# خطط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خطط

الخَطُّ: الطريقةُ المُسْتَطِيلةُ في الشيء، والجمع خُطُوطٌ؛ وقد جمعه العجّاج على أَخْطاطٍ فقال:
وشِمْنَ في الغُبارِ كالأَخْطاطِ
ويقال: الكَلأُ خُطوطٌ في الأَرض أَي طَرائقُ لم يَعُمَّ الغَيْثُ البلادَ كُلَّها. وفي حديث عبد اللّه بن عَمرو في صفة الأَرض الخامسةِ: فيها حيّاتٌ كسلاسِلِ الرَّمْلِ وكالخطائط بين الشَّقائِق؛ واحدتها خَطِيطةٌ، وهي طرائقُ تُفارِقُ الشَّقائق في غِلَظِها ولِينِها. والخَطُّ: الطريق، يقال: الزَمْ ذلك الخَطَّ ولا تَظْلِمْ عنه شيئاً؛ قال أَبو صخر الهذلي: صُدُود القِلاصِ الأُدْمِ في ليلةِ الدُّجَى،
عن الخَطِّ لم يَسْرُبْ لها الخَطِّ سارِبُ
وخَطَّ القلَمُ أَي كتب. وخَطَّ الشيءَ يَخُطُّه خَطّاً: كتبه بقلم أَو غيره؛ وقوله:
فأَصْبَحَتْ بَعْدَ، خَطَّ، بَهْجَتِها
كأَنَّ، قَفْراً، رُسُومَها، قَلَما
أَراد فأَصبحت بعد بهجتها قفراً كأَنَّ قلماً خَطَّ رُسومَها. والتَّخْطِيطُ: التَّسْطِيرُ، التهذيب: التخْطيطُ كالتَّسْطِير، تقول: خُطِّطَت عليه ذنوبُه أَي سُطِّرت.
وفي حديث معاوية بن الحكم: أَنه سأَل النبيَّ، صلّى اللّه عليه وسلّم، عن الخَطِّ فقال: كان نبيٌّ من الأَنبياء يَخُطُّ فمن وافَقَ خَطَّه عَلِمَ مثل عِلْمِه، وفي رواية: فمن وافَق خطَّه فذاكَ. والخَطُّ: الكتابة ونحوها مما يُخَطُّ. وروى أَبو العباس عن ابن الأَعرابي أَنه قال في الطَّرْقِ: قال ابن عباس هو الخَطُّ الذي يَخُطُّه الحازِي، وهو عِلْم قديم تركه الناس، قال: يأْتي صاحِبُ الحاجةِ إِلى الحازِي فيُعْطِيه حُلْواناً فيقول له: اقْعُدْ حتى أَخُطَّ لك، وبين يدي الحازي غُلام له معَه مِيلٌ له، ثم يأْتي إِلى أَرْضٍ رخْوَةٍ فيَخُطُّ الأُسْتاذ خُطوطاً كثيرة بالعجلة لئلا يَلْحَقها العدَدُ، ثم يرجِعُ فيمحو منها على مَهَلٍ خَطَّيْنِ خطين، فإِن بقي من الخُطوط خَطَّانِ فهما علامة قضاء الحاجة والنُّجْح، قال: والحازِي يمحو وغلامه يقول للتفاؤل: ابْنَيْ عِيان، أَسْرِعا البَيان؛ قال ابن عباس: فإِذا مَحا الحازِي الخُطوطَ فبقي منها خَطٌّ واحد فهي علامة الخَيْبةِ في قضاء الحاجة؛ قال: وكانت العرب تسمي ذلك الخطّ الذي يبقى من خطوط الحازي الأَسْحَم، وكان هذا الخط عندهم مشْؤُوماً. وقال الحَرْبيُّ: الخطُّ هو أَن يخُطّ ثلاثة خُطوط ثم يَضْرِب عليهن بشعِير أَو نَوىً ويقول: يكون كذا وكذا، وهو ضَرْبٌ من الكَهانة؛ قال ابن الأَثير: الخَطُّ المشار إِليه علم معروف وللناس فيه تَصانِيفُ كثيرة وهو معمول به إِلى الآن، ولهم فيه أَوْضاعٌ واصْطلاحٌ وأَسامٍ، ويستخرجون به الضمير وغيره، وكثيراً ما يُصِيبُون فيه. وفي حديث ابن أُنَيْسٍ: ذهَب بي رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، إِلى منزله فدَعا بطعام قليل فجعلت أُخَطِّطُ حتى يَشْبَعَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَي أَخُطُّ في الطعام أُرِيهِ أَني آكُل ولست بآكِلٍ. وأَتانا بطعام فخَطَطْنا فيه أَي أَكَلْناه، وقيل: فحطَطْنا، بالحاء المهملة غير معجمة، عَذَّرْنا. ووصف أَبو المَكارم مَدْعاةً دُعِيَ إِليها قال: فحَطَطْنا ثم خَطَطْنا أَي اعتمدنا على الأَكل فأَخذنا، قال: وأَما حَطَطْنا فمعناه التَّعْذِيرُ في الأَكل. والحَطُّ: ضِدُّ الخَطِّ، والماشي يَخُطُّ برجله الأَرضَ على التشبيه بذلك؛ قال أَبو النجم:
أَقْبَلْتُ مِنْ عندِ زِيادٍ كالخَرِفْ،
تَخطُّ رِجْلايَ بِخَطٍّ مُخْتَلِفْ،
تُكَتِّبانِ في الطَّرِيقِ لامَ أَلِفْ
والخَطُوط، بفتح الخاء، من بقر الوحش: التي تخُطُّ الأَرض بأَظْلافِها، وكذلك كل دابّة. ويقال: فلان يخُطّ في الأَرض إِذا كان يفكِّر في أَمره ويدبّره. والخَطُّ: خَطُّ الزاجر، وهو أَن يخُطّ بإِصْبَعِه في الرمل ويَزْجُر. وخَطَّ الزاجِرُ في الأَرض يخُطُّ خطّاً: عَمِلَ فيها خَطّاً بإِصْبَعِه ثم زَجَر؛ قال ذو الرمة:
عَشِيّةَ ما لي حِيلةٌ غَيْرَ أَنَّنِي،
بَلَقْطِ الحصى والخَطِّ في التُّرْبِ، مولَعُ
وثوب مُخَطَّطٌ وكِساء مُخَطَّط: فيه خُطوط، وكذلك تمر مُخَطَّط ووَحْشٌ مُخَطَّطٌ. وخَطَّ وجْهُه واخْتَطَّ: صارَتْ فيه خُطوط. واخْتَطَّ الغلامُ أَي نبتَ عِذارُه.
والخُطَّةُ: كالخَطِّ كأَنها اسم للطريقة.
والمِخَطُّ، بالكسر: العود الذي يَخُطّ به الحائكُ الثوبَ. والمِخْطاطُ: عُود تُسَوَّى عليه الخُطوطُ. والخَطُّ: الطَّرِيقُ؛ عن ثعلب؛ قال سلامةُ بن جَنْدل:
حتى تركْنا وما تُثْنَى ظَعائننا،
يأْخُذْنَ بينَ سَوادِ الخَطِّ فاللُّوبِ
والخَطُّ: ضَربٌ من البَضْعِ
(* قوله «البضع» بالفتح والضم بمعنى
الجماع.)، خَطَّها يَخُطُّها خَطّاً. وفي التهذيب: ويقال خَطَّ بها قُساحاً. والخِطُّ والخِطَّةُ: الأَرض تُنْزَلُ من غير أَن ينزِلها نازِلٌ قبل ذلك. وقد خَطَّها لنَفْسِه خَطّاً واخْتَطَّها: وهو أَن يُعَلِّم عليها عَلامةً بالخَطِّ ليُعلم أَنه قد احْتازَها
(* قوله «احتازها» في النهاية:
اختارها.) ليَبْنِيَها داراً، ومنه خِطَطُ الكوفةِ والبصرةِ. واخْتَطَّ فلان خِطَّةً إِذا تحَجَّر موضعاً وخَطَّ عليه بِجِدار، وجمعها الخِطَطُ. وكلُّ ما حَظَرْتَه، فقد خطَطْتَ عليه. والخِطّةُ، بالكسر: الأَرضُ. والدار يَخْتَطُّها الرَّجل في أَرض غير مملوكةٍ ليَتَحجَّرها ويَبْنيَ فيها، وذلك إِذا أَذِن السلطان لجماعة من المسلمين أَنْ يَخْتَطُّوا الدُّورَ في موضع بعينه ويتخذوا فيه مَساكِنَ لهم كما فعلوا بالكوفة والبصرة وبغداد، وإِنما كسرت الخاء من الخِطَّة لأَنها أُخرجت على مصدر بُني على فعله (*
قوله «على فعله» كذا في الأصل وشرح القاموس بدون نقط لما بعد اللام، وعبارة المصباح: وإنما كسرت الخاء لأَنها أُخرجت على مصدر افتعل مثل اختطب خطبة وارتد ردّة وافترى فرية.) ، وجمع الخِطَّةِ خِطَطٌ. وسئل إِبراهيمُ الحَربيّ عن حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: أَنه وَرَّث النساء خِطَطَهُنَّ دون الرِّجال، فقال: نَعَم كان النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَعْطَى نِساء خِطَطاً يَسْكُنَّها في المدينة شبْه القَطائِع، منهنَّ أُمُّ عبد، فجعلها لهنَّ دون الرِّجال لا حَظَّ فيها للرجال. وحكى ابن بري عن ابن دريد أَنه يقال خِطٌّ للمكَان الذي يَخْتَطُّه لنفسه، من غير هاء، يقال: هذا خِطُّ بني فلان. قال: والخُطُّ الطريق، يقال: الزَمْ هذا الخُطَّ، قال: ورأَيته في نسخة بفتح الخاء.
ابن شميل: الأَرضُ الخَطيطةُ التي يُمْطَرُ ما حَوْلَها ولا تُمْطَر هي، وقيل: الخَطِيطةُ الأَرض التي لم تمطر بين أَرْضَين مَمْطورَتَين، وقيل: هي التي مُطِر بعضُها. وروي عن ابن عباس أَنه سئل عن رجل جعل أَمْرَ امْرأَتِه بيدِها فقالت له: أَنتَ طالق ثلاثاً، فقال ابن عباس: خطَّ اللّه نَوْءَها أَلاَّ طَلَّقَتْ نفسَها ثلاثاً وروي: خَطَّأَ اللّهُ نَوْءَها، بالهمز، أَي أَخْطأَها المطر؛ قال أَبو عبيد: من رواه خَطَّ اللّه نوْءَها جعله من الخَطِيطةِ، وهي الأَرض التي لم تمطر بين أَرضين ممطورتين، وجمعها خَطائطُ. وفي حديث أَبي ذرّ في الخَطائطِ: تَرْعَى الخَطائطَ ونَرِدُ المَطائطَ؛ وأَنشد أَبو عبيدة لهميان بن قُحافةَ: على قِلاصٍ تَخْتَطِي الخَطائطَا،
يَتْبَعْنَ مَوَّارَ المِلاطِ مائطا
وقال البَعِيثُ:
أَلا إِنَّما أَزْرَى بحَارَك عامِداً
سُوَيْعٌ، كخطَّافِ الخَطِيطةِ، أَسْحَمُ
وقال الكميت:
قِلاتٌ بالخَطِيطةِ جاوَرَتْها،
فَنَضَّ سِمالُها، العَيْنُ الذَّرُورُ
القِلاتُ: جمع قَلْتِ للنُّقْرة في الجبل، والسِّمالُ: جمع سَمَلةٍ وهي البقِيَّةُ من الماء، وكذلك النَّضِيضةُ البقيةُ من الماء، وسمالُها مرتفع بنَضَّ، والعينُ مرتفع بجاورَتْها، قال ابن سيده: وأَما ما حكاه ابن الأَعرابي من قول بعض العرب لابنه: يا يُنَيَّ الزم خَطِيطةَ الذُّلِّ مَخافةَ ما هو أَشدُّ منه، فإِنَّ أَصل الخَطِيطةِ الأَرضُ التي لم تمطر، فاستعارها للذلِّ لأَن الخطيطة من الأَرضين ذليلة بما بُخِسَتْه من حقّها. وقال أَبو حنيفة: أَرض خِطٌّ لم تُمْطَر وقد مُطر ما حولَها. والخُطَّةُ، بالضم: شِبْه القِصَّة والأَمْرُ. يقال: سُمْتُه خُطَّةَ خَسْفٍ وخُطَّة سَوْء؛ قال تأَبَّط شَرّاً:
هُما خُطَّتا: إِمَّا إِسارٌ ومِنَّةٌ،
وإِمَّا دَمٌ، والقَتْلُ بالحُرِّ أَجْدَرُ
أَراد خُطَّتانِ فحذف النون اسْتِخْفافاً. وفي حديث الحديبية: لا يَسْأَلوني خُطَّةً يُعَظّمون فيها حُرُماتِ اللّه إِلاَّ أَعطَيتهم إِيَّاها، وفي حديثها أَيضاً: إِنه قد عرَض عليكم خُطَّة رُشْدٍ فاقبلوها أَي أَمراً واضحاً في الهُدَى والاسْتِقامةِ. وفي رأْسِه خُطَّةٌ أَي أَمْرٌ مّا، وقيل: في رأْسه خُطَّةٌ أَي جَهْلٌ وإِقدامٌ على الأُمور. وفي حديث قيْلةَ: أَيُلامُ ابن هذه أَن يَفْصِلَ الخُطَّةَ ويَنْتَصِرَ من وراء الحَجَزة؟ أَي أَنه إِذا نزل به أَمْرٌ مُلْتَبِسٌ مُشْكِلٌ لا يُهْتَدى له إِنه لا يَعْيا به ولكنه يَفْصِلُه حتى يُبْرِمَه ويخرُجَ منه برأْيِه. والخُطَّةُ: الحالُ والأَمْرُ والخَطْبُ. الأَصمعي: من أَمْثالهم في الاعْتزام على الحاجة: جاءَ فلان وفي رأْسه خُطَّةٌ إِذا جاءَ وفي نفسه حاجةٌ وقد عزَم عليها، والعامَّةُ تقول: في رأْسه خُطْيَةٌ، وكلام العرب هو الأَول.وخَطَّ وجهُ فلان واخْتَطَّ. ابن الأَعرابي: الأَخَطُّ الدَّقِيقُ المَحاسِنِ. واخْتَطَّ الغُلامُ أَي نبتَ عِذارُه. ورجل مُخطَّطٌ: جَمِيلٌ. وخَطَطْتُ بالسيفِ وسطَه، ويقال: خَطَّه بالسيف نِصفين.
وخُطَّةُ: اسم عَنْز، وفي المثل: قَبَّحَ اللّه عَنْزاً خَيْرُها خُطَّةُ. قال الأَصمعي: إِذا كان لبعض القوم على بعض فَضِيلةٌ إِلاَّ أَنها خَسيسةٌ قيل: قَبَّحَ اللّهُ مِعْزَى خيْرُها خُطَّةُ، وخُطةُ اسم عنز كانت عَنز سَوْء؛ وأَنشد:
يا قَومِ، مَنْ يَحْلُبُ شاةً مَيِّتهْ؟
قد حُلِبَت خُطَّةُ جَنْباً مُسْفَتهْ
ميتة ساكنةٌ عند الحَلب، وجَنْباً عُلْبةٌ، ومُسْفَتةٌ مَدْبوغة. يقال: أَسْفَت الزقّ دَبَغَه.
الليث: الخَطُّ أَرض ينسب إِليها الرِّماحُ الخَطِّيَّةُ، فإِذا جعلت النسبةَ اسماً لازماً قلت خَطِّيَّة، ولم تذكر الرماحَ، وهو خَطُّ عُمانَ. قال أَبو منصور: وذلك السِّيفُ كلُّه يسمى الخَطَّ، ومن قُرى الخَطِّ القَطِيفُ والعُقَيْرُ وقَطَرُ. قال ابن سيده: والخَطُّ سِيفُ البَحْرَينِ وعُمانَ، وقيل: بل كلُّ سِيفٍ خَطٌّ، وقيل: الخَطُّ مَرْفَأُ السفُن بالبحرين تُنْسب إِليه الرماح. يقال: رُمْح خَطِّيٌّ، ورِماح خَطِّيَّة وخِطِّيَّةٌ، على القياس وعلى غير القياس، وليست الخطّ بمنْبِتٍ للرِّماح، ولكنها مَرْفَأُ السفُن التي تحْمِلُ القَنا من الهِنْدِ كما قالوا مِسْكُ دارِينَ وليس هنالك مسك ولكنها مرفأُ السفن التي تحمل المِسك من الهِند. وقال أَبو حنيفة: الخَطِّيُّ الرِّماح، وهو نِسْبةٌ قد جرَى مَجْرى الاسم العلم، ونِسْبته إِلى الخَطّ خَطِّ البحرين وإِليه ترفأُ الشفن إِذا جاءَت من أََرض الهند، وليس الخَطِّيّ الذي هو الرماح من نبات أَرض العرب، وقد كثر مجيئه في أَشْعارها؛ قال الشاعر في نباته:
وهَل يُنْبِتُ الخَطِّيَّ إِلاّ وشِيجهُ،
وتُغْرَسُ، إلاَّ في مَنابِتِها، النَّخْلُ؟
وفي حديث أُمِّ زَرْع: فأَخذ خَطِّيّاً؛ الخَطِّيّ، بالفتح: الرمح المنسوب إِلى الخَطّ. الجوهري: الخَط موضع باليمامة، وهو خَطُّ هَجَرَ تُنْسب إِليه الرِّماحُ الخَطِّيَّةُ لأَنها تحمل من بلاد الهند فتُقوّم به. وقوله في الحديث: إِنه نام حتى تُسمع غَطِيطُه أَو خَطِيطُه؛ الخَطِيطُ: قريب من الغَطِيطِ وهو صوت النائم، والغين والخاء متقاربتان. وحِلْسُ الخِطاط: اسم رجل زاجر. ومُخَطِّطٌ: موضع؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
إِلاَّ أَكُنْ لاقَيْتُ يَوْمَ مُخَطِّطٍ،
فقد خَبَّرَ الرُّكْبانُ ما أَتَوَدَّدُ
وفي النوادر: يقال أَقم على هذا الأَمْرِ بخُطَّةٍ وبحُجَّةٍ معناهما واحد. وقولهم: خُطَّةٌ نائيةٌ أَي مَقْصِدٌ بعيد. وقولهم: خذ خُطّةً أَي خذ خُطة الانْتِصاف، ومعناه انتصف. والخُطَّةُ أَيضاً من الخَطِّ: كالنُّقْطة من النَّقْطِ اسم ذلك. وقولهم: ما خَطَّ غُبارَه أَي ما شَقَّه.

### Türkçe

**الخَطُّ**: şeydeki uzunca yol; çoğulu **خُطُوطٌ**’dur; ve onu el-‘Accâc **أَخْطاطٍ** üzere çoğul yapmıştır; şöyle dedi:

Ve toz içinde **كالأَخْطاطِ** gibi işaret koydular.

Ve denir: **الكَلأُ** yerde **خُطوطٌ**’dur; yani yağmurun bütün memleketi kaplamadığı yollar. Ve ‘Abdullâh b. ‘Amr’un beşinci yerin sıfatı hakkında hadisinde: “Orada kum zincirleri gibi ve **كالخطائط** (şakāiklerin) arasında (olanlar) gibi yılanlar vardır”; onun bir tanesi **خَطِيطةٌ**’dır; ve o, kalınlığında ve yumuşaklığında **الشَّقائق**’ten ayrılan yollardır. Ve **الخَطُّ**: yol; denir: “Şu **الخَطَّ**’a yapış ve ondan hiçbir şeyle sapma”; Ebû Sahr el-Huzelî dedi:

Karanlığın gecesinde kızıl develerin yüz çevirmesi,
**الخَطِّ**’tan (öyle ki) ona **الخَطِّ**’tan bir sârib sızmadı.

Ve **خَطَّ** kalem: yani yazdı. Ve **خَطَّ** şeyi, onu **يَخُطُّه** **خَطّاً**: onu kalemle yahut başkasıyla yazdı; ve onun sözü:

Sonra, **خَطَّ**, sevinci ardından sabahladı,
Sanki, ıssızlık, izlerini, bir kalem (yazdı).

İstedi ki: sevinci ardından ıssızlık oldu; sanki bir kalem izlerini **خَطَّ** etti. Ve **التَّخْطِيطُ**: satır satır etme; **التهذيب**: **التخْطيطُ** **كالتَّسْطِير**’dir; dersin: “Onun üzerine günahları **خُطِّطَت**”; yani satır satır yazıldı.

Ve Muâviye b. el-Hakem hadîsinde: onun Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **الخَطِّ** hakkında sorduğu; dedi ki: “Peygamberlerden bir peygamber **يَخُطُّ** idi; kim onun **خَطَّه**’ine uygun düşerse onun ilmi gibi bilir”; bir rivayette: “Kim onun **خطَّه**’ine uygun düşerse işte o (dur).” Ve **الخَطُّ**: yazı ve benzeri, **يُخَطُّ** olunan şeylerdendir. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o **الطَّرْقِ** hakkında dedi ki: İbn Abbâs dedi: “O, **الحازِي**’nin **يَخُطُّه** ettiği **الخَطُّ**’tur; o, eski bir ilimdir; insanlar onu terk etti.” Dedi: “İhtiyaç sahibi **الحازِي**’ye gelir; ona bir **حُلْواناً** verir; ona der ki: ‘Otur, sana **أَخُطَّ** edinceye kadar.’ Ve **الحازي**’nin önünde, onunla birlikte kendisine ait bir **مِيلٌ** bulunan bir kölesi vardır; sonra yumuşak bir yere gelir; **الأُسْتاذ** aceleyle çok **خُطوطاً** **يَخُطُّ** eder ki sayı ona yetişmesin; sonra döner; onlardan yavaşça iki çizgiyi, iki çizgiyi siler; eğer çizgilerden iki çizgi kalırsa, ikisi ihtiyaç giderilmesinin ve başarının alâmetidir.” Dedi: “**الحازِي** siler; kölesi uğur için der ki: ‘**ابْنَيْ عِيان، أَسْرِعا البَيان**.’” İbn Abbâs dedi: “Eğer **الحازِي** çizgileri siler de onlardan bir **خَطٌّ** kalırsa, o ihtiyaç giderilmesinde hüsranın alâmetidir.” Dedi: “Araplar, **الحازي**’nin çizgilerinden kalan o çizgiye **الأَسْحَم** adını verirlerdi; bu çizgi onlarda uğursuz idi.” Ve el-Harbî dedi: “**الخطُّ** şudur: üç çizgi çizer, sonra onların üzerine arpa yahut çekirdek vurur ve der ki: ‘Şöyle şöyle olur’; o, kâhinlikten bir türdür.” İbnü’l-Esîr dedi: “İşaret edilen **الخَطُّ** bilinen bir ilimdir; insanların onda çok tasnifleri vardır; ve şimdiye kadar onunla amel edilir; onların onda vaz‘ları, ıstılahı ve adları vardır; onunla içte olanı ve başkasını çıkarırlar; ve onda çoğu kez isabet ederler.” Ve İbn Üneys hadîsinde: “Allah’ın Resûlü, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, beni evine götürdü; az bir yemek çağırdı; ben de Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, doyuncaya kadar **أُخَطِّطُ** etmeye başladım”; yani yemekte **أَخُطُّ** ederim; ona, yediğimi gösteririm, hâlbuki yiyen değilim. Ve bize bir yemek getirdi; onda **فخَطَطْنا** ettik; yani onu yedik; ve denildi: **فحطَطْنا**; **بالحاء المهملة غير معجمة**; (yani) özür beyan ettik. Ebû’l-Mekârim, davet edildiği bir daveti tasvir etti; dedi ki: “**فحَطَطْنا** sonra **خَطَطْنا**”; yani yemeye dayandık da aldık. Dedi: “**حَطَطْنا** ise, manası yemekte özür beyan etmektir.” Ve **الحَطُّ**: **الخَطِّ**’ın zıddıdır; yürüyen, buna benzetme üzere ayağıyla yeri **يَخُطُّ** eder; Ebû’n-Necm dedi:

Ziyâd’ın yanından yaşlı gibi geldim,
Ayaklarım farklı bir **خَطٍّ** ile **تَخطُّ** eder,
Yolda **لامَ أَلِفْ** yazdırırlar.

Ve **الخَطُوط** (hâ’nın fethiyle) yaban sığırından: tırnaklarıyla yeri **تخُطُّ** edenlerdir; aynı şekilde her binek. Ve denir: falan kimse yerde **يخُطّ** eder; eğer işini düşünüyor ve tedbir ediyorsa. Ve **الخَطُّ**: **خَطُّ الزاجر**’dir; o, parmağıyla kumda çizgi çekmesi ve **يَزْجُر** etmesidir. Ve **خَطَّ** **الزاجِرُ** yerde **يخُطُّ** **خطّاً**: orada parmağıyla bir çizgi yaptı, sonra **زَجَر** etti; Zû’r-Rumme dedi:

Akşamleyin benim bir çarem yok, ancak ben,
Çakıl toplamak ve toprakta **الخَطِّ** ile, tutkunum.

Ve **ثوب مُخَطَّطٌ** ve **كِساء مُخَطَّط**: onda çizgiler vardır; aynı şekilde **تمر مُخَطَّط** ve **وَحْشٌ مُخَطَّطٌ**. Ve **خَطَّ** yüzü ve **اخْتَطَّ**: onda çizgiler oldu. Ve **اخْتَطَّ** oğlan: yani sakalının yanları bitti.

Ve **الخُطَّةُ**: **الخَطِّ** gibidir; sanki yolun adı için bir isimdir.

Ve **المِخَطُّ** (kesre ile): dokumacının kumaşı çizdiği çubuk. Ve **المِخْطاطُ**: çizgilerin üzerinde düzeltildiği çubuk. Ve **الخَطُّ**: yol; Sa‘leb’den; Selâme b. Cendel dedi:

Öyle ki bıraktık; göçenlerimiz geri çevrilmez,
**سَوادِ الخَطِّ** ile **فاللُّوبِ** arasında alırlar.

Ve **الخَطُّ**: **البَضْعِ**’dan bir darbedir; onu **خَطَّها** **يَخُطُّها** **خَطّاً**. Ve **التهذيب**’de: “Ve denir: onunla **خَطَّ** etti, **قُساحاً**.”

Ve **الخِطُّ** ve **الخِطَّةُ**: daha önce bir inen inmemişken inilen yer. Ve onu kendisi için **خَطَّها** **خَطّاً** ve **اخْتَطَّها**: o, üzerine çizgiyle bir alâmet koymasıdır ki onun onu **احْتازَها** ettiği bilinsin; bir ev bina etmek için; bundan **خِطَطُ الكوفةِ** ve **البصرةِ**’dir. Ve falan kimse bir **خِطَّةً** **اخْتَطَّ** etti; eğer bir yeri taşla çevirip üzerine bir duvarla **خَطَّ** ettiyse; çoğulu **الخِطَطُ**’tır. Ve her neyi yasaklayıp çevrelediysen, onun üzerine **خطَطْتَ** etmişsindir. Ve **الخِطّةُ** (kesre ile): yer. Ve ev: bir adamın mülk olmayan bir yerde onu **يَخْتَطُّ** etmesi; onu taşla çevirip sahiplenmek ve onda bina etmek için; bu, sultanın Müslümanlardan bir topluluğa belirli bir yerde evleri **يَخْتَطُّوا** etmelerine ve orada kendilerine meskenler edinmelerine izin verdiği zamandır; Kûfe, Basra ve Bağdat’ta yaptıkları gibi. Ve **الخِطَّة**’nin hâ’sı ancak şu sebeple kesrelenmiştir: fiili üzerine bina edilmiş bir masdar üzere çıkarılmıştır; ve **الخِطَّةِ**’nin çoğulu **خِطَطٌ**’tır. Ve İbrâhîm el-Harbî’ye, Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, “Kadınlara, erkekler olmaksızın, **خِطَطَهُنَّ**’lerini miras bıraktı” hadîsi soruldu; dedi ki: “Evet; Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Medine’de otursunlar diye kadınlara, **القَطائِع** benzeri **خِطَطاً** verdi; onlardan **أُمُّ عبد** (vardı); onu erkekler olmaksızın onlara yaptı; erkekler için onda pay yoktur.” Ve İbn Berî, İbn Düreyd’den nakletti: kendisi için **يَخْتَطُّه** ettiği mekâna, hâ’sız **خِطٌّ** denir; denir: “Bu, falan oğullarının **خِطُّ**’udur.” Dedi: “Ve **الخُطُّ** yoldur; denir: ‘Şu **الخُطَّ**’a yapış.’” Dedi: “Onu bir nüshada hâ’nın fethiyle gördüm.”

İbn Şümeyl: **الأَرضُ الخَطيطةُ**: çevresi yağmur alır da kendisi yağmur almaz olan yerdir. Ve denildi: **الخَطِيطةُ**: iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış yerdir. Ve denildi: onun bir kısmı yağmur almış olandır. Ve İbn Abbâs’tan rivayet edildi: bir adam hakkında soruldu; karısının işini onun eline verdi; o da ona dedi ki: “Sen üç talâkla boşsun”; İbn Abbâs dedi: “Allah onun **نَوْءَها**’sını **خطَّ** etsin; keşke kendisini üçle boşamasaydı.” Ve rivayet edildi: “Allah onun **نَوْءَها**’sını **خَطَّأَ** etsin”; **بالهمز**; yani yağmur onu ıskaladı. Ebû ‘Ubeyd dedi: Kim “Allah onun **نوْءَها**’sını **خَطَّ** etti” diye rivayet ederse, onu **الخَطِيطةِ**’den yapmış olur; o, iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış yerdir; çoğulu **خَطائطُ**’tır. Ve Ebû Zerr’in **الخَطائطِ** hakkında hadîsinde: “**تَرْعَى الخَطائطَ** ve **نَرِدُ المَطائطَ**.” Ve Ebû ‘Ubeyde, onlara Hemmân b. Kuhâfe’den okudu:

Yabanî develer üzerinde; **الخَطائطَا**’yı **تَخْتَطِي** eder,
**مَوَّارَ المِلاطِ**’ı takip ederler, **مائطا**.

Ve el-Ba‘îs dedi:

Dikkat et; Hârek’ine kasten eksiklik getiren ancak,
Süvey‘dir; **الخَطِيطةِ**’nin **خطَّافِ**’ı gibi, **أَسْحَمُ**.

Ve el-Kumeyt dedi:

**الخَطِيطةِ**’de (bulunan) küçük su çukurları ona komşu oldu,
Onun su artığı aktı; **العَيْنُ الذَّرُورُ**.

**القِلاتُ**: dağdaki oyuk için **قَلْتِ**’in çoğuludur; ve **السِّمالُ**: **سَمَلةٍ**’nin çoğuludur; o, sudan artan bakiyedir; aynı şekilde **النَّضِيضةُ** sudan artan bakiyedir. Ve “**سمالُها**” **نَضَّ** ile merfûdur; “**العينُ**” **جاوَرَتْها** ile merfûdur. İbn Sîde dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin, bazı Arapların oğluna “Ey oğulcuğum, ondan daha şiddetli olan şeyden korkarak **خَطِيطةَ الذُّلِّ**’e yapış” sözünü hikâye etmesine gelince: **الخَطِيطةِ**’nin aslı yağmur almamış yerdir; onu zillet için ödünç aldı; çünkü yerden **الخطيطة** iki yer arasında, hakkından eksiltildiği için zelildir. Ve Ebû Hanîfe dedi: “**أَرض خِطٌّ**: yağmur almamış; çevresi yağmur almış.”

Ve **الخُطَّةُ** (damme ile): kıssa benzeri ve iş. Denir: “Ona **خُطَّةَ خَسْفٍ** ve **خُطَّة سَوْء** teklif ettim”; Teebbata Şerran dedi:

İkisi **خُطَّتا**dır: ya esaret ve lütuf,
Ya da kan; ve hür ile öldürme daha layıktır.

İstedi: iki **خُطَّتانِ**; hafif görerek nûn’u düşürdü. Ve Hudeybiye hadîsinde: “Allah’ın hürmetlerini yücelttikleri bir **خُطَّةً** istemezler ki, mutlaka onu onlara vermiş olayım.” Ve onun hadîsinde de: “Size bir **خُطَّة رُشْدٍ** arz olundu; onu kabul edin”; yani hidayet ve istikamette açık bir iş. Ve onun başında bir **خُطَّةٌ** vardır; yani bir iş. Ve denildi: başında bir **خُطَّةٌ** vardır; yani cehalet ve işlere atılma. Ve Kayle hadîsinde: “Bu kadının oğlu, **الخُطَّةَ**’yi ayırıp **الحَجَزة**’nin arkasından galip gelirse kınanır mı?”; yani ona karışık, müşkil bir iş inerse, ona yol bulunmazsa, onunla acze düşmez; fakat onu ayırır; onu sağlamlaştırıncaya ve kendi görüşüyle ondan çıkıncaya kadar.

Ve **الخُطَّةُ**: hâl, iş ve olay. el-Asma‘î: ihtiyaç üzerine azmetmede onların darb-ı mesellerindendir: “Falan geldi; başında bir **خُطَّةٌ** var”; yani geldi; içinde bir ihtiyaç var; ona azmetmiştir. Avam der ki: “Başında **خُطْيَةٌ** var”; Arapların sözü ise birincisidir. Ve falanın yüzü **خَطَّ** etti ve **اخْتَطَّ** etti. İbnü’l-A‘râbî: **الأَخَطُّ**: ince güzellikli olandır. Ve **اخْتَطَّ** oğlan: yani sakalının yanları bitti. Ve **رجل مُخطَّطٌ**: güzel. Ve kılıçla ortasını **خَطَطْتُ**; ve denir: onu kılıçla iki yarı **خَطَّه** etti.

Ve **خُطَّةُ**: bir keçinin adıdır; ve meselde: “Allah çirkin etsin bir keçiyi; onun hayırlısı **خُطَّةُ**’dur.” el-Asma‘î dedi: Eğer bir kavmin bazısının bazısı üzerinde bir fazileti varsa, ancak o aşağı ise, denir: “Allah çirkin etsin bir keçi sürüsünü; onun hayırlısı **خُطَّةُ**’dur.” Ve **خُطةُ** kötü bir keçinin adıydı. Ve okudu:

Ey kavim, kim sağar ölü bir koyunu?
**خُطَّةُ** sağılmıştır; yan (tulum) **مُسْفَتهْ**.

**ميتة**: sağımda hareketsizdir. Ve **جَنْباً**: bir tulumdur. Ve **مُسْفَتةٌ**: tabaklanmış. Denir: **أَسْفَت** tulumu; onu tabakladı.

el-Leys: **الخَطُّ** mızrakların **الرِّماحُ الخَطِّيَّةُ** diye nisbet edildiği bir yerdir; nisbeti lâzım bir isim yaptığında **خَطِّيَّة** dersin; mızrakları anmazsın; o, Umân’ın **خَطُّ**’udur. Ebû Mansûr dedi: “Ve o, kılıcın bütünü **الخَطَّ** diye adlandırılır; **الخَطِّ**’ın köylerindendir: **القَطِيفُ** ve **العُقَيْرُ** ve **قَطَرُ**.” İbn Sîde dedi: “Ve **الخَطُّ** Bahreyn ve Umân sahilidir; ve denildi: bilakis her sahil **خَطٌّ**’tur; ve denildi: **الخَطُّ** Bahreyn’de gemilerin limanıdır; mızraklar ona nisbet edilir.” Denir: **رُمْح خَطِّيٌّ** ve **رِماح خَطِّيَّة** ve **خِطِّيَّةٌ**; kıyasa göre ve kıyas dışı. Ve **الخطّ** mızrakların bittiği yer değildir; fakat Hind’den kamış mızrakları taşıyan gemilerin limanıdır; “**مِسْكُ دارِينَ**” dedikleri gibi; orada misk yoktur; fakat Hind’den misk taşıyan gemilerin limanıdır. Ve Ebû Hanîfe dedi: “**الخَطِّيُّ** mızraklardır; o, özel isim gibi cereyan eden bir nisbet olmuştur; nisbeti **الخَطّ**’a, Bahreyn’in **خَطّ**’ınadır; Hind diyarından geldiğinde gemiler ona limanlar; ve mızrak olan **الخَطِّيّ** Arap diyarının bitkisinden değildir; Arapların şiirlerinde gelişi çok olmuştur.” Şair, onun bitmesi hakkında dedi:

**الخَطِّيَّ**’yi ancak onun dalı mı bitirir,
Ve hurma, ancak kendi bitim yerlerine dikilir?

Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Bir **خَطِّيّاً** aldı”; **الخَطِّيّ** (fetha ile): **الخَطّ**’a nisbet edilen mızrak. el-Cevherî: **الخَط** Yemâme’de bir yerdir; o, Hecer’in **خَطُّ**’udur; mızraklar ona **الرِّماحُ الخَطِّيَّةُ** diye nisbet edilir; çünkü Hind beldelerinden taşınır; orada doğrultulur. Ve hadîste: “Uyudu; **غَطِيطُه** yahut **خَطِيطُه** işitilinceye kadar”; **الخَطِيطُ**: **الغَطِيطِ**’e yakındır; o, uyuyanın sesidir; **الغين** ile **الخاء** birbirine yakındır.

Ve **حِلْسُ الخِطاط**: bir zâcir adamın adıdır. Ve **مُخَطِّطٌ**: bir yerdir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve okudu:

Eğer **يَوْمَ مُخَطِّطٍ**’ta karşılaşmış değilsem,
Binekli yolcular, neyi arzuladığımı haber verdi.

Ve **النوادر**’de: denir: “Bu iş üzerinde bir **بخُطَّةٍ** ve bir **بحُجَّةٍ** ile dur”; ikisinin manası birdir. Ve onların sözü: “**خُطَّةٌ نائيةٌ**”; yani uzak bir maksat. Ve onların sözü: “Bir **خُطّةً** al”; yani insaf **خُطة**’sını al; manası: insaf et. Ve **الخُطَّةُ** ayrıca **الخَطِّ**’tandır: **النُّقْطة**’nın **النَّقْطِ**’tan olması gibi; onun adıdır. Ve onların sözü: “Onun tozunu **ما خَطَّ** etti”; yani onu yarmadı.
