# خطر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خطر

الخاطر: ما يخطر في القلب من تدبير أو أمر. وقال ابن سيده: الخاطر: الهاجس، ج الخواطر. قال شيخنا: فهما مترادفان، وفرق بينهما وبين حديث النفس الفقهاء والمحدثون وأهل الأصول، كما فرقوا بين الهم والعزم، وجعلوا المؤاخذة في الأخير دون الأربعة الأول. وقال الزمخشري: الخواطر: ما يتحرك بالقلب من رأى أو معنى. وعده من المجاز. الخاطر: المتبختر. يقال: خطر يخطر، إذا تبختر، كالخطر كفرح. ومن المجاز: خطر فثلان بباله وعليه يخطر، بالكسر، ويخطر، بالضم، الخيرة عن ابن جني، خطورا، كقعود، إذا ذكره بعد نسيان.
 قال شيخنا: وقد فرق بينهما صاحب القتطاف حيث قال: خطر الشيء بباله يخطر، بالضم، وخطر الرجل يخطر، بالكسر، إذا مشى في ثوبه. والصحيح ما قاله ابن القطاع وابن سيده من ذكر اللغتين، ولو أن الكسر في خطر في مشيته أعرف. ويقال: خطر ببالي وعلى بالي كذا وكذا يخطر خطورا إذا وقع ذلك في وهمك.
 وأخطره الله تعالى ببالي: ذكره وهو مججاز. خطر الفحل بذنبه يخطر، بالكسر، خطرا، بفضتح فسكون، وخطرانا، محركة وخطيرا، كأمير: رفعه مرة بعد مرة، وضرب به حاذيه، وهو ما ظهر من فخذيه حيث يقع شعر الذنب، وقيل: ضرب به يمينا وشمالا. وفي التهذيب: والفحل يخطر بذنبه عند الوعيد من الخيلاء. والخطير والخطار: وقع ذنب الجمل بين وركيه إذا خطر، وأنشد:
  رددن فأنشفن الأزمة بعد ما                      تحوب عن أوراكهن خطير. وهي ناقة خطارة، تخطر بذنبها في السير نشاطا. وفي حديث الاستسقاء  والله ما يخطر لنا جمل  ، أي ما يحرك ذنبه هزالا لشدة القحط والجدب. وفي حديث عبد الملك لما قتل عمرو بن سعيد: ولكن لا يخطر فحلان في شول  . وقيل: خطران الفحل من نشاطه. وأما خطران الناقة فهو إعلام الفحل أنها لاقح. من المجاز: خطر الرجل بسيفه ورمحه وقضيبه وسوطه، يخطر، إذا رفعه مرة ووضعه أخرى. وفي حديث مرحب:  فخرج يخطر بسيفه  ، أي يهزه معجبا بنفسه متعرضا للمبارزة. ويقال: خطر بالرمح، إذا مشى بين الصفين، كما في الأساس. خطر في مشيته يخطر، إذا رفع يديه ووضعهما وهو يتمايل، خطرانا، فيهما، محركة، وخطيرا، وفي الثاني، وقيل: الثاني مشتق من خطران البعير بذنبه. وليس بقوي، وقد أبدلوا من خائه غينا فقالوا: عطر بذنبه يغطر، فالغين بدل من الخاء، لكثرة الخاء وقلة الغين. قال ابن جني: وقد يجوز أن يكونا أصلين، إلا أنهم لأحدهما أقل استعمالا منهم للآخر. خطر الرمح يخطر خطرانا: اهتز، فهو خطار، ذو اهتزاز شديد، وكذلك الإنسان.

  والخطر بالكسر: نبات يجعل ورقه في الخضاب الأسود يختضب به. أو الوسمة، قال أبو حنيفة: هو شبيه بالكتم. قال: وكثيرا ما ينبت معه يختضب به الشيوخ. واحدته بهاء، مثل سدرة وسدر. من المجاز: الخطر: اللبن الكثير الماء، كأنه مخضوب. الخطر: الغصن من الشجر وهو واحد خطرة كعنبة، نادر، أو على توهم طرح الهاء. قال أبو حنيفة: الخطرة: الغصن والجمع الخطرة. كذلك سمعت الأعراب يتكلمون به. الخطر: الإبل الكثير، هكذا في سائر النسخ الموجودة، والصواب: الكثيرة، بالتأنيث، كما في أمهات اللغة. أو أربعون من الإبل، أو مائتان من الغنم والإبل، أو ألف منها وزيادة، قال:
  رأت لأقوام سوامـا دثـرا
  يريح راعوهن ألفا خطـرا
  وبعلها يسوق معزي عشرا. وقال أبو حاتم: إذا بلغت الإبل مائتين فهي خطر، فإذا جاوزت ذلك وقاربت الألف فهي عرج. ويفتح، وهذه عن الصغاني ج أخطار. الخطر بالفتح: مكيال ضخم لأهل الشام، نقله الصغاني الخطر: ما يتلبد، أي يلصق على أوراك الإبل من أبوالها ووأبعارها إذا خطرت بأذنابها، عن ابن دريد. وعبارة المحكم: مالصق بالوركين من البول، ولا يخفى أن هذه أخصر من عبارة المصنف. قال ذو الرمة:
  وقربن بالزرق الجمائل بعدماتقوب عن غربان أوراكها الخطر. تقوب كقوله تعالى:  فتقطعوا أمرهم بينهم  أي قطعوا. وقال بعضهم: أراد: تقوبت غربانها عن الخطر، فقلبه. ويكسر، والخطر: العارض من السحاب لاهتزازه. من المجاز: الخطر: الشرف والمال والمنزلة وارتفاع القدر، ويحرك، ويقال: للرجل الشريف: هو عظيم الخطر، ولا يقال لل دون. الخطر بالضم: الأشراف من الرجال العظيم القدر والمنزلة، الواحد خطير، كأمير، وقوم خطيرون. وبالتحريك: الإراف على الهلاك، ولا يخفى ما في الأشراف والإشراف من حسن التقابل والجناس الكامل المحرف. وفي بعض الأصول:على هلكة. وهو على خطر عظيم، أي إشراف على شفا هلكة. وركبوا الأخطار. الخطر في الأصل: السبق يتراهن عليه، ثم استعير للشرف والمزية، واشتهر حتى صار حقيقة عرفية. وفي التهذيب. يترامى عليه في التراهن. والخطر: الرهن بعينه وهو ما يخاطر عليه، تقول: وضعوا لي خطرا ثوبا، ونحو ذلك، والسابق إذا تناول القصبة علم أنه قد أحرز الخطر، وهو السبق والندب واحد، وهو كله الذي يوضع في النضال والرهان، فمن سبق أخذه، ج خطار بالكسر، وجج، أي جمع الجمع أخطار. وقيل: إن الأخطار جمع خطر كسبب وأسباب، وندب وأنداب. من المجاز: الخطر: قدر الرجل ومنزلته. ويقال: إنه لعظيم الخطر وصغير الخطر، في حسن فعاله وشرفه، وسوء فعاله. وخص بعضهم به الرفعة، وجمعه أخطار. الخطر: المثل في العلو والقدر، ولا يكون في الشيء الدون، كالخطير، كأمير. وفي الحديث:  ألا هل مشمر للجنة فإن الجنة لا خطر لها  ، أي لا مثل لها. وقال الشاعر:
  في ظل عيش هني ماله خطر.

  أي ليس له عدل. وفلان ليس له خطير، أي ليس له نظير ولا مثل. الخطار، ككتان: دهن يتخذ من الزيت بأفاويه الطيب، نقله الصغاني، وهو أحد ما جاء من الأسماء على فعال. الخطار: اسم فرس حذيفة ابن بدر الفزاري. واسم فرس حنظلة بن عامر النميري، نقله الصغاني. الخطار: لقب عمرو بن عثمان المحدث، هكذا مقتضى سياقة، والصواب أنه اسم جده، ففي التكلة: عمرو بن عثمان بن خطار من المحدثين، فتأمل. الخطار: المقلاع. قال ذكين يصف فرسا: لو لم تلح غرته وجببه جلمود خطار أمر مجذبه.
 الخطار: الأسد، لتبختره وإعجابه، أو لا هتزازه في مشيه. الخطار: المنجنيق، كالخطارة. قال الحجاج لما نصب المنجنيق على مكة:
  خطارة كالجمل الفنيق. شبه رميها بخطران الفحل. وبه فسر أيضا قول دكين السابق. الخطار: الرجل يرفع يده. بالربيعة للرمي ويهزها عند الإشالة يختبر بها قوته، وبه فسر الأصمعي قول دكين السابق. والربيعة: الحجر الذي يرفعه الناس يختبرون بذلك قواهم، وقد خطر يخطر خطرا. الخطار: العطار: يقال: اشتريت بنفسجا من الخطار. من المجاز: الخطار: الطعان بالرمح قال:
  مصاليت خطارون بالرمح في الوغي. وأبو الخطار الكلبي هو حسام بن ضرار بن سلامان بن خيثم بن ربيعة بن حصن بن ضمضم ابن عدي بن جناب: شاعر ولي الأندلس من هشام، وأظهر العصبية لليمانية على المضرية وقتله الصميل ابن حاتم بن شمر بن ذي الجوشن الضبابي. قال الفراء: الخطارة، بهاء: حظيرة الإبل، وقد تقدم ذكر الحظيرة. الخطارة: ع قرب القاهرة من أعمال الشرقية. من المجاز: تخاطروا على الأمر: تراهنوا. وفي الأساس: وضعوا خطرا. وأخطر الرجل: جعل نفسه خطرا لقرنه، أي عدلا فبارزه وقاتله. وأنشد ابن السكيت:
  أيهلك معـتـم وزيد ولـم أقـم                      على ندب يوما ولي نفس مخطر وقال أيضا:
  وقلت لمن قد أخطر الموت نفسه                      ألا من لأمر حازم قد بدا لـيا. وقال أيضا: أين عنا إخطارنا المال والأن_فس إذ ناهدوا ليوم المحال.

  وفي حديث النعمان بن مقرن أنه قال يوم نهاوند حين التقى المسلمون مع المشركين:  إن هؤلاء قد أخطروا لكم رثة ومتاعا، وأخطرتم لهم الدين فنافحوا عن الدين  . أراد أنهم لم يعرضوا للهلاك إلا متاعا يهون عليهم، وأنتم قد عرضتم عليهم أعظم الأشياء قدرا وهو الإسلام.يقول: شرطوها لكم وجعلوها عدلا عن دينكم. ويقال: لا تجعل نفسك خطرا لفلان فأنت أوزن منه. من المجاز: أخطر المال: جعله خطرا بين المتراهنين. وخاطرهم عليه: راهنهم. أخطر فلان فلانا فهو مخطر: صار مثله في الخطر، أي القدر والمنزلة وأخطر به: سوى وأخطرت لفلان: صيرت نظيره في الخطر، قاله الليث. أخطر هو لي، وأخطرت أنا له، أي تراهنا. والتخاطر والمخاطرة ولإخطار: المراهنة: والخطير من كل شيء: النبيل. والخطير: الرفيع القدر. والخطير: الوضيع، ضد، حكاه في المصباح عن أبي زيد وأغفله المصنف نظرا إلى من خص الخطر برفعة القدر، كما تقدم. يقال: أمر خطير، أي رفيع، وقد خطر ككرم، خطورة، بالضم. الخطير: الزمام الذي تقاد به الناقة، عن كراع. وفي حديث علي رضي الله عنه  أنه قال العمار: جروا له الخطير ما انجر لكم  . وفي رواية  ما جره لكم  . ومعناه اتبعوا ما كان فيه موضع متبع، وتوقوا ما لم يكن فيه موضع. قال شمر: ويذهب بعضهم إلى إخطار النفس وإشراطها في الحرب. والمعنى اصبروا لعمار ما صبر لكم. وجعله شيخنا مثلا، ونقل عن الميداني ما ذكرناه أولا، وهو حدث كما عرفت. الخطير: القار، نقله الصغاني. الخطير: الحبل، وبه فسر بعض حديث علي السابق ونقله شمر، وهو أحد الوجهين. وقال الميداني: الخطير: الزمام والحبل، فهما شيء واحد. الخطير: لعاب الشمس في الهاجرة، نقله الصغاني، وهو مجاز، كأنه رماح تهتز. من ذلك أيضا الخطير: ظلمة الليل، نقله الصغاني. الخطير: الوعيد. والنشاط والتصاول، كالخطران، محركة. قال الطرماح:
  بالوا مخافتهم علـى نـيرانـهـم                      واستسلموا بعد الخصير فأخمدوا. وقول الشاعر:
  هم الجبل الأعلى إذا ما تناكرتملوك الرجال أو تخاطرت البزل. يجوز أن يكون من الخطير الذي هو الوعيد، ويجوز أن يكون من خطر البعير بذنبه، إذا ضرب به. وخطر بنفسه يخاطر، وبقومه كذلك، إذا أشفاها وأشفى بها وبهم على خطر، أي إشراف على شفا هلك أو نيل ملك. والمخاطر: المراقي، كأخطر بهم، وهذه عن الزمخشري. وفي الحديث:  ألا رجل يخاطر بنفسه وماله  ، أي يلقيها في الهلكة بالجهاد. والخطرة، بفتح فسكون: عشبة لها قضبة يجهدها المال ويغزر عليها، تنبت في السهل والرمل، تشبه المكر. وقيل: هي بقلة: وقال أبو حنيفة عن أبي زياد: الخطرة، بالكسر، تنبت مع طلوع سهيل، وهي غبراء حلوة طيبة، يراها من لا يعرفها فيظن أنها بقلة، وإنما تنبت في أصل قد كان لها، قبل ذلك وليست بأكثرمما ينتهس الدابة بفمها وليس لها ورق، وإنما هي قضبان دقاتق خضر وقد يحتبل فيها الظباء. قال ذو الرمة:
  تتبع جدرا من رخامي وخطرة                      وما اهتز من ثدائها المتربـل

  الخطرة: سمة للإبل في باطن الساق، عن ابن حبيب، من تذكرة أبي علي. وقد خطره بالميسم إذا كواه كذلك. من المجاز: يقال: ما لقته إلا خطرة بعد خطرة، وما ذكرته إلا خطرة بعد خطرة، أي أحيانا بعد أحيان. أصابته خطرة من الجن، أي مس. العرب تقول: رعينا خطرات الوسمي، وهي اللمع من المراتع والبقع. قال ذو الرمة:
  لها خطرات العهد من كل بـلـدة                      لقوم وإن هاجت لهم حرب منشم. يقال: لا جعلها الله خطرته، ولا جعلها آخر مخطر منه بفتح الميم وسكون الخاء أي آخر عهد منه، ولا جعلها الله آخر دشنة، وآخر دسمة وطية ودسة، كل ذلك آخر عهد. وخطرنية، كبلهنية: ةببابل، نقله الصغاني. الخطير، كزبير: سيف عبد الملك بن غافل الخولاني، ثم صار إلى روق بن عباد بن محمد الخولاني، نقله الصغاني. لعب فلان لعب الخطرة، بفتح فسكون، وهو أن يحرك المخراق بيده تحريكا شديدا كما يخطر البعير بذنبه. وتخطره شر فلان: تخطاه وجازه، هكذا في النسخ، والصواب تخطراه، وبه فسر قول عدي بن زيد:
  وبعينيك كل ذاك تخـطـرا                      ك وتمضيك نبلهم في النبال. قالوا: تخطراك وتخطاك بمعنى واحد، وكان أبو سعيد يرويه: تخطاك، ولا يعرف تخطراك. وقال غيره: تخطراني شر فلان وتخطاني: جازني. ومما يستدرك عليه: ما وجد له ذكرا إلا خطرة واحدة. وخطر الشيطان بينه وبين قلبه: أوصل وسواسه إليه. والخطرات: الهواجس النفسانية. وخطران الرمح: ارتفاعه وانخفاضه للطعن. وخطر يخطر خطرا وخطورا: جل بعد دقة. والخطر، محركة: العوض والحظ والنصيب. وفي حديث عمر في قسمة وادي القرى القرى:  وكان لعثمان فيه خطر، أي حظ ونصيب. وأخطرهم خطرا، وأخطر لهم: بذل لهم من الخطر ما أرضاهم. وأحزر الخطر، وهو مجاز. وخطر تخطيرا: أخذ الخطر. والأخطار من الجوز في لعب الصبيان هي الأحراز، واحدها خطر. والأخطار: الأحراز في لعب الجوز. وخطر الدهر خطرانه، كما يقال ضرب الدهر ضربانه، وهو مجاز. وفي التهذيب يقال: خطر الدهر من خطرانه، كما يقال: ضرب الدهر من ضربانه. والجند يخطرون حول قائدهم: يرونه منهم الجد، وكذلك إذا احتشدوا في الحرب. وتقول العرب: بيني وبينه خطرة رحم، عن ابن الأعرابي، ولم يفسره. وأراه يعني شبكة رحم. وتخاطرت الفحول بأذنابها. للتصاول. ومسك خطار: نفاح، وهو مجاز. وخطر بإصبعه إلى السماء: حركها في الدعاء، وهو مجاز. والخطار: قرية بمصر من القوصية، وهي غير التي ذكرها المصنف. وبستان الخطير بالجيزة. والخطرة، بالكسر: قضبان دقاق خضر تنبت في أصل شجرة، عن أبي زياد، وقد تقدمت الإشارة إليه، وهي غير التي ذكرها المصنف. وقد سموا خاطرا وخطرة.

### Türkçe

**الخاطر**: kalpte tedbirden veya işten hatıra gelen şey. İbn Sîde dedi ki: **الخاطر**: vesvese veren düşünce; çoğulu **الخواطر**. Şeyhimiz dedi ki: ikisi de eşanlamlıdır; ve onunla **حديث النفس** arasını fukahâ, muhaddisler ve usûlcüler ayırmıştır; nitekim **الهم** ile **العزم** arasını ayırdıkları gibi; ve sorumluluğu, ilk dördü değil, sonuncusunda kıldılar. Zemahşerî dedi ki: **الخواطر**: kalpte görüşten veya mânâdan hareket eden şey. Ve onu mecazdan saydı. **الخاطر**: salınarak yürüyen. Denir: **خطر** **يخطر**; salınarak yürüdüğü zaman; **الخطر** gibi, **فرح** gibi. Mecazdan: falanın hatırı/aklına geldi; **باله** ile **خطر**; ve onun üzerine/aklına gelir: **يخطر** (kesre ile) ve **يخطر** (damme ile); İbn Cinnî’den **الخيرة**; **خطورا** olarak, **قعود** gibi; onu unuttuktan sonra andığı zaman.

Şeyhimiz dedi ki: ve ikisinin arasını **القتطاف** sahibi ayırmıştır; şöyle dediği yerde: şey, aklına geldi: **خطر** **يخطر** (damme ile); ve adam **خطر** **يخطر** (kesre ile), elbisesi içinde yürüdüğü zaman. Doğru olan, İbnü’l-Kattâ‘ ve İbn Sîde’nin iki lugatı zikretmesidir; her ne kadar yürüyüşündeki **خطر**’da kesre daha bilinir olsa da. Ve denir: aklıma geldi ve aklımın üzerine geldi şu ve şu; **يخطر** **خطورا**; o, senin vehmine düştüğü zaman.

Allah Teâlâ onu aklıma getirdi: onu andırdı; ve o mecazdır. Erkek deve kuyruğuyla sallandı: **خطر** **يخطر** (kesre ile) **خطرا**; fetha sonra sükûn ile; ve **خطرانا** (harekeli) ve **خطيرا** (**أمير** gibi): onu defa defa kaldırdı ve onunla iki yanına vurdu; o, uyluklarından görünen yerdir; kuyruğun kılı düştüğü yer; ve denildi: onunla sağa ve sola vurdu. **التهذيب**’de: erkek deve, tehdit anında kibirden kuyruğuyla sallanır. **الخطير** ve **الخطار**: erkek devenin kuyruğunun iki kalçası arasına düşmesi; kuyruğunu salladığı zaman; ve şu beyit okunmuştur:
  “Reddettiler; sonra, daha önce kalçalarından **خطير** uzaklaşmışken, bağ(ı) kuruttular.”
Ve o, **خطارة** bir dişi devedir; yürüyüşte canlılıkla kuyruğuyla sallar. Yağmur duası hadîsinde: “Vallahi bize bir deve bile **يخطر** etmez”; yani şiddetli kıtlık ve kuraklıktan zayıflıkla kuyruğunu oynatmaz. Abdülmelik hadîsinde, Amr b. Saîd’i öldürdüğünde: “Fakat **شول** içinde iki erkek deve **يخطر** etmez.” Denildi: erkek devenin **خطران**’ı onun canlılığındandır. Dişi devenin **خطران**’ı ise, erkeğe gebe olduğunu bildirmesidir. Mecazdan: adam kılıcıyla, mızrağıyla, değneğiyle ve kamçısıyla sallandı; **يخطر**; onu bir kere kaldırıp bir kere indirdiği zaman. Merhab hadîsinde: “Kılıcıyla sallanarak çıktı”; yani kendini beğenerek onu sallar; dövüşe çağrıya çıkmak üzere. Ve denir: mızrakla sallandı; iki saf arasında yürüdüğü zaman; **الأساس**’ta olduğu gibi. Yürüyüşünde sallandı: **خطر** **يخطر**; ellerini kaldırıp indirirken ve salınırken; **خطرانا**; ikisinde (harekeli); ve **خطيرا**; ikincisinde; ve denildi: ikincisi, devenin kuyruğuyla **خطران**’ından türemiştir. Güçlü değildir. Ve **خ**’sinden **غ**’yi bedel yaptılar da “kuyruğuyla sallandı: **عطر** **يغطر**” dediler; **الغين**, **الخاء**’ın bedelidir; **الخاء**’ın çokluğu ve **الغين**’in azlığından dolayı. İbn Cinnî dedi ki: ikisinin iki asl olması da câizdir; ancak onlar, birini diğerinden daha az kullanırlar. Mızrak sallandı: **خطر** **يخطر** **خطرانا**: titredi; o hâlde o **خطار**dır: şiddetli titremesi olan; insan da böyledir.

**الخطر** (kesre ile): yaprağı siyah kınada kullanılan bir bitki; onunla boyanılır. Yahut **الوسمة**; Ebû Hanîfe dedi ki: o, **الكتم**’e benzer. Dedi: çoğu kez onunla birlikte biter; ihtiyarlar onunla boyanır. Tekili, **هاء** iledir; **سدرة** ve **سدر** gibi. Mecazdan: **الخطر**: suyu çok süt; sanki boyanmış gibi. **الخطر**: ağaçtan dal; tekili **خطرة** (**عنبة** gibi); nâdir; yahut **هاء**’yı atma vehmi üzere. Ebû Hanîfe dedi ki: **الخطرة**: dal; çoğulu **الخطرة**. Bedevîlerin onunla konuştuğunu böyle işittim. **الخطر**: çok deve; mevcut bütün nüshalarda böyle; doğrusu: müennes olarak “çok olan”dır; dilin ana kaynaklarında olduğu gibi. Yahut develerden kırk; yahut koyun ve develerden iki yüz; yahut onlardan bin ve fazlası. Dedi ki:
  “Bir kavim için, yıpranmış otlayanlar gördü;
  Çobanları onları bin **خطرا** olarak akşamlatır;
  Kocası da on keçi sürer.”
Ebû Hâtim dedi ki: develer iki yüze ulaştığında o **خطر**dır; onu aşıp bine yaklaştığında o **عرج**’dir. Ve fetha ile de gelir; Sığânî’den; çoğulu **أخطار**. **الخطر** (fetha ile): Şam ehli için büyük bir ölçek; Sığânî nakletti. **الخطر**: deve kalçalarına, kuyruklarıyla salladıklarında, idrarlarından ve dışkılarından yapışan şey; İbn Düreyd’den. **المحكم**’in ibaresi: iki kalçaya idrardan yapışan şey. Ve musannifin ibaresinden bunun daha kısa olduğu gizli değildir. Zü’r-Rumme dedi ki:
  “Ve mavi(ler)le develeri yaklaştırdılar; daha önce kalçalarının kargaları **الخطر**’dan ayrılmışken.”
**تقوب**; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **فتقطعوا أمرهم بينهم**; yani kestiler. Bazıları dedi ki: muradı: “kargaları **الخطر**’dan ayrıldı” idi; onu ters çevirdi. Ve kesre ile de gelir. **الخطر**: titremesinden dolayı buluttan arız olan. Mecazdan: **الخطر**: şeref, mal, mevki ve kadrin yükselmesi; ve harekelenir; ve şerefli adam için denir: o, büyük **الخطر** sahibidir; aşağı olana denmez. **الخطر** (damme ile): erkeklerden eşraf; kadr ve mevki bakımından büyük olanlar; tekili **خطير** (**أمير** gibi); ve **خطيرون** kavmi. Hareke ile: helâke yaklaşma. **الأشراف** ile **الإشراف**’ta güzel karşıtlık ve tahrifli tam cinas bulunan şey gizli değildir. Bazı asıllarda: “helâk üzerine.” O, büyük bir **خطر** üzerindedir; yani helâk uçurumunun kenarına yaklaşma. Ve **الأخطار**’a bindiler. **الخطر** aslında: üzerine bahse girilen yarışma ödülü; sonra şeref ve meziyete ödünç alındı; meşhur oldu, nihayet örfî hakikat oldu. **التهذيب**’de: bahiste ona atışılır. Ve **الخطر**: rehnin aynısıdır; yani üzerine risk edilen şey; dersin ki: bana bir elbise **خطرا** koydular ve bunun benzeri. Ve öne geçen, kamışı aldığı zaman, **الخطر**’ı elde ettiğini bilir; o, yarışma ödülüdür; ve **الندب** birdir; ve o, atışma ve bahis için konulan şeyin tümüdür; kim öne geçerse onu alır. Çoğulu **خطار** (kesre ile); ve çoğulun çoğulu, yani cem‘u’l-cem‘: **أخطار**. Denildi: **الأخطار**, **خطر**’ın çoğuludur; **سبب** ve **أسباب**, **ندب** ve **أنداب** gibi. Mecazdan: **الخطر**: adamın kadrı ve mevkii. Ve denir: o, büyük **الخطر** ve küçük **الخطر** sahibidir; fiillerinin güzelliğinde ve şerefinde; fiillerinin kötülüğünde. Bazıları onu yalnız yüceliğe tahsis etti; çoğulu **أخطار**. **الخطر**: yükseklikte ve kadrde misal; aşağı şeyde olmaz; **الخطير** gibi; **أمير** gibi. Hadîste: “Dikkat edin, cennet için gayret eden var mı? Çünkü cennetin **خطر**’ı yoktur”; yani onun misli yoktur. Şair dedi ki:
  “Hoş bir hayat gölgesinde; onun **خطر**’ı yoktur.”

Yani onun dengi yoktur. Ve falanın **خطير**’i yoktur; yani onun benzeri ve misli yoktur. **الخطار** (**كتان** gibi): zeytinyağına güzel kokulu baharatlar katılarak yapılan yağ; Sığânî nakletti; ve bu, isimlerden **فعال** vezninde gelenlerdendir. **الخطار**: Huzeyfe b. Bedr el-Fezârî’nin atının adı. Ve Hanzala b. Âmir en-Nümeyrî’nin atının adı; Sığânî nakletti. **الخطار**: muhaddis Amr b. Osman’ın lakabı; sevkin gereği böyle; doğrusu, onun dedesinin adıdır; **التكلة**’de: “muhaddislerden Amr b. Osman b. **خطار**”; düşün. **الخطار**: sapan. Zekîn bir atı vasfederken dedi ki: “Alnının akı ve göğsü parlamasaydı, çekeni emreden bir **خطار** kaya parçası (olurdu).”
**الخطار**: aslan; salınarak yürümesinden ve kendini beğenmesinden dolayı; yahut yürüyüşündeki titremesinden dolayı. **الخطار**: mancınık; **الخطارة** gibi. Haccâc, mancınığı Mekke üzerine kurduğunda dedi ki:
  “**خطارة**; güçlü erkek deve gibi.”
Onun atışını, erkek devenin **خطران**’ına benzetti. Ve bununla, Zekîn’in önceki sözü de tefsir edildi. **الخطار**: elini kaldıran adam; atmak için **الربيعة** ile; kaldırış anında onu sallar; onunla gücünü dener; ve bununla, Asma‘î Zekîn’in önceki sözünü tefsir etti. **الربيعة**: insanların kaldırdığı taş; bununla güçlerini denerler; ve o, **خطر** **يخطر** **خطرا** etmiştir. **الخطار**: **العطار**; denir: **الخطار**’dan menekşe satın aldım. Mecazdan: **الخطار**: mızrakla çok vuran. Dedi ki:
  “Savaşta mızrakla vuran **خطارون** kılıçlılar.”
Ebû **الخطار** el-Kelbî: Hüsâm b. Dırâr b. Selâmân b. Haysam b. Rabîa b. Hısn b. Dımdım b. Adî b. Cenâb’dır: şair; Hişâm tarafından Endülüs’e vali yapıldı; Yemenîler lehine Mudarîlere karşı asabiyeti ortaya koydu; ve onu, ed-Dabbâbî Zü’l-Cevşen’in oğlu Sumeyl b. Hâtim b. Şemr öldürdü. Ferrâ dedi ki: **الخطارة** (هاء ile): deve ağılı; ağıldan söz daha önce geçti. **الخطارة**: Şarkiyye amellerinden, Kahire yakınında bir köy. Mecazdan: iş üzerine **تخاطروا**: bahse girdiler. **الأساس**’ta: bir **خطرا** koydular. Ve adam **أخطر** etti: kendisini rakibine bir **خطر** kıldı; yani denk; böylece onunla karşılaştı ve savaştı. İbnü’s-Sikkît şu beyiti okudu:
  “Mu‘tem ve Zeyd helâk olur mu; hâlbuki ben bir gün bir **ندب** üzerine durmadım; ve benim nefsim **مخطر** (iken).”
Ve yine dedi ki:
  “Ölümü kendisine **أخطر** eden kimseye dedim:
  Bana belirmiş, azimli bir işin sahibi kim?”
Ve yine dedi ki: “Bize nerede kaldı malı ve canları **إخطار** edişimiz; o gün ki imkânsız gün için karşılaştılar.”

Nu‘mân b. Mukarrin’in hadisinde: Nihâvend günü, Müslümanlar müşriklerle karşılaştığında şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Şu (kimseler) size **رثة** ve **متاعا** (yani değersiz eşya ve meta) olarak **أخطروا**; siz de onlara **الدين**’i **أخطرتم**; öyleyse **الدين**’den yana savunun.” Maksadı: onların helâke ancak kendilerince hafif görülen bir metaı arz ettikleri; sizin ise onlara değerce en büyük şey olan İslâm’ı arz etmiş olduğunuzdur. Der ki: onu size şart koştular ve onu dininizden bir bedel kıldılar. Ve denilir: “Kendini falan için **خطرا** kılma; çünkü sen ondan daha ağır basansın.” Mecazdan: **أخطر المال**: onu, bahisleşenler arasında bir **خطر** (bahis konusu) kıldı. **وخاطرهم عليه**: onlarla bahse girdi. **أخطر فلان فلانا فهو مخطر**: **الخطر**da (yani değer ve menzilede) onun gibi oldu. **وأخطر به**: eşitledi. **وأخطرت لفلان**: onun için, **الخطر**da onun dengini kıldım; bunu Leys söylemiştir. **أخطر هو لي، وأخطرت أنا له**: yani bahse girdik. **والتخاطر والمخاطرة ولإخطار**: bahisleşmedir. **والخطير من كل شيء**: soylu olandır. **والخطير**: değerce yüce olandır. **والخطير**: aşağı (değersiz) olandır; zıdd (anlam). Bunu **المصباح**’ta Ebû Zeyd’den nakletti; musannif ise, daha önce geçtiği üzere, **الخطر**ı değerin yüceliğine tahsis eden kimseye bakarak onu gözden kaçırdı. Denilir: “**أمر خطير**”, yani yüce (önemli). Ve **خطر** (kef-**كرم** gibi) **خطورة** (damme ile) (oldu). **الخطير**: dişi devenin sevk edildiği **الزمام**dır; Kurâ‘dan. Ali (radıyallahu anh) hadisinde: **العمار** hakkında şöyle dedi: “Ona **الخطير**’i sürükleyin; size sürüklediği şeyi (siz de) sürükleyin.” Bir rivayette: “size sürüklediği şeyi.” Manası: içinde uyulacak yer olan şeye uyun; içinde yer olmayan şeyden sakının. Şemmer dedi ki: Bazıları bunu, savaşta nefsi **إخطار** etmeye ve onu şart koşmaya götürür. Mana: Ammâr için, size sabrettiği gibi sabredin. Şeyhimiz onu mesel yaptı; Meydânî’den, ilkin zikrettiğimizi nakletti; o ise, bildiğin gibi, yenidir. **الخطير**: zift (**القار**); bunu Sığânî nakletti. **الخطير**: ip (**الحبل**); Ali’nin önceki hadisinin bir kısmı bununla tefsir edildi; Şemmer bunu nakletti; bu iki vecihten biridir. Meydânî dedi ki: **الخطير**: **الزمام** ve **الحبل**; ikisi tek şeydir. **الخطير**: öğle sıcağında güneşin salyası (**لعاب الشمس**)dır; Sığânî nakletti; bu mecazdır; sanki titreşen mızraklardır. Bundan da: **الخطير**: gecenin karanlığı (**ظلمة الليل**); Sığânî nakletti. **الخطير**: tehdit (**الوعيد**). Ve canlılık (**النشاط**) ve saldırışma (**التصاول**), **كالخطران** (harekeli). Tırmâh dedi ki:

  “Korkularını ateşlerinin üzerine işediler,
  ve **الخصير**’den sonra teslim oldular da söndürdüler.”

Şairin sözü:

  “Onlar, erkeklerin kralları tanışmazlık ettiğinde en yüce dağdır;
  yahut **البزل** (iri develer) **تخاطرت** (birbirine meydan okuduğunda).”

Bu, **الخطير** ki o **الوعيد**dir, ondan olabilir; ve **خطر البعير بذنبه**’den de olabilir; kuyruğuyla vurduğunda. **وخطر بنفسه يخاطر، وبقومه كذلك**: onu ve onunla birlikte onları bir **خطر**a, yani helâkin kenarına yahut mülk elde etmeye yakın bir gözetim hâline getirdiğinde. **والمخاطر**: yükseltiler (**المراقي**)dir; **كأخطر بهم**; bu Zemahşerî’dendir. Hadiste: “Nefsi ve malıyla **يخاطر** eden bir adam yok mu?” yani onu cihad ile helâke atar. **والخطرة** (fetha sonra sükûn): bir ottur; onun bir dalı (**قضبة**) vardır; mal (yağmur/su) onu zorlar ve onun üzerine bolca yağar; düzde ve kumda biter; **المكر**’e benzer. Ve denildi: o bir **بقلة**dir. Ebû Hanîfe, Ebû Ziyâd’dan: **الخطرة** (kesra ile), Süheyl’in doğuşuyla birlikte biter; o, tozumsu, tatlı, hoş (bir ottur); onu bilmeyen onu **بقلة** sanır; hâlbuki ancak daha önce ona ait olmuş bir kökün dibinde biter; bundan fazla değildir: binek hayvanının ağzıyla koparıp yediği kadar; onun yaprağı yoktur; ancak incecik yeşil çubuklardır (**قضبان دقاتق خضر**); ve içinde ceylanlar tuzağa düşürülebilir. Zû’r-Rumme dedi ki:

  “Mermerî bir duvardan ve **خطرة**’dan iz sürer,
  ve sarkık memesinden titreşen şey (iz sürer).”

**الخطرة**: deve için, bacağın iç tarafında bir damgadır (**سمة**); İbn Habîb’den, Ebû Ali’nin **تذكرة**’sinden. Ve onu **بالميسم** ile, yani öyle dağladı. Mecazdan: denilir: “Onu ancak **خطرة**dan sonra **خطرة** olarak karşıladım” ve “Onu ancak **خطرة**dan sonra **خطرة** olarak andım”; yani vakit vakit. “Ona cinlerden bir **خطرة** isabet etti”; yani dokunuş. Araplar der ki: “**خطرات الوسمي**’yi otlattık”; o, otlakların ve yerlerin parıltılarıdır (**اللمع**). Zû’r-Rumme dedi ki:

  “Onun, her beldeden bir kavim için ahdin **خطرات**ı vardır;
  ve eğer onlara **حرب منشم** kabarsa (yine).”

Denilir: “Allah onu onun **خطرته**’si kılmasın” ve “Allah onu ondan son **مخطر** kılmasın” (mîm fetha, hâ sükûn ile); yani ondan son ahid. Ve “Allah onu son **دشنة** kılmasın” ve “son **دسمة** ve **وطية** ve **دسة** (kılmasın)”; bunların hepsi “son ahid”dir. **وخطرنية** (tıpkı **كبلهنية** gibi): Bâbil’de (bir yer); Sığânî nakletti. **الخطير** (tıpkı **زبير** gibi): Abdülmelik b. Gâfil el-Havlânî’nin kılıcıdır; sonra Rûk b. Abbâd b. Muhammed el-Havlânî’ye geçti; Sığânî nakletti. Falan, **لعب الخطرة** (fetha sonra sükûn) oynadı; o, **المخراق**’ı eliyle şiddetli bir hareketle hareket ettirmesidir; tıpkı devenin kuyruğuyla **يخطر** etmesi gibi. **وتخطره شر فلان**: onu aştı ve geçti; nüshalarda böyle; doğrusu **تخطراه**’dır; ve Adî b. Zeyd’in sözü bununla tefsir edildi:

  “Ve gözlerinde bütün o, (bana) **تخطرا** eder;
  ve onların oklarını oklar içinde geçirirsin.”

Dediler ki: **تخطراك** ve **تخطاك** bir manadadır. Ebû Saîd onu şöyle rivayet ederdi: **تخطاك**; **تخطراك** bilinmez. Başkası dedi ki: “**تخطراني شر فلان وتخطاني**”: beni geçti. Ve ona ek olarak (şu da) istidrâk edilir: “Onun için ancak bir tek **خطرة** zikri buldu.” **وخطر الشيطان بينه وبين قلبه**: vesvesesini ona ulaştırdı. **والخطرات**: nefsânî kuruntulardır (**الهواجس النفسانية**). **وخطران الرمح**: mızrağın, saplamak için yükselip alçalmasıdır. **وخطر يخطر خطرا وخطورا**: incelikten sonra irileşti. **والخطر** (harekeli): bedel (**العوض**) ve pay (**الحظ**) ve nasiptir (**النصيب**). Vâdî’l-Kurâ’nın taksiminde Ömer’in hadisinde: “Osman’ın onda bir **خطر**ı vardı”; yani pay ve nasip. **وأخطرهم خطرا، وأخطر لهم**: onları razı edecek kadar **الخطر**dan onlara verdi. **وأحزر الخطر**; bu mecazdır. **وخطر تخطيرا**: **الخطر**ı aldı. Çocukların ceviz oyununda cevizden olan **الأخطار**: **الأحراز**dır; tekili **خطر**dır. **والأخطار**: ceviz oyununda **الأحراز**dır. **وخطر الدهر خطرانه**: “zaman vurdu vuruşlarını” denildiği gibi; bu mecazdır. **التهذيب**’de: “**خطر الدهر من خطرانه**” denilir; “**ضرب الدهر من ضربانه**” denildiği gibi. Askerler komutanlarının etrafında **يخطرون**: onlara ciddiyeti gösterirler; savaşta toplandıklarında da böyledir. Araplar der ki: “Benimle onun arasında bir **خطرة رحم** vardır”; İbnü’l-A‘râbî’den; onu açıklamadı. Ben onu, akrabalık ağı (**شبكة رحم**) kastediyor sanıyorum. **وتخاطرت الفحول بأذنابها**: saldırışma için. **ومسك خطار**: nefha (güzel koku yayma); bu mecazdır. **وخطر بإصبعه إلى السماء**: duada onu hareket ettirdi; bu mecazdır. **والخطار**: Mısır’da Kûsiyye’den bir köydür; musannifin zikrettiği o değildir. Cîze’de **بستان الخطير**. **والخطرة** (kesra ile): bir ağacın dibinde biten ince yeşil çubuklardır; Ebû Ziyâd’dan; ona daha önce işaret geçti; bu, musannifin zikrettiği (şey)den başkadır. Ve **خاطرا** ve **خطرة** diye adlandırdılar.
