# خطب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خطب

الخطب: الشأن، وما خطبك? أي ما شأنك الذي تخطبه، وهو مجاز، كما في الأساس. والخطب: الحال، والأمر صغر أو عظم وقيل: هو سبب الأمر، يقال: ما خطبك? أي ما أمرك، وتقول: هذا خطب جليل، وخطب يسير، والخطب: الأمر الذي يقع فيه المخاطبة، وجل الخطب أي عظم الأمر والشأن، وفي حديث عمر  وقد أفطروا في يوم غيم في رمضان فقال: الخطب يسير  وفي التنزيل العزيز:  قال فما خطبكم أيها المرسلون ج خطوب، ومن المجاز: هو يقاسي خطوب الدهر، فأما قول الأخطل:
  كلمع أيدي مثـاكـيل مـسـلـبة                      يندبن ضرس بنات الدهر والخطب فإنما أراد الخطوب فحذف تخفيفا، كذا في لسان العرب.
 وخطب المرأة يخطبها خطبا حكاه اللحياني وخطبة وخطيبى بكسرهما، قال عدي بن زيد يذكر قصة جذيمة الأبرش لخطبة الزباء:
  لخطيبي التي غدرت وخانت                      وهن ذوات غائلة لحـينـا

  أي لخطبة زباء، وهي امرأة غدرت بجذيمة الأبرش، حين خطبها فأجابته وخاست بالعهد وقتلته، هكذا قاله أبو عبيد، واستشهد به الجوهري، وقال الليث: الخطيبي: اسم، وأنشد قول عدي المذكور، قال أبو منصور: هذا خطأ محض، إنما خطيبى هنا مصدر. واختطبها وخطبها عليه والخطيب: الخاطب، والخطب: الذي يخطب المرأة، وهي خطبه التي يخطبها وكذلك خطبته وخطيباه وخطيبته، وهو خطبها، بكسرهن ويضم الثاني عن كراع ج أخطاب، والخطب: المرأة المخطوبة، كما يقال: ذبح للمذبوح، وقد خطبها خطبا، كما يقال: ذبح ذبحا وهو خطيبها كسكيت ج خطيبون ولا يكسر، قال الفراء في قوله تعالى  من خطبة النساء  الخطبة: مصدر بمنزلة الخطب، والعرب تقول فلان خطب فلانة، إذا كان يخطبها ويقول الخاطب: خطب، بالكسر ويضم، فيقول المخطوب إليهم: نكح بالكسر ويضم، وهي كلمة كانت العرب تتزوج بها، وكانت امرأة من العرب يقال لها: أم خارجة يضرب بها المثل فيقال:  أسرع من نكاح أم خارجة  وكان الخاطب يقوم على باب خبائها ويقول: خطب، فتقول: نكح.
 والخطاب كشداد: المتصرف أي كثير التصرف في الخطبة قال:
  برح بالعينين خطاب الكثب.
  يقول إني خاطب وقد كذب وإنما يخطب عسا من حلب واختطبوه إذا دعوه إلى تزويج صاحبتهم، قال أبو زيد: إذا دعا أهل المرأة الرجل ليخطبها فقد اختطبوا اختطابا، وإذا أرادوا تنفيق أيمهم كذبوا على رجل فقالوا قد خطبها فرددناه، فإذا رد عنه قومه قالوا: كذبتم لقد اختطبتموه فما خطب إليكم، وفي الحديث  نهي أن يخطب الرجل على خطبة أخيه  هو أن يخطب الرجل المرأة فتركن إليه، ويتفقا على صداق معلوم ويتراضيا، ولم يبق إلا العقد، فأما إذا لم يتفقا ويتراضيا ولم يركن أحدهما إلى الآخر فلا يمنع من خطبتها، وهو خارج عن النهي، وفي الحديث  إنه لحري إن خطب أن يخطب  أي يجاب إلى خطبته، يقال خطب فلان إلى فلان فخطبه، وأخطبه، أي أجابه.
 والخطبة: مصدر الخطيب خطب الخاطب على المنبر يخطب خطابة بالفتح، وخطبة، بالضم، قاله الليث، ونقله عنه أبو منصور، قال: ولا يجوز إلا على وجه واحد، وهو أن اسم ذلك الكلام الذي يتكلم به الخطيب خطبة أيضا فيوضع موضع المصدر، قال الجوهري: خطبت على المنبر خطبة، بالضم، وخطبت المرأة خطبة، بالكسر، واختطب فيهما، وقال ثعلب: خطب على القوم خطبة، فجعلها مصدرا، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك إلا أن يكون الاسم وضع موضع المصدر، أو هي أي الخطبة عند العرب: الكلام المنثور المسجع ونحوه، وإليه ذهب أبو إسحاق، وفي التهذيب: الخطبة: مثل الرسالة التي لها أول وآخر، قال: وسمعت بعض العرب يقول: اللهم ارفع عنا هذه الضغطة، كأنه ذهب إلى أن لها مدة وغاية، أولا وآخرا، ولو أراد مرة، لقال: ضغطة، ولو أراد الفعل لقال الضغطة مثل المشية.
 ورجل خطيب: حسن الخطبة، بالضم جمعه خطباء، وقد خطب بالضم، خطابة، بالفتح: صار خطيبا.
 وأبو الحارث علي بن أحمد بن أبي العباس الخطيب الهاشمي، محدث بجامع المهدي وتوفي سنة 594.

  وخطيب الكتان: لقب أبي الغنائم السلم بن أحمد بن علي المازني النصيبي المحدث، توفي سنة 631 وإليه أي إلى حسن الخطبة نسب الإمام أبو القاسم عبد الله ابن محمد الأصبهاني الخطيبي شيخ لابن الجوزي المفسر المحدث الواعظ، وكذلك أبو حنيفة محمد بن إسماعيل بن عبد الله وفي التبصير: عبيد الله بن محمد كذا هو في النسخ، والصواب: محمد ابن عبيد الله بن علي بن عبيد الله بن علي الحنفي الخطيبي الأصبهاني المحدث عن أبي مقنع محمد بن عبد الواحد، وعن أبيه، وعن جده لأمه حمد بن محمد، قدم بغداد حاجا سنة 562 وأملى عدة مجالس، وهو من بيت مشهور بالرواية والخطابة والقضاء والفضل والعلم روى عنه عبد الرزاق بن عبد القادر الجيلي وغيره، قاله ابن النجار، وولده أبو المعالي عمر بن محمد بن عبد الله خطيب بغشور، حدث عن أبي سعيد البغوي وغيره، وعنه ابن عساكر، وعمر بن أحمد بن عمر الخطيبي المحدث، من أهل زنجان، سمع منه أبو عبد الله محمد بن محمد بن أبي علي النوقاني بها، ذكره الإمام أبو حامد الصابوني، في ذيل الإكمال، وقاضي القضاة أبو نعيم عبد الملك ابن محمد بن أحمد الخطيبي الأستراباذي محدث.
 والخطبة بالضم: لون كدر أو يضرب إلى الكدرة مشرب حمرة في صفرة كلون الحنطة الخطباء قبل أن تيبس، وكلون بعض حمر الوحش، والخطبة أيضا: الخضرة أو غبرة ترهقها خضرة. والفعل من كل ذلك خطب كفرح خطبا فه أخطب، وقيل الأخطب الأخضر يخالطه سواد، والأخطب الشقراق بالفارسية كاسكينه، كذا في حاشية بعض نسخ الصحاح. أو الصرد، لأن فيهما سوادا وبياضا وينشد:
  ولا أنثني من طيرة عن مريرةإذا الأخطب الداعي على الدوح صرصرا والأخطب الصقر قال ساعدة ابن جؤية الهذلي:
  ومنا حبيب العقر حين يلفهمكما لف صردان الصريمة أخطب والأخطب: الحمار تعلوه خضرة، وحمار أخطب بين الخطبة، وهو غبرة ترهقها خضرة أو الذي بمتنه خط أسود وهو من حمر الوحش، والأنثى خطباء، حكاه أبو عبيد، وفي الأساس: تقول: أنت الأخطب البين الخطبة، فيخيل إليه أنه ذو البيان في خطبته، وأنت تثبت له الحمارية. والأخطب من الحنظل: ما فيه خطوط خضر، وهي أي الحنظلة والأتان خطباء أي صفراء فيها خطوط خضر، وهي الخطبانة، بالضم، وجمعها خطبان بالضم ويكسر نادرا، وقد أخطب الحنظل: صار خطبانا، وهو أن يصفر وتصير فيه خطوط خضر، وأخطبت الحنطة إذا لونت.
 والخطبان، بالضم: نبت في آخر الحشيش كالهليون على وزن حردون، أو كأذناب الحيات، أطرافها رقاق تشبه البنفسج، أو هو أشد منه سوادا، وما دون ذلك أخضر، وما دون ذلك إلى أصولها أبيض، وهي شديدة المرارة.
 قلت: ويقال: أمر من الخطبان، يعنون به تلك النبتة، لا أنه جمع أخطب، كأسود وسودان كما زعمه المناوي في أحكام الأساس.
 والخطبان: الخضر من ورق السمر، وقولهم أورق خطباني بالضم مبالغة.
 وأخطبان: اسم طائر، سمي بذلك لخطبة في جناحيه، وهي الخضرة، وناقة خطباء: بينة الخطب قال الزفيان:

  وصاحبي ذات هباب دمشق
  خطباء ورقاء السراة عوهق وحمامة خطباء القميص، ويد خطباء: نصل سواد خضابها من الحناء، قال:
  أذكرت مية إذ لها إتب                      وجدائل وأنامل خطب وقد يقال في الشعر والشفتين.
 ومن المجاز: فلان يخطب عمل كذا: يطلبه.
 وأخطبك الصيد فارمه، أي أمكنك ودنا منك، فهو مخطب، وأخطبك الأمر، وأمر مخطب ومعناه أطلبك، من طلبت إليه حاجة فأطلبني.
 وأبو الخطاب العباس بن أحمد.
 وعثمان بن إبراهيم الخاطبي من أئمة اللغة.
 وأبو سليمان حمد بن محمد بن إبراهيم بن الخطاب الخطابي الإمام، م.
 والخطابية، مشددة: ة وفي نسخة: ع ببغداد من الجانب الغربي وقوم من الرافضة وغلاة الشيعة نسبوا إلى أبي الخطاب الأسدي، كان يقول بإلهية جعفر الصادق، ثم ادعى الإلهية لنفسه و، كان يأمرهم بشهادة الزور على مخالفيهم في العقيدة، وكان يزعم أن الأئمة أنبياء، وأن في كل وقت رسول ناطق هو علي، ورسول صامت هو محمد، صلى الله عليه وسلم.
 وخيطوب، كقيصوم: ع أي موضع.
 والخطاب والمخاطبة: مراجعة الكلام، وقد خاطبه بالكلام مخاطبة وخطابا، وهما يتخاطبان، قال الله تعالى:  ولا تخاطبني في الذين ظلموا  وفي حديث الحجاج  أمن أهل المحاشد والمخاطب  أراد بالمخاطب الخطب جمع على غير قياس كالمشابه والملامح، وقيل هو جمع مخطبة، والمخطبة: الخطبة، والمخاطبة: مفاعلة من الخطاب والمشاورة، أراد: أأنت من الذين يخطبون الناس ويحثونهم على الخروج والاجتماع للفتن، في التهذيب قال بعض المفسرين في قوله تعالى:  وفصل الخطاب  قال هو الحكم بالبينة أو اليمين وقيل: معناه أن يفصل بين الحق والباطل ويميز بين الحكم وضده أو هو الفقه في القضاء أو هو النطق بأما بعد، وداود: أول من قال أما بعد، وقال أبو العباس: ويعني: أما بعد ما مضى من الكلام فهو كذا وكذا.
 وأخطب: جبل بنجد لبني سهل ابن أنس بن ربيعة بن كعب، قال ناهض بن ثومة:
  لمن طلل بعد الكثيب وأخـطـب                      محته السواحي والهدام الرشائش وقال نصر: لطيئ، الأخطب، لخطوط فيه سود وحمر.
 وأخطبة، بالهاء: من مياه بكر بن كلاب، عن أبي زياد، كذا في المعجم.
 وأخطب اسم.

### Türkçe

**الخطب**: hâl/şan; ve “**وما خطبك?**” yani “senin, kendisini talep ettiğin şanın nedir?”; o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الخطب**: hâl; ve iş, küçük olsun büyük olsun; ve denildi ki: o, işin sebebidir; “**ما خطبك?**” denir, yani “senin işin nedir”; ve dersin ki: “bu, büyük bir iştir”, ve “hafif bir iş”; ve **الخطب**: kendisinde hitaplaşmanın vuku bulduğu iş; ve “**وجل الخطب**” yani iş ve şan büyüdü; ve Ömer’in hadisinde: Ramazan’da bulutlu bir günde iftar etmişlerdi de dedi ki: “**الخطب يسير**” (iş hafiftir). Ve aziz tenzilde: “dedi: ‘Ey gönderilmişler, sizin işiniz nedir?’” **ج** **خطوب**. Ve mecazdan: “o, zamanın işlerini çeker”; fakat Ahtal’ın sözü:

  كلمع أيدي مثـاكـيل مـسـلـبة                      يندبن ضرس بنات الدهر والخطب

ancak **الخطوب**’u kastetti de hafifletme için hazfetti; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve “kadını istedi”: **خطب المرأة يخطبها خطبا**; bunu Lihyânî hikâye etti; ve **خطبة** ve **خطيبى** (ikisi de kesre ile); Adî b. Zeyd, Cezîme el-Ebraş’ın Zebba’yı istemesi kıssasını anarak dedi ki:

  لخطيبي التي غدرت وخانت                      وهن ذوات غائلة لحـينـا

yani Zebba’nın istemesine; o, Cezîme el-Ebraş’a hıyanet eden bir kadındır; onu istediği vakit ona cevap verdi, ahdi bozdu ve onu öldürdü; Ebû Ubeyd bunu böyle söyledi; Cevherî onunla istişhâd etti; Leys dedi ki: **الخطيبي**: isimdir; ve Adî’nin zikredilen beytini inşâd etti; Ebû Mansûr dedi ki: bu sırf hatadır; **خطيبى** burada ancak masdardır. Ve **اختطبها**; ve **خطبها عليه**; ve **الخطيب**: isteyen (hâtıb); ve **الخطب**: kadını isteyen kimse; ve o, kendisini istediği **خطبه**’sidir; yine bunun gibi **خطبته** ve **خطيباه** ve **خطيبته**; ve o, onun **خطبها**’sıdır; bunlar kesre iledir; ikincisi (yani **خطيباه**’daki ikinci) Kırâ‘dan naklen zamme ile de gelir; **ج** **أخطاب**. Ve **الخطب**: istenmiş kadın; “kesilmiş (hayvan)” için “**ذبح**” denildiği gibi; ve onu **خطبها خطبا** ile istedi; “**ذبح ذبحا**” denildiği gibi; ve o, onun **خطيبها**’sıdır; Sikkît gibi; **ج** **خطيبون**; ve kesre yapılmaz. Ferrâ, Allah’ın sözü “**من خطبة النساء**” hakkında dedi ki: **الخطبة**: **الخطب** menzilesinde bir masdardır; ve Araplar “falanca, falancayı **خطب** etti” derler; yani onu istiyor; ve isteyen der ki: **خطب** (kesre ile ve zamme ile); böylece kendilerine istenilenler derler ki: **نكح** (kesre ile ve zamme ile); ve bu, Arapların onunla evlendikleri bir kelime idi; ve Araplardan bir kadın vardı, ona “Ümm Hârice” denirdi; onunla mesel vurulur da denir ki: “Ümm Hârice’nin nikâhından daha hızlı”; isteyen, çadırının kapısında durur ve der ki: **خطب**; o da der ki: **نكح**.

Ve **الخطاب** (Şeddâd vezninde): mütesarrıf; yani hutbede çok tasarruf eden; dedi ki:

  برح بالعينين خطاب الكثب.

“Ben, isteyenim” der; hâlbuki yalan söylemiştir; ancak bir sağım süt umarak ister. Ve “**اختطبوه**”: onu, arkadaşlarını evlendirmeye çağırdıklarında. Ebû Zeyd dedi ki: kadının ehli erkeği onu istemeye çağırırsa, **اختطبوا اختطابا** etmiş olurlar; ve dullarını revaçlandırmak istediklerinde bir erkeğe yalan söylerler de “onu istemişti de biz reddettik” derler; onun kavmi onu geri çevirdiğinde derler ki: “yalan söylediniz; onu siz **اختطبتموه** ettiniz; o size **خطب** etmedi.” Ve hadiste: “kişinin, kardeşinin **خطبة**’si üzerine **يخطب** etmesi yasaklandı”; o, erkeğin kadını istemesi, kadının ona meyletmesi, bilinen bir mehir üzerinde anlaşmaları ve razılaşmalarıdır; ve akitten başka bir şey kalmamıştır; fakat anlaşmazlar ve razılaşmazlar ve ikisinden biri diğerine meyletmezse, onu istemekten men edilmez; ve o, nehiyden dışarıdır. Ve hadiste: “o, layıktır; eğer **خطب** ederse, **يخطب** edilsin”; yani istemesine cevap verilsin; “falanca, falancaya **خطب** etti de o da onu **خطبه** etti” denir; ve **أخطبه**: yani ona cevap verdi.

Ve **الخطبة**: **الخطيب**’in masdarıdır; isteyen, minber üzerinde **خطب** eder; **يخطب**; **خطابة** (fetha ile) ve **خطبة** (zamme ile); bunu Leys söyledi; Ebû Mansûr ondan nakletti; dedi ki: ancak tek bir vecih üzere caiz olur; o da, hatibin konuştuğu o sözün adının da **خطبة** olmasıdır; böylece masdarın yerine konur. Cevherî dedi ki: minber üzerinde **خطبت** ettim: **خطبة** (zamme ile); ve kadını **خطبت** ettim: **خطبة** (kesre ile); ve ikisinde de **اختطب** etti. Sa‘leb dedi ki: kavim üzerine **خطب** etti: **خطبة**; onu masdar yaptı. İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak isim masdarın yerine konmuş olsun; yahut o, yani **الخطبة**, Araplar katında: secili mensur söz ve benzeri olsun; Ebû İshâk buna gitti. **التهذيب**’de: **الخطبة**: başı ve sonu olan risale gibidir; dedi ki: bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “Allah’ım, bu **الضغطة**’yı bizden kaldır”; sanki onun bir müddeti ve bir gayesi, bir başı ve bir sonu olduğuna gitmiştir; eğer bir defayı kastetseydi “**ضغطة**” derdi; eğer fiili kastetseydi “**الضغطة**”yı “**المشية**” gibi söylerdi.

Ve **رجل خطيب**: **الخطبة**’si güzel (zamme ile); cem‘i **خطباء**; ve zamme ile **خطب** etti; **خطابة** (fetha ile): hatip oldu.

Ve Ebû’l-Hâris Ali b. Ahmed b. Ebî’l-Abbâs **الخطيب الهاشمي**; Mehdi Camii’nde muhaddis; 594 yılında vefat etti.

Ve **خطيب الكتان**: muhaddis Ebû’l-Ğanâim es-Silm b. Ahmed b. Ali el-Mâzenî en-Nasîbî’nin lakabıdır; 631 yılında vefat etti. Ve ona, yani hutbenin güzelliğine nispetle, imam Ebû’l-Kâsım Abdullah b. Muhammed el-İsfahânî **الخطيبي** nispet edildi; müfessir muhaddis vâiz İbnü’l-Cevzî’ye şeyhtir; yine Ebû Hanîfe Muhammed b. İsmâîl b. Abdullah. Ve **التبصير**’de: Ubeydullah b. Muhammed; nüshalarda böyledir; doğrusu: Muhammed b. Ubeydullah b. Ali b. Ubeydullah b. Ali el-Hanefî **الخطيبي** el-İsfahânî; Ebû Mukni‘ Muhammed b. Abdülvâhid’den, babasından ve anne tarafından dedesi Hamd b. Muhammed’den hadis rivayet eden muhaddis; 562 yılında hacı olarak Bağdat’a geldi ve birkaç meclis imlâ etti; o, rivayet, hutbe, kadılık, fazilet ve ilimle meşhur bir evdendir; ondan Abdürrezzâk b. Abdülkâdir el-Cîlî ve başkaları rivayet etti; bunu İbnü’n-Neccâr söyledi. Ve onun oğlu Ebû’l-Me‘âlî Ömer b. Muhammed b. Abdullah: Bağşûr hatibi; Ebû Saîd el-Bağavî ve başkalarından hadis rivayet etti; ondan İbn Asâkir rivayet etti. Ve Ömer b. Ahmed b. Ömer **الخطيبي** muhaddis; Zencân ehlindendir; orada ondan Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Ebî Ali en-Nûkânî semâ etti; onu imam Ebû Hâmid es-Sâbûnî, **ذيل الإكمال**’de zikretti. Ve kadı’l-kudât Ebû Nuaym Abdülmelik b. Muhammed b. Ahmed **الخطيبي** el-Esterâbâzî: muhaddis.

Ve **الخطبة** (zamme ile): bulanık bir renk; yahut bulanıklığa çalan, sarılık içinde kızıllık karışımı; buğdayın, kurumadan önceki **الخطباء** rengi gibi; ve bazı yaban eşeklerinin kızılları gibi. Ve **الخطبة** ayrıca: yeşillik; yahut yeşilliğin bastığı bir tozluluk. Ve bütün bunlardan fiil: **خطب** (feriha gibi) **خطبا**; o, **أخطب**’tur. Ve denildi ki: **الأخطب**: içine siyahlık karışan yeşildir. Ve **الأخطب**: Farsçada **كاسكينه** olan şakrak; **الصحاح**’ın bazı nüshalarının hâşiyesinde böyledir. Yahut ardıç kuşu; çünkü ikisinde de siyahlık ve beyazlık vardır. Ve şu inşâd olunur:

  ولا أنثني من طيرة عن مريرةإذا الأخطب الداعي على الدوح صرصرا

Ve **الأخطب**: doğandır. Sa‘ide b. Cüveyye el-Hüzelî dedi ki:

  ومنا حبيب العقر حين يلفهمكما لف صردان الصريمة أخطب

Ve **الأخطب**: üzerinde yeşillik bulunan eşek; ve **حمار أخطب**: **الخطبة**’si açık; o, yeşilliğin bastığı bir tozluluk; yahut sırtında siyah bir çizgi olan; o, yaban eşeklerinin kızıllarındandır; dişisi **خطباء**; Ebû Ubeyd bunu hikâye etti. Ve **الأساس**’ta: dersin ki: “sen, **الأخطب البين الخطبة**’sin”; böylece ona, hutbesinde beyan sahibi olduğu hayal ettirilir; hâlbuki sen ona eşekliği ispat ediyorsun. Ve **الحنظل**’dan **الأخطب**: içinde yeşil çizgiler olan. Ve o, yani **الحنظلة** ve dişi eşek **خطباء**: yani içinde yeşil çizgiler bulunan sarı; ve o, **الخطبانة**’dır (zamme ile); cem‘i **خطبان** (zamme ile); nadiren kesre ile de gelir. Ve **أخطب الحنظل**: **خطبانا** oldu; o, sararması ve içinde yeşil çizgilerin meydana gelmesidir. Ve **أخطبت الحنطة**: renklendiği zaman.

Ve **الخطبان** (zamme ile): otun sonunda bir bitki; **الهليون** gibi, **حردون** vezninde; yahut yılan kuyrukları gibi; uçları ince, menekşeye benzer; yahut ondan daha şiddetli siyah; onun altı yeşil; onun altı köklerine kadar beyaz; ve o, şiddetli acıdır.

Dedim ki: “**أمر من الخطبان**” denir; bununla o bitkiyi kastederler; onun, **أخطب**’un cem‘i olmasını değil; **أسود** ve **سودان** gibi; Menâvî’nin **أحكام الأساس**’ta zannettiği üzere.

Ve **الخطبان**: semür ağacının yaprağının yeşilleri. Ve “**أورق خطباني**” (zamme ile) sözleri mübalağa içindir.

Ve **أخطبان**: bir kuşun adıdır; kanatlarında bulunan **خطبة** sebebiyle böyle adlandırıldı; o da yeşilliktir. Ve **ناقة خطباء**: **الخطب**’u açık; Züfyân dedi ki:

  وصاحبي ذات هباب دمشق

  خطباء ورقاء السراة عوهق

Ve “**حمامة خطباء القميص**”; ve **يد خطباء**: kınasından siyahlık sızmış (el); dedi ki:

  أذكرت مية إذ لها إتب                      وجدائل وأنامل خطب

Ve şiirde, dişler ve dudaklar hakkında da söylenebilir.

Ve mecazdan: “falanca, şu işin **يخطب**’unu eder”: onu talep eder.

Ve “**أخطبك الصيد فارمه**”: yani sana imkân verdi ve sana yaklaştı; o, **مخطب**’tur. Ve “**أخطبك الأمر**”; ve “**أمر مخطب**”: manası “seni talep ederim”; “birine bir ihtiyaç talep ettim de beni talep etti”den.

Ve Ebû’l-Hattâb el-Abbâs b. Ahmed.

Ve Osman b. İbrahim **الخاطبي**: dil imamlarındandır.

Ve Ebû Süleyman Hamd b. Muhammed b. İbrahim b. el-Hattâb **الخطابي** imam, m.

Ve **الخطابية** (şeddeli): bir fırka; bir nüshada: Bağdat’ta batı yakasında bir mahalle; ve Râfızîlerden ve Şîa’nın aşırılarından bir kavim, Ebû’l-Hattâb el-Esedî’ye nispet edildiler; Ca‘fer es-Sâdık’ın ilâhlığını söylerdi; sonra ilâhlığı kendisi için iddia etti; ve muhaliflerine akîdede yalan şahitlik etmelerini emrederdi; ve imamların nebîler olduğunu, her vakitte konuşan bir resulün Ali, susan bir resulün Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) olduğunu iddia ederdi.

Ve **خيطوب** (Kaysûm vezninde): bir yer; yani bir mevki.

Ve **الخطاب** ve **المخاطبة**: sözün karşılıklı dönüp dolaşması; ve onunla sözle **خاطبه** etti: **مخاطبة** ve **خطابا**; ve ikisi **يتخاطبان**. Allah Teâlâ dedi ki: “**ولا تخاطبني في الذين ظلموا**”. Ve Haccâc’ın hadisinde: “**أمن أهل المحاشد والمخاطب**”; **المخاطب** ile **الخطب**’u kastetti; kıyasa aykırı olarak cem‘ edildi; **المشابه** ve **الملامح** gibi. Ve denildi ki: o, **مخطبة**’nin cem‘idir; ve **المخطبة**: **الخطبة**’dir. Ve **المخاطبة**: **الخطاب** ve müşavere’den bir **مفاعلة**’dir; kastı: “fitneler için çıkmaya ve toplanmaya insanlara hutbe okuyan ve onları teşvik edenlerden misin?” **التهذيب**’de: bazı müfessirler Allah’ın sözü “**وفصل الخطاب**” hakkında dedi ki: o, beyyine veya yemin ile hükmetmektir; ve denildi ki: manası, hak ile bâtılı ayırması ve hüküm ile onun zıddını temyiz etmesidir; yahut o, kazada fıkıhtır; yahut o, “**أما بعد**” ile konuşmaktır; ve Dâvûd: “**أما بعد**” diyen ilk kimsedir. Ebû’l-Abbâs dedi ki: ve manası: “geçen sözden sonra, iş şöyledir şöyledir” demektir.

Ve **أخطب**: Necd’de, Benî Sehl b. Enes b. Rebîa b. Ka‘b’a ait bir dağ. Nâhid b. Sûme dedi ki:

  لمن طلل بعد الكثيب وأخـطـب                      محته السواحي والهدام الرشائش

Ve Nasr dedi ki: Tayy’a aittir; **الأخطب**: içinde siyah ve kırmızı çizgiler bulunduğu için.

Ve **أخطبة** (ه ile): Bekr b. Kilâb’ın sularındandır; Ebû Ziyâd’dan; **المعجم**’de böyledir.

Ve **أخطب** bir isimdir.
