# خطر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خطر

الخاطِرُ: ما يَخْطُرُ في القلب من تدبير أَو أَمْرٍ. ابن سيده: الخاطر الهاجس، والجمع الخواطر، وقد خَطَرَ بباله وعليه يَخْطِرُ ويَخْطُرُ، بالضم؛ الأَخيرة عن ابن جني، خُطُوراً إِذا ذكره بعد نسيان. وأَخْطَرَ الله بباله أَمْرَ كذا، وما وَجَدَ له ذِكْراً إِلاَّ خَطْرَةً؛ ويقال: خَطَر ببالي وعلى بالي كذا وكذا يِخْطُر خُطُوراً إِذا وقع ذلك في بالك ووَهْمِك. وأَخْطَرَهُ اللهُ ببالي؛ وخَطَرَ الشيطانُ بين الإِنسان وقلبه: أَوصل وَسْواسَهُ إِلى قلبه. وما أَلقاه إِلاَّ خَطْرَةً بعد خَطْرَةٍ أَي في الأَحيان بعد الأَحيان، وما ذكرته إِلاَّ خَطْرَةً واحدةً. ولَعِبَ الخَطْرَةَ بالمِخْراق.
والخَطْرُ: مصدر خَطَرَ الفحلُ بذنبه يَخْطِرُ خَطْراً وخَطَراناً وخَطِيراً: رَفَعَهُ مرة بعد مرة، وضرب به حاذيْهِ، وهما ما ظهر من فَخِذيْه حيث يقع شَعَرُ الذَّنَبِ، وقيل: ضرب به يميناً وشمالاً. وناقةٌ خَطَّارَةٌ: تَخْطِرُ بذنبها. والخَطِيرُ والخِطَارُ: وَقْعُ ذنب الجمل بين وَرَكَيْهِ إِذا خَطَرَ؛ وأَنشد:
رَدَدْنَ فَأَنْشَفْنَ الأَزِمَّةَ بعدما
تَحَوَّبَ، عن أَوْراكِهِنَّ، خَطِيرُ
والخاطِرُ: المُتَبَخْتِرُ؛ يقال: خَطَرَ يَخْطِرُ إِذا تَبَخْتَرَ. والخَطِيرُ والخَطَرَانُ عند الصَّوْلَةِ والنَّشَاطِ، وهو التَّصَاوُل والوعيد؛ قال الطرماح:
بالُوا مَخافَتَهُمْ على نِيرانِهِمْ،
واسْتَسْلَمُوا، بعد الخَطِيرِ، فَأَُخْمِدُوا
التهذيب: والفحل يَخْطِرُ بذنبه عند الوعيد من الخُيَلاءِ. وفي حديث مَرْحَبٍ: فخرج يَخْطِرُ بسيفه أَي يَهُزُّهُ مُعْجباً بنفسه مُتَعَرِّضاً للمبارزة، أَو أَنه كان يَخْطِرُ في مشيه أَي يتمايل ويمشي مِشْيَةَ المُعْجبِ وسيفه في يده، يعني كان يَخْطِرُ وسيفه معه، والباء للملابسة. والناقةُ الخَطَّارَةُ: تَخْطِرُ بذنبها في السير نشاطاً. وفي حديث الاستسقاء: والله ما يَخْطِرُ لنا جمل؛ أَي ما يحرك ذنبه هُزَالاً لشدة القَحْطِ والجَدْبِ؛ يقال: خَطَرَ البعيرُ بذنبه يَخْطِرُ إِذا رفعه وحَطَّهُ، وإِنما يفعل ذلك عند الشَّبَعِ والسِّمَنِ؛ ومنه حديث عبد الملك لما قَتَلَ عَمْرو بْنَ سَعِيدٍ: والله: لقد قَتَلْتُه، وإِنه لأَعز عليّ من جِلْدَةِ ما بَيْنَ عَيْنَيَّ، ولكن لا يَخْطِرُ فحلانِ في شَوْلٍ؛ وفي قول الحجاج لما نَصَبَ المِنْجَنيقَ على مكة:
خَطَّارَةٌ كالجَمَلِ الفَنِيقِ
شبه رميها بِخَطَرَانِ الفحل. وفي حديث سجود السهو: حتى يَخْطِرَ الشيطانُ بين المرء وقلبه؛ يريد الوسوسة. وفي حديث ابن عباس: قام نبيّ الله يوماً يصلي فَخَطَر خَطْرَةً، فقال المنافقون: إِن له قلبين. والخَطِيرُ: الوعيد والنشاط؛ وقوله:
هُمُ الجَبَلُ الأَعْلَى، إِذا ما تَنَاكَرَتْ
مُلُوكُ الرِّجالِ، أَو تَخاطَرَتِ البُزْلُ
يجوز أَن يكون من الخطير الذي هو الوعيد، ويجوز أَن يكون من قولهم خَطَرَ البعير بذنبه إِذا ضرب به. وخَطَرَانُ الفحل من نشاطه، وأَما خطران الناقة فهو إِعلام للفحل أَنها لاقح. وخَطَرَ البعير بذنبه يَخْطِرُ، بالكسر، خَطْراً، ساكن، وخَطَرَاناً إِذا رفعه مرة بعد مرة وضرب به فخذيه. وخَطَرَانُ الرجلِ: اهتزازُه في المشي وتَبَخْتُرُه. وخَطَر بسيفه ورمحه وقضيبه وسوطه يَخْطِرُ خَطَراناً إِذا رفعه مرة ووضعه أُخْرَى. وخَطَرَ في مِشْيَتِه يَخْطِرُ خَطِيراً وخَطَراناً: رفع يديه ووضعهما. وقيل: إِنه مشتق من خَطَرانِ البعير بذنبه، وليس بقويّ، وقد أَبدلوا من خائه غيناً فقالوا: غَطَرَ بذنبه يَغْطِرُ، فالغين بدل من الخاء لكثرة الخاء وقلة الغين، قال ابن جني: وقد يجوز أَن يكونا أَصلين إِلاَّ أَنهم لأَحدهما أَقلُّ استعمالاً منهم للآخر. وخَطَرَ الرجلُ بالرَّبِيعَةِ يَخْطُر خَطْراً: رفعها وهزها عند الإِشالَةِ؛ والرَّبِيعَةُ: الحَجَرُ الذي يرفعه الناس يَخْتَبِرُونَ بذلك قُواهُمْ.
الفراء: الخَطَّارَةُ حَظِيرَةُ الإِبل.
والخَطَّارِ: العطَّار؛ يقال: اشتريت بَنَفْسَجاً من الخَطَّارِ. والخَطَّارُ: المِقْلاعُ؛ وأَنشد:
جُلْمُودُ خَطَّارٍ أُمِرَّ مِجْذَبُهْ
ورجل خَطَّارٌ بالرمحِ: طَعَّانٌ به؛ وقال:
مَصالِيتُ خَطَّارونَ بالرُّمْحِ في الوَغَى
ورمح خَطَّارٌ: ذو اهتزاز شديد يَخْطِرُ خَطَراناً، وكذلك الإِنسان إِذا مشى يَخْطِرُ بيديه كثيراً. وخَطَرَ الرُّمْحُ يَخْطِرُ: اهْتَزَّ، وقد خَطَرَ يَخْطِرُ خَطَراناً.
والخَطَرُ: ارتفاعُ القَدْرِ والمالُ والشرفُ والمنزلة. ورجلٌ خَطِيرٌ أَي له قَدْرٌ وخَطَرٌ، وقد خَطُرَ، بالضم، خُطُورَةً. ويقال: خَطَرانُ الرمح ارتفاعه وانخفاضه للطعن. ويقال: إِنه لرفيع الخَطَرِ ولئيمه. ويقال: إِنه لعظيم الخَطَرِ وصغير الخَطَرِ في حسن فعاله وشرفه وسوء فعاله ولؤمه. وخَطَرُ الرجلِ: قَدْرُه ومنزلته، وخص بعضهم به الرفعة، وجمعه أَخْطارٌ. وأَمْرٌ خَطِيرٌ: رفيعٌ. وخَطُرَ يَخْطُرُ خَطَراً وخُطُوراً إِذا جَلَّ بعد دِقَّةٍ. والخَطِيرُ من كل شيء: النَّبِيلُ. وهذا خَطِيرٌ لهذا وخَطَرٌ له أَي مِثْلٌ له في القَدْرِ، ولا يكون إِلاَّ في الشيء المَزِيزِ؛ قال: ولا يقال للدون إِلاَّ للشيء السَّرِيِّ. ويقال للرجل الشريف: هو عظيم الخَطَرِ. والخَطِيرُ: النَّظِيرُ. وأَخْطَرَ به: سَوَّى. وأَخْطَرَهُ: صار مثله في الخَطَرِ. الليث: أُخْطِرْتُ لفلان أَي صُيِّرْتُ نظيره في الخَطَرِ. وأَخْطَرَني فلانٌ، فهو مُخْطِرٌ إِذا صار مثلك في الخَطَرِ. وفلانٌ ليس له خَطِيرٌ أَي ليس له نظير ولا مثل. وفي الحديث: أَلا هل مُشَمِّرٌ للجنة فإِن الجنة لا خَطَرَ لها؛ أَي لا عِوَضَ عنها ولا مِثْلَ لها؛ ومنه: أَلاَّ رَجُلٌ يُخاطِرُ بنفسه وماله؛ أَي يلقيها في الهَلَكَةِ بالجهاد. والخَطَرُ، بالتحريك: في الأَصل الرهن، وما يُخاطَرُ عليه ومِثْلُ الشيء وَعَدِلْهُ، ولا يقال إِلاَّ في الشيء الذي له قدر ومزية؛ ومنه حديث عمر في قسمة وادِي القُرَى: وكان لعثمان فيه خَطَرٌ ولعبد الرحمن خَطَرٌ أَي حظ ونصيب؛ وقول الشاعر:
في ظِلِّ عَيْشٍ هَنِيٍّ ماله خَطَرُ
أَي ليس له عَِدْلٌ. والخَطَرُ: العَِدْلُ؛ يقال: لا تجعل نفسك خَطَراً لفلان وأَنت أَوْزَنُ منه. والخَطَرُ: السَّبَقُ الذي يترامى عليه في التراهن، والجمع أَخْطارٌ. وأَخْطَرَهُمْ خَطَراً وأَخْطَرَه لهم: بذل لهم من الخَطَرِ ما أَرضاهم. وأَخْطَرَ المالَ أَي جعله خَطَراً بين المتراهنين. وتَخاطَرُوا على الأَمر: تراهنوا؛ وخاطَرَهم عليه: راهنهم. والخَطَرُ؛ الرَّهْنُ بعينه. والخَطَرُ: ما يُخاطَرُ عليه؛ تقول: وَضَعُوا لي خَطَراً ثوباً ونحو ذلك؛ والسابق إِذا تناول القَصَبَةَ عُلِمَ أَنه قد أَحْرَزَ الخَطَرَ. والخَطَرُ والسَّبَقُ والنَّدَبُ واحدٌ، وهو كله الذي يوضع في النِّضالِ والرِّهانِ، فمن سَبَقَ أَخذه، ويقال فيه كله: فَعَّلَ، مشدّداً، إِذا أَخذه؛ وأَنشد ابن السكيت:
أَيَهْلِكُ مُعْتَمٌّ وزَيْدٌ، ولم أَقُمْ
على نَدَبٍ يوماً، ولي نَفْسُ مُخْطِرِ؟
والمُخْطِرُ: لذي يجعل نفسه خَطَراً لِقِرْنِه فيبارزه ويقاتله؛ وقال: وقلتُ لمن قد أَخْطَرَ الموتَ نَفْسَه:
أَلا مَنْ لأَمْرٍ حازِمٍ قد بَدَا لِيَا؟
وقال أَيضاً:
أَين عَنَّا إِخْطارُنا المالَ والأَنْـ
ـفُسَ، إِذ ناهَدُوا لِيَوْمِ المِحَالِ؟
وفي حديث النعمان بن مُقَرِّنٍ أَنه قال يوم نَهاوَنْدَ، حين التقى المسلمون مع المشركين: إِن هؤلاء قد أَخْطَرُوا لكم رِثَةً ومَتاعاً، وأَخْطَرتم لهم الدِّينَ، فَنافِحُوا عن الدين؛ الرِّثَةُ: رَدِيء المتاع، يقول: شَرَطُوها لكم وجعلوها خَطَراً أَي عِدْلاً عن دينكم، أَراد أَنهم لم يُعَرِّضُوا للهلاك إِلاَّ متاعاً يَهُونُ عليهم وأَنتم قد عَرَّضْتُمْ لهم أَعظم الأَشياء قَدْراً، وهو الإِسلام.
والأَخطارُ من الجَوْزِ في لَعِب الصبيان هي الأَحْرازُ، واحدها خَطَرٌ. والأَخْطارُ: الأَحْرازُ في لعب الجَوْز.
والخَطَرُ: الإِشْرافُ على هَلَكَة. وخاطَرَ بنفسه يُخاطِرُ: أَشْفَى بها على خَطَرِ هُلْكٍ أَو نَيْلِ مُلْكٍ. والمَخاطِرُ: المراقي. وخَطَرَ الدهرُ خَطَرانَهُ، كما يقال: ضرب الدهرُ ضَرَبانَهُ؛ وفي التهذيب: يقال خَطَرَ الدهرُ من خَطَرانِهِ كما يقال ضَرَبَ من ضَرَبانِه. والجُنْدُ يَخْطِرُونَ حَوْلَ قائدهم يُرُونَهُ منهم الجِدَّ، وكذلك إِذا احتشدوا في الحرب.
والخَطْرَةُ: من سِماتِ الإِبل؛ خَطَرَهُ بالمِيسَمِ في باطن الساق؛ عن ابن حبيب من تذكرة أَبي علي كذلك.
قال ابن سيده: والخَطْرُ ما لَصِقَ
(* قوله: «والخطر ما لصق إلخ» بفتح
الحاء وكسرها مع سكون الطاء كما في القاموس). بالوَرِكَيْنِ من البول؛ قال ذو الرمة:
وقَرَّبْنَ بالزُّرْقِ الحَمائِلَ. بعدما
تَقَوَّبَ، عن غِرْبانِ أَوْرَاكِها، الخَطْرُ
قوله: تقوّب يحتمل أَن يكون بمعنى قوّب، كقوله تعالى: فتقطَّعوا أَمرهم بينهم؛ أَي قطعوا، وتقسمت الشيء أَي قسمته. وقال بعضهم: أَراد تقوّبت غربانها عن الخطر فقلبه.
والخِطْرُ: الإِبل الكثيرة؛ والجمع أَخطار، وقيل الخِطْرُ مائتان من الغنم والإِبل، وقيل: هي من الإِبل أَربعون، وقيل: أَلف وزيادة؛ قال: رَأَتْ لأَقْوامٍ سَوَاماً دَثْراً،
يُرِيحُ رَاعُوهُنَّ أَلْفاً خَِطِرْا،
وبَعْلُها يَسُوقُ مِعْزَى عَشْرا
وقال أَبو حاتم: إِذا بلغت الإِبل مائتين، فهي خَِطْرٌ، فإِذا جاوزت ذلك وقاربت الأَلف، فهي عَِرْجٌ.
وخَطِيرُ الناقة: زمامُها؛ عن كراع. وفي حديث علي، عليه السلام، أَنه أَشار لعَمَّارٍ وقال: جُرُّوا له الخَطِيرَ ما انْجَرَّ لكم، وفي رواية: كا جَرَّهُ لكم؛ معناه اتَّبِعُوه ما كان فيه مَوْضِعٌ مُتَّبَعٌ، وتَوَقَّوْا ما لم يكن فيه موضع؛ قال: الخطير زمام البعير، وقال شمر في الخطير: قال بعضهم الخَطِير الحَبْلُ، قال: وبعضهم يذهب به إِلى إِخْطارِ النفس وإِشْرَاطِهَا في الحرب؛ المعنى اصبروا لعمَّار ما صبر لكم. وتقول العرب: بيني وبينه خَطْرَةُ رَحِمٍ؛ عن ابن الأَعرابي، ولمن يفسره، وأُراه يعني شُبْكَةَ رَحِمٍ، ويقال: لا جَعَلَها اللهُ خَطْرَتَه ولا جعلها آخر مَخْطَرٍ منه أَي آخِرَ عَهْدٍ منه، ولا جعلها الله آخر دَشْنَةٍ
(* قوله: «آخر دشنة إلخ» كذا بالأَصل وشرح القاموس). وآخر دَسْمَةٍ وطَيَّةٍ ودَسَّةٍ، كلُّ ذلك: آخِرَ عَهْدٍ؛ وروي بيت عدي بن زيد: وبِعَيْنَيْكَ كُلُّ ذاك تَخَطَرْا
كَ، ويمْضِيكَ نَبْلُهُمْ في النِّضَالِ
قالوا: تَخَطْراكَ وتَخَطَّاكَ بمعنى واحد، وكان أَبو سعيد يرويه تخطاك ولا يعرف تخطراك، وقال غيره: تَخَطْرَاني شَرُّ فلان وتخطاني أَي جازني. والخِطْرَةُ: نبت في السهل والرمل يشبه المَكْرَ، وقيل: هي بقلة، وقال أَبو حنيفة: تَنْبُتُ الخِطْرَةُ مع طلوع سهيل، وهي غَبْراءُ حُلْوَةٌ طيبة يراها من لا يعرفها فيظن أَنها بقلة، وإِنما تنبت في أَصل قد كان لها قبل ذلك، وليست بأَكثر مما يَنْتَهِسُ الدابةُ بفمه، وليس لها ورق، وإِنما هي قُضْبانٌ دِقَاقٌ خُضْرٌ، وقد تُحْتَبَلُ بها الظِّباءُ، وجمعها خِطَرٌ مثل سِدْرَةٍ وسِدَرٍ. غيره: الخِطْرَةُ عُشْبَةٌ معروفة لها قَضْبَةٌ يَجْهَدُها المالُ ويَغْزُرُ عليها، والعرب تقول: رَعَيْنا خَطَرات الوَسْمِيّ، وهي اللُّمَعُ من المَراتِعِ والبُقَعِ؛ وقال ذو الرمة: لها خَطَراتُ العَهْدِ من كُلِّ بَلْدَةٍ
لِقَوْمٍ، ولو هاجَتْ لهم حَرْبُ مَنْشِمِ
والخِطَرَةُ: أَغصان الشجرة، واحدتها خِطْرٌ، نادر أَو على توهم طرح الهاء. والخِطْرُ، بالكسر: نبات يجعل ورقه في الخضاب الأَسود يختضب به؛ قال أَبو حنيفة: هو شبيه بالْكَتَمِ، قال: وكثيراً ما ينبت معه يختضب به الشيوخ؛ ولحية مَخْطُورَةٌ ومُخَطَّرَةٌ: مَخْضُوبَةٌ به؛ ومنه قيل اللبن الكثير الماء: خِطْرٌ.
والخَطَّارُ: دهن من الزيت ذو أَفاويه، وهو أَحد ما جاء من الأَسماء على فَعَّال.
والخَطْرُ: مكيال ضخم لأَهل الشام.
والخَطَّارُ: اسم فرس حذيفة بن بدر الفَزارِيِّ.

### Türkçe

**الخاطِرُ**: kalpte tedbir yahut bir işten **يَخْطُرُ** olan şey. İbn Sîde:
**الخاطر** **الهاجس**tir; çoğulu **الخواطر**dır. Ve onun hatırına geldi ve ona **يَخْطِرُ**
ve **يَخْطُرُ**, zamme ile; sonuncusu İbn Cinnî’dendir; **خُطُوراً** (olur) eğer onu unutmadan sonra andıysa. Ve
Allah onun hatırına şöyle şöyle bir işi **أَخْطَرَ** etti; ve onun için bir anış bulmadı, ancak bir **خَطْرَةً** (buldu); ve denilir:
Hatırıma ve hatırım üzerine şöyle şöyle **خَطَرَ** etti, **يِخْطُرُ خُطُوراً**, eğer bu senin hatırına
ve vehmine düştüyse. Ve Allah onu benim hatırıma **أَخْطَرَهُ** etti; ve şeytan insan ile kalbi arasına **خَطَرَ** etti:
vesvesesini onun kalbine ulaştırdı. Ve onu ancak **خَطْرَةً**dan sonra **خَطْرَةً** olarak attı
yani vakitlerden sonra vakitlerde; ve onu ancak bir tek **خَطْرَةً** olarak andım. Ve
**الخَطْرَةَ**yı **بالمِخْراق** ile oynadı.

**والخَطْرُ**: **خَطَرَ** aygırın kuyruğuyla **يَخْطِرُ** **خَطْراً** ve **خَطَراناً**
ve **خَطِيراً**: onu defa defa kaldırdı, ve onunla iki uyluğunun hizasına vurdu; ikisi, iki budunun görünen kısmıdır
kuyruk kılının düştüğü yerde; ve denildi: onunla sağa ve sola vurdu. Ve bir dişi deve
**خَطَّارَةٌ**: kuyruğuyla **تَخْطِرُ**. Ve **الخَطِيرُ** ve **الخِطَارُ**: devenin kuyruğunun iki kalçası arasına düşüşüdür
**خَطَرَ** ettiği zaman; ve inşad etti:
رَدَدْنَ فَأَنْشَفْنَ الأَزِمَّةَ بعدما
تَحَوَّبَ، عن أَوْراكِهِنَّ، خَطِيرُ

**والخاطِرُ**: salınarak yürüyen; denilir: **خَطَرَ يَخْطِرُ** eğer salınarak yürüdüyse.
Ve **الخَطِيرُ** ve **الخَطَرَانُ** hamlede ve canlılıkta; o, karşılıklı saldırış
ve tehdittir; et-Tırmâh dedi:
بالُوا مَخافَتَهُمْ على نِيرانِهِمْ،
واسْتَسْلَمُوا، بعد الخَطِيرِ، فَأَُخْمِدُوا

**التهذيب**: Aygır, kibirden tehdid anında kuyruğuyla **يَخْطِرُ**. Ve
Merhab hadîsinde: çıktı, kılıcıyla **يَخْطِرُ**; yani kendini beğenmiş olarak onu sallar, mübarezeye
maruz kalır; yahut o, yürüyüşünde **يَخْطِرُ** idi; yani sallanır ve kendini beğenmişin yürüyüşüyle yürür
ve kılıcı elindedir; yani o, kılıcı onunla beraber iken **يَخْطِرُ** idi; ve **الباء** beraberlik içindir.
Ve **الناقةُ الخَطَّارَةُ**: yürüyüşte canlılıkla kuyruğuyla **تَخْطِرُ**. Ve istiskā hadîsinde:
Vallahi bize bir deve **يَخْطِرُ** etmez; yani şiddetli kıtlık
ve kuraklıktan zayıflık sebebiyle kuyruğunu oynatmaz; denilir:
Deve kuyruğuyla **خَطَرَ يَخْطِرُ** eğer onu kaldırıp indirdiyse,
bunu ancak tokluk ve semizlik anında yapar; bundan da Abdülmelik hadîsi, Amr b. Saîd’i öldürdüğünde:
Vallahi onu öldürdüm, ve o bana iki gözüm arasındaki bir deri parçasından daha azizdir, fakat
bir sürüde iki aygır **يَخْطِرُ** etmez; ve Haccâc’ın, Mekke üzerine mancınığı kurduğunda sözü:
خَطَّارَةٌ كالجَمَلِ الفَنِيقِ
Onun atışını aygırın **خَطَرَان**ına benzetti. Ve sehiv secdesi hadîsinde: ta ki
şeytan kişi ile kalbi arasına **يَخْطِرَ** etsin; vesveseyi ister. Ve İbn Abbâs hadîsinde:
Allah’ın nebîsi bir gün namaza kalktı da bir **خَطْرَةً** **خَطَرَ** etti; münafıklar dedi: onun iki kalbi vardır. Ve **الخَطِيرُ**:
tehdit ve canlılık; ve onun sözü:
هُمُ الجَبَلُ الأَعْلَى، إِذا ما تَنَاكَرَتْ
مُلُوكُ الرِّجالِ، أَو تَخاطَرَتِ البُزْلُ
**الخطير**den, o tehdit olan (mânâdan) olması caizdir; ve onların sözü olan
deve kuyruğuyla **خَطَرَ** etti, eğer onunla vurduysa (mânâsından) olması da caizdir. Aygırın **خَطَرَان**ı onun canlılığındandır; dişi devenin
**خطران**ı ise aygıra onun gebe olduğunu bildirmedir. Deve kuyruğuyla **خَطَرَ يَخْطِرُ**,
kesre ile, **خَطْراً**, sâkin; ve **خَطَرَاناً** (olur) eğer onu defa defa kaldırdı ve onunla iki buduna vurduysa.
Erkeğin **خَطَرَانُ**ı: yürüyüşte sallanması ve salınmasıdır. Kılıcıyla, mızrağıyla
değneğiyle ve kamçısıyla **خَطَرَ يَخْطِرُ خَطَراناً**: eğer onu bir defa kaldırıp başka bir defa indirdiyse. Yürüyüşünde
**خَطَرَ في مِشْيَتِه يَخْطِرُ خَطِيراً وخَطَراناً**: iki elini kaldırdı ve ikisini indirdi. Ve denildi: o,
devenin kuyruğuyla **خَطَران**ından türemiştir; güçlü değildir. Ve onlar, **خاء**sından **غين**i bedel kıldılar da:
kuyruğuyla **غَطَرَ يَغْطِرُ** dediler; **الغين**, **الخاء**dan bedeldir; **الخاء**ın çokluğu ve **الغين**in azlığından dolayı;
İbn Cinnî dedi: ve ikisinin iki asl olması da caizdir, ancak onların birini kullanımı ötekinden daha azdır. Ve adam,
**بالرَّبِيعَةِ** ile **خَطَرَ يَخْطُر خَطْراً**: **الإِشالَةِ** anında onu kaldırdı ve salladı; ve **الرَّبِيعَةُ**:
insanların onu kaldırdığı taştır; bununla güçlerini denerler.

El-Ferrâ: **الخَطَّارَةُ** develerin ağılıdır.
Ve **الخَطَّارِ**: attâr; denilir: **الخَطَّارِ**dan menekşe satın aldım.
Ve **الخَطَّارُ**: sapan; ve inşad etti:
جُلْمُودُ خَطَّارٍ أُمِرَّ مِجْذَبُهْ
Ve mızrakla **خَطَّارٌ** adam: onunla çok saplayandır; ve dedi:
مَصالِيتُ خَطَّارونَ بالرُّمْحِ في الوَغَى
Ve **خَطَّارٌ** mızrak: şiddetli sallantı sahibi; **خَطَراناً** **يَخْطِرُ**; ve insan da böyledir, eğer yürürken
elleriyle çokça **يَخْطِرُ** ederse. Ve mızrak **خَطَرَ يَخْطِرُ**: sallandı; ve
**خَطَرَ يَخْطِرُ خَطَراناً** olmuştur.

**والخَطَرُ**: kıymetin yükselişi; ve mal, şeref ve mevki. Ve **خَطِيرٌ** adam:
yani onun kıymeti ve **خَطَرٌ**ı vardır; ve **خَطُرَ**, zamme ile, **خُطُورَةً**. Ve denilir: mızrağın **خَطَرانُ**ı, saplamak için onun yükselip alçalmasıdır. Ve denilir:
o, **الخَطَرِ**i yüce ve alçağıdır. Ve denilir:
o, güzel fiili ve şerefi ile, kötü fiili ve alçaklığı içinde, büyük **الخَطَرِ** ve küçük **الخَطَرِ**dir. Adamın **خَطَرُ**ı:
kıymeti ve mevkiidir; bazıları onu yüceliğe tahsis etti; çoğulu **أَخْطارٌ**dur. Ve **خَطِيرٌ** iş: yücedir. Ve
**خَطُرَ يَخْطُرُ خَطَراً وخُطُوراً**: eğer küçüklükten sonra büyüdüyse. Ve her şeyden **الخَطِيرُ**: soylu olandır. Ve bu,
buna **خَطِيرٌ**dir ve ona **خَطَرٌ**dır; yani kıymette ona benzer; ancak üstünlük ve meziyet sahibi şeyde olur;
dedi: ve aşağı olana denilmez, ancak yüce şeyde (denilir). Ve şerefli adama denilir: o,
büyük **الخَطَرِ**dir. Ve **الخَطِيرُ**: nazîr. Ve onunla **أَخْطَرَ**: eşitledi.
Ve onu **أَخْطَرَهُ**: **الخَطَرِ**da onun misli oldu. El-Leys: falana **أُخْطِرْتُ** yani
**الخَطَرِ**da onun nazîri kılındım. Ve falan beni **أَخْطَرَني** eder; o, **مُخْطِرٌ**dur; eğer **الخَطَرِ**da senin mislin olduysa.
Ve falanın **خَطِيرٌ**i yoktur; yani onun nazîri ve misli yoktur. Hadîste: Dikkat edin, cennet için
gayret eden var mı? Çünkü cennetin **خَطَرَ**ı yoktur; yani onun bedeli yoktur ve onun misli yoktur; bundan:
Dikkat edin, bir adam ki canı ve malıyla **يُخاطِرُ**; yani onu
cihad ile helâke atar. Ve **الخَطَرُ**, hareke ile: aslında rehindir; ve üzerine **يُخاطَرُ** olunan şeydir;
ve şeyin misli ve dengi; ancak kıymeti ve meziyeti olan şeyde denilir; bundan Ömer hadîsi, Vâdî’l-Kurâ’nın taksiminde:
ve Osman’ın onda bir **خَطَرٌ**ı vardı ve Abdurrahman’ın bir **خَطَرٌ**ı vardı; yani pay ve nasip; ve şairin sözü:
في ظِلِّ عَيْشٍ هَنِيٍّ ماله خَطَرُ
yani onun dengi yoktur. Ve **الخَطَرُ**: dengidir; denilir: falana karşı kendini bir **خَطَراً**
kılma, hâlbuki sen ondan daha ağır basansın. Ve **الخَطَرُ**: bahiste üzerine ok atılan
yarış ödülüdür; çoğulu **أَخْطارٌ**dur. Ve onlara bir **خَطَراً** **أَخْطَرَهُمْ** etti ve onlar için onu **أَخْطَرَه**: onları razı edecek kadar
**الخَطَرِ**dan onlara verdi. Ve malı **أَخْطَرَ** etti; yani onu
bahisleşenler arasında bir **خَطَراً** kıldı. Ve iş üzerine **تَخاطَرُوا**: bahse girdiler; ve onun üzerine onlarla **خاطَرَهم**: onlarla bahse girdi. Ve **الخَطَرُ**:
rehin bizzat kendisidir. Ve **الخَطَرُ**: üzerine bahse girilen şeydir; dersin: bana
bir **خَطَراً** elbise ve benzeri koydular; ve öne geçen, kamışı aldığı zaman bilinir ki
**الخَطَرَ**ı elde etmiştir. Ve **الخَطَرُ** ile **السَّبَقُ** ve **النَّدَبُ** birdir; o, bütünüyle
**النِّضالِ** ve **الرِّهانِ**da konulan şeydir; kim öne geçerse onu alır; ve bunların hepsinde denilir:
şeddeli **فَعَّلَ**, eğer onu aldıysa; İbnü’s-Sikkît inşad etti:
أَيَهْلِكُ مُعْتَمٌّ وزَيْدٌ، ولم أَقُمْ
على نَدَبٍ يوماً، ولي نَفْسُ مُخْطِرِ؟
Ve **المُخْطِرُ**: kendini rakibine bir **خَطَراً** kılan, onunla mübareze eden ve savaşandır; ve dedi:
وقلتُ لمن قد أَخْطَرَ الموتَ نَفْسَه:
أَلا مَنْ لأَمْرٍ حازِمٍ قد بَدَا لِيَا؟
Ve yine dedi:
أَين عَنَّا إِخْطارُنا المالَ والأَنْـ
ـفُسَ، إِذ ناهَدُوا لِيَوْمِ المِحَالِ؟
Ve Nu‘mân b. Mukarrin hadîsinde, Nihâvend günü dediği rivayet olunur, Müslümanlar müşriklerle karşılaştığında:
Şüphesiz onlar size **رِثَةً** ve **مَتاعاً** **أَخْطَرُوا** ettiler,
ve siz onlara dini **أَخْطَرْتُمْ** ettiniz; öyleyse dini savunun; **الرِّثَةُ**: kötü metadır; der ki:
onu size şart koştular ve onu bir **خَطَراً** kıldılar; yani dininize karşı bir denk (kıldılar); muradı: onlar
helâke ancak kendilerine hafif gelen bir metaı arz ettiler; siz ise onlara
kıymetçe en büyük şeyleri arz ettiniz; o da İslâm’dır.

Çocukların ceviz oyununda **الأَخطارُ**: kazanımlardır; bir teki **خَطَرٌ**dur.
Ve **الأَخْطارُ**: ceviz oyununda kazanımlardır.

**والخَطَرُ**: helâke yaklaşmaktır. Ve kişi canıyla **خاطَرَ بنفسه يُخاطِرُ**:
onu, helâk tehlikesine yahut mülk elde etmeye yaklaştırdı. Ve **المَخاطِرُ**: yükseltiler. Ve zaman
kendi **خَطَرانَهُ**ını **خَطَرَ** etti; denildiği gibi: zaman kendi **ضَرَبانَهُ**ını vurdu; ve **التهذيب**’de:
denilir: zaman, kendi **خَطَرانِهِ**ndan **خَطَرَ** etti; denildiği gibi: kendi **ضَرَبانِه**ndan vurdu. Ve askerler
komutanlarının etrafında **يَخْطِرُونَ**; ondan kendilerinden ciddiyeti ona gösterirler; ve aynı şekilde, savaşta toplandıklarında.

**والخَطْرَةُ**: develerin damgalarındandır; onu, bacağın iç kısmında **بالمِيسَمِ** ile **خَطَرَهُ** etti; İbn Habîb’den, Ebû Ali’nin tezkiresinden, böyledir.

İbn Sîde dedi: ve **الخَطْرُ** idrarın iki kalçaya yapışanıdır; Zû’r-Rumme dedi:
وقَرَّبْنَ بالزُّرْقِ الحَمائِلَ. بعدما
تَقَوَّبَ، عن غِرْبانِ أَوْرَاكِها، الخَطْرُ
Onun sözü: **تقوّب** muhtemeldir ki **قوّب** mânâsınadır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فتقطَّعوا** işlerini aralarında; yani kestiler; ve “şeyi **تقسمت**” yani onu böldüm. Ve bazıları dedi: muradı, onun kalçalarının kargaları **الخَطْر**dan **تقوّبت** oldu; sonra onu ters çevirdi.

**والخِطْرُ**: çok deve(ler)dir; çoğulu **أَخطار**dır. Ve denildi: **الخِطْرُ** koyun ve deveden iki yüzdür; ve denildi:
deveden kırktır; ve denildi: bin ve fazlasıdır; dedi:
رَأَتْ لأَقْوامٍ سَوَاماً دَثْراً،
يُرِيحُ رَاعُوهُنَّ أَلْفاً خَِطِرْا،
وبَعْلُها يَسُوقُ مِعْزَى عَشْرا
Ebû Hâtim dedi: develer iki yüze ulaştığında, o **خَِطْرٌ**dur; bunu aşıp bine yaklaştığında ise o **عَِرْجٌ**dür.

**وخَطِيرُ الناقة**: onun yularıdır; Kurâ‘dan. Ve Ali hadîsinde, عليه السلام, Ammâr’a işaret etti ve dedi:
Onun için **الخَطِيرَ**i çekin, size çekildiği kadar; bir rivayette: size çektiği kadar; mânâsı: onda tâbi olunacak bir yer oldukça ona tâbi olun,
ve yer olmayan şeyden sakının; dedi: **الخطير** devenin yularıdır. Ve Şemmer, **الخطير** hakkında:
bazıları dedi: **الخَطِير** iptir; dedi: ve bazıları onu, savaşta nefsi **إِخْطار** etmeye
ve onu şart koşmaya götürür; mânâ: Ammâr’a, size sabrettiği kadar sabredin.

Araplar der: benimle onun arasında bir **خَطْرَةُ رَحِمٍ** vardır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve onu açıklayan kimse içindir; ve ben onu,
bir **شُبْكَةَ رَحِمٍ** (demek) istiyor sanıyorum. Ve denilir: Allah onu onun **خَطْرَتَه**si kılmasın ve onu ondan son **مَخْطَرٍ** kılmasın; yani ondan son ahid (kılmasın); ve Allah onu son
**دَشْنَةٍ** ve son **دَسْمَةٍ**
ve **طَيَّةٍ** ve **دَسَّةٍ** kılmasın; bunların hepsi: son ahid (demektir). Ve Adî b. Zeyd’in beyti rivayet edildi:
وبِعَيْنَيْكَ كُلُّ ذاك تَخَطَرْا
كَ، ويمْضِيكَ نَبْلُهُمْ في النِّضَالِ
Dediler: **تَخَطْراكَ** ve **تَخَطَّاكَ** bir mânâdadır. Ebû Saîd onu **تخطاك** diye rivayet ederdi ve **تخطراك**ı bilmezdi. Başkası dedi:
Falanın şerri beni **تَخَطْرَاني** etti ve beni **تخطاني** etti; yani beni geçti.

**والخِطْرَةُ**: düzlükte ve kumda biten, **المَكْر**a benzeyen bir bitkidir; ve denildi: o bir ottur. Ebû Hanîfe dedi:
**الخِطْرَةُ** Süheyl’in doğuşuyla birlikte biter; o, toz renkli, tatlı, hoş kokuludur;
onu bilmeyen onu görür de onun bir ot olduğunu sanır; oysa ancak daha önce ona ait bir kökte biter;
ve o, hayvanın ağzıyla kopardığından daha fazla değildir; onun yaprağı yoktur; ancak o,
ince yeşil çubuklardır; ve onunla ceylanlar tuzaklanabilir; çoğulu
**خِطَرٌ**dur; **سِدْرَةٍ** ve **سِدَرٍ** gibi. Başkası: **الخِطْرَةُ** bilinen bir ottur; onun bir dalı vardır;
mal onu zorlar ve onun üzerinde bolca otlar; ve Araplar der: **خَطَرات الوَسْمِيّ**yi otlattık; o,
otlaklardan ve yerlerden parıltı gibi parçacıklardır; Zû’r-Rumme dedi:
لها خَطَراتُ العَهْدِ من كُلِّ بَلْدَةٍ
لِقَوْمٍ، ولو هاجَتْ لهم حَرْبُ مَنْشِمِ
**والخِطَرَةُ**: ağacın dallarıdır; bir teki **خِطْرٌ**dur; nadirdir yahut **الهاء**yı atma vehmi üzerinedir. Ve **الخِطْرُ**, kesre ile:
yaprağı siyah kınada kullanılan bir bitkidir; onunla kına yakılır; Ebû Hanîfe dedi: o, **الْكَتَمِ**e benzer;
dedi: ve çoğu kez onunla birlikte biter; yaşlılar onunla kına yakar; ve **لحية مَخْطُورَةٌ** ve **مُخَطَّرَةٌ**:
onunla boyanmış (sakal); bundan dolayı, suyu çok olan süte **خِطْرٌ** denildi.

**والخَطَّارُ**: zeytinden, içinde baharatlar bulunan bir yağdır; ve o, isimlerden **فَعَّال** vezni üzere gelenlerdendir.

**والخَطْرُ**: Şam ehli için büyük bir ölçek.

**والخَطَّارُ**: Fezârî Huzeyfe b. Bedr’in atının adıdır.
