# خطط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خطط

الخط: الطريقة المستطيلة في الشيء وقيل: هو الطريق الخفيف في السهل. وقد أعاده المصنف ثلاث مرات، وهو إياه، وهو غريب، ج: خطوط، وقد جمعه العجاج على أخطاط فقال:
  وشمن في الغبار كالأخطاط والخط: الكتب بالقلم، خط الشيء يخطه خطا: كتبه بقلم، أو غيره، قال امرؤ القيس:
  لمن طلل أبصرته فشجـانـي                      كخط الزبور في عسيب يمان وأما قول الشاعر:
  فأصبحت بعد خط بهجتها                      كأن قفرا رسومها قلما

  أراد: فأصبحت بعد بهجتها قفرا، كأن قلما خط رسومها. ومن المجاز: الخط: ضرب من الجماع، وقد خطها قساحا، والقسح بقاء الإنعاظ، نقله الليث، كما في التهذيب. ومن المجاز: الخط: ضد الحط، وهو الأكل القليل، وبالحاء: الكثير، كالتخطيط، ومنه حديث ابن أنيس:  ذهب بي رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى منزله، فدعا بطعام قليل، فجعلت أخطط حتى يشبع رسول الله صلى الله عليه وسلم  أي: أخط في الطعام، أريه أني آكل ولست بآكل، ووصف أبو المكارم مدعاة دعي إليها، قال: فحططنا ثم خططنا. والخط: الطريق عن ثعلب، يقال: الزم ذلك الخط ولا تظلم عنه شيئا، ويقال: هو بالضم، كما سيأتي، ويروى بالوجهين قول أبي صخر الهذلي:
  صدود القلاص الأدم في ليلة الدجىعن الخط لم يسرب لها الخط سارب وقال سلامة بن جندل:
  حتى تركنا وما تثنى ظعائننـا                      يأخذن بين سواد الخط فاللوب وقال ابن سيده: الخط سيف البحرين وعمان أو كل سيف: خط، وقال الأزهري: وذلك السيف كله يسمى الخط. ومن قرى الخط: القطيف، والعقير، وقطر. وقيل - في قول امرئ القيس:
  فإن تمنعوا منا المشقر والصفا                      فإنا وجدنا الخط جما نخيلهـا هو خط عبد القيس بالبحرين، وهو كثير النخيل. والخط، أيضا: ع، باليمامة، وهو خط هجر، تنسب إليه الرماح الخطية؛ لأنها تحمل من بلاد الهند، فتقوم به. كذا في الصحاح. وقال ابن سيده: وقيل: الخط مرفأ السفن بالبحرين، قال غيره: وقد يكسر، وفيه نظر، فإنه إنما يكسر عند إرادة الاسمية، كما يأتي عن الليث، فتأمل. قال ابن سيده: وإليه نسبت الرماح يقال رمح خطي، ورماح خطية وخطية على القياس، وعلى غير القياس، لأنها تباع به، لا أنه منبتها، كما قالوا: مسك دارين، وليس هنالك مسك، ولكنها مرفأ السفن التي تحمل المسك من الهند. وقال الليث: الخط أرض تنسب إليها الرماح الخطية، فإذا جعلت النسبة اسما لازما قلت: خطية، ولم تذكر الرماح، وهو خط عمان، كما قالوا: ثياب قبطية، فإذا جعلوها اسما قالوا: قبطية، بتغيير النسب، وامرأة قبطية لا غير، لا يقال إلا هكذا، وقال أبو حنيفة: الخطي: الرماح، وهو نسبة، قد جرى مجرى الاسم العلم، ونسبت إلى الخط خط البحرين، وإليه ترفأ السفن إذا جاءت من أرض الهند وليس الخطي الذي هو الرماح من نبات أرض العرب. وقد كثر مجيئه في أشعارها قال الشاعر في نباته:
  وهل ينبت الخطي إلا وشيجة                      وتغرس إلا في منابتها النخل وفي العباب قال عمرو بن كلثوم:
  بسمر من قنا الخطي لدن                      ذوابل أو ببيض يختلينـا وقال غيره:
  ذكرتك والخطي يخطر بينناوقد نهلت منا المثقفة السمر

  وجبل الخط، بالضم ويفتح: أحد الأخشبين بمكة، شرفها الله تعالى. وقال أبو عمرو: الخط: موضع الحي. والخط: الطريق الشارع ويفتح، وهكذا ضبط بالوجهين في الجمهرة، ويروى بالوجهين قول أبي صخر الهذلي، وقد تقدم. والخط، بالكسر: الأرض التي لم تمطر وقد مطر ما حولها، عن أبي حنيفة. والخط: الأرض التي تنزلها ولم ينزلها نازل قبلك، عن ابن دريد، كالخطة، بزيادة الهاء، وإنما كسرت الخاء منها لأنها أخرجت على مصدر بني على فعله. وجمع الخطة: خطط، وقد خطها لنفسه خطا واختطها وهو أن يعلم عليها علامة بالخط؛ ليعلم أنه قد اختارها ليبنيها دارا، ومنه خطط البصرة والكوفة، نقله الجوهري. قلت: ولهذا سمى المقريزي كتابه الخطط. وحكى ابن بري عن ابن دريد أنه يقال خط: للمكان الذي يختطه لنفسه، من غير هاء، يقال: هذا خط بني فلان. وكل ما حظرته، أي منعته فقد خططت عليه.
 والخطيطة: الأرض التي لم تمطر بين أرضين ممطورتين، وقال ابن شميل: هي التي يمطر ما حولها ولا تمطر هي، أو هي التي مطر بعضها دون بعض. والجمع: خطائط، وأنشد أبو عبيدة لهميان بن قحافة:
  على قلاص تختطي الخطائطا
  يتبعن موار الملاط مائطا وقال الكميت:
  قلات بالخطيطة جاورتهـا                      فنض سمالها العين الذرور والخطة: بالضم: شبه القصة، وفي الصحاح: الخطة: الأمر والقصة، وزاد غيره: والحال والخطب، وفي اللسان: يقال: سمته خطة خسف وخطة سوء، وأنشد الجوهري لتأبط شرا:
  هما خطتا إما إسار ومـنة                      وإما دم والقتل بالحر أجدر أراد خطتان، فحذف النون استخفافا، كذا في الصحاح، وفي حديث الحديبية:  لا يسألوني خطة يعظمون فيها حرمات الله إلا أعطيتهم إياها  . وفي حديثها أيضا:  قد عرض عليكم خطة رشد فاقبلوها  أي أمرا واضحا في الهدى والاستقامة. والخطة: الجهل، يقال: في رأسه خطة، أي جهل، وقيل: أمر ما. وقال الفراء: الخطة: لعبة للأعراب. وفي الصحاح: الخطة من الخط، كالنقطة من النقط، أي اسم ذلك. والخطة: الإقدام على الأمور، يقال: جاء وفي رأسه خطة؛ إذا جاء وفي نفسه حاجة وقد عزم عليها، والعامة تقول: خطبة، كذا في الصحاح، زاد في اللسان: وكلام العرب الأول، وفي العباب: قال القحيف العقيلي:
  وفي الصحصحيين المولين غدوة                      كواعب من بكر تسام وتجتلـى قال: بخط ابن حبيب النسابة في شعر القحيف خطة وفي نوادر أبي زيد: خطبة. قلت:فإن صح ما في نوادر أبي زيد فنسبة الجوهري إياها للعامة محل نظر. قال الجوهري: وفي حديث قيلة نبت مخرمة التميمية:  أيلام ابن هذه أن يفصل الخطة وينتصر من وراء الحجزة  أي أنه إذا نزل به أمر ملتبس مشكل لا يهتدى له، إنه لا يعيا به، ولكنه يفصله حتى يبرمه ويخرج منه. وخطة، بلا لام: اسم عنز سوء، عن الأصمعي، قال: ومنه المثل:  قبح الله معزى خيرها خطة  ، نقله الجوهري. وقال الصاغاني: يضرب لقوم أشرار ينسب بعضهم إلى أدنى فضيلة، وفي اللسان: قال الأصمعي: إذا كان لبعض القوم على بعض فضيلة إلا أنها خسيسة قيل ذلك، وأنشد:

  يا قوم من يحلب شاة ميته
  قد حلبت خطة جنبا مسفته والميتة: الساكتة عند الحلب، وجنبا: علبة، ومسفتة: مدبوغة بالرب. ومخطط، كمحدث: ع، قال امرؤ القيس:
  وقد عمر الروضات حول مخطط إلى اللج مرأى من سعاد ومسمعا ومن المجاز: المخطط كمعظم: الغلام الجميل. والمخطط: كل ما فيه خطوط يقال: ثوب مخطط، وكساء مخطط، وتمر مخطط، ووحش مخطط، وقال رؤبة يصف منهلا:
  باكرته قبل الغطاط اللغط
  وقبل جوني القطا المخطط ومن المجاز: خط وجهه واختط: صار فيه خطوط، وفي الأساس: امتد شعر لحيته على جانبيه. وفي الصحاح: اختط الغلام: نبت عذاره وهو مجاز. وخط الخطة واختطها: اتخذها لنفسه وأعلم عليها علامة بالخط ليعلم أنه قد احتازها ليبنيها دارا. وفي اللسان: الخطة، بالكسر: الأرض والدار يختطها الرجل في أرض غير مملوكة ليتحجرها ويبني فيها، وذلك إذا أذن السلطان لجماعة من المسلمين أن يختطوا الدور في موضع بعينه ويتخذوا فيها مساك، لهم، كما فعلوا بالكوفة والبصرة. والمخط، بالكسر: العود الذي يخط به الحائك الثوب، كما في اللسان، وأخصر منه عبارة الجوهري، فإنه قال: العود يخط به، وهو يشمل ما قاله المصنف وغيره. وفي العباب: خطخط البعير في سيره، إذا تمايل كلالا، أي تعبا. وخطخط ببوله: رمى به مخالفا، كما يفعل الصبي. ومما يستدرك عليه: الخطائط: طرائق تفارق الشقائق في غلظها ولينها. والإبل ترعى خطوط الأنواء. وهو مجاز. ويقال: الكلأ خطوط في الأرض وشراك، أي طرائق، لم يعم الغيث البلاد كلها، وهو مجاز. والتخطيط: التسطير، وفي التهذيب: كالتسطير، تقول: خططت عليه ذنوبه، أي سطرت. والخط: الكتابة ونحوها مما يخط. وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال في الطرق وعلم الخط: هو علم الرمل. قال ابن عباس: علم قديم تركه الناس، وقد جاء في حديث معاوية بن الحكم السلمي، رفعه:  كان نبي من الأنبياء يخط، فمن وافق خطه علم مثل علمه  ، وفي رواية:  فمن وافق خطه فذاك  قال الليث: وهو معمول به إلى الآن، ولهم فيه أوضاع واصطلاح، ويستخرجون به الضمير وغيره، وكثيرا ما يصيبون فيه. وخط الزاجر في الأرض يخط خطا: عمل فيها خطا بإصبعه، ثم زجر. قال الليث: وحلبس الخطاط: اسم رجل زاجر مشهور، وهو الذي أتاه الثوري وسأله فخبره بكل ما عرف. وقال الثوري: سهل علي ذلك الحديث الذي يرويه أبو هريرة رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم:  كان نبي من الأنبياء يخط  قال الصاغاني: هكذا قاله الليث. وأما الحديث فراويه معاوية بن الحكم السلمي. قلت: وهكذا في النهاية، ولعله روي من طريق آخر إلى أبي هريرة أيضا. ولم نطلع عليه، فتأمل. وقال البعيث:
  ألا إنما أزرى بحارك عـامـدا                      سويع كخطاف الخطيطة أسحم

  كذا في اللسان، ولم يفسره، وعندي أن الخطيطة هنا هي الرملة التي يخط عليها الزاجر، وأسحم: اسم خط من خطوط الزاجر، وهو علامة الخيبة عندهم، وذلك أن يأتي إلى أرض رخوة، وله غلام معه ميل فيخط الأستاذ خطوطا كثيرة بالعجلة، لئلا يلحقها العدد، ثم يرجع فيمحو منها على مهل خطين خطين، فإن بقي من الخطوط خطان فهما علامة النجح وقضاء الحاجة، قال: وهو يمحو وغلامه يقول للتفاؤل: ابني عيان أسرعا البيان، قال ابن عباس: فإذا محا الخطوط فبقي منها خط واحد فهي علامة الخيبة. وقد روى مثل ذلك أبو زيد، والليث. وخط برجله الأرض: مشى، وهو مجاز، قال أبو النجم:
  أقبلت من عند زياد كالخرف
  تخط رجلاي بخط مختلف
  تكتبان في الطريق لام ألف والخطوط، كصبور، من بقر الوحش: التي تخط الأرض بأظلافها، نقله الجوهري، وكذلك كل دابة، كما في اللسان. والعجب من المصنف كيف أهمله، وهو موجود في العباب أيضا. ويقال: فلان يخط في الأرض، إذا كان يفكر في أمره ويدبره، وهو مجاز، قال ذو الرمة:
  عشية مالـي حـيلة غـير أنـنـي                      بلقط الحصى والخط في الدار مولع
  أخط وأمحـو الـخـط ثـم أعـيده                      بكفي والغربان فـي الـدار وقـع والمخطاط: عود تسوى عليه الخطوط، نقله الجوهري، والعجب من المصنف كيف أهمله وهو موجود في العباب أيضا. وكتاب مخطوط: مكتوب فيه. وعلى ظهر الحمار خطتان، بالضم، أي جدتان، كما في الأساس، وهما طريقتان مستطيلتان تخالفان لون سائر الجسد. وخط الله نوءها، من الخطيطة، وهي الأرض الغير الممطورة، هكذا روي في حديث ابن عباس، قاله أبو عبيد: ويروى خطأ أي جعله مخطئا لها لا يصيبها مطره، ويروى خطى، وأصله خطط، كتقضى البازي والأولى أضعف الروايات. ويقال: الزم خطيطة الذل مخافة ما هو أشد منه، نقله ابن الأعرابي من قول بعض العرب لابنه. وهو مجاز، استعارها للذل، لأن الخطيطة من الأرضين ذليلة بما بخسته الأمطار من حقها، كذا في المحكم. وعن ابن الأعرابي: الأخط: الدقيق المحاسن. ويقال: خططت بالسيف وجهه، ووسطه، وهو مجاز. وكذلك خطه بالسيف نصفين. والخطيط، كأمير: قريب من الغطيط، وهو صوت النائم، والغين والخاء يتقاربان، يقال: خط في نومه، أي غط فيه. ويوم مخطط، كمحدث: من أيامهم، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  إلا أكن لاقيت يوم مخطط                      فقد خبر الركبان ما أتودد والخطة، بالضم: الحجة، كما في العباب، وفي النوادر: يقال: أقم على هذا الأمر بخطة، وبحجة، معناهما واحد. وقولهم: خطة نائية، أي مقصد بعيد، كما في الصحاح. وفيه أيضا: قولهم: خذ خطة، أي خذ خطة الانتصاف، ومعناه: انتصف. وفلان يبني خطط المكارم، وهو مجاز. وغلام مختط، كمخطط، وهو مجاز. وجاراه فما خط غباره، أي ما شق، كما في الأساس، واللسان، وهو مجاز. قال الفراء: ومن لعبهم: تيس عماء خطخوط، قال الصاغاني: ولم يفسرها.

### Türkçe

**الخط**: şeydeki dikdörtgen yol; ve denildi ki: o, düzlükte hafif yoldur. Musannif onu üç kere iade etmiştir; o da odur; ve bu gariptir. Çoğulu: **خطوط**. A‘câc onu **أخطاط** üzere cem‘ etmiştir; şöyle dedi:
  Ve toz içinde **كالأخطاط** gibi semirdiler.

Ve **الخط**: kalemle yazmadır. **خط** şeyi **يخطه** **خطا**: onu kalemle, yahut onun dışında bir şeyle yazdı. İmru’ul-Kays dedi:
  Gördüğüm bir harabe kimin içindir ki beni hüzünlendirdi,
  Yemenî bir hurma dalı üzerinde Zebûr’un yazısı gibi.

Şairin sözüne gelince:
  Onun sevinci yazıldıktan sonra sabahladım,
  sanki onun izlerini bir kalem (yazmış).

Muradı: Sevinci (gittikten) sonra ıssız sabahladım; sanki bir kalem onun izlerini yazdı. Mecazdan: **الخط**: cima‘dan bir türdür; ve onu **قساحا** olarak **خط** etti. **القسح**: ereksiyonun kalmasıdır; onu Leys nakletti; **التهذيب**’de olduğu gibi.

Mecazdan: **الخط**: **الحط**’ın zıddıdır; o, az yemektir. **الحط** ile: çok (yemek); **التخطيط** gibi. Ondan İbn Enîs hadisi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم beni evine götürdü; az bir yemek istedi; ben de Resûlullah صلى الله عليه وسلم doyuncaya kadar **أخطط** etmeye başladım”; yani: yemekte **أخط** ederim; ona yediğimi gösteririm, hâlbuki yiyen değilim. Ebû’l-Mekârim davet edildiği bir daveti vasfetti; dedi: “**فحططنا ثم خططنا**.”

Ve **الخط**: Sa‘leb’den, yol. Denilir: “O **الخط**’a yapış ve ondan hiçbir şeyle sapma.” Ve denilir: o, zamme iledir; ileride geleceği gibi. Ebû Sahr el-Huzelî’nin sözü iki vecihle rivayet olunur:
  Karanlık gecede kızıl develerin yüz çevirmesi, **الخط**’tan (uzak);
  ona bir **سارب** (yolcu) **الخط**’u (yolu) açmadı.

Selâme b. Cendel dedi:
  Öyle ki bıraktık; göçen kadınlarımız dönüp bükülmez,
  **الخط**’un karalığı ile **اللوب** arasında alırlar.

İbn Sîde dedi: **الخط** Bahreyn ve Umân’ın kılıcıdır; yahut her kılıç: **خط**’tur. Ezherî dedi: ve o kılıcın tamamı **الخط** diye adlandırılır. **الخط** köylerinden: **القطيف** ve **العقير** ve **قطر**.

Ve denildi ki—İmru’ul-Kays’ın sözü hakkında:
  Eğer bizden **المشقر**’ı ve **الصفا**’yı men ederseniz,
  biz **الخط**’u bulduk; hurmalıkları çoktur.

O, Bahreyn’de Abdulkays’ın **خط**’udur; ve hurması çoktur.

Ve **الخط**, ayrıca: Yemâme’de bir yer adıdır; o, Hecer’in **خط**’udur. Ona **الرماح الخطية** nisbet edilir; çünkü Hind diyarından taşınır, orada doğrultulur. **الصحاح**’ta böyledir. İbn Sîde dedi: ve denildi ki: **الخط** Bahreyn’de gemilerin limanıdır. Başkası dedi: ve bazen kesrelenir; bunda nazar vardır; çünkü ancak isimlik kastedildiğinde kesrelenir; Leys’ten geleceği gibi; düşün.

İbn Sîde dedi: ve ona mızraklar nisbet edildi; denilir: **رمح خطي** ve **رماح خطية** ve kıyasa göre ve kıyas dışı olarak **خطية**; çünkü orada satılır; onun bitkisi olduğu için değil; onların “**مسك دارين**” demeleri gibi; orada misk yoktur; fakat o, Hind’den misk taşıyan gemilerin limanıdır.

Leys dedi: **الخط** bir arazidir; ona **الرماح الخطية** nisbet edilir. Nisbeti lâzım bir isim yaptığında “**خطية**” dersin; mızrakları zikretmezsin. O, Umân’ın **خط**’udur. Onların “**ثياب قبطية**” demeleri gibi; onu isim yaptıklarında “**قبطية**” derler; nisbeti değiştirerek. Ve “**امرأة قبطية**” başka değil; ancak böyle denilir.

Ebû Hanîfe dedi: **الخطي**: mızraklardır; o bir nisbet olup özel isim gibi cereyan etmiştir. Bahreyn’in **خط**’u olan **الخط**’a nisbet edildi; Hind diyarından geldiğinde gemiler ona limanlanır. Ve mızraklar olan **الخطي** Arap diyarının bitkisinden değildir. Onun gelişi şiirlerinde çok olmuştur. Şair onun bitkisi hakkında dedi:
  **الخطي** ancak bir dal (ağaç) mı biter,
  ve ancak hurma onun bitim yerlerine mi dikilir?

Ve **العباب**’da Amr b. Kulthûm dedi:
  **قنا الخطي**’den esmerlerle; yumuşak,
  ince (mızraklar) yahut beyazlarla bizi aldatırlar.

Başkası dedi:
  Seni andım; **الخطي** aramızda salınır,
  ve bizden cilalı esmerler kana kana içmiştir.

Ve **جبل الخط**, zamme ile ve fetha ile: Mekke’de iki **الأخشبين**’den biridir; Allah Teâlâ onu şereflendirsin. Ebû Amr dedi: **الخط**: mahallenin yeri.

Ve **الخط**: ana yol; ve fetha ile. **الجمهرة**’de iki vecihle böyle ضبط edilmiştir. Ebû Sahr el-Huzelî’nin sözü iki vecihle rivayet olunur; geçmişti.

Ve **الخط**, kesre ile: etrafına yağmur yağmış olduğu hâlde kendisine yağmur yağmayan toprak; Ebû Hanîfe’den.

Ve **الخط**: senin indiğin ve senden önce bir inenin inmediği toprak; İbn Düreyd’den; **الخطة** gibi, **الهاء** ziyadesiyle. **الخاء**’ı ondan ancak kesrelediler; çünkü fiiline bina edilmiş bir masdar üzerine çıkarıldı. **الخطة**’nın çoğulu: **خطط**. Ve onu kendisi için **خطا** olarak **خط** etti; ve onu **اختطها** etti: yani üzerine **الخط** ile bir alâmet koyar; onun onu bir ev yapmak için seçtiği bilinsin diye. Ondan: Basra ve Kûfe’nin **خطط**’u; Cevherî nakletti.

Dedim: ve bunun için Makrîzî kitabına **الخطط** adını verdi.

İbn Berrî, İbn Düreyd’den hikâye etti: **هاء** olmaksızın, kendisi için **يختطه** ettiği mekâna **خط** denilir. Denilir: “Bu, falan oğullarının **خط**’udur.” Ve her neyi **حظرته** ettiysen, yani men ettiysen, onun üzerine **خططت** etmişsindir.

Ve **الخطيطة**: yağmur yağmış iki yer arasında yağmur yağmayan toprak. İbn Şümeyl dedi: o, etrafına yağmur yağar da kendisine yağmaz; yahut o, bir kısmına yağmur yağmış bir kısmına yağmamış olandır. Çoğulu: **خطائط**. Ebû Ubeyde, Humeyyân b. Kahâfe için inşad etti:
  **الخطائطا**’yı **تختطي** eden develer üzerinde,
  **الملاط**’ın **موار**’ını takip ederler; **مائطا**.

Kumeyt dedi:
  **بالخطيطة**’da komşu oldu;
  göz, onun semizliğini **الذرور** ile silkti.

Ve **الخطة**, zamme ile: kıssa benzeri. **الصحاح**’ta: **الخطة**: iş ve kıssa. Başkası artırdı: ve hâl ve **الخطب**. **اللسان**’da: denilir: “Ona **خطة خسف** ve **خطة سوء** damgaladı.” Cevherî, Tee’ebbata Şerran için inşad etti:
  Onlar iki **خطة**’dır: ya esaret ve bağış,
  yahut kan; ve öldürme hür için daha layıktır.

İki **خطتان** murad etti; nûnu hafif görerek hazf etti; **الصحاح**’ta böyledir.

Hudeybiye hadîsinde: “Allah’ın hürmetlerini büyüttükleri bir **خطة** istemezler ki, mutlaka onu onlara verdim.”

Onun hadîsinde de: “Size bir **خطة رشد** arz olundu; onu kabul edin”; yani hidayet ve istikamet içinde açık bir iş.

Ve **الخطة**: cehalettir. Denilir: “Başında bir **خطة** var”; yani cehalet. Ve denildi ki: bir tür iş. Ferrâ dedi: **الخطة**: bedevîler için bir oyundur. **الصحاح**’ta: **الخطة** **الخط**’tandır; **النقطة**’nın **النقط**’tan olması gibi; yani onun adıdır.

Ve **الخطة**: işlere atılmaktır. Denilir: “Başında bir **خطة** ile geldi”; eğer bir ihtiyaçla geldi ve ona azmettiyse. Avam “**خطبة**” der; **الصحاح**’ta böyledir. **اللسان**’da artırdı: ve Arapların ilk sözü. **العباب**’da: el-Kuhayf el-Ukaylî dedi:
  İki düzlüğün sabah gidenlerinde,
  Bekr’den genç kızlar; gösterilir ve görünür.

Dedi: el-Kuhayf’in şiirinde, nesep âlimi İbn Habîb’in hattıyla “**خطة**”dır; Ebû Zeyd’in **نوادر**’inde: “**خطبة**”. Dedim: Ebû Zeyd’in **نوادر**’indekinin sahih olması hâlinde, Cevherî’nin onu avama nisbet etmesi nazar yeridir.

Cevherî dedi: Kîle bint Mahreme et-Temîmiyye hadîsinde: “Bu kadının oğlu **الخطة**’yı ayırsın ve kuşak arkasından (destekle) galip gelsin diye mi ayıplanır?”; yani kendisine karışık, müşkil, yol bulunmayan bir iş indiğinde, onunla acze düşmez; bilakis onu ayırır; ta ki onu sağlamlaştırıp ondan çıkar.

Ve **خطة**, lamsız: kötü bir keçinin adıdır; Asma‘î’den. Dedi: ve ondan mesel: “Allah, keçilerin en hayırlısı **خطة** olan sürüyü çirkin kılsın”; Cevherî nakletti. Sâgânî dedi: şerli bir kavim için vurulur; bazısı en aşağı bir fazilete nisbet edilir. **اللسان**’da: Asma‘î dedi: bir kavmin bazısının bazısı üzerinde bir fazileti olur da o aşağılık olursa, bu söylenir. Ve inşad etti:

  Ey kavim, kim sağar ölü bir koyunu?
  **خطة** sağdı; yanında bir tulum; onu **مسفته** etti.

Ve **الميتة**: sağımda susan. Ve **جنبا**: tulum. Ve **مسفتة**: **الرب** ile tabaklanmış.

Ve **مخطط**, **كمحدث**: bir yer adıdır. İmru’ul-Kays dedi:
  Ve **مخطط** çevresinde bahçeler imar oldu;
  **اللج**’e kadar; Su‘âd’dan görünüş ve işitiliş.

Mecazdan: **المخطط** **كمعظم**: güzel oğlan.

Ve **المخطط**: içinde çizgiler olan her şey. Denilir: **ثوب مخطط** ve **كساء مخطط** ve **تمر مخطط** ve **وحش مخطط**. Ru’be bir su başını vasfederek dedi:
  Onu, **الغطاط** **اللغط**’tan önce erkenden vardım,
  ve **القطا المخطط**’un **جوني**’sinden önce.

Mecazdan: yüzünü **خط** etti ve **اختط** etti: onda çizgiler oldu. **الأساس**’ta: sakalının kılı iki yanına uzadı. **الصحاح**’ta: **اختط الغلام**: **عذاره** bitti; o mecazdır.

Ve **خط الخطة** ve **اختطها**: onu kendisi için edindi; ve üzerine **الخط** ile bir alâmet koydu; onun onu bir ev yapmak için ihraz ettiğini bilsin diye.

**اللسان**’da: **الخطة**, kesre ile: erkeğin, mülk olmayan bir arazide taşlaştırmak ve içinde bina etmek için **يختطها** ettiği toprak ve evdir. Bu, sultanın Müslümanlardan bir cemaate belirli bir yerde evleri **يختطوا** etmelerine ve orada kendileri için meskenler edinmelerine izin verdiğinde olur; Kûfe ve Basra’da yaptıkları gibi.

Ve **المخط**, kesre ile: dokumacının kumaşı çizdiği çubuk; **اللسان**’da olduğu gibi. Cevherî’nin ibaresi ondan daha kısadır; çünkü dedi: “Onunla çizilen çubuk”; ve bu, musannifin ve başkasının dediğini kapsar.

Ve **العباب**’da: deve yürüyüşünde **خطخط** etti; eğer yorgunluktan, yani bitkinlikten sallandıysa. Ve idrarıyla **خطخط** etti: çocuk yaptığı gibi, onu ters tarafa fırlattı.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الخطائط**: kalınlık ve yumuşaklıkta **الشقائق**’ten ayrılan yollar. Ve develer **خطوط الأنواء**’u otlar. Bu mecazdır. Ve denilir: ot, yerde **خطوط** ve **شراك**tır; yani yollar; yağmur bütün beldeleri kaplamadı; bu mecazdır.

Ve **التخطيط**: satır satır çizmedir. **التهذيب**’de: **كالتسطير**. Dersin: “Onun günahlarını üzerine **خططت** ettim”; yani satır satır yazdım.

Ve **الخط**: yazı ve benzeri; çizilen şeylerden. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: yollar ve **علم الخط** hakkında dedi ki: o, **علم الرمل**’dir. İbn Abbâs dedi: eski bir ilimdir; insanlar onu terk etti. Muâviye b. el-Hakem es-Sülemî hadîsinde geldi; onu merfû‘ olarak: “Peygamberlerden bir peygamber **يخط** ederdi; kim onun **خط**’una muvafakat ederse, onun ilmi gibi bir ilim bilir.” Bir rivayette: “Kim onun **خط**’una muvafakat ederse, işte o (dur).”

Leys dedi: ve o, şimdiye kadar onunla amel edilendir. Onların onda vaz‘ları ve ıstılahları vardır; onunla içte olanı ve başkasını çıkarırlar; ve onda çoğu kez isabet ederler.

Ve **خط الزاجر** yerde **يخط** **خطا**: onda parmağıyla bir **خط** yaptı; sonra **زجر** etti. Leys dedi: **حلبس الخطاط**: meşhur bir **زاجر** adamın adıdır; o, Sevrî’nin gelip kendisine sorduğu ve ona bildiği her şeyi haber verdiği kimsedir. Sevrî dedi: Ebû Hureyre رضي الله عنه’nun Peygamber صلى الله عليه وسلم’den rivayet ettiği şu hadîs bana kolay geldi: “Peygamberlerden bir peygamber **يخط** ederdi.”

Sâgânî dedi: Leys onu böyle söyledi. Hadîse gelince, onun râvisi Muâviye b. el-Hakem es-Sülemî’dir. Dedim: **النهاية**’de de böyledir; belki Ebû Hureyre’ye de başka bir yoldan rivayet edilmiştir. Ona muttali olmadık; düşün.

Bey‘îs dedi:
  Bil ki, senin komşuluğunu kasten aşağılatan ancak,
  kara bir **سويع**dır; **الخطيطة**’nın **خطاف**’ı gibi.

كذا **في اللسان**; onu açıklamadı; bence buradaki **الخطيطة**; **الزاجر**’in üzerine çizgi çizdiği kumluktur. Ve **أسحم**: **الزاجر**’in çizgilerinden bir çizginin adıdır; o, onların yanında başarısızlığın alâmetidir. Bu da şudur: yumuşak bir araziye gelir; yanında bir çocuk vardır, onunla birlikte bir mil (çubuk) bulunur; üstat aceleyle birçok çizgi çizer ki sayı ona yetişmesin; sonra döner de onlardan ikişer ikişer yavaşça siler; eğer çizgilerden iki çizgi kalırsa, ikisi başarı ve ihtiyacın görülmesinin alâmetidir. Dedi ki: o silerken, çocuğu tefe’ül için şöyle der: **ابني عيان أسرعا البيان**. İbn Abbas dedi ki: çizgileri sildiğinde onlardan bir tek çizgi kalırsa, o başarısızlığın alâmetidir. Bunun benzerini Ebû Zeyd ve el-Leys rivayet etmiştir.

**وخط برجله الأرض**: yürüdü; bu mecazdır. Ebû’n-Necm dedi ki:
  **أقبلت من عند زياد كالخرف**
  **تخط رجلاي بخط مختلف**
Yolda **لام ألف** ve çizgileri yazarlar. Ve **الخطوط**; **كصبور** vezninde; yaban öküzünden: toynaklarıyla yeri çizen (dişiler); el-Cevherî onu nakletti; aynı şekilde her binek hayvanı; **في اللسان**’da olduğu gibi. Müellifin onu nasıl ihmal ettiğine şaşılır; hâlbuki o **العباب**’da da mevcuttur.

Ve denir: **فلان يخط في الأرض**; işi hakkında düşündüğü ve onu tedbir ettiği zaman; bu mecazdır. Zû’r-Rumme dedi ki:
  **عشية مالـي حـيلة غـير أنـنـي                      بلقط الحصى والخط في الدار مولع**
  **أخط وأمحـو الـخـط ثـم أعـيده                      بكفي والغربان فـي الـدار وقـع**

Ve **المخطاط**: üzerinde çizgilerin düzeltildiği bir çubuk; el-Cevherî onu nakletti; müellifin onu nasıl ihmal ettiğine şaşılır; hâlbuki o **العباب**’da da mevcuttur.

Ve **كتاب مخطوط**: içinde yazılmış olan (kitap). Ve eşeğin sırtında **خطتان** (ضم ile): yani iki **جدتان**; **في الأساس**’ta olduğu gibi; ikisi, bedenin geri kalanının rengine aykırı olan iki uzunlamasına yoldur.

**وخط الله نوءها**; **من الخطيطة**’dan: o, yağmur görmemiş arazidir; İbn Abbas hadîsinde böyle rivayet edilmiştir; Ebû Ubeyd bunu söyledi. Ve **خطأ** diye de rivayet edilir; yani yağmurunun ona isabet etmediği, onu ıskaladığı şekilde onu ıskalatıcı kıldı. Ve **خطى** diye de rivayet edilir; aslı **خطط**’tır; **كتقضى البازي**; ve birincisi rivayetlerin daha zayıfıdır.

Ve denir: **الزم خطيطة الذل مخافة ما هو أشد منه**; İbnü’l-A‘râbî, bazı Arapların oğluna sözünden nakletti. Bu mecazdır; onu zillete istiare etti; çünkü **الخطيطة** arazilerden, yağmurların hakkından eksilttiği şey sebebiyle zelildir; **كذا في المحكم**.

Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الأخط**: ince, güzellikleri (ince olan). Ve denir: **خططت بالسيف وجهه، ووسطه**; bu mecazdır. Aynı şekilde: **خطه بالسيف نصفين**.

Ve **الخطيط**; **كأمير** vezninde: **الغطيط**’a yakındır; o, uyuyanın sesidir. **الغين** ile **الخاء** birbirine yaklaşır. Denir: **خط في نومه**; yani onda **غط** etti.

Ve **يوم مخطط**; **كمحدث** vezninde: onların günlerinden bir gündür; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okunmuştur:
  **إلا أكن لاقيت يوم مخطط                      فقد خبر الركبان ما أتودد**

Ve **الخطة** (ضم ile): delil; **كما في العباب**. Ve **في النوادر**: denir: **أقم على هذا الأمر بخطة، وبحجة**; ikisinin manası birdir. Ve onların sözü: **خطة نائية**; yani uzak bir maksat; **كما في الصحاح**. Ve onda da: onların sözü: **خذ خطة**; yani insafın **خطة**sını al; manası: insaf et. Ve falan, **خطط المكارم** inşa eder; bu mecazdır. Ve **غلام مختط**; **كمخطط**; bu mecazdır. Ve onunla yarıştı da **فما خط غباره**; yani yarmadı; **كما في الأساس، واللسان**; bu mecazdır.

El-Ferrâ dedi ki: onların oyunlarından: **تيس عماء خطخوط**. es-Sâgânî dedi ki: onu açıklamadı.
