# خطب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خطب

الخَطْبُ: الشَّأْنُ أَو الأَمْرُ، صَغُر أَو عَظُم؛ وقيل: هو سَبَبُ الأَمـْر. يقال: ما خَطْبُك؟ أَي ما أَمرُكَ؟ وتقول: هذا خَطْبٌ جليلٌ، وخَطْبٌ يَسير. والخَطْبُ: الأمر الذي تَقَع فيه المخاطَبة، والشأْنُ والحالُ؛ ومنه قولهم: جَلَّ الخَطْبُ أَي عَظُم الأَمرُ والشأْن. وفي حديث عمر، وقد أَفْطَروا في يومِ غيمٍ من رمضان، فقال: الخَطْبُ يَسيرٌ. وفي التنزيل العزيز: قال فما خَطْبُكُم أَيـُّها الـمُرسْلون؟ وجمعه خُطُوبٌ؛ فأَما قول الأَخطل: كَلَمْعِ أَيْدي مَثاكِيلٍ مُسَلَّبةٍ،  *  يَنْدُبْنَ ضَرْسَ بَناتِ الدّهْرِ والخُطُبِ إِنما أَراد الخُطوبَ، فحذفَ تخفيفاً، وقد يكونُ من باب رَهْنٍ ورُهُنٍ. وخَطَب المرأَةَ يَخْطُبها خَطْباً وخِطْبة، بالكسر، الأَوَّل عن اللحياني، وخِطِّيبَى؛ وقال الليث: الخِطِّيبَى اسمٌ؛ قال عديُّ بن زيد، يذكر قَصْدَ جَذِيمة الأَبرَشِ لخِطْبةِ الزَّبَّاءِ: لخِطِّيبَى التي غَدَرَتْ وخانَتْ،  * وهنّ ذَواتُ غائلةٍ لُحِينا قال أَبو منصور: وهذا خطاٌ مَحْضٌ، وخِطِّيبَى، ههنا، مصدرٌ كالخِطْبَةِ، هكذا قال أَبو عبيد، والمعنى لخِطْبةِ زَبَّاءَ، وهي امرأَةٌ غَدَرَت بجَذِيمة الأَبْرَشِ حين خَطَبَها، فأَجابَتْه وخاستْ بالعهد فقَتَلَتْه. وجَمعُ الخاطب: خُطَّاب.
الجوهري: والخَطيبُ الخاطِبُ ، والخِطِّيبَى الخُطْبة. وأَنشد بيتَ عَدِيّ بن زيد؛ وخَطَبَها واخْتَطَبَها عليه. والخِطْبُ: الذي يَخْطُب المرأَةَ. وهي خِطْبُه التي يَخْطُبُها، والجمع أَخطابٌ؛ وكذلك خِطْبَتُه وخُطْبَتُه، الضمّ عن كُراع، وخِطِّيباهُ وخِطِّيبَتُه وهو خِطْبُها، والجمعُ كالجمع؛ وكذلك هو خِطِّيبُها، والجمع خِطِّيبون، ولا يُكَسَّر. والخِطْبُ: المرأَةُ الـمَخطوبة، كما يقال ذِبْح للمذبوحِ. وقد خَطَبها خَطْباً، كما يقال: ذَبَحَ ذَبْحاً. الفرَّاءُ في قوله تعالى: من خِطْبة النساءِ؛ الخِطْبة مصدر بمنزلة الخَطْبِ، وهو بمنزلة قولك: إِنه لحَسَن القِعْدة والجِلْسةِ. والعرب تقول: فلان خِطْبُ فُلانة إِذا كان يَخْطُبها. ويقُول الخاطِبُ: خِطْبٌ !فيقول الـمَخْطُوب إِليهم: نِكْحٌ !وهي كلمة كانتِ العرب تَتزَوَّجُ بها. وكانت امرأَةٌ من العرب يقال لها: أُمُّ خارجِةَ، يُضْرَبُ بها الـمَثَل، فيقال: أَسْرَعُ من نِكاحِ أُمِّ خارجة. وكان الخاطِب يقوم على باب خِبائِها فيقول: خِطْبٌ! فتقول: نِكْحٌ !وخُطْبٌ !فيقال: نُكْحٌ! ورجلٌ خَطَّابٌ: كثير التَّصَرُّفِ في الخِطْبةِ؛ قال: بَرَّحَ، بالعَيْنَينِ، خَطَّابُ الكُثَبْ،
يقولُ: إِني خــاطِبٌ، وقد كذَبْ،
وإِنمــــــا يخْطُبُ عُسًّا من حَلَبْ
واخْتَطَب القومُ فُلاناً إِذا دَعَوْه إِلى تَزْويجِ صاحبَتهِم. قال أَبو زيد: إِذا دَعا أَهلُ المرأَة الرجلَ إِليها ليَخْطُبَها، فقد اخْتَطَبوا اختطاباً؛ قال: وإِذا أَرادوا تَنْفيق أَيِّمِهم كذَبوا على رجلٍ، فقالوا: قد خَطَبها فرَدَدْناه، فإِذا رَدَّ عنه قَوْمُه قالوا: كَذبْتُم لقد اخْتَطَبْتُموه، فما خَطَب إِليكم.
وقوله في الحديث: نَهَى أَن يَخْطُبَ الرجلُ على خِطْبةِ أَخيهِ. قال: هو أَن يخْطُب الرجلُ المرأَةَ فَترْكَنَ إِليه ويَتَّفِقا على صَداقٍ معلومٍ، ويَترَاضَيا، ولم يَبْقَ إِلاّ العَقْد؛ فأَما إِذا لم يتَّفِقَا ويَترَاضَيا، ولم يَرْكَنْ أَحَدُهما إِلى الآخر، فلا يُمنَع من خِطْبَتِها؛ وهو خارج عن النَّهْي. وفي الحديث: إِنَّه لحَرِيٌّ إِنْ خَطَبَ أَنْ يُخَطَّبَ أَي يجابَ إِلى خِطْبَتِه. يقال: خَطَب فلانٌ إِلى فلانٍ فَخَطَّبَه وأَخْطَبَه أَي أَجابَه. الخِطابُ والـمُخاطَبَة: مُراجَعَة الكَلامِ، وقد خاطَبَه بالكَلامِ مُخاطَبَةً وخِطاباً، وهُما يَتخاطَبانِ. الليث: والخُطْبَة مَصْدَرُ الخَطِيبِ، وخَطَب الخاطِبُ على المِنْبَر، واخْتَطَب يَخْطُبُ خَطابَةً، واسمُ الكلامِ: الخُطْبَة؛ قال أَبو منصور: والذي قال الليث، إِنَّ الخُطْبَة مَصْدَرُ الخَطِيبِ، لا يَجوزُ إِلاَّ عَلى وَجْهٍ واحدٍ، وهو أَنَّ الخُطْبَة اسمٌ للكلام، الذي يَتَكَلَّمُ به الخَطِيب، فيُوضَعُ موضِعَ الـمَصْدر. الجوهري: خَطَبْتُ على المِنْبَرِ خُطْبةً، بالضم، وخَطَبْتُ المرأَةَ خِطْبةً، بالكَسْرِ، واخْتَطَبَ فيهما. قال ثعْلب: خَطَب على القوْم خُطْبةً، فَجَعَلَها مصدراً؛ قال ابن سيده: ولا أَدْرِي كيف ذلك، إِلاَّ أَن يكونَ وَضَعَ الاسْمَ مَوْضِعَ الـمَصْدر؛ وذهب أَبو إِسْحق إِلى أَنَّ الخُطْبَة عندَ العَرَب: الكلامُ الـمَنْثُورُ الـمُسَجَّع، ونحوُه. التهذيب: والخُطْبَة، مثلُ الرِّسَالَةِ، التي لَها أَوّلٌ وآخِرٌ. قال: وسمعتُ بعضَ العَرَب يقولُ: اللهم ارْفَعْ عَنَّا هذه الضُّغْطة، كأَنه ذَهَب إِلى أَنَّ لها مُدَّة وغايةً، أَوّلاً وآخراً؛ ولو أَراد مَرَّة لَقال ضَغْطَة؛ ولو أَرادَ الفعلَ لَقالَ الضِّغْطَة، مثلَ المِشْيَةِ. قال وسمعتُ آخَرَ يقولُ: اللهم غَلَبَني فُلانٌ على قُطْعةٍ من الأَرض؛ يريدُ أَرضاً مَفْرُوزة. ورَجُلٌ خَطِيبٌ: حَسَن الخُطْبَة، وجَمْع الخَطِيب خُطَباءُ. وخَطُبَ، بالضم، خَطابَةً، بالفَتْح: صار خَطِيباً. وفي حديث الحَجّاج: أَمِنْ أَهْلِ الـمَحاشِد والـمَخاطِبِ؟ أَراد بالـمَخَاطب: الخُطَبَ، جمعٌ على غيرِ قياسٍ، كالـمَشَابِهِ والـمَلامِحِ؛ وقيل: هو جَمْع مَخْطَبة، والـمَخْطَبة: الخُطْبَة؛ والـمُخاطَبَة، مُفاعَلَة، من الخِطاب والـمُشاوَرَة، أَراد: أَنـْتَ من الذينَ يَخْطُبون الناسَ، ويَحُثُّونَهُم على الخُروجِ، والاجْتِمَاعِ لِلْفِتَنِ. التهذيب: قال بعض المفسرين في قوله تعالى: وفَصْلَ الخِطابِ؛ قال: هو أَن يَحْكُم بالبَيِّنة أَو اليَمِين؛ وقيل: معناه أَن يَفْصِلَ بينَ الحَقِّ والبَاطِل، ويُمَيِّزَ بيْن الحُكْمِ وضِدِّهِ؛ وقيلَ فصلُ الخِطَاب أَمـّا بَعْدُ؛ وداودُ، عليه السلام، أَوَّلُ من قال: أَمـَّا بَعْدُ؛ وقيل: فَصلُ الخِطاب الفِقْهُ في القَضَاءِ. وقال أَبو العباس: معنى أَمـَّا بعدُ، أَمـَّا بَعْدَ ما مَضَى من الكَلامِ، فهو كذا وكذا. والخُطْبَةُ: لَوْنٌ يَضْرِب إِلى الكُدْرَةِ، مُشْرَبٌ
حُمْرةً في صُفْرةٍ، كَلَوْنِ الحَنْظَلَة الخَطْبَاءِ، قبلَ أَن تَيْبَسَ، وكَلَوْنِ بَعضِ حُمُرِ الوَحْشِ. والخُطْبَةُ: الخُضْرَةُ، وقيل: غُبْرَة تَرْهَقُها خُضْرَة، والفعلُ من كلِّ ذلك: خَطِبَ خَطَباً، وهو أَخْطَب؛ وقيلَ: الأَخْطَبُ الأَخْضَرُ يُخالِطُه سَوَادٌ.
وأَخْطَبَ الحَنْظَل: اصْفَرَّ أَي صَار خُطْبَاناً، وهو أَن يَصْفَرَّ، وتصير فيه خُطوطٌ خُضْرٌ.
وحَنْطَلةٌ خَطْباءُ: صفراءُ فيها خُطوطٌ خُضْرٌ، وهي الخُطْبانةُ، وجمعها خُطْبانٌ وخِطْبانٌ، الأَخيرة نادرة. وقد أَخْطَبَ الحَنْظَل وكذلك الحِنْطة إِذا لَوَّنَتْ والخُطْبانُ: نِبْتةٌ في آخرِ الحشِيشِ، كأَنها الهِلْيَوْنُ، أَوأَذْناب الحَيَّاتِ، أَطْرافُها رِقَاقٌ تُشْبه البَنَفْسَج، أَو هو أَشدُّ منه سَواداً، وما دون ذلك أَخْضَرُ، وما دون ذلك إِلى أُصُولِها أَبيضُ، وهي شديدةُ الـمَرارةِ. وأَوْرَقُ خُطْبانِيٌّ: بالَغُوا به، كما قالوا أَرْمَكُ رادِنِيٌّ. والأَخْطَبُ: الشِّقِرَّاقُ، وقيل الصُّرَدُ، لأَنّ فيهما سَواداً وبَياضاً؛ وينشد: ولا أَنْثَنِي، مِن طِيرَةٍ، عن مَرِيرَةٍ، *  إِذا الأَخْطَبُ الداعِي، على الدَّوْحِ صَرْصَرَا ورأَيت في نسخةٍ من الصحاح حاشيةً: الشِّقِرّاقُ بالفارسِيَّة، كأَسْكِينَهْ. وقد قالوا للصَّقْرِ: أَخْطَبُ؛ قال ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّة الهذلي: ومِنَّا حَبِيبُ العَقْرِ، حينَ يَلُفُّهم،  * كما لَفَّ، صِرْدانَ الصَّريمةِ، أَخْطَبُ وقيل لليَدِ عند نُضُوِّ سوادها من الحِنَّاءِ: خَطْباءُ، ويقال ذلك في الشَّعَرِ أَيضاً. والأَخْطَب: الحِمارُ تَعْلُوه خُضْرَة. أَبو عبيد: من حُمُرِ الوَحْشِ الخَطْباءُ، وهي الأَتانُ التي لها خَطٌّ أَسودُ على مَتْنِها، والذكَر أَخْطَبُ؛ وناقةٌ خَطْباءُ: بَيِّنة الخَطَبِ؛ قال الزَّفَيانُ: وصاحِبِي ذاتُ هِبابٍ دَمْشَقُ،  * خَطْباءُ وَرْقاءُ السَّراةِ، عَوْهَقُ وأَخْطَبانُ: اسم طائرٍ، سُمِّي بذلك لِخُطْبةٍ في جَناحَيْه، وهي الخُضْرَة.
ويدٌ خَطْباءُ: نَصَل سَوادُ خِضابِها من الحِنّاءِ؛ قال: أَذَكرْت مَيَّةَ، إِذْ لَها إِتْبُ،  * وجَدائِلٌ، وأَنامِلٌ خُطْبُ وقد يقال في الشَّعَر والشَّفَتَيْن.
وأَخْطَبَكَ الصَّيْدُ: أَمْكَنَكَ ودَنا منكَ. ويقال: أَخْطَبَكَ الصَّيْدُ فارْمِه أَي أَمـْكَنَكَ، فهو مُخْطِبٌ. والخَطَّابِيَّة: من الرافِضةِ، يُنْسَبون إِلى أَبي الخَطَّابِ، وكان يَأْمـُر أَصحابَه أَن يَشهدوا، على مَنْ خالَفَهم، بالزُّورِ.

### Türkçe

**الخَطْبُ**: şe’n yahut iş; küçük de olsa büyük de olsa; ve denildi ki: o, işin sebebidir. Denilir: “ما **خَطْبُك**؟” yani “senin işin nedir?” Ve dersin: bu, büyük bir **خَطْبٌ**; ve kolay bir **خَطْبٌ**. Ve **الخَطْبُ**: kendisinde hitaplaşmanın vuku bulduğu iş, ve şe’n ve hâl; ondan onların sözü: “جَلَّ **الخَطْبُ**” yani iş ve şe’n büyüdü. Ve Ömer’in hadisinde, Ramazan’dan bulutlu bir günde iftar etmişlerdi de dedi ki: “**الخَطْبُ** يَسيرٌ.” Ve aziz tenzilde: “قال فما **خَطْبُكُم** أَيـُّها الـمُرسْلون؟” yani “ey gönderilenler, sizin işiniz nedir?” Ve onun çoğulu **خُطُوبٌ**’dur; أما الأَخطل’ın sözüne gelince:
كَلَمْعِ أَيْدي مَثاكِيلٍ مُسَلَّبةٍ،  *  يَنْدُبْنَ ضَرْسَ بَناتِ الدّهْرِ والخُطُبِ
ancak **الخُطوبَ**’u kastetti; hafifletme için hazfetti; ve **رَهْنٍ** ve **رُهُنٍ** babından olabilir.

Ve **خَطَب** kadını, onu **يَخْطُبها** **خَطْباً** ve **خِطْبة** (kesre ile); birincisi **اللحياني**’dendir; ve **خِطِّيبَى**; ve **الليث** dedi: **الخِطِّيبَى** bir isimdir; **عديُّ بن زيد** dedi, **جَذِيمة الأَبرَشِ**’in **الزَّبَّاءِ**’ın **خِطْبة**’sine kasdını zikrederek:
لخِطِّيبَى التي غَدَرَتْ وخانَتْ،  * وهنّ ذَواتُ غائلةٍ لُحِينا
**أَبو منصور** dedi: Bu, sırf bir hatadır; ve **خِطِّيبَى**, burada, **الخِطْبَةِ** gibi bir masdardır; böyle dedi **أَبو عبيد**; ve mâna: **زَبَّاءَ**’ın **خِطْبة**’si içindir; ve o, **جَذِيمة الأَبْرَشِ**’e hıyanet eden bir kadındır; onu **خَطَبَها** ettiği vakit ona cevap verdi ve ahitte hıyanet etti de onu öldürdü.

Ve **الخاطب**’in çoğulu: **خُطَّاب**.

**الجوهري**: ve **الخَطيبُ** **الخاطِبُ**’dir, ve **الخِطِّيبَى** **الخُطْبة**’dir. Ve **عَدِيّ بن زيد**’in beytini inşad etti; ve onu **خَطَبَها** ve ona karşı **اخْتَطَبَها**.

Ve **الخِطْبُ**: kadını isteyen kimsedir. Ve o, onun **خِطْبُه**’dur ki onu **يَخْطُبُها**; çoğulu **أَخطابٌ**; ve bunun gibi onun **خِطْبَتُه** ve **خُطْبَتُه** (zamme ile; **كُراع**’dan); ve **خِطِّيباهُ** ve **خِطِّيبَتُه** ve o, onun **خِطْبُها**’sıdır; ve çoğul, çoğul gibidir; ve bunun gibi o, onun **خِطِّيبُها**’sıdır; çoğulu **خِطِّيبون**; ve kırılmaz. Ve **الخِطْبُ**: nişanlanmış kadın; tıpkı boğazlanmış için **ذِبْح** denildiği gibi. Ve onu **خَطَبها** **خَطْباً**; tıpkı “**ذَبَحَ** **ذَبْحاً**” denildiği gibi. **الفرَّاءُ**’ (un) “من **خِطْبة** النساءِ” kavlinde: **الخِطْبة** masdardır, **الخَطْبِ** menzilesinde; ve o, senin “o, **حَسَن** **القِعْدة** ve **الجِلْسةِ**’dir” sözün menzilesindedir. Ve Araplar der: “falanca, falancanın **خِطْبُ**’udur” eğer onu **يَخْطُبها** ise. Ve **الخاطِبُ** der: “**خِطْبٌ**!”; kendilerine hitap edilenler der: “**نِكْحٌ**!”; ve o, Arapların onunla evlendikleri bir kelime idi. Ve Araplardan bir kadın vardı, ona **أُمُّ خارجِةَ** denilirdi; onunla mesel vurulur; denilir: “**نِكاحِ أُمِّ خارجة**’den daha süratli.” Ve **الخاطِب** onun çadırının kapısında durur da derdi: “**خِطْبٌ**!”; o da derdi: “**نِكْحٌ**!” ve “**خُطْبٌ**!”; denilirdi: “**نُكْحٌ**!” Ve **خَطَّابٌ** adam: **الخِطْبةِ**’de çok tasarruf eden; dedi ki:
بَرَّحَ، بالعَيْنَينِ، خَطَّابُ الكُثَبْ،
يقولُ: إِني خــاطِبٌ، وقد كذَبْ،
وإِنمــــــا يخْطُبُ عُسًّا من حَلَبْ
Ve kavim falancayı **اخْتَطَب** etti: onu, arkadaşlarını evlendirmeye çağırdıkları vakit. **أَبو زيد** dedi: Kadının ehli erkeği ona çağırırsa ki onu **يَخْطُبَها**, artık **اخْتَطَبوا** **اختطاباً** etmişlerdir; dedi: Ve **أَيِّمِهم**’lerini revaçlandırmak istedikleri vakit bir erkeğe yalan söylediler; dediler: “onu **خَطَبها** etti de biz reddettik”; onun kavmi onu geri çevirdiği vakit dediler: “yalan söylediniz; onu siz **اخْتَطَبْتُموه** ettiniz; o size **خَطَب** etmedi.”

Ve hadisteki kavli: “erkeğin kardeşinin **خِطْبةِ**’si üzerine **يَخْطُبَ** etmesini nehyetti.” Dedi: O, erkeğin kadını **يخْطُب** etmesi, kadının ona meyletmesi ve bilinen bir mehir üzerinde anlaşmaları ve razılaşmalarıdır; ve akitten başka bir şey kalmamıştır; أما eğer ikisi anlaşmamış ve razılaşmamış ve ikisinden biri diğerine meyletmemiş ise, onun **خِطْبَتِ**’inden men olunmaz; ve o, nehyin dışındadır. Ve hadiste: “Şüphesiz o, eğer **خَطَبَ** ederse **أَنْ يُخَطَّبَ**’a daha layıktır” yani onun **خِطْبَتِ**’ine cevap verilir.

Denilir: falanca falancaya **خَطَب** etti de onu **فَخَطَّبَه** ve **أَخْطَبَه** etti; yani ona cevap verdi. **الخِطابُ** ve **الـمُخاطَبَة**: sözün karşılıklı dönüp dolaşmasıdır; ve ona sözle **مُخاطَبَةً** ve **خِطاباً** olarak **خاطَبَه**; ve ikisi **يَتخاطَبانِ**.

**الليث**: ve **الخُطْبَة** **الخَطِيبِ**’in masdarıdır; ve **الخاطِبُ** minber üzerinde **خَطَب** etti; ve **اخْتَطَب** eder, **يَخْطُبُ** **خَطابَةً**; ve sözün adı: **الخُطْبَة**’dir; **أَبو منصور** dedi: **الليث**’in dediği, “**الخُطْبَة** **الخَطِيبِ**’in masdarıdır” sözü, ancak tek bir vecih üzere caiz olur; o da şudur: **الخُطْبَة**, **الخَطِيب**’in konuştuğu sözün ismidir; masdarın yerine konur. **الجوهري**: Minber üzerinde **خَطَبْتُ** **خُطْبةً** (zamme ile); kadını **خَطَبْتُ** **خِطْبةً** (kesre ile); ve ikisinde de **اخْتَطَبَ**. **ثعْلب** dedi: Kavim üzerine **خَطَب** etti **خُطْبةً**; onu masdar yaptı; **ابن سيده** dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; إلا şu ki ismi masdarın yerine koymuş olsun; ve **أَبو إِسْحق** şuna gitti: Araplar katında **الخُطْبَة**: mensur, secili söz ve benzeridir. **التهذيب**: ve **الخُطْبَة**, **الرِّسَالَةِ** gibidir; onun bir evveli ve bir âhiri vardır. Dedi: Ve Araplardan bazısının şöyle dediğini işittim: “Allah’ım, bu **الضُّغْطة**’yı bizden kaldır”; sanki onun bir müddeti ve bir gayesi, bir evveli ve bir âhiri olduğuna gitti; ve eğer bir kereyi kastetseydi **ضَغْطَة** derdi; ve eğer fiili kastetseydi **الضِّغْطَة** derdi, **المِشْيَةِ** gibi. Dedi: Ve bir başkasını şöyle derken işittim: “Allah’ım, falanca beni yerden bir **قُطْعةٍ** üzerinde yendi”; ayrılmış bir araziyi kasteder.

Ve **خَطِيبٌ** adam: **الخُطْبَة**’si güzel; ve **الخَطِيب**’in çoğulu **خُطَباءُ**.

Ve **خَطُبَ** (zamme ile) **خَطابَةً** (fetha ile): **خَطِيب** oldu. Ve **الحَجّاج** hadîsinde: “**أَمِنْ أَهْلِ الـمَحاشِد والـمَخاطِبِ؟**” **الـمَخَاطب** ile **الخُطَبَ**’ı kastetti; kıyasa aykırı bir çoğuldur; **الـمَشَابِهِ** ve **الـمَلامِحِ** gibi; ve denildi ki: o, **مَخْطَبة**’nin çoğuludur; ve **الـمَخْطَبة**: **الخُطْبَة**’dir; ve **الـمُخاطَبَة** (mufâ‘ale): **الخِطاب** ve **الـمُشاوَرَة**’den; kastetti: sen, insanlara hitap eden ve onları çıkmaya ve fitneler için toplanmaya teşvik edenlerdensin. **التهذيب**: Bazı müfessirler “**وفَصْلَ الخِطابِ**” kavlinde dedi: o, beyyine yahut yemin ile hükmetmesidir; ve denildi ki: mânası, hak ile bâtıl arasında ayırması ve hüküm ile zıddı arasında temyiz etmesidir; ve denildi: **فصلُ الخِطَاب** “**أَمـّا بَعْدُ**”dur; ve **داودُ** (aleyhisselâm) “**أَمـَّا بَعْدُ**” diyenlerin ilkiydi; ve denildi: **فَصلُ الخِطاب** kazada fıkıhtır. Ve **أَبو العباس** dedi: “**أَمـَّا بعدُ**”un mânası: “sözden geçen şeyden sonra, iş şöyledir şöyledir.”

Ve **الخُطْبَةُ**: kederliliğe çalan bir renktir; sarılık içinde kızıllıkla sulanmış; kurumasından önce **الحَنْظَلَة الخَطْبَاءِ**’nın rengi gibi; ve vahşi eşeklerin bazısının rengi gibi. Ve **الخُطْبَةُ**: yeşilliktir; ve denildi ki: üzerine yeşillik binen bir tozluluktur; ve bütün bunların fiili: **خَطِبَ** **خَطَباً**; ve o, **أَخْطَب**’dır; ve denildi: **الأَخْطَبُ** siyahlık karışan yeşildir.

Ve **أَخْطَبَ الحَنْظَل**: sarardı; yani **خُطْبَاناً** oldu; ve o, sararması ve onda yeşil çizgilerin olmasıdır.

Ve **حَنْطَلةٌ خَطْباءُ**: içinde yeşil çizgiler bulunan sarıdır; ve o, **الخُطْبانةُ**’dır; çoğulu **خُطْبانٌ** ve **خِطْبانٌ**; sonuncusu nadirdir. Ve **الحَنْظَل** **أَخْطَبَ** oldu; ve bunun gibi **الحِنْطة** da renklendiği vakit. Ve **الخُطْبانُ**: otun sonunda bir bitkidir; sanki o **الهِلْيَوْنُ**’dur yahut yılanların kuyruklarıdır; uçları incedir, **البَنَفْسَج**’e benzer; yahut ondan daha şiddetli siyahlıktadır; bunun altı yeşildir; bunun altı köklerine kadar beyazdır; ve o, şiddetli acıdır.

Ve **أَوْرَقُ خُطْبانِيٌّ**: onunla mübalağa ettiler; tıpkı “**أَرْمَكُ رادِنِيٌّ**” dedikleri gibi.

Ve **الأَخْطَبُ**: **الشِّقِرَّاقُ**’tır; ve denildi: **الصُّرَدُ**; çünkü ikisinde de siyahlık ve beyazlık vardır; ve şu inşad olunur:
ولا أَنْثَنِي، مِن طِيرَةٍ، عن مَرِيرَةٍ، *  إِذا الأَخْطَبُ الداعِي، على الدَّوْحِ صَرْصَرَا
Ve **الصحاح**’tan bir nüshada bir hâşiye gördüm: **الشِّقِرّاقُ** Farsça’da **كأَسْكِينَهْ**. Ve şahine de **أَخْطَبُ** dediler; **ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّة الهذلي** dedi:
ومِنَّا حَبِيبُ العَقْرِ، حينَ يَلُفُّهم،  * كما لَفَّ، صِرْدانَ الصَّريمةِ، أَخْطَبُ
Ve elin, kınadan siyahlığının soyulması sırasında: **خَطْباءُ** denildi; ve bu, saçta da söylenir. Ve **الأَخْطَب**: üzerinde yeşillik bulunan eşektir. **أَبو عبيد**: vahşi eşeklerin **الخَطْباءُ**’sı vardır; ve o, sırtında siyah bir çizgi bulunan dişi eşektir; erkek ise **أَخْطَبُ**’tır; ve **خَطْباءُ** deve: **الخَطَبِ**’i açık olan; **الزَّفَيانُ** dedi:
وصاحِبِي ذاتُ هِبابٍ دَمْشَقُ،  * خَطْباءُ وَرْقاءُ السَّراةِ، عَوْهَقُ
Ve **أَخْطَبانُ**: bir kuşun adıdır; kanatlarında bir **خُطْبة** sebebiyle böyle adlandırıldı; ve o, yeşilliktir.

Ve **خَطْباءُ** el: kınadan boyasının siyahlığı soyuldu; dedi ki:
أَذَكرْت مَيَّةَ، إِذْ لَها إِتْبُ،  * وجَدائِلٌ، وأَنامِلٌ خُطْبُ
Ve saçta ve iki dudakta da denilebilir.

Ve “av sana **أَخْطَبَكَ** etti”: sana imkân verdi ve sana yaklaştı. Ve denilir: “av sana **أَخْطَبَكَ** etti, öyleyse onu at” yani sana imkân verdi; o da **مُخْطِبٌ**’dir.

Ve **الخَطَّابِيَّة**: **الرافِضةِ**’dendir; **أَبي الخَطَّابِ**’a nisbet olunur; ve o, ashabına, kendilerine muhalefet eden kimse üzerine yalan şahitlik etmelerini emrederdi.
