . قال : قرأَ بعضهم خُطُآتِ من الخَطِيئَة : المأْثَمِ ثمَّ قال أَبو منصور : ما عَلِمتُ أَحداً من قُرَّاء الأَمصار قرأَهُ بالهمز ولا معنى له . ويقال خَطِيئَةُ يوم يمُرُّ بي ألاَّ أرى فيه فُلاناً وخَطِيئَةُ ليلةٍ تمُرُّ بي ألاَّ أَرى فُلاناً في النَّوم كقولك طِيلُ ليلةٍ وطِيلُ يومٍ . وتَخَطَّأْتُ له في المسأَلة إذا تصدَّيْتَ له طالباً خَطَأَهُ وناقَتُك من المُتَخَطِّئاتِ الجِيَف

##### Türkçe

**خطء**
**خَطِئَ - يَخْطَأُ- خِطْء - خَطَأ - خَطَأً - خَطأيا - خاطئ - خاطِئوْن - خاطِئة - خَطيْئَة - خَطيْئات - أَخْطَأَ - يُخطِئ**

**خَطِئَ - يَخْطَأُ** + varlık + bir işte veya bir şeyde: sapar ve eğrilir ve hedefini ve muradını tutturmaz: sehven veya cehaletle veya tedbirde eksiklikle, fakat yaptığı işin bu sonuca götüreceğini kesin olarak bilmeden, murat edilen ve istenen olmayan bir iş yapmıştır.

**خَطِئَ - يَخْطَأُ** + varlık + bir iş veya bir şey ile: şeyi kullanmakla hata eder: işi sırasında, şeyi kullanarak ve beraberinde bulundurarak hata eder: sapar ve eğrilir ve hedefini ve muradını tutturmaz; bu da şeyi kullanması veya onunla muamele etmesi sebebiyledir.

﴿**ادعوهم لآبائهم هو أقسط عند الله فإن لم تعلموا آباءهم فإخوانكم في الدين ومواليكم وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم**﴾: ve isimlerden, onu kullanmak veya kullanıma sokmak suretiyle hata ettiğiniz şeyde üzerinize bir günah yoktur.

**خِطْء**: “**فـِعـْل**” vezninde, fiil ismi **خَطِئَ - يَخْطَأُ**: hatayı işlemek.

**خَطَأ**: “**فـَعـَل**” vezninde, **خَطِئَ - يَخْطَأُ**’dan mef‘ûl manasında fiil ismi: doğru olmayan fiil.

**خَطَأَ**: **خَطَأ**’dan hâl: hatalı bir şekilde: kasıt ve taammüt olmaksızın.

**خَطايَا**: **خَطَأ**’nın çoğulu.

**خَاطِئ**: **خَطِئَ - يَخْطَأُ**’dan, müşebbehe sıfat olan ism-i fâil.

**خاطِئُوْن**: **خَاطِئ**’in çoğulu.

**خَاطِئَة**: **خَاطِئ**’in müennesi.

**خَطِيْئَة**: “**فـَعيلة**” vezninde; **خَطِئَ - يَخْطَأُ**’dan, büyük bir defaya mahsus mef‘ûl manasında fiil ismi: ağır hata: kendisine veya başkalarına eziyet verici ve zararlı bir sonuca götüren fiil veya iş; bunu yapan kimsenin, bunun böyle olduğunu bildiği hâlde, ya bir lezzeti veya hevâyı doyurma saikiyle, yahut kibir ve başkalarının zararına aldırmama saikiyle yaptığı şey.

**خَطِيْئات**: **خَطِيْئَة**’nin çoğulu.

**أَخْطَأَ - يُخْطِئُ** + varlık: **خَطِئَ - يَخْطَأُ**’dan “**أفعل**” vezninde; onu **يَخْطَأُ** kıldı veya kendisini **تَخْطَأُ** kıldı: kendisini, kendisine veya başkalarına eziyet verici ve zararlı bir sonuca götüren bir iş yapar hâle getirdi; bunun böyle olduğunu bildiği hâlde, fakat ya bir lezzeti veya hevâyı doyurma saikiyle, yahut kibir ve başkalarının zararına aldırmama saikiyle: kendisini saptırır ve eğriltir ve muradı tutturmaz: bu, hatanın daha yüksek bir derecesine kinayedir; zira kendisini daha fazla ihmal, sehiv ve cehaletle “**تـَخـْطأ**” kılar; böylece kasda daha çok yaklaşır, fakat ona ulaşmaz.

Ve lafız, “hareketin bitimine yakın hedefi ıskalama, zayi oluş, sersemlik ve hata” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ضَاعَ - يَضيْعُ، تَاهَ - يَتِيْهُ، ضَلَّ - يَضِلُّ، فَاتَ - يَفُوْتُ، نَفَقَ - يَنْفُقُ، خَطِئَ - يَخْطَأُ**

**خطئا**
	﴿**ولا تقتلوا أولادكم خشية إملاق نحن نرزقهم وإياكم إن قتلهم كان خطئا كبيرا(31)**﴾ الإسراء

**خطيئة - خطيئات - خطيئاتكم**
﴿**وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)**﴾ الأعراف ﴿**وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجداوقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)**﴾ البقرة
	﴿**بلى من كسب سيئة وأحاطت به خطيئته فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون (81)**﴾ البقرة
	﴿**ومن يكسب خطيئة أو إثما ثم يرم به بريئا فقد احتمل بهتانا وإثما مبينا (112)**﴾ النساء
	﴿**والذي أطمع أن يغفر لي خطيئتي يوم الدين (82)**﴾ الشعراء
	﴿**مما خطيئاتهم أغرقوا فأدخلوا نارا فلم يجدوا لهم من دون الله أنصارا(25)**﴾ نوح

**خطأ**
﴿**وما كان لمؤمن أن يقتل مؤمنا إلا خطأ ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة مؤمنة ودية مسلمة إلى أهله إلا أن يصدقوا فإن كان من قوم عدو لكم وهو مؤمن فتحرير رقبة مؤمنة وإن كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق فدية مسلمة إلى أهله وتحرير رقبة مؤمنة فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين توبة من الله وكان الله عليما حكيما(92)**﴾ النساء

**خطايا - خطاياكم**
﴿**وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)**﴾ البقرة ﴿**وقال الذين كفروا للذين آمنوا اتبعوا سبيلنا ولنحمل خطاياكم وما هم بحاملين من خطاياهم من شيء إنهم لكاذبون(12)**﴾ العنكبوت
	﴿**إنا آمنا بربنا ليغفر لنا خطايانا وما أكرهتنا عليه من السحر والله خير وأبقى(73)**﴾ طه ﴿**إنا نطمع أن يغفر لنا ربنا خطايانا أن كنا أول المؤمنين(51)**﴾ الشعراء
	﴿**وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)**﴾ الأعراف ﴿**وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجداوقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)**﴾ البقرة

**خاطئين**
﴿**فالتقطه آل فرعون ليكون لهم عدوا وحزنا إن فرعون وهامان وجنودهما كانوا خاطئين (8)**﴾ القصص
	﴿**قالوا تالله لقد آثرك الله علينا وإن كنا لخاطئين (91)**﴾ يوسف ﴿**قالوا ياأبانا استغفر لنا ذنوبنا إنا كنا خاطئين (97)**﴾ يوسف
	﴿**يوسف أعرض عن هذا واستغفري لذنبك إنك كنت من الخاطئين(29)**﴾ يوسف
	﴿**لا يأكله إلا الخاطئون(37)**﴾ الحاقة

**خاطئة**
﴿**ناصية كاذبة خاطئة (16)**﴾ العلق ﴿**وجاء فرعون ومن قبله والمؤتفكات بالخاطئة(9)**﴾ الحاقة

**أخطأ - أخطأنا**
﴿**لا يكلف الله نفسا إلا وسعها لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا ربنا ولا تحمل علينا إصرا كما حملته على الذين من قبلنا ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به واعف عنا واغفر لنا وارحمنا أنت مولانا فانصرنا على القوم الكافرين لبت(286)**﴾ البقرة ﴿**ادعوهم لآبائهم هو أقسط عند الله فإن لم تعلموا آباءهم فإخوانكم في الدين ومواليكم وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم وكان الله غفورا رحيما (5)**﴾ الأحزاب

**مختار الصحاح**
● [**خطأ**] خ ط أ: **الخَطَأُ** doğrunun zıddıdır; uzatılabilir; ve onunla ikisiyle de okundu; Allah Teâlâ’nın sözü ﴿**خطأ**﴾ (1). Ve **أخْطَأَ** ve **تَخَطَّأَ** “(hata etti) manasında”dır; “**أخطيت** deme”; bazıları onu söyler. Ve **الخِطءُ** günah olup, kesre ile **خَطِئَ**’nin masdarıdır; isim **الخَطِيئةُ**’dir; şeddeli kılınması caizdir; çoğul **الخَطَايا**’dır. Ebû Ubeyde: **خَطِئَ** ve **أخْطَأَ** bir manada iki lugattır. Ondan mesel: **مع الخَوَاطِئِ سهم صائب**. el-Ümevî: **المُخْطِئُ** doğruyu isteyen, sonra başkasına giden kimsedir; **الخَاطِئُ** ise uygun olmayanı taammüt edendir. Ve “meselede ona **تَخَطَّأَ**”: hata etti.
(1) Muhtemelen Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**خَطأً كبيرا...**﴾

**الراغب**
**خطأ**
- **الخطأ**: cihetten sapmadır; bu da kısımlardır:
Birincisi: iyi istemeyi bilmediğin bir şeyi istemen, sonra onu yapmandır; bu, insanın onunla sorumlu tutulduğu tam hatadır; “**خطئ يخطأ**”, **خطأ** ve **خطأ** denir. Allah Teâlâ buyurdu: }**إن قتلهم كان خطئا كبيرا**﴿[الإسراء/31] ve buyurdu:﴾**وإن كنا لخاطئين**{ [يوسف/91].

İkincisi: yapılması güzel olanı istemesi, fakat ondan, istediğinin hilafına bir şeyin vuku bulmasıdır; bu durumda “**أخطأ إخطاء فهو مخطئ**” denir; bu, iradede isabet etmiş, fiilde hata etmiştir. Bu, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüyle kastedilendir: (**رفع عن أمتي الخطأ والنسيان**) ... ve sözüyle: (**من اجتهد فأخطأ فله أجر**) ... ve Aziz ve Celil’in sözüyle: }**ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة**{ [النساء/92].

Üçüncüsü: yapılması güzel olmayanı istemesi ve ondan, onun hilafının vuku bulmasıdır; bu, iradede hatalı, fiilde isabetlidir; kastı sebebiyle yerilmiş, fiili sebebiyle övülmemiştir; bu, şu sözde murat ettiği manadır:
- 141 - **أردت مساءتي فاجتررت مسرتي
وقد يحسن الإنسان من حيث لا يدري**

İşin cümlesi: bir şeyi isteyen, sonra ondan başkası vuku bulan kimseye “**أخطأ**” denir; ve ondan, istediği gibi vuku bulursa “**أصاب**” denir. Ve güzel olmayan bir fiil yapan veya yakışmayan bir irade isteyen kimse için de “**إنه أخطأ**” denebilir; bunun için denir: “hatada isabet etti”, “doğruda hata etti”, “doğruda isabet etti”, “hatada hata etti”; bu lafız, gördüğün gibi müşterektir; manalar arasında gidip gelir; hakikatleri araştıran kimseye onu teemmül etmesi gerekir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: }**وأحاطت به خطيئته**﴿[البقرة/81]. **الخطيئة** ile **السيئة** birbirine yaklaşır; fakat **الخطيئة** çoğunlukla, bizzat kendisine kasdedilmiş olmayan şeyde söylenir; bilakis kasıt, o fiilin ondan doğmasına sebep olur; avı atıp bir insana isabet ettiren kimse gibi; yahut sarhoş edici içip sarhoşluğunda bir cinayet işleyen kimse gibi. Sebep iki sebeptir: fiili yasak olan sebep; sarhoş edici içmek gibi ve ondan doğan hata ondan uzak tutulmaz; ve yasak olmayan sebep; av atmak gibi. Allah Teâlâ buyurdu:﴾**وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم**﴿[الأحزاب/5] ve buyurdu:﴾**ومن يكسب خطيئة أو إثما**﴿[النساء/112]; burada **الخطيئة**, fiiline kasıtla olmayan şeydir. Allah Teâlâ buyurdu:﴾**ولا تزد الظالمين إلا ضلالا**﴿[نوح/24] ve﴾**مما خطيئاتهم**﴿[نوح/25] ve﴾**إنا نطمع أن يغفر لنا ربنا خطايانا**﴿[الشعراء/51] ve﴾**ولنحمل خطاياكم وما هم بحاملين من خطاياهم من شيء**﴿[العنكبوت/12] ve buyurdu:﴾**والذي أطمع أن يغفر لي خطيئتي يوم الدين**﴿[الشعراء/82]. Çoğulu **الخطيئات** ve **الخطايا**’dır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**نغفر لكم خطاياكم**﴿[البقرة/58]; o, bizzat kasdedilendir. Ve **الخاطيء** (el-Ümevî dedi: **المخطئ** doğruyu isteyen, sonra başkasına giden; **الخاطئ** ise uygun olmayanı taammüt eden) günaha kasdeden kimsedir; bunun üzerine Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**ولا طعام إلا من غسلين *** لا يأكله إلا الخاطئون**﴿[الحاقة/36 - 37]. Ve günah, Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**والمؤتفكات بالخاطئة**﴿[الحاقة/9]’da **خاطئة** diye isimlendirilebilir; yani büyük günah; bu, onların “şairin şiiri” demeleri gibidir. Ama kasdedilmemiş olana gelince, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) onun hakkında, ondan uzak tutulduğunu zikretti. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**نغفر لكم خطاياكم**{ [البقرة/58]; mana, geçen şeydir.

**ملخص اللسان**
Lafzın vecihleri: doğrunun zıddı - tökezlediniz veya yanıldınız - ondan saptı - ona isabet etmedi - günah işler - sehven - ondan defedilir - bir şeyi isteyen, sonra başkasını yapan kimse için
1. **خَطِئَ السَّهْمُ** ve **خَطَأَ**: iki lugattır.
2. **الخَطَأُ** ve **الخَطاءُ**: doğrunun zıddı.
3. Ve **أَخْطَأَ**; ve tenzilde: «**وليسَ عليكم جُناحٌ فيما أَخْطَأْتُم به**»; onu **بـ** ile geçişli kıldı; çünkü “tökezlediniz veya yanıldınız” manasındadır.
4. Ve **أَخْطَأَ** ve **خَطِئَ**: bir manada iki lugattır. Ve denir: **خَطِئَ** manası **أَخْطَأَ**.
5. Ve denildi: **خطئ** taammüt edince; yani: **خَطِئَ إِذا تَعَمَّدَ**; ve **الخِطْء**: taammüt edilen şey.
6. Ve **أَخْطَأَ** taammüt etmeyince. Ve **الخَطَأُ**: taammüt edilmeyen şey. **قَتْلُ الخَطَإِ**’nin diyeti şöyledir şöyledir; o, **العَمْد**’in zıddıdır.
7. **أَخْطَأَ الطَّرِيقَ**: ondan saptı.
8. **أَخْطَأَ الرَّامِي الغَرَضَ**: ona isabet etmedi.
9. **أَخْطَأَ نَوْؤُه**: ihtiyacını istediğinde, başarılı olmadı ve hiçbir şeye isabet etmedi.
10. **خطئ خطأ** “**علم**” babından ve **اخطأ** bir manadadır; taammüt olmaksızın günah işleyen kimse için. Dinde **خطئ** ve her şeyde **اخطأ**; kasıtlı olsun veya kasıtsız.
11. **أَخْطَأَ يُخْطِئُ**: kasıtla ve sehven hata yolunu tuttuğunda.
12. **الخَطَأُ**: hemzeli, kısaltılmış: “**أَخْطَأْتُ**”dan isim; **خَطَأً** ve **إِخْطاءً**. Dedi: ve **خَطِئتُ خِطْأً**; **خ**’nın kesresiyle; kısaltılmış; günah işlediğimde.
13. Ve denir: **خُطِّئَ عنك السُّوء**: ona, kötülüğün kendisinden defedilmesi için dua ettiklerinde.
14. Ve “meselede ona **تَخَطَّأْتُ**”: yani **أَخْطَأْتُ**. Ve **تَخَاطَأَه** ve **تَخَطَّأَه**: yani **أَخْطَأَهُ**.
15. “Zırhla hata etti, nihayet ridâsıyla yakalandı”: yani yanıldı. Dedi: bir şeyi isteyen, sonra başkasını yapan kimse için “**أَخْطَأَ**” denir.
16. “Adam **خَطَّاءٌ**”: hatalara yapışık, onları terk etmeyen olduğunda.
17. Dedi: **خَطيئتِي**’nin manası: peygamberler beşerdir; ve onlara **الخَطِيئةُ**’nin vuku bulması caiz olabilir; ancak onlar, Allah’ın salâtı üzerlerine olsun, onlardan büyük günah olmaz; çünkü onlar masumdurlar; Allah’ın salâtı hepsinin üzerine olsun.
