# خطم (خ-ط-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ط - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والطاء والميم معهما
ط خ م، خ ط م، م ط خ، خ م ط، م خ ط مستعملات طخم: الطُّخْمةُ: سواد في مقدم الأنف ومقدم الخَطْم، قال:
وما أنتم إلا ظرابـيُّ قـصةٍ		تَفاسَى وتَستَنْشي بآنُفِها الطُّخْمِ
أي: لَطْخٌمن قذر.
والظَّرِبانُ: شيء على خلقة الكلب صغير، والقصة: ناحية من الأرض، وهي أيضا وطن للجرذان.
وكبشٌ أطخمُ: رأسه أسود وسائره أكدر.
والأَطخَمُ: مقدم الخُرْطُوم في الإنسان والدابة.
خطم: الخَطْمُ: منقار كل طائر، ومن كل دابةٍ مقدم أنفه وفمه نحو الكلب والبعير.
والخِطامُ: حبل يجعل في شفار من حديد، ليس في خشاش ولا برة ولا عران، وربما كان الشفار من حبل، وليس بمثقوب في الأنف.
والأَخْطَمُ: الأسود.
والخِطْميُّ: نبات يتخذ منه غسل.
والمِخْطَم: الأنف.
وخَطْمَةُ: حي من الأنصار.
مطخ: المَطْخُ: الباطل، ويقال للرجل الكذاب مَطْخَ مَطْخُ أي باطلٌ باطلٌ.
خمط: الخَمْطُ: ضرب من الأراك يؤكل، وفي القرآن يريد بالخَمْط هذا المعنى.
والخَمْط: سلخك الحمل الخَميط، تشويه، ويقال للحمَل خاصة إذا نُزِعَ جلده: خَمْطٌ، فإذا نزع شعره فهو سميط، ويقال: الخَمْط والسِّمْطُ واحد.
والخَمْطة: ريحُ نَوْر الكَرْم وما أَشْبَهَهُ مِمّا له ريحٌ طيِّبةٌ وليست بالشديدة الذكاء طيبا.
ولبن خَمْطٌ يجعل في سقاء ثم يوضع على حشيش حتى يأخذ من ريحه فيكون خَمْطا طيب الريح والطعم.
ورجل مُتَخمِّطٌ وخَمِطٌ: شديد الغضب له فورة وجلبة من شدة غضبه، قال:
إذا تَخَمَّطَ جبـار ثـنـوه إلـى		ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا
ويقال للبحر إذا التطمت أمواجه: إنه لَخَمِطُ الأمواج، قال: خَمِطُ التيار يرمي بالقلع كأن وجهه القلاع فقصره، يعني الصخرة العظيمة.
مخط: امتَخَط الصبي ومَخَطْتُه، وهو المُخاطُ.
ورجل مَخِطُ: سيد كريم، قال رؤبة:
وإن أدواء الرجال المُخَّطِ
مكانها من شامت وغبط
أي: حد.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الطاء** و**الميم** معهما
**ط خ م**، **خ ط م**، **م ط خ**، **خ م ط**، **م خ ط** مستعملات **طخم**: **الطُّخْمةُ**: burnun ön kısmında ve **الخَطْم**’un ön kısmında bir siyahlık; dedi ki:
وما أنتم إلا ظرابـيُّ قـصةٍ		تَفاسَى وتَستَنْشي بآنُفِها **الطُّخْمِ**
yani: pislikten bir bulaşma.

**والظَّرِبانُ**: köpek yaratılışı üzere küçük bir şeydir; **والقصة**: yerin bir tarafıdır; o, ayrıca sıçanlar için bir yurttur.

Ve **كبشٌ أطخمُ**: başı siyah, geri kalanı daha bulanıktır.

Ve **والأَطخَمُ**: insanda ve binek hayvanda **الخُرْطُوم**’un ön kısmıdır.

**خطم**: **الخَطْمُ**: her kuşun gagasıdır; ve her hayvandan, köpek ve deve gibi, burnunun ve ağzının ön kısmıdır.

Ve **والخِطامُ**: demirden bir **شفار** içine yapılan bir iptir; ne **خشاش**’tadır ne **برة**’dedir ne de **عران**’dadır; bazen **الشفار** ipten olur; ve burunda delinmiş değildir.

Ve **والأَخْطَمُ**: siyah olan.

Ve **والخِطْميُّ**: ondan yıkama yapılan bir bitkidir.

Ve **والمِخْطَم**: burun.

Ve **وخَطْمَةُ**: Ensar’dan bir kabiledir.

**مطخ**: **المَطْخُ**: bâtıldır; ve yalancı adama **مَطْخَ مَطْخُ** denir; yani bâtıl, bâtıl.

**خمط**: **الخَمْطُ**: yenilen **الأراك**’tan bir türdür; Kur’an’da **الخَمْط** ile bu anlamı ister.

Ve **والخَمْط**: senin, **الخَميط** kuzuyu yüzmendir; onu çirkinleştirmendir; ve özellikle kuzuya, derisi çıkarıldığı zaman **خَمْطٌ** denir; eğer tüyü çıkarılırsa o **سميط**’tur; ve denir ki: **الخَمْط** ve **السِّمْطُ** birdir.

Ve **والخَمْطة**: asma çiçeğinin kokusudur ve ona benzeyen, güzel kokusu olan fakat keskin koku olarak şiddetli olmayan şeylerdendir.

Ve **ولبن خَمْطٌ**: bir tuluma konur, sonra bir ota konur; ta ki onun kokusundan alsın; böylece güzel koku ve tat sahibi **خَمْطا** olur.

Ve **ورجل مُتَخمِّطٌ وخَمِطٌ**: şiddetli öfkeli; öfkesinin şiddetinden bir taşkınlığı ve bir gürültüsü vardır; dedi ki:
إذا تَخَمَّطَ جبـار ثـنـوه إلـى		ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا

Ve denir ki: denize, dalgaları çarpışıp kabardığı zaman: o, dalgaları **لَخَمِطُ**tur; dedi ki: **خَمِطُ** akıntı yelkenliyi fırlatır; sanki onun yüzü yelkenlerdir; böylece onu kısaltmıştır; yani büyük kaya.

**مخط**: çocuk **امتَخَط** etti ve ben onu **مَخَطْتُه**; o da **المُخاطُ**tur.

Ve **ورجل مَخِطُ**: efendi, cömerttir; Rü’be dedi ki:
وإن أدواء الرجال **المُخَّطِ**
مكانها من شامت وغبط
yani: keskinlik.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَطْمُ من كلِّ طائرٍ: منقارُه، ومن كل دابةٍ: مقدَّمُ أنفه وفمه. والمخاطِمُ: الأنوفُ، واحدها مَخْطِمٌ بكسر الطاء. ورجلٌ أَخْطَمُ: طويلُ الأنْف. والخِطامُ: الزمامُ. وخَطَمْتُ البعير: زَمَمْتُهُ. وناقةٌ مَخْطومَةٌ، ونوقٌ مُخَطَّمَةٌ شدِّد للكثرة. والمُخَطَّمُ أيضاً: البُسْرُ إذا صارت فيه خطوطٌ وطرائق. والخَطْمَةُ: رَعْنُ الجبل. والخُطْميُّ: الي يُغْسَلُ به الرأس.

##### Türkçe

**الخَطْمُ** her kuştan: gagasıdır; ve her dört ayaklı hayvandan: burnunun ve ağzının önü (ön kısmı)dur. Ve **المخاطِمُ**: burunlardır; onun teki **مَخْطِمٌ**dur, **الطاء**’ın kesresiyle. Ve bir adam **أَخْطَمُ**: burnu uzun (olan)dır. Ve **الخِطامُ**: yulardır. Ve **خَطَمْتُ** deveyi: onu yularladım. Ve bir dişi deve **مَخْطومَةٌ**, ve dişi develer **مُخَطَّمَةٌ**; çokluk için şeddeli kılındı. Ve **المُخَطَّمُ** da: üzerinde çizgiler ve yollar (şeritler) olduğunda **البُسْرُ**dur. Ve **الخَطْمَةُ**: dağın burnu (çıkıntısı)dır. Ve **الخُطْميُّ**: onunla başın yıkandığı (şey)dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ط م
خطم ، خمط ، طخم ، مخط ، مطخ : مستعملة .
طخم : قال الليث : الطُّخْمَةُ : اسمُ سواد في
مقدَّم الأنفِ ، أو مُقدَّمُ الأنفِ ، أو مقدَّمُ
الخَطْم .
يقال : كبشٌ أَطْخَمُ : رَأْسُهُ أسودُ وسائرهُ
كَدِرٌ .
والأَطخَمُ : مقدَّمُ الخُرْطُوم في الدَّابة
والإنسانِ ، وأنشد :
وَمَا أَنْتُمو إلاَّ ظَرَابيُّ قِصَّةٍ
تَفَاسَى وتَسْتَنْشِي بآنِفِهَا الطُّخْمِ
قال : يَعْنِي لَطْخاً مِنْ قَذَرٍ .
ابن السكِّيت _ يقالُ : أَخضَرُ أطخَمُ أَدغَمُ
_ وهو الدَّيْزَجُ .
خطم : رَوَى عبدُ الرحمن بنُ القاسم _ عن
أبيه _ قال : أَوْصى أبو بَكْرٍ أنْ يكَفَّن في
ثوبين كانا عليه ، وأن يُجعَلَ معهما ثوبٌ
آخرُ فأرادت عائشةُ أن تَبْتاع له أثواباً جُدُداً
فقال عمر : لا يُكَفّنُ إلا فيما أَوْصَى به
فقالت عائشةُ : يا عمَرُ ، والله ما وَضَعْتَ
الْخُطُمَ على آنُفِنَا .
فبكى عمرُ وقال : كفِّنِي أباكِ فيما شِئتِ .
قال شمر : معنى قولها : ) ( ما وَضَعْتَ
الخُطُمَ على آنِفُنَا ) ( أي : ما ملكتَنَا بَعدُ
فتنهانا أن نَصْنَعَ ما نريدُ في أملاكنا .
ويقال للبعير _ إذا غَلَبَ أَن يُخْطَمَ : مَنَعَ
خِطَامَهُ .
وقال الأعْشَى :
أَرَادُوا نَحْتَ أَثْلتِنَا
وَكُنَّا نَمْنَعُ الْخُطُمَا
وخَطَمَهُ بالكلامِ _ إذا قَهَرَهُ ومَنَعهُ حتى
لا يَنْبِسَ ولا يُحيرَ .
وقال الليث : الخَطْمُ من البازِي ومن كلِّ
شيءٍ : مِنْقَارُهُ . . ومن كلِّ دَابَّةٍ _ خَطْمُه :
مُقَدَّمُ أَنْفِهِ وفَمِهِ ، نَحْو الكلْبِ والبعير .
قال : والأخْطَمُ : الأسْوَدُ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال : هو
من السِّبَاع : الخَطْمُ والْخُرْطُومُ . . ومن
الْخِنْزِيرِ : الفِنْطِيسَةُ . . ومن ذِي الجناح غيرِ
الصائِدِ : المِنْقارُ _ ومن الصائد : المِنْسَرُ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو الشَّيباني _ :
الأُنُوفُ : يقال لها : الْمَخَاطِمُ _ واحدُها
مَخْطِمُ .
وقال غيرُه : الْخِطَامُ حَبْلٌ يُجعَلُ في طَرَفَهِ
حَلَقَةٌ ، ثم يُقلَّدُ البعيرَ ، ثم يُثْنَى على
مَخْطِمِهِ _ وقد خَطَمْتُ البَعِيرَ . . أخطِمُهُ
خَطْماً ، وجَمْعهُ الخُطُمُ _ يُفْتَلُ من اللِّيفِ
والشعْر والكتَّانِ وغيره .
وقال الليث : الْخِطْمِيُّ نَباتٌ يُتَّخذُ منه
غِسْلٌ .
وفي الحديث ) ( إنَّ دَابَّةَ الأَرْضِ مَعَها عَصَا
مُوسَى فَتَجْلُو وَجْهَ الْمُؤْمِن ، وتَخْطِمُ أَنْفَ
الْكَافِرِ ) ( .
معناه : أنها تؤثِّرُ في أنفه سِمَةً يُعْرَفُ بها .
ونَحْو ذلك قيل _ في قوله جلَّ وعزَّ :
) سنسمه على الخرطوم ( [ القَلَم : 16 ] .
وقال النضْرُ : الخِطَامُ سِمَةٌ في عُرْضِ
الوجه إلى الخدِّ كهيئةِ الخَطِّ ، ورُبَّمَا وُسِمَ
بِخِطَامٍ ، وربَّما وُسِمَ بِخطامَيْنِ .
يقال : جَمَلٌ مَخطومُ خِطامٍ ، ومَخْطومُ
خِطامَيْنِ _ على الإضافةِ .
وبهِ خِطَامٌ وخِطَامَانِ .
وقَوْلُ ذِي الرُّمَّة :
وَإِنْ حَبا مِنْ أَنْفِ رَمْلٍ مَنْخِرٌ
خَطَمْنَهُ خَطْماً وَهُنَّ عُسَّرُ
وقال الأصْمَعِيُّ : يريد بقوله : ) ( خَطَمْنَهُ ) ( :
مَرَرْنَ على أَنْفِ ذلك الرَّمْلِ فقَطَعْنَه .
وخَطْمُ اللَّيلِ : أَوَّلُ إقْبَاله ، كما يقال : أنْفُ
الليل .
وقال الرَّاعي :
أَتَتْنَا خُزَامى ذَاتُ نَشْرٍ وحَنْوَةٌ
وَرَاحٌ وَخَطَّامٌ مِنَ الْمِسْكِ يَنْفَحُ
قال الأصمعي : مِسكٌ خَطامٌ _ يَفْعَم
الخياشيمَ .
وروى ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ عن
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حديثاً رواه مرسلاً : ) ( أَنَّهُ وعَدَ
رَجُلاً أَنْ يَخرُجَ إليه فأَبْطَأَ عَليهِ ؛ فلما خرج
قال : شَغَلَني عنكَ خَطْمٌ ) ( _ أي : خَطْبٌ
جليل .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ : إذا صار في
البُسْرِ خُطوط وطرائقُ ، فهو المُخَطَّمُ ، وبَنو
خُطَامةَ : حَيٌّ من الأزْدِ .
ورَوَى شُعْبَةُ _ عن فُرَاتٍ القَزَّازِ ، عن أبي
الطُّفَيْل ، عن حُذَيْفَةَ _ : قال : تَخْرُجُ الدَّابةُ
فيقولون : قَدْ رَأَيْنَاها ثمَّ تَتَوَارَى حَتَّى
يُعاقَبَ ناسٌ في ذلك ، ثم تَخْرُجُ الثانيةَ في
أعظم مسجد من مساجدكم فتأْتِي المؤمِنَ
فتسلِّمُ عليه ، وتأتِي الكافرَ فَتَخْطِمُهُ وتُعَرِّفُه
ذنوبَه .
قال شمِرٌ : الخَطْمُ : الأثَرُ على الأنف _ كما
يُخْطَمُ الْبَعيرُ بالكَيِّ .
يقال : خَطَمْتُ البعير _ إذا وَسَمْتهُ بخطٍّ من
الأنفِ إلى أَحَد خدَّيْهِ _ وبعيرٌ مَخْطُوم .
قال : وخطَمهُ بالخِطَام _ إذا عُلِّقَ في حَلْقِهِ
ثمَّ ثُنِيَ على أَنفِه ، ولاَ يُثْقَبُ له الأنفُ .
مطخ : ابن السِّكِّيت ، عن ابن الأعرابي : مَطَخَ
عِرْضَه يمطخه _ إذا دَنَّسَه .
وقال أبو زيد : المَطْخُ اللَّعْقُ .
قال : ومن أَمثال العرب : ) ( أَحْمَقُ مِمَّنْ
يَمْطَخُ الْمَاءَ ) ( .
يقول : لا يَشربُه ، ولكن يَلْعَقُه مِن حُمْقه .
والمَطْخُ : مَتْحُ الماءِ بالدَّلْو من البئر _ وقد
مَطَخْتُ الماءَ مَطْخاً . . وأنشد :
أَمَا وَرَبِّ الرَّاقصَاتِ الزُّمّخِ
يَزُرْنَ بَيْتَ الله عندَ المَصْرَخِ
لَنَمْطَخَنَّ بالرِّشَاءِ المِمْطَخِ
والمطَّاخُ : الفاحِش البَذِيءُ .
وقال الليث : يقال للرَّجل الكذاب : مِطْخْ
مِطْخ _ أي : باطلٌ قولُك .
وقال أبو سعيد : المَطْخُ واللَّطْخُ : ما يَبْقَى
في الحوض من الماء والدَّعَامِيصِ _ لا يُقْدَرُ
عَلَى شُرْبه .
وأَنْشَدَ شَمِرٌ :
وَأَحْمَقُ مِمَّنْ يَمْطَخُ الماء قَالَ لِي
دَعِ الْخَمْرَ وَاشْرَبْ مِنْ نُقَاخٍ مُبَرَّدِ
ويُرْوَى : ) ( يَبْطَخُ ) ( .
ويُرْوَى : ) ( مِمَّنْ يَلْعَقُ الماء ) ( .
وكلُّه واحد .
خمط : قال الله جل وعزّ في قصة أهل سَبَأ _ :
) وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل ( [ سبأ : 16 ] .
قال الليث : ) ( الخَمْطُ ) ( : ضَرْبٌ من
الأَرَاكِ . . له حَمْلٌ يُؤْكَلُ .
وقال الزَّجّاح : يقال لكلِّ نَبْتٍ قد أَخذ
طعماً من مَرَارَةٍ ، حتى لا يمكنَ أكلُه :
خَمْطٌ .
وقال الفرّاء : الْخَمْطُ _ في التفسير _ ثَمَرُ
الأَرَاكِ ، وهو الْبَرِيرُ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : إذا ذهب عن
اللَّبَنِ حلاوَةُ الْحَلْب ، ولم يتغير طَعْمُهُ :
فهو سَامِطٌ ، فإِنْ أخذ شيئاً من الرِّيح فهو
خامِطٌ والخَمِيطُ المشويُّ _ والسَّمِيط
المنْزوع منه شعرُهُ .
قال : وقال أبو زيد : خَمَطْتُ اللحمَ
أَخْمِطُه خَمْطاً _ إذا شويتَهُ .
وقال الليث : الخَمْطُ : أَن تَشْوِيَ حَمَلاً أو
غيرَه مسْلُوخاً ، فإِذا نُزِع شعْرُه فهو
السّمِيطُ .
قال : والْخَمطةُ ريحُ نَوْرِ الكَرْم ،
وما أَشْبَهَهُ . . مما له ريحٌ طيِّبَةٌ ، وليس
بالشديد الذكاءِ طِيباً .
ولبنٌ خَمْطٌ . . وهو الذي يُحقَنُ في سِقَاءٍ
ثم يوضعُ على حشيشٍ حتى _ يأخذَ من
ريحه فيكونَ خَمْطاً طيِّبَ الريح ، طيِّب
الطعم .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ : الْخَمْط ثَمَرُ
شجرٍ يقال له : فَسْوَةُ الضبُع ، على صورةِ
الْخَشخَاشِ . . يَتَفَرَّكُ ولا يُنتفَع به .
وقال الأصمعي : التمخُّط : القهرُ ، والأخذ
بغلَبة . . وأنشد :
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرَا حَدُّ نَابِهِ
تَخَمَّطَ فِينا نَابُ آخَرَ مُقْرِم
وقال الليث : رجل مَتَخَمِّطٌ : شديدُ
الغضب ، له ثورةٌ وجلَبةٌ . . وأنشد :
إذا تَخَمّطَ جَبَّارٌ ثَنَوْهُ إلَى
مَا يَشْتَهُونَ وَلاَ يُثْنَوْن إِنْ خَمَطُوا
قال : ويقال للبحر _ إذا الْتَطمَتْ أَمْواجُه _ :
إنه لَخَمِط الأمواج وأنشد :
خَمَطَ التَّيَّارِ يَرْمِي بالْقَلَعْ
مخط : أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
المَخْطُ : شَبَهُ الولد بأَبيه .
تقول العرب : كَأَنَّما مَخَطَهُ مَخْطَاً .
قال : والمخطُ : استِلاَلُ السَّيْفِ .
وقال الليث : الْمُخَاطُ من الأَنْفِ :
كاللُّعاب من الفم ، وقد مَخَطَ الصبِيُّ
مَخْطاً ، وامْتَخَطَ امْتَخَاطاً .
قال : ورجل مَخِطٌ : سيِّدٌ كَريمٌ .
وقال رُؤْبَةُ :
وَإِنَّ أَدْوَاءَ الرِّجَالِ الْمُخَّطِ
مَكَانُهَا مِنْ شَامِتٍ وَغُبَّطِ
قلتُ : ورأيتُه في شعر رؤبة :
وَإِنَّ أَدْوَاء الرِّجَالِ النُّخَّطِ
بالنُّون _ وفسَّره ابن الأعرابيِّ فقال :
) ( النُّخَّطُ ) ( : اللاعبون بالرماح شجاعةً كَأَنه
أراد : الطَّعَّانينَ في الرجال ، ولا أعرف
) ( الْمُخَّطَ ) ( _ عَلَى تفسيره .
ويقال : هذه النَّاقَةُ إنما مَخَطَهَا بنو فلان
_ أي : نُتِجَتْ عندهم .
وأصلُ ذلك : أنَّ الْحُوار إذا فارق أُمَّه
مَسَحَ النَّاتجُ عَنْهُ غِرْسَهُ وما عَلَى أَنفِهِ من
السَّابِيَاءِ .
فذلك المخط ، ثم قيل للناتج : مَاخِطٌ .
وقال ذُو الرُّمة :
وانْمِ الْقُتُودَ عَلَى عَيْرَانَةٍ حَرجٍ
مَهْرِيَّةٍ مَخَطَتْها غِرْسَهَا الْعِيدُ
ويقال للسَّهَامِ الذي يَتَراءَى في عيْنِ
الشَّمس للناظر في الهواء عندالهاجِرَةِ _ :
مُخَاطُ الشيطان .
ويقال له : لُعابُ الشَّمس . . ورِيقُ
الشَّمس .
كلُّ ذلك سُمِع من العرب
ويقال : رَمَاه بسَهْمٍ فَأَمْخَطَهُ من الرَّمِيِّةِ _ إذا
أَنْفَذَهُ .
وامْتَخَطَ فلان السيفَ من جَفْنِه _ إذا
استَلَّهُ .
ويقال : مَخَطَ في الأرض مَخْطاً _ إذا
مَضَى فيها سريعاً .
ويقال : بَرْدٌ مَخْطٌ وَوَخْطٌ ، وسيرٌ مَخْطٌ
وَوَخْطٌ : شديدٌ سَرِيع .

##### Türkçe

خ ط م
**خطم** ، **خمط** ، **طخم** ، **مخط** ، **مطخ** : kullanımdadır.

**طخم** : **الليث** dedi: **الطُّخْمَةُ** : burnun ön kısmında bir siyahlığın adı; yahut burnun ön kısmı; yahut **الخَطْم**’un ön kısmı.
Denir: **كبشٌ أَطْخَمُ** : başı siyah, geri kalanı bulanıktır.
Ve **الأَطخَمُ** : binek hayvanda ve insanda **الخُرْطُوم**’un ön kısmıdır; ve şu beyit okunmuştur:
وَمَا أَنْتُمو إلاَّ ظَرَابيُّ قِصَّةٍ
تَفَاسَى وتَسْتَنْشِي بآنِفِهَا الطُّخْمِ
Dedi: yani pislikten bir bulaşık.
**ابن السكِّيت** _ denir: **أَخضَرُ أطخَمُ أَدغَمُ**
_ ve o **الدَّيْزَجُ**’dur.

**خطم** : **عبدُ الرحمن بنُ القاسم** _ babasından _ rivayet etti; dedi: **أبو بَكْرٍ** vasiyet etti ki üzerinde bulunan iki elbiseyle kefenlensin ve onlarla birlikte başka bir elbise konulsun; bunun üzerine **عائشةُ** ona yeni elbiseler satın almak istedi; **عمر** dedi: ancak vasiyet ettiği şeyle kefenlenir. **عائشةُ** dedi: Ey **عمَرُ** , Allah’a yemin olsun, sen **الْخُطُمَ**’u burnumuzun üzerine koymadın.
Bunun üzerine **عمرُ** ağladı ve dedi: Babanı dilediğin şeyle kefenle.
**شمر** dedi: onun sözünün manası: ) ( **ما وَضَعْتَ الخُطُمَ على آنِفُنَا** ) ( yani: sen henüz bize sahip olmadın ki bizi yasaklayasın da mülklerimizde istediğimizi yapmayalım.
Ve deveye _ eğer **أَن يُخْطَمَ**’a galip gelirse: **مَنَعَ خِطَامَهُ** denir.
Ve **الأعْشَى** dedi:
أَرَادُوا نَحْتَ أَثْلتِنَا
وَكُنَّا نَمْنَعُ الْخُطُمَا
Ve **خَطَمَهُ بالكلامِ** _ eğer onu kahretti ve onu men etti de ne bir söz çıkarabildi ne de cevap verebildi ise.
**الليث** dedi: **الخَطْمُ** doğandan ve her şeyden: onun gagasıdır... ve her binek hayvandan _ onun **خَطْمُه**’u: burnunun ve ağzının ön kısmıdır; köpek ve deve gibi.
Dedi: ve **الأخْطَمُ** : siyahtır.
**أبو العباس** _ **ابن الأعرابي**’den _ dedi: yırtıcılardan: **الخَطْمُ** ve **الْخُرْطُومُ**... ve domuzdan: **الفِنْطِيسَةُ**... ve avcı olmayan kanatlıdan: **المِنْقارُ** _ ve avcıdan: **المِنْسَرُ**.
**أبو عبيد** _ **أبي عمرو الشَّيباني**’den _: **الأُنُوفُ** : onlara **الْمَخَاطِمُ** denir; tekili **مَخْطِمُ**’dur.
Başkası dedi: **الْخِطَامُ** bir iptir; ucuna bir halka yapılır, sonra deveye takılır, sonra onun **مَخْطِمِهِ** üzerine iki kat edilir; ve ben deveyi **خَطَمْتُ**... onu **أخطِمُهُ** **خَطْماً**; çoğulu **الخُطُمُ**’dur; liften, kıldan, ketenden ve başkasından bükülür.
**الليث** dedi: **الْخِطْمِيُّ** bir bitkidir; ondan yıkama (maddesi) yapılır.
Hadiste: ) ( Yerin dabbe’si yanında **عَصَا مُوسَى** ile çıkar; müminin yüzünü parlatır ve kâfirin burnunu **تَخْطِمُ** ) ( .
Manası: burnunda onunla tanınacağı bir nişan izi bırakır.
Buna benzer denildi _ yüce ve aziz olanın sözü hakkında:
) سنسمه على الخرطوم ( [ **القَلَم** : 16 ] .
**النضْرُ** dedi: **الخِطَامُ** yüzün enine, yanağa doğru çizgi şeklinde bir damgadır; bazen bir **خِطَامٍ** ile damgalanır, bazen iki **خطامَيْنِ** ile damgalanır.
Denir: **جَمَلٌ مَخطومُ خِطامٍ** , ve **مَخْطومُ خِطامَيْنِ** _ izafet üzere.
Ve onda **خِطَامٌ** ve **خِطَامَانِ** vardır.
Ve **ذِي الرُّمَّة**’nin sözü:
وَإِنْ حَبا مِنْ أَنْفِ رَمْلٍ مَنْخِرٌ
خَطَمْنَهُ خَطْماً وَهُنَّ عُسَّرُ
**الأصْمَعِيُّ** dedi: onun ) ( **خَطَمْنَهُ** ) ( sözüyle muradı: o kumun burnu üzerinden geçtiler de onu kestiler.
Ve **خَطْمُ اللَّيلِ** : gelişinin ilkidir; nitekim **أنْفُ الليل** denir.
Ve **الرَّاعي** dedi:
أَتَتْنَا خُزَامى ذَاتُ نَشْرٍ وحَنْوَةٌ
وَرَاحٌ وَخَطَّامٌ مِنَ الْمِسْكِ يَنْفَحُ
**الأصمعي** dedi: **مِسكٌ خَطامٌ** _ burun deliklerini doldurur.
**ثعلبٌ** _ **ابن الأعرابي**’den _ Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) mürsel olarak rivayet ettiği bir hadis rivayet etti: ) ( Bir adama, yanına çıkacağına söz verdi; ona gecikti; çıkınca dedi: beni senden **خَطْمٌ** meşgul etti ) ( _ yani: büyük bir iş.
**أبو عبيد** _ **الأصمعيِّ**’den: **البُسْرِ**’de çizgiler ve yollar olunca o **المُخَطَّمُ**’dur; ve **بَنو خُطَامةَ** : **الأزْدِ**’den bir kabiledir.
Ve **شُعْبَةُ** _ **فُرَاتٍ القَزَّازِ**’dan, **أبي الطُّفَيْل**’den, **حُذَيْفَةَ**’den _ rivayet etti: dedi: dabbe çıkar; derler ki: onu gördük; sonra gizlenir, ta ki bu hususta bazı insanlar cezalandırılsın; sonra ikinci defa sizin mescitlerinizin en büyüğünde çıkar; mümine gelir, ona selam verir; kâfire gelir, onu **فَتَخْطِمُهُ** ve günahlarını ona bildirir.
**شمِرٌ** dedi: **الخَطْمُ** : burun üzerindeki izdir _ nitekim deve dağlama ile **يُخْطَمُ**.
Denir: deveyi **خَطَمْتُ** _ eğer onu burundan iki yanağından birine doğru bir çizgiyle damgaladıysam; ve **بعيرٌ مَخْطُوم**.
Dedi: ve onu **بالخِطَام** ile **خطَمهُ** _ eğer onun boğazına asıldı, sonra burnu üzerine iki kat edildi ise; burnu delinmez.

**مطخ** : **ابن السِّكِّيت** , **ابن الأعرابي**’den: **مَطَخَ عِرْضَه** **يمطخه** _ eğer onu kirletti ise.
**أبو زيد** dedi: **المَطْخُ** yalamadır.
Dedi: Arapların darb-ı mesellerindendir: ) ( **أَحْمَقُ مِمَّنْ يَمْطَخُ الْمَاءَ** ) ( .
Der ki: onu içmez; fakat ahmaklığından onu yalar.
Ve **المَطْخُ** : kuyudan kovayla suyu çekmektir _ ve ben suyu **مَطَخْتُ** **مَطْخاً**... ve şu beyit okunmuştur:
أَمَا وَرَبِّ الرَّاقصَاتِ الزُّمّخِ
يَزُرْنَ بَيْتَ الله عندَ المَصْرَخِ
لَنَمْطَخَنَّ بالرِّشَاءِ المِمْطَخِ
Ve **المطَّاخُ** : çirkin, edepsiz (kimse)dir.
**الليث** dedi: yalancı adama denir: **مِطْخْ مِطْخ** _ yani: sözün batıldır.
**أبو سعيد** dedi: **المَطْخُ** ve **اللَّطْخُ** : havuzda sudan ve **الدَّعَامِيصِ**’ten kalan şeydir _ içilmesine güç yetmez.
Ve **شَمِرٌ** şu beyiti okudu:
وَأَحْمَقُ مِمَّنْ يَمْطَخُ الماء قَالَ لِي
دَعِ الْخَمْرَ وَاشْرَبْ مِنْ نُقَاخٍ مُبَرَّدِ
Ve ) ( **يَبْطَخُ** ) ( diye rivayet edilir.
Ve ) ( **مِمَّنْ يَلْعَقُ الماء** ) ( diye rivayet edilir.
Hepsi birdir.

**خمط** : Allah yüce ve aziz, **سَبَأ** ehlinin kıssasında dedi:
) وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل ( [ **سبأ** : 16 ] .
**الليث** dedi: ) ( **الخَمْطُ** ) ( : **الأَرَاكِ**’tan bir türdür... yenilen bir meyvesi vardır.
**الزَّجّاح** dedi: acılıktan bir tat almış her bitkiye, ta ki yenmesi mümkün olmasın: **خَمْطٌ** denir.
**الفرّاء** dedi: **الْخَمْطُ** _ tefsirde _ **الأَرَاكِ**’ın meyvesidir; o **الْبَرِيرُ**’dir.
**أبو عبيد** _ **الأصمعيِّ**’den _: sütün sağım tatlılığı gidince ve tadı değişmeyince: o **سَامِطٌ**’tır; eğer kokudan bir şey alırsa o **خامِطٌ**’tır; ve **الخَمِيطُ** kızartılmıştır; ve **السَّمِيط** tüyü yolunmuş olandır.
Dedi: ve **أبو زيد** dedi: eti **خَمَطْتُ** **أَخْمِطُه** **خَمْطاً** _ eğer onu kızarttıysam.
**الليث** dedi: **الخَمْطُ** : derisi yüzülmüş olarak bir kuzuyu veya başkasını kızartmandır; tüyü giderilince o **السّمِيطُ**’tur.
Dedi: ve **الْخَمطةُ** asma çiçeğinin kokusudur ve ona benzer şeylerin... hoş kokusu olan, fakat keskin bir güzel koku olmayan şeylerdendir.
Ve **لبنٌ خَمْطٌ**... o, bir tuluma doldurulan, sonra ot üzerine konulan süttür; ta ki onun kokusundan alsın da güzel kokulu, güzel tatlı **خَمْطاً** olsun.
**ثعلبٌ** _ **ابن الأعرابي**’den _: **الْخَمْط** , **فَسْوَةُ الضبُع** denilen bir ağacın meyvesidir; **الْخَشخَاشِ** suretindedir... ufalanır ve ondan faydalanılmaz.
**الأصمعي** dedi: **التمخُّط** : kahretmektir ve galebe ile almaktır... ve şu beyit okunmuştur:
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرَا حَدُّ نَابِهِ
تَخَمَّطَ فِينا نَابُ آخَرَ مُقْرِم
**الليث** dedi: **رجل مَتَخَمِّطٌ** : şiddetli öfkelidir; onda bir taşkınlık ve gürültü vardır... ve şu beyit okunmuştur:
إذا تَخَمّطَ جَبَّارٌ ثَنَوْهُ إلَى
مَا يَشْتَهُونَ وَلاَ يُثْنَوْن إِنْ خَمَطُوا
Dedi: ve denize _ dalgaları çarpışınca _ denir: o, dalgaları **لَخَمِط**’tir; ve şu beyit okunmuştur:
خَمَطَ التَّيَّارِ يَرْمِي بالْقَلَعْ

**مخط** : **أبو العباس** _ **ابن الأعرابي**’den _: **المَخْطُ** : çocuğun babasına benzemesidir.
Araplar der: sanki onu bir **مَخْطَاً** ile **مَخَطَهُ**.
Dedi: ve **المخطُ** : kılıcı kınından çekmektir.
**الليث** dedi: burundan çıkan **الْمُخَاطُ** : ağızdan çıkan salya gibidir; ve çocuk **مَخَطَ** **مَخْطاً** yaptı, ve **امْتَخَطَ** **امْتَخَاطاً**.
Dedi: ve **رجل مَخِطٌ** : cömert bir efendidir.
Ve **رُؤْبَةُ** dedi:
وَإِنَّ أَدْوَاءَ الرِّجَالِ الْمُخَّطِ
مَكَانُهَا مِنْ شَامِتٍ وَغُبَّطِ
Dedim: ve onu **رؤبة**’nin şiirinde şöyle gördüm:
وَإِنَّ أَدْوَاء الرِّجَالِ النُّخَّطِ
**بالنُّون** _ ve onu **ابن الأعرابيِّ** açıkladı da dedi: ) ( **النُّخَّطُ** ) ( : mızraklarla yiğitlikçe oynayanlardır; sanki muradı: erkeklere çokça saplayanlardır; ve ben ) ( **الْمُخَّطَ** ) ( ’ı onun tefsiri üzere bilmiyorum.
Ve denir: bu dişi deve, ancak falan oğulları onu **مَخَطَهَا** _ yani: onların yanında doğurtuldu.
Bunun aslı: **الْحُوار** anasından ayrılınca, doğurtan onun üzerinden **غِرْسَهُ**’u ve burnu üzerindeki **السَّابِيَاءِ**’yı siler.
İşte bu **المخط**’tur; sonra doğurtana **مَاخِطٌ** denildi.
Ve **ذُو الرُّمة** dedi:
وانْمِ الْقُتُودَ عَلَى عَيْرَانَةٍ حَرجٍ
مَهْرِيَّةٍ مَخَطَتْها غِرْسَهَا الْعِيدُ
Ve okların, öğle sıcağında havada bakana güneş gözünde görünenine: **مُخَاطُ الشيطان** denir.
Ve ona: **لُعابُ الشَّمس**... **رِيقُ الشَّمس** denir.
Bütün bunlar Araplardan işitilmiştir.
Ve denir: onu bir okla vurdu da onu atışta hedefin içinden **فَأَمْخَطَهُ** _ eğer onu delip geçirdiyse.
Ve falan, kılıcı kınından **امْتَخَطَ** _ eğer onu çekip çıkardıysa.
Ve denir: yerde **مَخَطَ** **مَخْطاً** _ eğer onda hızlıca geçtiyse.
Ve denir: **بَرْدٌ مَخْطٌ وَوَخْطٌ** , ve **سيرٌ مَخْطٌ وَوَخْطٌ** : şiddetli, hızlıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والطاء وما يثلثهما)
  (خطف)  الخاء والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ مطّرِد منقاس، وهو استلابٌ في خفّة. فالخَطْف الاستلاب. تقول. خَطِفْتُه أخْطَفُه، وخَطَفْتُه أخطِفُه. وبَرْقٌ خاطفٌ لنور الأبْصار. قال الله تعالى: ﴿يَكَادُ البَرْقُ يَخْطَِفُ أَبْصَارَهُم([1])﴾ [البقرة 20]، والشيطان يخطَِف السَّمع، إذا استرق. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ مَنْ خَطِفَ الخَطْفَة﴾ [الصافات 10]. ويقال للشيطان: "الخَطّاف"، وقد* جاء هذا  الاسم في الحديث:([2]). وجمل خَيْطَفٌ: سريع المَرّ. وتلك السُّرعة الخَيْطَفى. قال:
  * وعَنَقاً باقِي الرَّسيم خَيْطفا([3]) *
  وبه سُمِّي الخَطَفى، والأصل فيه واحد؛ لأنّ المسرعَ يقلُّ لُبْث قوائمه على الأرض، فكأنّه قد خَطَِف الشَّيء. ويقال هو مُخْطَفُ الحَشَا، إذا كان منطوِيَ الحشا. وذلك صحيحٌ؛ لأنّه كأنّ لحمَه خُطِف منه فرقَّ ودَقَّ. فأما قولهم: رمَى الرمِيَّة فأَخطَفَها؛ إذا أخطأها، فمْمكنٌ أن يكون من الباب، [وممكنٌ أن يكون] الفاءُ بدلاً من الهمزة. قال:
  * إذا أصابَ صَيْدَهُ أو أخْطَفَا([4]) *
  والخُطّاف: طائر، والقياس صحيح، لأنّه يخطَف الشيءَ بمِخلبه. يقال لمخاليب السِّباع خطاطيفها. قال:
إذا عَلِقَتْ قِرْناً خَطَاطيفُ كَفِّهِ *** رأى الموتَ بالعينَين أسودَ أحْمَرا([5])  والخطّاف: حديدةٌ حَجْناء؛ لأنه يُخْتَطف بها الشيء، والجمع خطاطيف. قال النابغة:
خطاطيفُ حُجْنٌ في حبالٍ مَتينةٍ *** تُمَدُّ بها أيدٍ إليكَ نوازعُ([6])  (خطل)  الخاء والطاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على استرخاءٍ واضطراب، قياسٌ مطرد. فالخَطَل: استرخاءُ الأذُن. يقال أذُنٌ خَطْلاء، وثَلَّةٌ خُطْلٌ، وهي الغنم المسترخِيةُ الآذان. قال:
إذا الهَدَفُ المِعْزالُ صوَّب رأسَه *** وأعجبَهُ ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ([7])  ورُمْحٌ خَطِلٌ: مضطرِب. ويقال للأحمق خَطِلٌ. والخَطَل: المنطقُ الفاسد.
  وزعم ناسٌ أنّ الجوادَ يسمَّى خَطِلاً، وذلك لسُرعته إلى العطاء. ويقال امرأةٌ خَطَّالةٌ: ذاتُ رِيبة، وذلك لخَطَلها. والأصل واحدٌ.
  (خطم)  الخاء والطاء والميم يدلُّ على تقدُّمِ شيءٍ في نُتُوٍّ يكون فيه. فالمَخَاطم الأنوف، واحدها مَخْطِم. ورجلٌ أخطمُ: طويلُ الأنف. والخِطَام للبعير سُمِّي بذلك لأنّه يقع على خَطْمه. ويقال إنّ الخُطْمة([8]) رَعْنُ الجَبَل. فهذا هو الباب.
  وقد شذت كلمةٌ واحدة، قالوا: بُسْرٌ مُخَطَّمٌ، إذا صارت فيه خُطوط.
  (خطو/أ)  الخاء والطاء والحرف المعتلّ والمهموز، يدلُّ على تعدّي الشيء، والذَّهاب عنه. يقال خَطوتُ أخطو خَُطوة. والخُطْوة: ما بين الرِّجْلين. والخَطْوة: المرَّة الواحدة.
  والخَطَاءُ من هذا؛ لأنّه مجاوزة حدِّ الصواب. يقال أخطأ إذا تعدّى الصَّواب. وخَطِئ يخطأُ، إذا أذْنب، وهو قياسُ الباب؛ لأنه يترك الوجه الخَيْرَ.
  (خطب)  الخاء والطاء والباء أصلان: أحدهما الكلامُ بين اثنين، يقال خاطبهُ يُخاطِبه خِطاباً، والخُطْبة من ذلك. وفي النِّكاح الطّلَب أن يزوّج، قال الله تعالى:﴿لاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساء﴾ [البقرة 235]. والخُطْبة: الكلام المخطوب به. ويقال اختطب القومُ فلاناً، إذا دعَوْه إلى تزوج صاحبتهم. والخطب: الأمرُ يقع؛ وإنما سُمِّي بذلك لِمَا يقع فيه من التَّخاطب والمراجعة.
  وأمّا الأصل الآخرَ فاختلافُ لونَين. قال الفرَّاء: الخَطْبَاء: الأتان التي لها خَطٌّ أسودُ على مَتْنِها. والحمار الذكر أخْطَبُ. والأخطَب: طائر؛ ولعله يختلِف عليه لونان. قال:
  * إذا الأخْطَبُ الدَّاعِي على الدَّوْح صَرْصَرا([9]) *
  والخُطْبان: الحنْظَلُ إذا اختلف ألوانُه. والأخطَبُ: الحمار تعُلوه خُضْرة. وكلُّ لونٍ يشبه ذلك فهو أخْطَبُ.
  (خطر)  الخاء والطاء والراء أصلان: أحدهما القَدْر والمكانة، والثاني اضطرابٌ وحركة.
  فالأوّل قولهم لنظير الشيء خَطِيرُهُ([10]). ولِفلانٍ خَطَرٌ، أي منزلةٌ ومكانة تناظرُه وتصلُح لمِثْله.
  والأصل الآخر قولهم: خَطر البعير بذنبه خَطَراناً. وخَطَرَ ببالي كذا خَطْراً، وذلك أن يمرَّ بقلبه بسرعةٍ لا لُبْثَ فيها ولا بُطْء. ويقال خَطَر في مِشْيَته. ورجلٌ خَطَّارٌ بالرُّمح، أي مَشَّاءٌ بِهِ([11]) طعّان. قال:
  * مَصاليتُ خَطّارون بالرُّمح في الوغَى([12]) *
  ورمح خَطّارٌ: ذُو اهتِزازٍ. *وخَطَر الدّهر خَطرَانَهُ، كما يقال ضَرَب ضَرَبانَه. والخَطْرة: الذِّكرة. قال:
بينما نحنُ بالبَلاكِثِ فالقا *** عِ سِراعاً والعِيسُ تهوِي هُوِيَّا([13])خَطَرَتْ خَطْرَةٌ على القلب مِن ذِكـ *** ـراكِ وَهْناً فما استطعتُ مُضِيّا---------------------------------------------------------------
([1]) قراءة فتح الطاء أعلى، ونسب في اللسان قراءة الكسر إلى يونس. وانظر تفسير أبي حيان  (1: 89-90).
([2]) هو حديث علي: "نفقتك رياء وسمعة للخطاف".
([3]) البيت لعوف، جد جرير بن عطية بن عوف، وبهذا لقب "الخطفى".
([4]) للعماني الراجز، كما في اللسان (خطف) وقبله: * فانقض قد فات العيون الطرفا *
([5]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خطف).
([6]) ديوان النابغة 55 واللسان (خطف).
([7]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، صفا). وسيعيده في (ضفو) ويروى: "المعزاب" بالباء بدل اللام، وهما بمعنى.
([8]) لم ترد هذه الكلمة في اللسان والقاموس. ووردت في الأصل والمجمل بهذا الضبط.
([9]) صدره كما اللسان (خطب، مرر): * ولا أنثني من طيرة عن مريرة *
([10]) يقال هو خطير له وخطر أيضاً.
([11]) كتب في الأصل"مشابه".
([12]) ورد هذا الصدر في المجمل واللسان.
([13]) نسب في الحماسة (2: 73) واللسان (بلكث) إلى بعض القرشيين. وفي حواشي اللسان: هو أبو بكر بن عبد الرحمن بن المسور بن مخرمة. ونسبه ياقوت في معجم البلدان إلى كثير.
ـ

##### Türkçe

(خاء ve طاء ve onların üçüncüsü olanlar بابı)
  (خطف)  **الخاء** ve **الطاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; düzenli, kıyaslanır; o, bir hafiflik içinde kapıp alma/çekip alma (istilâb)dır. Şu hâlde **الخَطْف** kapıp almadır. Dersin ki: **خَطِفْتُه** **أخْطَفُه**; ve **خَطَفْتُه** **أخطِفُه**. Ve gözlerin nurunu kapıp alan bir şimşek: **بَرْقٌ خاطفٌ**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**يَكَادُ البَرْقُ يَخْطَِفُ أَبْصَارَهُم**([1])﴾ [Bakara 20]; ve şeytan işitmeyi kapıp alır: **يخطَِف السَّمع**; çaldığı zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**إلاَّ مَنْ خَطِفَ الخَطْفَة**﴾ [Sâffât 10]. Ve şeytana “**الخَطّاف**” denir; ve bu ad hadiste([2]) gelmiştir. Ve **جمل خَيْطَفٌ**: geçişi hızlı. Ve o hız **الخَيْطَفى**dır. Dedi ki:
  * **وعَنَقاً باقِي الرَّسيم خَيْطفا**([3]) *
  Ve onunla **الخَطَفى** adlandırıldı; ve asıl onda tektir; çünkü hızlı olanın ayaklarının yerde kalışı azalır; sanki o şeyi kapıp almış gibidir: **خَطَِف**. Ve içi büzülmüş ise ona **مُخْطَفُ الحَشَا** denir. Bu doğrudur; çünkü sanki eti ondan kapılıp alınmış da incelmiş ve narinleşmiş gibidir. Ama onların “hedefe attı da onu ıskaladı” sözleri: **رمَى الرمِيَّة فأَخطَفَها**; yani onu tutturmadıysa, bunun babdan olması mümkündür; [ve mümkün ki] **الفاء** hemzenin bedeli olsun. Dedi ki:
  * **إذا أصابَ صَيْدَهُ أو أخْطَفَا**([4]) *
  Ve **الخُطّاف**: bir kuş; ve kıyas doğrudur; çünkü onu pençesiyle kapıp alır: **يخطَف**. Yırtıcıların pençelerine onların kancaları denir: **خطاطيفها**. Dedi ki:
إذا عَلِقَتْ قِرْناً خَطَاطيفُ كَفِّهِ *** رأى الموتَ بالعينَين أسودَ أحْمَرا([5])  Ve **الخطّاف**: kancalı bir demir; çünkü onunla şey kapılıp alınır: **يُخْتَطف**; çoğulu **خطاطيف**. Nâbiga dedi ki:
خطاطيفُ حُجْنٌ في حبالٍ مَتينةٍ *** تُمَدُّ بها أيدٍ إليكَ نوازعُ([6])  (خطل)  **الخاء** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir asıldır; bir gevşekliğe ve çalkantıya delâlet eder; düzenli bir kıyastır. Şu hâlde **الخَطَل**: kulağın gevşekliği. Denir: **أذُنٌ خَطْلاء**; ve **ثَلَّةٌ خُطْلٌ**; o, kulakları gevşek olan koyun sürüsüdür. Dedi ki:
إذا الهَدَفُ المِعْزالُ صوَّب رأسَه *** وأعجبَهُ ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ([7])  Ve **رُمْحٌ خَطِلٌ**: çalkantılı. Ve ahmağa **خَطِلٌ** denir. Ve **الخَطَل**: bozuk söz.
  Ve bir topluluk, cömert ata **خَطِلاً** denildiğini iddia etti; bu, vermeye süratli oluşundandır. Ve denir: **امرأةٌ خَطَّالةٌ**: şüphe sahibi; bu, onun **خَطَل**’ındandır. Asıl tektir.
  (خطم)  **الخاء** ve **الطاء** ve **الميم**, içinde bir çıkıntı bulunan bir şeyin öne çıkmasına delâlet eder. Şu hâlde **المَخَاطم** burunlardır; tekili **مَخْطِم**. Ve **رجلٌ أخطمُ**: burnu uzun. Ve deve için **الخِطَام** buna adlandırıldı; çünkü onun **خَطْمه** üzerine düşer. Ve denir ki **الخُطْمة**([8]) dağın burnu/çıkıntısıdır. İşte bu bab budur.
  Ve tek bir kelime şâz oldu; dediler ki: **بُسْرٌ مُخَطَّمٌ**, onda çizgiler olduğunda.
  (خطو/أ)  **الخاء** ve **الطاء** ve illetli harf ve hemzeli (harf), bir şeyin aşmasına ve ondan gitmesine delâlet eder. Denir: **خَطوتُ** **أخطو** **خَُطوة**. Ve **الخُطْوة**: iki ayak arasındaki (mesafe). Ve **الخَطْوة**: bir defa.
  Ve **الخَطَاءُ** bundandır; çünkü o, doğrunun sınırını aşmaktır. Denir: **أخطأ**; doğruyu aştığında. Ve **خَطِئ** **يخطأُ**; günah işlediğinde; ve bu babın kıyasıdır; çünkü hayırlı yönü terk eder.
  (خطب)  **الخاء** ve **الطاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi iki kişi arasındaki sözdür; denir: **خاطبهُ يُخاطِبه خِطاباً**; ve **الخُطْبة** bundandır. Ve nikâhta, evlendirmeyi istemektir; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**لاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساء**﴾ [Bakara 235]. Ve **الخُطْبة**: onunla hitap edilen söz. Ve denir: **اختطب القومُ فلاناً**; onu, arkadaşlarını (kızlarını) evlendirmeye çağırdıklarında. Ve **الخطب**: vuku bulan iştir; ancak onda vuku bulan karşılıklı konuşma ve müracaat sebebiyle buna adlandırıldı.
  Ama diğer asıl, iki rengin farklı oluşudur. Ferrâ dedi ki: **الخَطْبَاء**: sırtında siyah bir çizgi bulunan dişi eşek. Erkek eşek **أخْطَبُ**tur. Ve **الأخطَب**: bir kuş; belki onda iki renk farklılaşır. Dedi ki:
  * **إذا الأخْطَبُ الدَّاعِي على الدَّوْح صَرْصَرا**([9]) *
  Ve **الخُطْبان**: renkleri farklılaştığında **الحنْظَل**. Ve **الأخطَبُ**: üzerinde yeşillik bulunan eşek. Ve buna benzeyen her renk **أخْطَبُ**tur.
  (خطر)  **الخاء** ve **الطاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi değer ve mevki; ikincisi çalkantı ve harekettir.
  Birincisi, onların bir şeyin benzerine **خَطِيرُهُ**([10]) demeleridir. Ve falanın **خَطَرٌ**’ı vardır; yani ona denk olan ve onun gibisine yaraşan bir menzil ve mevki.
  Diğer asıl, onların “deve kuyruğuyla sallandı” sözleridir: **خَطر البعير بذنبه خَطَراناً**. Ve “şu bana hatırıma geldi” denir: **خَطَرَ ببالي كذا خَطْراً**; bu, kalbine içinde durma ve yavaşlık bulunmayan bir süratle geçmesidir. Ve yürüyüşünde sallandı denir: **خَطَر في مِشْيَته**. Ve **رجلٌ خَطَّارٌ بالرُّمح**: yani onunla yürüyen([11]), saplayan. Dedi ki:
  * **مَصاليتُ خَطّارون بالرُّمح في الوغَى**([12]) *
  Ve **رمح خَطّارٌ**: titreyiş sahibi. Ve “zaman sallandı” denir: **خَطَر الدّهر خَطرَانَهُ**; “vurdu, vuruşunu” denildiği gibi: **ضَرَب ضَرَبانَه**. Ve **الخَطْرة**: hatırlayış. Dedi ki:
بينما نحنُ بالبَلاكِثِ فالقا *** عِ سِراعاً والعِيسُ تهوِي هُوِيَّا([13])خَطَرَتْ خَطْرَةٌ على القلب مِن ذِكـ *** ـراكِ وَهْناً فما استطعتُ مُضِيّا---------------------------------------------------------------
([1]) **الطاء**’ın fethası kıraati daha üstündür; ve Lisân’da kesre kıraati Yûnus’a nispet edildi. Ebû Hayyân tefsirine bak (1: 89-90).
([2]) Ali hadisi odur: “**نفقتك رياء وسمعة للخطاف**”.
([3]) Beyit Avf’undur; Cerîr b. Atıyye b. Avf’un dedesi; ve bununla “**الخطفى**” lakabı verildi.
([4]) ‘Umânî râciz’indendir; Lisân’da (خطف) olduğu gibi; ve ondan önce: * **فانقض قد فات العيون الطرفا** *
([5]) Ebû Zübeyd et-Tâî’nindir; Lisân’da (خطف) olduğu gibi.
([6]) Nâbiga divanı 55 ve Lisân (خطف).
([7]) Beyit Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 43 ve Lisân’da (هدف، عزل، صفا). Ve onu (ضفو)’da iade edecektir; ve “**المعزاب**” diye rivayet edilir; **اللام** yerine **الباء** ile; ikisi de mânaca.
([8]) Bu kelime Lisân ve Kâmûs’ta gelmedi. Asıl ve Mücmel’de bu ضبط ile geldi.
([9]) Sadrı Lisân’da (خطب، مرر) olduğu gibi: * **ولا أنثني من طيرة عن مريرة** *
([10]) Denir: ona **خطير** ve **خطر** da.
([11]) Asılda “**مشابه**” yazıldı.
([12]) Bu sadr Mücmel ve Lisân’da geldi.
([13]) Hamâse’de (2: 73) ve Lisân’da (بلكث) bazı Kureyşlilere nispet edildi. Lisân’ın hâşiyelerinde: o, Ebû Bekr b. Abdurrahman b. el-Misver b. Mahreme’dir. Yâkût onu Mu‘cemü’l-büldân’da Kesîr’e nispet etti.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ط م
وضع على البعير خطامه وعلى الإبل خطمها‏.‏
وخطم البعير وخطم الإبل‏.‏
وضرب خطم البعير ومخطمه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ضرب الرجل على خطمه ومخطمه‏.‏
وعفّروا مخاطمهـم‏.‏
وطيـر عقـف المخاطـم وهـي المناقير‏.‏
وخطم قوسه بخطامها‏:‏ وترها بوترها وأخذ قوساً فخطمها بوتر‏.‏
وخطم أنفه‏:‏ يجود ويعطي المال من غير ضنة ويخطم أنف الأبلخ المتغشم وخطمه باللوم وعذّره‏.‏
قال الجعدي‏:‏ إذا أدلج السعدي أدلج سارقـاً وأصبـح مخطومـاً بلـوم معذرا ومسك خطام‏:‏ حديد الريح كأنه يخطم الأنوف‏.‏
وخطم أنف الرمل‏:‏ استقبله جازعاً‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ إذا حبا من أنـف رمـل منخـر خطمته خطماً وهنّ عسر وخطم بلحية إذا صارت في خديه وخطمته لحيته‏.‏
قال النمر بن تولب‏:‏ ألست بشيخ قد خطمت بلحية فتقصر عن جهل الغرانقة المرد وفلان خاطم أمر بني فلان‏:‏ قائدهم ومدبر أمرهم‏.‏
وأقبل خطم الليل وأنفه‏.‏
قال مزاحم‏:‏ على خطم جون قد بدا من ظلامه غطـاء يكـف الناظرات بهيم

##### Türkçe

خ ط م
Deveye **خطامه**’sını koydu; develere de **خطمها**’sını.
Ve devenin **خطم**’u ve develerin **خطم**’u.
Ve devenin **خطم**’unu ve **مخطمه**’sini dövdü.
Mecazdan: Adamı **خطمه**’sinin ve **مخطمه**’sinin üzerine vurdu.
Ve **مخاطمهم**’lerini toprağa buladılar.
Ve **عقف المخاطم** kuş(lar)ı; o da **المناقير**’dir.
Ve yayını **بخطامها** ile **خطم** etti: onu kendi kirişiyle kirişledi; ve bir yay aldı da onu bir kirişle **خطم** etti.
Ve onun burnunu **خطم** etti: cömert olur ve malı cimrilik olmaksızın verir; ve kaba-saba, zorba **الأبلخ**’ın burnunu **يخطم** eder; ve onu azarlamayla **خطم** etti ve onu kınadı.
**الجعدي** dedi: **إذا أدلج السعدي أدلج سارقـاً وأصبـح مخطومـاً بلـوم معذرا** Ve **مخطام**: rüzgârın sert demiri; sanki burunları **يخطم** eder.
Ve kumun burnunu **خطم** etti: onu yararak karşısına çıktı.
**ذو الرمة** dedi: **إذا حبا من أنـف رمـل منخـر خطمته خطماً وهنّ عسر** Ve sakalla **خطم** etti; sakal iki yanağında olduğunda. Ve sakalı onu **خطم** etti.
**النمر بن تولب** dedi: **ألست بشيخ قد خطمت بلحية فتقصر عن جهل الغرانقة المرد** Ve falan, falan oğullarının işinin **خاطم**’ıdır: onların önderi ve işlerini çekip çevirenidir.
Ve gecenin **خطم**’u ve burnu geldi.
**مزاحم** dedi: **على خطم جون قد بدا من ظلامه غطـاء يكـف الناظرات بهيم**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَطْمُ من كل طائر: مِنْقارُهُ؛ أَنشد ثعلب في صفة قَطاةٍ: لأَصْهَبَ صَيْفيٍّ يُشَبَّهُ خَطْمُه،
إذا قَطَرَتْ تَسْقِيه، حَبَّةَ قِلْقِلِ
والخَطْمُ من كل دابة: مُقَدَّمُ أَنفها وفمها نحو الكلب والبعير، وقيل: الخَطْمُ من السبع بمنزلة الجَحْفَلَةِ من الفرس. ابن الأَعرابي: هو من السبع الخَطْم والخُرْطومُ، ومن الخنزير الفِنْطِيسةُ، ومن ذِي الجناح غير الصائد المِنْقارُ، ومن الصائد المَنْسِرُ؛ وفي التهذيب: الخَطْمُ من البازي ومن كل شيء مِنْقارُهُ. أَبو عمرو الشيباني: الأُنوف يقال لها المَخاطِمُ، واحدها مَخْطِمٌ، بكسر الطاء. وفي حديث كَعْب: يبعث الله من بَقيعِ الغَرْقَدِ سبعين أَلفاً هُمْ خيارُ مَن يَنْحَتُّ عن خَطْمه المَدَرُ أَي تنشقّ عن وجهه الأَرضُ، وأَصل الخَطْمِ في السباع مقاديم أُنوفها وأَفواهها فاستعارها للناس؛ ومنه قول كعب بن زُهَيْرٍ:
كأَنَّ ما فاتَ عَيْنَيْها ومَذْبَحها،
من خَطْمِها ومن اللَّحْيَيْنِ، بِرْطيلُ
أَي أَنفها. وفي الحديث: لا يصلِّ أَحدُكم وثوبُهُ على أَنفه، فإن ذلك خَطْمُ الشيطان. وفي حديث الدجال: خَبَأتُ لكم خَطْمَ شاةٍ. ابن سيده: وخَطْمُ الإنسان ومَخْطِمُهُ ومِخْطَمُهُ أَنفه، والجمع مَخاطِم. وخَطَمَهُ يَخْطِمُهُ خَطْماً: ضرب مَخْطِمَهُ. وخَطَمَ فلانٌ بالسيف إذا ضرب حاقَّ وسْطِ أَنفِهِ. ورجل أَخْطَمُ: طويل الأَنف. روى عبد الرحمن بن القاسم عن أَبيه قال: أَوْصى أَبو بكر أَن يكَفَّنَ في ثوبين كانا عليه وأَن يُجْعَلَ معهما ثوبٌ آخر، فأَرادت عائشة أَن تبتاع له أَثواباً جُدُداً فقال عمر: لا يُكَفَّنُ إلاَّ فيما أَوْصَى به، فقالت عائشة: يا عمر والله ما وُضِعَتِ الخُطُمُ على آنِفُنا فبكى عمر وقال: كَفِّنِي أباك فيما شئت؛ قال شمر: معنى قولها ما وُضِعَت الخُطُمُ على آنُفِنا أَي ما مَلَكْتَنا بعدُ فتنهانا أَن نصنع ما نريد في أَملاكنا. والخُطُمُ: جمع خِطامٍ، وهو الحبل الذي يقاد به البعير. ويقال للبعير إذا غَلَبَ أَن يُخْطَمَ: مَنَعَ خِطامَهُ؛ وقال الأَعشى:
أَرادوا نَحْتَ أَثْلَتِنا،
وكنا نَمْنَع الخُطُمَا
والخَطْمَةُ: رَعْنُ الجبل
(* قوله «والخطمة رعن الجبل» ضبط في الأَصل
والمحكم والنهاية بفتح الخاء وسكون الطاء، وفي بعض نسخ الصحاح بضم الخاء). والخِطامُ: الزِّمامُ. وخَطَمْتُ البعير: زَممْتُهُ. ابن شميل: الخِطامُ كل حبل يُعَلَّقُ في حَلْقِ البعير ثم يُعْقَدُ على أَنفه، كان من جِلْدٍ أَو صوف أَو ليف أَو قِنَّبٍ، وما جعلت لشِفار بعيرك من حبل فهو خِطامٌ، وجمعه الخُطُمُ، يُفْتَلُ من اللِّيف والشعر والكَتَّان وغيره، فإذا ضُفِرَ من الأَدَمِ فهو جَريرٌ، وقيل: الخِطامُ الحبل يجعل في طرفه حلقة ثم يُقَلَّدُ البعير ثم يُثَنَّى على مَخْطِمِه، قال: وخَطَمَهُ بالخِطامِ إذا عُلِّقَ في حَلْقِه ثم ثُنِّيَ على أَنفه ولا يثقب له الأَنف. قال ابن سيده: والخِطامُ كلُّ ما وُضِع في أَنف البعير ليُقاد به، والجمع خُطُمٌ.
وخَطَمَه بالخِطامِ يَخْطِمُه خَطماً وخَطَّمَه، كلاهما: جعله على أَنفه، وكذلك إذا حَزَّ أَنفه حَزّاً غير عَمِيقٍ ليضع عليه الخِطامَ، وناقة مَخْطومةٌ، ونوق مُخَطَّمةٌ: شُدِّدَ للكثرة. وفي حديث الزكاة: فَخَطَمَ الأُخرى دونها أَي وضَعَ الخِطامَ في رأسها وأَلقاه إليه ليَقُودَها به. قال ابن الأَثير: خِطام البعير أَن يأخذ حبلاً من ليف أَو شعر أَو كتان، فيجعل في أَحد طرفيه حلقة ثم يشد فيه الطرف الآخر حتى يصير كالحلقة، ثم يقلد البعير ثم يُثَنَّى على مُخَطَّمِه، وأَما الذي يجعل في الأَنف دقيقاً فهو الزِّمامُ؛ واستعار بعض الرُّجَّازِ الخِطامَ في الحَشَرات فقال: يا عَجَبا، لقد رأيْتُ عَجَبا:
حِمار قَبَّانٍ يَسُوقُ أَرْنَبَا
عاقِلَها خاطِمَها أَن تَذْهَبَا
فقلت: أَرْدِفْني فقال: مَرْحَبَا
أَراد لئلا تذهب أَو مخافة أَن تذهب؛ ورواه ابن جني:
خاطِمَها زأَمّها أَن تذهبا
أَراد زامَّها؛ وقول أَبي النجم:
تِلْكُمْ لُجَيْمٌ فمتى تَخْرِنْطِمْ،
تَخْطِمْ أُمور قومها وتَخْطِمْ
يقال: فلان خاطِمُ أَمر بَني فلانٍ أي هو قائدهم ومُدَبِّرُ أَمرهم، أَراد أَنهم القادةُ لعلمهم بالأُمور. وفي حديث شداد بن أَوْسٍ: ما تكلمتُ بكلمة إلاَّ وأَنا أَخْطِمُها أَي أَربطها وأَشدُّها، يريد الاحتزاز فيما يقوله والاحتياط فيما يَلْفِظُ به. وخِطامُ الدَّلوِ: حبلها. وخِطامُ القَوْس: وتَرُها. أَبوحنيفة: خَطَمَ القَوْسَ بالوَتَرِ يَخْطِمُها خَطْماً وخِطاماً علقه عليها، واسم ذلك المُعَلَّقِ الخِطامُ أيضاً؛ قال الطِّرِمَّاحُ:
يَلْحَسُ الرَّصْفَ، له قَضْبَةٌ،
سَمْحَجُ المَتْنِ هَتُوفُ الخِطام
واستعاره بعض الرُّجَّازِ للدَّلْوِ فقال:
إذا جَعَلْت الدَّلْوَ في خِطامِها
حَمْراءَ من مَكَّةَ، أَو إحْرامِها
وخَطَمَهُ بالكلام إذا قَهره ومنعه حتى لا يَنْبِسُ ولا يُحِيرُ. والأَخْطَمُ: الأَسود، وخَطْمُ الليلِ: أَول إقباله كما يقال أَنف الليل؛ وقول الراعي:
أَتتنا خُزامَى ذاتُ نَشْرٍ، وحَنْوَةٌ
وراحٌ وخَطَّامٌ من المِسْكِ يَنْفَحُ
قال الأَصمعي: مسك خَطَّامٌ
يَفْعَمُ الخَياشيم. وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، مرسلاً: أَنه وعد رجلاً أَن يَخْرُجَ إليه فأَبطأَ عليه، فلما خرج قال له: شغلني عنك خَطْمٌ أَي خَطْبٌ
جليل، وكأَن الميم فيه بدل من الباء؛ قال ابن الأَثير: ويحتمل أَن يراد به أَمر خَطَمَه أَي منعه من الخروج. والخِطامُ: سِمَةٌ دون العينين؛ وقال أَبو عليّ في التذكرة: الخِطامُ سِمَةٌ على أَنف البعير حتى تنبسط على خَدَّيْهِ. النضر: الخِطامُ سِمَةٌ
في عُرْضِ الوجه إلى الخد كهيئة الخَطِّ، وربما وُسِمَ بِخِطامٍ، وربما وُسِمَ بخِطامَيْنِ. يقال: جمل مَخْطُومُ خِطامٍ ومَخْطُومُ خِطامَيْنِ، على الإضافة، وبه خِطامٌ وخِطامانِ.
وفي حديث حُذيفة بن أَسِيدٍ قال: تخرج الدابة فيقولون قد رأيناها، ثم تَتَوارى حتى تعاقَبَ ناسٌ في ذلك، ثم تخرج الثانية في أعظم مسجد من مساجدكم، فتأتي المسلمَ فتُسَلِّمُ عليه وتأتي الكافر فتَخْطِمُه وتَعَرِّفُهُ ذنوبه؛ قال شمر: قوله فَتَخْطِمُهُ، الخَطْمُ الأَثَرُ على الأَنف كما يُخْطَمُ البعير بالكَيّ. يقال: خَطَمْتُ البعير، وهو أَن يُوسَمَ بخَطٍّ من الأَنف إلى أحد خَدَّيْه، وبعير مَخْطومٌ، ومعنى قوله تَخْطِمُه أي تسِمُه بِسِمَةٍ يُعْرفُ بها؛ وفي رواية: تخرج الدابة ومعها عَصا موسى وخاتَمُ سليمان فَتُحَلِّي وجه المؤمن
(* قوله «فتحلي وجه المؤمن» كذا في
الأصل والتكملة بالحاء، وفي نسختين من النهاية بالجيم، وفي التهذيب: فتجلو). بالعصا وتَخْطِمُ أَنف الكافر بالخاتَمِ أَي تسِمُهُ بها، من خَطَمْتُ البعير إذا كَوَيْتَهُ خَطّاً من الأَنف إلى أحد خديه، وتسمى تلك السِّمَةُ الخِطام، ومعناه أَنها تُؤثِّرُ في أَنفه سِمَة يُعرف بها، ونحو ذلك قيل في قوله: سَنَسِمُهُ على الخُرْطومِ. وفي حديث لَقيطٍ في قيام الساعة والعَرْضِ على الله: وأَما الكافر فَتَخْطِمُهُ بمثل الحُمَمِ الأَسود أَي تصيب خَطْمَه، وهو أَنفه، يعني تصيبه فتجعل له أَثَراً مثل أثر الخِطام فتردُّه بصُغْرٍ، والحُمَمُ: الفحم.
والمُخَطَّمُ من الأَنف: موضع الخِطام؛ قال ابن سيده: ليس على الفعل لأَنا لم نسمع خَطَّمَ إلاَّ أَنهم توهموا ذلك. وفرس مُخَطَّمٌ: أخذ البياضُ من خَطْمِه إلى حنكه الأسفل، والقول فيه كالقول في الأول. وتزوج على خِطامٍ أَي تزوج امرأَتين فصارتا كالخطام له. وخَطَمَ الأديمَ خَطْماً: خاط حواشِيَهُ؛ عن كراع. والمُخَطَّمُ والمُخَطِّمُ: البُسْرُ الذي فيه خطوط وطرائق؛ الكسر عن كراع؛ وقول ذي الرمة:
وإذ حَبَا من أَنفِ رَمْلٍ مَنْخِرُ،
خَطَمْنَهُ خَطْماً، وهُنَّ عُسَّرُ
قال الأَصمعي: يريد بقوله خَطَمْنَه مَرَرْنَ على أَنف ذلك الرمل فقَطَعْنَهُ.
والخِطْمِيُّ والخَطْمِيُّ: ضرب من النبات يُغْسَلُ به. وفي الصحاح: يُغْسَلُ به الرأسُ؛ قال الأَزهري: هو بفتح الخاء، ومن قال خِطْمِيّ، بكسر الخاء، فقد لحن. وفي الحديث: أنه كان يغسل رأسه بالخِطْمِيّ وهو جُنُبٌ يَجْتَزِئُ بذلك ولا يصُبُّ عليه الماء أَي أَنه كان يَكْتَفي بالماء الذي يَغسل به الخِطْمِيَّ، وينوي به غُسْلَ الجَنابة، ولا يَسْتَعْمِلُ بعده ماء آخر يخص به الغسل.
وقَيْسُ بن الخَطِيم: شاعِرٌ من الأَنصار. وخَطِيمٌ وخِطامٌ وخُطامَةُ: أَسماء. وبنو خُطامَة: بطن من العرب قوم معروفون، وفي التهذيب: حَيٌّ من الأَزْدِ. وخَطْمَةُ: بطن من أَوْسِ اللاَّتِ، وفي الصحاح: وخَطْمَةُ من الأَنصار، وهم بنو عبد الله بن مالك بن أَوْسٍ. والخَطْمُ وخَطْمةُ: موضعان؛ قال:
غداةَ دعا بني شِِجْعٍ، ووَلَّى
يَؤُمُّ الخَطْمَ، لا يدعو مُجِيبَا
وأَنشد ابن الأَعرابي:
نَعاماً بخَطْمَةَ صُعْرَ الخُدو
دِ، لا تَرِدُ الماءَ إلاَّ صِياما
يقول: هي صائمة منه لا تَطْعَمُهُ، قال: وذلك لأَن النَّعام لا تَرِدُ الماء ولا تطعمه. وذات الخَطْماء
(* قوله «وذات الخطماء» كذا بالأصل ومثله
في المحكم. وعبارة ياقوت: ذات الخطمى موضع فيه مسجد لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، بناه في مسيره إلى تبوك من المدينة): من مساجد سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بين المدينة وتَبوكَ. وخِطامُ الكَلْبِ: من شعرائهم.

##### Türkçe

**الخَطْمُ** her kuştan: **مِنْقارُهُ**; Sa‘leb, bir **قَطاةٍ** sıfatında inşad etti:
لأَصْهَبَ صَيْفيٍّ يُشَبَّهُ خَطْمُه،
إذا قَطَرَتْ تَسْقِيه، حَبَّةَ قِلْقِلِ

Ve **الخَطْمُ** her binek hayvandan: köpek ve deve gibi, onun burnunun ve ağzının önü; ve denildi:
**الخَطْمُ** yırtıcı hayvandan, atın **الجَحْفَلَةِ**si menzilesindedir. İbnü’l-A‘râbî: O, yırtıcı hayvandan **الخَطْم** ve **الخُرْطومُ**dur; domuzdan **الفِنْطِيسةُ**dir; avcı olmayan kanatlıdan **المِنْقارُ**dır; avcıdan **المَنْسِرُ**dür; ve **التهذيب**’de: **الخَطْمُ** doğandan ve her şeyden onun **مِنْقارُهُ**dur. Ebû Amr eş-Şeybânî: Burunlara **المَخاطِمُ** denir; onun teki **مَخْطِمٌ**dir, **الطاء**’ın kesresiyle. Ka‘b hadîsinde: Allah, **بَقيعِ الغَرْقَدِ**’den yetmiş bin gönderir; onlar, **خَطْمه**’den **المَدَرُ**’ün kazınıp ayrıldığı kimselerin hayırlılarıdır; yani yer onun yüzünden yarılır; ve **الخَطْمِ**’ün aslı yırtıcılarda onların burunlarının ve ağızlarının önleridir; onu insanlara istiâre etti; ve ondan Ka‘b b. Züheyr’in sözü:
كأَنَّ ما فاتَ عَيْنَيْها ومَذْبَحها،
من خَطْمِها ومن اللَّحْيَيْنِ، بِرْطيلُ
yani onun burnu. Ve hadîste: Sizden biriniz, elbisesi burnunun üzerinde iken namaz kılmasın; çünkü bu, şeytanın **خَطْمُ**udur. Ve Deccâl hadîsinde: “Sizin için bir koyunun **خَطْمَ**unu sakladım.” İbn Sîde: İnsanın **خَطْمُ**u ve **مَخْطِمُهُ** ve **مِخْطَمُهُ** onun burnudur; cem‘i **مَخاطِم**dir.

Ve **خَطَمَهُ يَخْطِمُهُ خَطْماً**: onun **مَخْطِمَهُ**’ini vurdu. Ve “Falan, kılıçla **خَطَمَ**” denir; burnunun ortasının tam hakkını vurduğu zaman. Ve **رجل أَخْطَمُ**: uzun burunlu. Abdurrahman b. el-Kâsım, babasından rivayet etti, dedi: Ebû Bekir, üzerinde bulunan iki elbiseye kefenlenmesini ve onlarla birlikte başka bir elbise konulmasını vasiyet etti; Âişe ona yeni elbiseler satın almak istedi de Ömer dedi: “Ancak vasiyet ettiği şeyde kefenlenir”; Âişe dedi: “Ey Ömer, vallahi **الخُطُمُ** burunlarımızın üzerine konulmadı”; Ömer ağladı ve dedi: “Babama dilediğin şeyde kefenle”; Şemr dedi: Onun “**الخُطُمُ** burunlarımızın üzerine konulmadı” sözünün mânası: Bizi henüz mülk edinmedin ki, mülklerimizde istediğimizi yapmaktan bizi nehyedesin. Ve **الخُطُمُ**: **خِطامٍ**’ın cem‘idir; o, deve onunla sevk edilen iptir. Ve deveye, **يُخْطَمَ** olmaya galip geldiği zaman “**مَنَعَ خِطامَهُ**” denir; el-A‘şâ dedi:
أَرادوا نَحْتَ أَثْلَتِنا،
وكنا نَمْنَع الخُطُمَا

Ve **الخَطْمَةُ**: dağın burnu/çıkıntısı.
(* “**والخطمة رعن الجبل**” sözü: asılda, **المحكم**’de ve **النهاية**’de **الخاء**’ın fethası ve **الطاء**’ın sükûnu ile ضبط edilmiştir; **الصحاح**’ın bazı nüshalarında **الخاء**’ın zammı iledir.)
Ve **الخِطامُ**: **الزِّمامُ**dır. Ve “Deveyi **خَطَمْتُ**”: onu zimmamladım. İbn Şümeyl: **الخِطامُ**, devenin boğazına asılan sonra burnu üzerine bağlanan her iptir; deriden yahut yünden yahut liften yahut kenevirden olur; devenin **شِفار**’ı için ipten ne yaptıysan o **خِطامٌ**dur; cem‘i **الخُطُمُ**dur; liften, kıldan, ketenden ve başkasından bükülür; eğer deriden örülürse o **جَريرٌ**dir; ve denildi: **الخِطامُ**, ucunda halka yapılan sonra deveye takılan sonra onun **مَخْطِمِه** üzerine iki kat edilen iptir; dedi: Ve onu **الخِطامِ** ile **خَطَمَهُ**; boğazına asıldığı sonra burnu üzerine iki kat edildiği zaman; burnu delinmez. İbn Sîde dedi: **الخِطامُ**, deve onunla sevk edilsin diye burnuna konulan her şeydir; cem‘i **خُطُمٌ**dur.

Ve onu **الخِطامِ** ile **خَطَمَه**: onu **خَطْماً** ve **خَطَّمَه**; ikisi de: onu burnu üzerine koydu; aynı şekilde, **الخِطامَ**ı üzerine koymak için burnunu derin olmayan bir yarma ile yardığı zaman; ve **ناقة مَخْطومةٌ**; ve **نوق مُخَطَّمةٌ**: çokluk için şeddelendi. Zekât hadîsinde: “Diğerini onun aşağısında **فَخَطَمَ**” yani onun başına **الخِطامَ**ı koydu ve onu onun tarafına attı ki onunla onu sevk etsin. İbnü’l-Esîr dedi: Devenin **خِطام**ı: liften yahut kıldan yahut ketenden bir ip alması; iki ucundan birinde halka yapması, sonra öteki ucu onun içinde sıkması ki halka gibi olsun; sonra deveye takması, sonra onun **مُخَطَّمِه** üzerine iki kat etmesi; burna ince olarak konulan ise **الزِّمامُ**dır; bazı **الرُّجَّازِ**, **الخِطامَ**ı haşerelerde istiâre etti de dedi:
يا عَجَبا، لقد رأيْتُ عَجَبا:
حِمار قَبَّانٍ يَسُوقُ أَرْنَبَا
عاقِلَها خاطِمَها أَن تَذْهَبَا
فقلت: أَرْدِفْني فقال: مَرْحَبَا
Gitmesin diye yahut gitmesinden korkarak istedi; ve İbn Cinnî onu şöyle rivayet etti:
خاطِمَها زأَمّها أَن تذهبا
**زامَّها**yı istedi; ve Ebû’n-Necm’in sözü:
تِلْكُمْ لُجَيْمٌ فمتى تَخْرِنْطِمْ،
تَخْطِمْ أُمور قومها وتَخْطِمْ
“Falan, falan oğullarının işinin **خاطِمُ**udur” denir; yani o, onların önderi ve işlerinin tedbircisidir; onların işlere vukufları sebebiyle önderler olduklarını istedi. Şeddâd b. Evs hadîsinde: “Bir kelime konuşmadım ki ben onu **أَخْطِمُها** olayım” yani onu bağlarım ve sıkarım; söylediğinde sakınmayı ve telaffuz ettiğinde ihtiyatı ister. Ve **خِطامُ الدَّلوِ**: onun ipi. Ve **خِطامُ القَوْس**: onun kirişi. Ebû Hanîfe: Yayı kirişle **خَطَمَ**; onu **خَطْماً** ve **خِطاماً** ile **يَخْطِمُها**: onu ona astı; o asılanın adı da **الخِطامُ**dur; et-Tırimmâh dedi:
يَلْحَسُ الرَّصْفَ، له قَضْبَةٌ،
سَمْحَجُ المَتْنِ هَتُوفُ الخِطام
Bazı **الرُّجَّازِ** onu kovaya istiâre etti de dedi:
إذا جَعَلْت الدَّلْوَ في خِطامِها
حَمْراءَ من مَكَّةَ، أَو إحْرامِها
Ve onu sözle **خَطَمَهُ**: onu kahretti ve onu menetti; ta ki ne bir söz çıkarabilsin ne de cevap döndürebilsin.

Ve **الأَخْطَمُ**: siyah. Ve **خَطْمُ الليلِ**: ilk gelişidir; “gecenin burnu” denildiği gibi. Ve çobanın sözü:
أَتتنا خُزامَى ذاتُ نَشْرٍ، وحَنْوَةٌ
وراحٌ وخَطَّامٌ من المِسْكِ يَنْفَحُ
el-Asma‘î dedi: **مسك خَطَّامٌ**; burun deliklerini doldurup taşırır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) mürsel olarak rivayet etti: Bir adama, ona çıkacağını vaad etti de ona gecikti; çıkınca ona dedi: “Seni **خَطْمٌ** meşgul etti” yani büyük bir **خَطْبٌ**; sanki içindeki **الميم** **الباء**’dan bedeldir; İbnü’l-Esîr dedi: Ve muhtemeldir ki onunla, çıkmaktan onu meneden bir iş, yani onu **خَطَمَه** kastedilsin. Ve **الخِطامُ**: iki gözün altında bir damgadır; Ebû Ali, **التذكرة**’de dedi: **الخِطامُ**, devenin burnu üzerinde, iki yanağı üzerine yayılıncaya kadar olan bir damgadır. en-Nadr: **الخِطامُ**, yüzün enine, yanağa doğru çizgi heyeti üzere bir damgadır; bazen bir **خِطامٍ** ile damgalanır, bazen iki **خِطامٍ** ile damgalanır. “**جمل مَخْطُومُ خِطامٍ** ve **مَخْطُومُ خِطامَيْنِ**” denir, izâfe üzere; ve onda bir **خِطامٌ** ve iki **خِطامانِ** vardır.

Huzeyfe b. Useyd hadîsinde dedi: Dâbbe çıkar; derler ki: “Onu gördük”; sonra gizlenir; ta ki bu hususta insanlar birbirini takip eder; sonra ikinci defa, mescitlerinizin en büyüğünde çıkar; Müslümana gelir, ona selâm verir; kâfire gelir, onu **فَتَخْطِمُه** ve günahlarını ona bildirir; Şemr dedi: “Onu **فَتَخْطِمُه**” sözü: **الخَطْمُ**, deve dağlama ile **يُخْطَمُ**landığı gibi burun üzerindeki izdir. “Deveyi **خَطَمْتُ**” denir; o, burundan iki yanaktan birine bir çizgi ile damgalanmasıdır; ve **بعير مَخْطومٌ**. Onun “onu **تَخْطِمُه**” sözünün mânası: onunla bilineceği bir damga ile onu damgalar; ve bir rivayette: Dâbbe çıkar; yanında Mûsâ’nın asâsı ve Süleyman’ın mührü vardır; asâ ile müminin yüzünü süsler
(* “**فتحلي وجه المؤمن**”: asılda ve **التكملة**’de **الحاء** iledir; **النهاية**’nin iki nüshasında **الجيم** iledir; **التهذيب**’de: **فتجلو**.)
ve mühürle kâfirin burnunu **تَخْطِمُ**; yani onu onunla damgalar; “Deveyi **خَطَمْتُ**”tan: onu, burundan iki yanaktan birine bir çizgi ile dağladığım zaman; o damgaya **الخِطام** denir; mânası: onun burnunda, onunla bilineceği bir damga izi bırakır; ve bunun benzeri, “**سَنَسِمُهُ على الخُرْطومِ**” sözünde de söylenmiştir. Lakit hadîsinde, kıyametin kopması ve Allah’a arz hakkında: “Kâfire gelince, onu siyah kömür gibi bir şeyle **فَتَخْطِمُه**” yani onun **خَطْمَه**’ine isabet eder; o, onun burnudur; yani ona isabet eder de ona **الخِطام** izine benzer bir iz yapar; onu küçüklükle geri çevirir; ve **الحُمَمُ**: kömürdür.

Ve burundan **المُخَطَّمُ**: **الخِطام**ın yeri; İbn Sîde dedi: Fiil üzere değildir; çünkü biz **خَطَّمَ**ı işitmedik; ancak onların bunu vehmettikleri (varsaydıkları) hariç. Ve **فرس مُخَطَّمٌ**: beyazlık, onun **خَطْمِه**’inden alt çenesine kadar aldı; bunun sözü de birincinin sözü gibidir. Ve “Bir **خِطامٍ** üzerine evlendi” yani iki kadınla evlendi; böylece ikisi ona bir **خِطام** gibi oldu. Ve deriyi **خَطَمَ** **خَطْماً**: onun kenarlarını dikti; Kurâ‘dan. Ve **المُخَطَّمُ** ve **المُخَطِّمُ**: üzerinde çizgiler ve yollar bulunan **البُسْرُ**; kesr (okunuş) Kurâ‘dan; Zü’r-Rumme’nin sözü:
وإذ حَبَا من أَنفِ رَمْلٍ مَنْخِرُ،
خَطَمْنَهُ خَطْماً، وهُنَّ عُسَّرُ
el-Asma‘î dedi: “**خَطَمْنَه**” sözüyle, o kumun burnu üzerinden geçtiler de onu kestiler, demek ister.

Ve **الخِطْمِيُّ** ve **الخَطْمِيُّ**: onunla yıkanılan bir nebat türü. **الصحاح**’ta: onunla baş yıkanır; el-Ezherî dedi: O, **الخاء**’ın fethası iledir; “**خِطْمِيّ**” diyen, **الخاء**’ın kesresiyle, hata etmiştir. Hadîste: Cünüp iken başını **الخِطْمِيّ** ile yıkardı; bununla yetinir ve üzerine su dökmez; yani **الخِطْمِيَّ**’yi yıkadığı su ile yetinir; onunla cünüplük guslünü niyet eder; ondan sonra gusle tahsis edeceği başka bir su kullanmaz.

Ve **قَيْسُ بن الخَطِيم**: Ensâr’dan bir şairdir. Ve **خَطِيمٌ** ve **خِطامٌ** ve **خُطامَةُ**: isimlerdir. Ve **بنو خُطامَة**: Araplardan bir batındır; bilinen bir kavimdir; ve **التهذيب**’de: **الأَزْدِ**’den bir hayy. Ve **خَطْمَةُ**: **أَوْسِ اللاَّتِ**’ten bir batındır; **الصحاح**’ta: **خَطْمَةُ** Ensâr’dandır; onlar, Abdullah b. Mâlik b. Evs oğullarıdır. Ve **الخَطْمُ** ve **خَطْمةُ**: iki yerdir; dedi:
غداةَ دعا بني شِِجْعٍ، ووَلَّى
يَؤُمُّ الخَطْمَ، لا يدعو مُجِيبَا
Ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
نَعاماً بخَطْمَةَ صُعْرَ الخُدو
دِ، لا تَرِدُ الماءَ إلاَّ صِياما
Der ki: O, ondan oruçludur; onu tatmaz; dedi: Bu, devekuşunun suya varıp onu tatmaması sebebiyledir. Ve **ذات الخَطْماء**
(* “**وذات الخطماء**”: asılda böyle; **المحكم**’de de böyledir. Yâkût’un ibaresi: **ذات الخطمى**; içinde Resûlullah’ın (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) bir mescidi bulunan bir yerdir; Medine’den Tebûk’a gidişinde onu inşa etti): Efendimiz Resûlullah’ın (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) mescitlerindendir; Medine ile Tebûk arasındadır. Ve **خِطامُ الكَلْبِ**: onların şairlerindendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ط م * * الخِطَامُ * الزمام و * الخِطْمِيُّ * بالكسر الذي يُغسل به الرأس قلت ذكر في الديوان أن في الخطمي لغتين فتح الخاء وكسرها

##### Türkçe

* خ ط م * * **الخِطَامُ** * yular ve * **الخِطْمِيُّ** * (kesre ile) başın onunla yıkandığı şey. Dedim: Divan’da **الخطمي** hakkında iki lugat olduğu zikredildi: **الخاء**’ın fethası ve onun kesri.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الخَطْمُ : الخَطْبُ الجَلِيلُ ) ، رَوَى | ثَعْلَبٌ عن ابنِ الأَعرابيّ ، عَنِ النَّبِي | [ & ] مُرْسَلاً | أَنَّه وَعَدَ رَجُلاً أن يَخْرُج إليه فأبْطَأ | عليه ، فلمّا خَرَج قال له :   شَغَلني | عنك خَطْمٌ   أي : خَطْبٌ جَلِيلٌ ، | كَأَنَّ المِيمَ فيه بَدَل من الباء ، قال | ابنُ الأَثير : ويُحْتَمل أن يُراد به أَمْرٌ | خَطَمَه أي : مَنَعه من الخُروجِ . | | ( و ) الخَطْمُ : ( ع ) ، قال الشاعِرُ : | % ( غَداةَ دَعَا بَني شِجْعٍ وولَّى % | يَؤُمّ الخَطْمَ لا يَدْعُو مُجِيبَا ) % | | ( و ) من المَجازِ : الخَطْمُ : ( مِنْقَارُ | الطَّائِر ) ، أنشَدَ ثَعْلب في صَفَة | قَطاةٍ : | % ( لأِصْهَبَ صَيْفِيِّ يُشَبَّه خَطْمُه % | إِذا قَطَرتْ تَسْقِيه حَبَّةَ قِلْقِلِ ) % | | ( و ) الخَطْمُ ( من الدَّابَّةِ : مُقَدَّمُ أَنْفِها | وفَمِها ) نَحْو الكَلْبِ والبَعِيرِ ، ! ز : |

| وقيل : هو من السَّبُعِ بِمَنْزِلة الجَحْفَلَة | من الفَرَس وقال ابنُ الأعرابيّ : هو | من السَّبُع الخَطْمُ والخُرْطُومُ . ومن | الخِنْزِير : الفِنْطِيسَةُ ، ومن الجَناحِ | غيرِ الصَّائِد : المِنْقارُ ، ومن | الصائد : المَنْسِرُ . وفي حَدِيث | الدَّجَّال :   خَبَأْتُ لكم خَطْمَ | شَاة   . هذا هو الأصل . | | ( و ) من المَجاز : الخَطْمُ ( مِنْك : | أَنْفُك ) . وأصل الخَطْم لِلسّباع : | مَقَادِيمُ أُنوفِها وأَفْواهِها ، فاسْتُعِيرت | للنّاس ( كالمَخْطِم ، كَمَجْلِس وَمِنْبَر ) ، | يقال : ضَرَبَ الرَّجُلَ على خَطْمه | ومَخْطِمه ، وعَقَرُوا مَخاطِمهُم . | وقال أبو عَمْرٍ و الشًّيْبانيّ : الأُنوفُ | يقال لها المَخَاطم ، واحدها مَخْطِم |   بكسر الطاء   . | | ( وخَطَمه يَخْطِمُه ) من حَدّ ضَرَب | خَطْماً أي : ( ضَرَب ) خَطْمه أي : | ( أَنْفَه ) ، وخَطَمه بالسَّيْف إذا ضَرَب | حاقَّ وَسط أَنْفِه ، ( و ) خَطَمه | ( بالخِطَام ) كَكِتابِ يَخْطِمه خَطْمًا : | ( جَعَلَه على أَنْفِه كَخَطَّمَه به ) | بالتَّشْدِيد ، ( أو ) خَطَمَه وخَطَّمه : إذا | ( حَزَّ أَنْفَه ) حَزًّا غير عَمِيقٍ ( لِيَضعَ | عليه الخِطامَ ) . وناقة مَخْطُومة | ونُوقٌ مُخَطَّمة شُدِّد للكَثْرة ، وفي | حَديثِ الزَّكاةِ :   فَخَطَم الأُخْرى | دُونَها   أي : وَضَع الخِطامَ في | رَأْسِها وَأَلْقاه إليه لِيَقُودَها به . قال | ابنُ الأَثِير :   خطامُ الَبعِير : أن يَأْخُذ | حَبْلاً من لِيفٍ أو شَعَر أو كَتَّان | فيُجْعَلَ في أَحَد طَرَفَيْه حَلْقة ، ثُمَّ | يُشَدُّ فيه الطَّرفُ الآخر حتى يَصِير | كالحَلْقة ، ثُمّ يُقَلِّدَ البَعِير ، ثُمّ | يُثَنِّيَ على مَخْطَّمِه ، وأما الَّذِي | يُجْعَل في الأَنْف دَقِيقاً فهو الزِّمامُ . | | ( و ) من المَجازِ : خَطَمه ( بالكَلاَم : | قَهَرَه ومَنَعَه حَتّى لا يَنْبِس ) ولا يَحِير . | ( و ) من المجاز : خَطَمَ ( الأَدِيمَ ) خَطْمًا |

| أي ( خَاطَ حَوَاشِيَه ) . عن كُراع . | | ( و ) من المَجازِ : خَطَم ( القَوسَ | بالوَتَر خَطْمًا وخِطَامًا ) أي : ( عَلَّقَها ) | بِهِ أو عَلَيْه . | | ( والخِطَامُ ، كَكِتابٍ : ذلِك المُعَلَّق | به ) قاله أبو حَنِيفة ، وأنشد للطِّرمَّاح : | % ( يَلحَسُ الرَّصفَ له قَضْبَةٌ % | سَمْحَجُ المَتْن هَتُوفُ الخِطامِ ) % | | ( و ) الخِطَامُ أيضًا : ( وَتَرُ القَوْسِ ) ، | يقال : أَخَذَ قَوْساً فَخَطَمها بخِطَامِها | أي : وَتَرها بِوَتَرها . | | ( و ) الخِطامُ : ( كُلُّ ما وُضِع في | أَنْفِ البَعِير ليُقْتَاد بِه ) . كذا في | المُحْكَم . | | وقال ابنُ شُمَيل : هو كُلُّ حَبْل | يُعَلَّق في حَلْق البَعِير ، ثم يُعْقَد على | أنْفِه كان من جِلْد أو صوف أو لِيفِ أو | قِنَّبٍ ، ( ج ) الخُطُم ( كَكُتُب ) ، وقِيلَ : | إذا ضُفِر من الأَدَم فهو جَرِيرٌ . | | ( و ) الخِطَامُ : ( سَمَةٌ على أَنْفِه ) | حتى تَنْبَسِط على خَدَّيْه . قاله أبو | عَلِيّ في التَّذْكرة ، ( أو في عُرْضِ | وَجْهِه إلى الخَدِّ ) كَهَيْئَة الخَطّ . قاله | النَّضْر . قال : ( ورُبَّما وُسِم بِخِطَامٍ ، | و ) رُبَّما وُسِم ( بخِطَامَيْن . يُقال : | جَمَلٌ مُخْطُومُ خِطامٍ أو ) مَخْطُومُ | ( خِطَامَيْن ، مُضافَة ) ، وبه خِطامٌ | وخِطامان . | | ( والأَخْطَمُ : الطَّوِيلُ الأَنْفِ ) من | الرِّجال . ( و ) أيضًا : ( الأَسْودُ ) . | | ( وفَرَسٌ مُخَطَّم ، كَمُعَظَّم : أَخذَ | البَياضُ من خَطْمِه إلى حَنَكِه | الأَسْفَل ) ، فصار كالخِطام له ، قال | ابن سيده :   ليس على الفِعْل ؛ لأنّا | لم نَسْمَع خَطَّم ، وَإِنَّما تَوَهَّموا | ذلِك   . |

| | ( وكَمُعَظَّم ومُحَدِّث : البَسْر الذي | ( فيه خُطُوطٌ ) وطَرَائِقُ ، الكَسْرُ عن | كُرَاع ، واقتَصَر الجوهَرِيُّ على | الفَتْح . | | ( والخِطْمِيُّ ) بالكَسْر ، وعليه اقتَصَر | الجَوْهَرِي ( ويُفْتَحْ ) ، وقال الأَزْهَرِيُّ : | هو بِفَتْح الخَاءِ ، ومن قال بالكَسْرِ فقد | لَحَن : ( نَباتٌ ) يُغسَل بِهِ الرَّأْسُ ، | ومنه الحَدِيث :   أنه كان يَغْسِل رأسَه | بالخِطْمِيّ وهو جُنُب   . وهو | ( مُحُلَّل مُنَضِّج مُلَيِّن نافِعٌ لعُسْرِ البَوْلِ | والحَصَا والنَّسَا وقُرحَةِ الأَمْعاءِ | والارْتِعاشِ ، ونُضجِ الجِراحَاتِ ، | وتَسْكِين الوَجَع ، ومعَ الخَلّ للبَهَقِ | وَوَجَعِ الأَسْنانِ مَضْمَضَةً ، وَنَهْشِ | الهَوَامِّ وحَرْقِ النّار . وخَلْطُ بِزْرِه | بالماءِ أو سَحِيقِ أصلِه يُجَمِّدَانِه ، | ولُعابُه المُسْتَخْرَجُ بالمَاءِ الحَارِّ يَنْفَعُ | المَرْأَةَ العَقِيمَ والمُقْعَدَ ) . | | ( وذَاتُ الخِطْمِيّ ) ، هكذا في | النُّسَخ ، والصَّوابُ ذَاتُ | الخَطْماء : ( ع ) بَيْنَ المَدِينة | وتَبُوك ( فيه مَسْجِدُ رَسُولِ الله | [ & ] في مَسِيرِه | إلى تَبُوكَ ) . | | ( وكَزُبَيْرٍ : خُطَيْمُ بنُ عَلِيّ بن خُطَيْم ) | النَّيْسَابُورِيّ ( مُحَدِّثٌ ) كَتَب عنه ابنُ | عَدِيّ . ( و ) خَطِيمٌ ( كَأَمِيرٍ : | صَحابِيٌّ ) . وقال عَبْدان : لا أَدْرِي أله | صُحْبَة أم لا ؟ ، ( وخَطِيمُ بنُ نُوَيْرَة ، | وقَيْسُ بنُ الخَطِيم ) الأَنْصَارِيُّ : | ( شاعِرَانِ ) . وأولادُ الأَخِير لُبْنَى | ولَيْلى وَيَزِيد ، لَهمُ صُحْبة . | | والخَطِيمُ هو ابنُ عَدِيّ بنِ عَمْرُو | ابن سَوادِ بنِ ظَفَر الخَزْرَجِيّ . | | ( وَنَجْمُ بنُ الخَطِيم : مُحَدِّث ) |

| رَوَى عن الإمام أبي جَعْفَرٍ مُحَمَّدٍ | الباقر رضي الله تعالى عنه . | | ( وعَبَّادُ بنُ عَبْد العُزَّى ) بنِ مُحْصن | ابنِ عَقِيدَةَ بنِ وَهْب بنِ الحَارث ، | وهو جُشَمُ بنُ لَؤيّ بنِ غَالِب ، يقال | له : ( الخَطِيم ، لأنَّه ضُرِبَ على أَنْفِهِ | يوم الجَمَلِ ) ، ويقال لأولاده | الخَطِيمِيُّون . | | ( و ) خِطَامٌ ( كَكِتابٍ : اسمُ ) راجِز | أخذ عنه الأَصْمَعيّ . | | ( وخِطامُ الكَلبِ : شاعِرٌ ) ، نقله ابنُ | سِيدَه . | | ( وخَطْمَةُ : ع ) من أَعْراضِ | المَدِينة ، على سَاكِنها أَفْضَلُ الصَّلاةِ | والسَّلام . وأنشدَ ابنُ الأَعْرابيّ : | % ( نَعاماً بخَطْمَة صُعْرَ الخُدُود % | لا تَرِدُ المَاءَ إلا صِيامَا ) % | | ( وفي طَيِّئٍ خَطْمَةُ ) ، قال شَيْخُنا : | وضَبَطه الشِّهاب أواخر شَرْح الشّفاء | بكَسْرٍ فَفَتْحٍ . | | ( وخُطَيْمَةُ ، كَجُهَيْنَةً : ابنَا سَعد بنِ | ثَعْلَبَة ) بن نَصْرِ بن سَعْدِ بن نَبْهَان بنِ | عَمْرو بنِ الغَوْث بن طَيّئ . قُلتُ : | ولم أَجِدْ لهما ذِكراً في بَنِي طَيّئ ، | والذي ذَكَره أَئِمَّةُ النَّسَب : خِطامَةُ بنُ | سَعْد بنِ ثَعْلَبة بنِ نَصْر كَكِتابه ، وهكذا | ضَبَطه ابنُ السَّمْعانِيّ وغَيْرُه من أَئِمّة | النَّسَب ، قالوا : ومن وَلَدِه مَازِنُ بنُ | الغضوبة بن غُراب بنِ بِشْرِ بنِ | خُطامَة الخُطامِيّ ، له وِفادَةٌ | وصُحْبَة ، وحَدِيثُه في أعلام النُّبُوَّة . | فَتَأَمَّل ذلك . ( وخَطْمَةُ ) : بَطْنٌ ( مِنَ | الأَنْصارِ ) ، وهم ( بَنُو عَبْدِ اللهِ بنِ ) | جُشَم بنِ ( مَالِك بنِ أَوْس ) بنِ حَارِثَة | ابنِ ثَعْلَبَة العَنْقَاء ، وَإِنَّما لُقِّب | خَطْمَة لأنّه ضربَ رَجُلاً على أَنْفِه | فَخَطَمه والمُرادُ بِعَبْدِ اللهِ هو عَبْدُ | الأَشْهل . وقد وقع في الصّحاح |

| وغَيرِه مِثلُ ما أورَد المصنِّف ، وفيه | نَظَر . منهم عبدُ الله بنُ يَزِيدَ بنِ | حِصْنِ بن عَمْرِو بن الحارثِ | الخَطْمِيُّ ، له صُحبة ، رَوَى عنه ابنُه | مُوسَى ، وعن وَلَده : أبو بَكْر مُوسَى | ابنُ إسحاق بنِ مُوسَى بنِ عَبْدِ الله بنِ | مُوسَى الخَطْمِيُّ الفَقيهُ الشّافعيُّ ، | سَمِع أباه ، وعليُّ بنُ الجَعْد ، وعنه | ابنُ الأنبارِيّ ، وكان فَصِيحًا ثَبْتا ، | تُوفِّي سنةَ سَبْعٍ وتِسْعِين ومِائَتَين ، | وَأَبُوه حَدَّث عن ابن عُيَيْنة ، وكان | حُجَّة ، وعنه مُسْلِمٌ والتّرمذِيّ ، مات | سنة أربعٍ وأربَعِين ومِائَتَيْن . | | ( وبنو خُطَامةَ ، كَثُمَامةَ : حَيُّ من | الأَزْدِ ) . كما في التَّهذيب . | | ( و ) قال الأَصْمَعِيُّ : ( مِسْكٌ خَطَّام ) | كَشَدَّاد : يَفْعَم ، أي : ( يَمْللأُ | الخَيَاشِم ) . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : | حَدِيدُ الرِّيح ، كأنه يَخْطِم الأَنْفَ . | | وهو مجاز ، ومنه قَولُ الرَّاعِي : | % ( أَتَتْنا خُزَامَى ذاتُ نَشْرٍ وَحَنْوَةٌ % | وَرَاحٌ وخَطَّامٌ من المِسْكِ يِنْفَحُ ) % | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | الخَطْمُ : مُقَدَّمُ وَجْه الإنسان ، وبه | فُسِّرَ حَدِيثُ كَعْب :   يَبْعث اللهُ من | بَقِيع الغَرْقَد سَبْعِين ألفاً هُم خِيارُ من | يَنْحتُّ عن خَطْمه المَدَرُ   ، أي : | تَنشقُّ عن وَجْهِه الأرضُ . وهو مجاز . | | ويقال للبَعِير إذا غَلَب أن يُخْطَم : | منَع خِطامَه ، قال الأَعْشَى : | % ( أَرادوا نَحْتَ أَثْلَتِنا % | وكُنّا نَمْنعُ الخُطُمَا ) % |

| | والخُطْمةُ ، بالضَّم : رَعْن الجَبَل ، | نقله الجوهَرِيّ . وهو مَجاز . | | وفلان خاطِمُ أَمرَ بَنِي فُلان أي : | هو قائِدُهم ومُدَبِّر أَمْرَهم . وهو | مجاز ، ومنه قَولُ أَبِي النَّجْم : | % ( تِلْكُم لُجَيْمُ فَمَتَى تَخْرَنْطِمْ % ) % | % ( تَخْطِم أُمورَ قَوْمِها وتُخْطَمْ % ) % | | وخَطَم الكلمة خَطْمًا : رَبَطها | وشَدَّها ، وهو كِنايَة عن الاحتِياط | فيما يَلْفِظ به . | | وخِطامُ الدَّلْو : حَبْلها ، قال : | % ( إذا جَعَلْتَ الدَّلْوَ في خِطامِها % | حَمراءَ من مَكَّة أَوْ إِحْرَامِها ) % | | وخَطْمُ اللّيل : أَوّلُ إقبالِه ، كما | يُقالُ : أَنْفُ اللَّيلِ ، وهو مجاز . | | وخَطَمه خَطْمًا : وَسَمه على أَنْفِه ، | وذلك الأَثر هو الخَطْم . | | والمُخَطَّم من الأَنْف : كَمُعَظّم : | موضِع الخِطام . وقال ابنُ سِيَده : |   ليس على الفِعْل ؛ لأنا لم نَسْمع | خَطَّم إلا أَنَّهم تَوَهَّمُوا ذلك   . | | ويقال : تَزَوَّج على خِطام أي : | تَزَوَّج امرأتَيْن فصارَتَا كالخِطام له . | | وقَولُ ذِي الرُّمَّة : | % ( وإن حَبَا من أَنْفِ رَمْل مَنْخِرُ % ) % | % ( خَطْمْنه خَطْمًا وهُنَّ عُسَّرُ % ) % | | قال الأصمَعِيُّ : أرادَ بقَوْله : | خَطَمْنَه : مَرَرْنَ على أَنْفِ ذلِك | الرَّمل فَقَطَعْنه . | | وخَطَم أنفَه : أَلْزقَ به عَارًا ظَاهِرًا . | وخَطَمه باللَّوم وَعَذَّره . | | وخَطَمَ أَنْف الرَّمل : استَقْبَلَه | جَازِعًا . | | وخُطِمَ بِلِحْيَةٍ : صارَتْ في | خَدّيه . | | وخَطَمَتْه لحيتُه ، وكُلُّ ذلِك مجازٌ . |

|

##### Türkçe

( **الخَطْمُ** : **الخَطْبُ الجَلِيلُ** ) , ثعلب, İbnü’l-A‘râbî’den, Peygamber’den mürsel olarak rivayet etti ki: Bir adama, onun yanına çıkacağına söz verdi; ona karşı gecikti. Çıkınca ona dedi ki: “Seni(nden) beni **خَطْمٌ** meşgul etti”; yani: “**خَطْبٌ جَلِيلٌ** (büyük bir iş/olay)”; sanki ondaki **المِيمَ** **الباء**’dan bedeldir. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ve muhtemeldir ki bununla, onu çıkmaktan meneden, onu **خَطَمَه** ettiği bir iş kastedilmiştir; yani: onu menetti.

( و ) **الخَطْمُ** : ( ع ) , şair dedi ki:
% ( غَداةَ دَعَا بَني شِجْعٍ وولَّى %
يَؤُمّ الخَطْمَ لا يَدْعُو مُجِيبَا ) %

( و ) mecazdan: **الخَطْمُ** : ( **مِنْقَارُ الطَّائِر** ) , ثعلب, bir **قَطاةٍ**’ın sıfatında inşad etti:
% ( لأِصْهَبَ صَيْفِيِّ يُشَبَّه خَطْمُه %
إِذا قَطَرتْ تَسْقِيه حَبَّةَ قِلْقِلِ ) %

( و ) **الخَطْمُ** (binitten: onun burnunun ve ağzının önü) köpek ve deve gibi. ! ز : |

Ve denildi ki: O, yırtıcıdan, atın **الجَحْفَلَة**’si menzilesindedir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Yırtıcıdan **الخَطْمُ** ve **الخُرْطُومُ**’dur. Domuzdan: **الفِنْطِيسَةُ**. Avcı olmayan kanatlıdan: **المِنْقارُ**. Avcıdan: **المَنْسِرُ**. **الدَّجَّال** hadîsinde: “Size bir koyunun **خَطْمَ**’ını sakladım.” Bu asıldır.

( و ) mecazdan: **الخَطْمُ** (senden: senin burnun). **الخَطْم**’ın aslı yırtıcılar içindir: onların burunlarının ve ağızlarının ön kısımları; sonra insanlara ödünç alınmıştır ( **المَخْطِم** gibi, **مَجْلِس** ve **مِنْبَر** gibi). Denilir: Adamı **خَطْمه** ve **مَخْطِمه** üzerine vurdu; ve onların **مَخاطِمهُم**’unu yaraladılar. Ebû ‘Amr ve eş-Şeybânî dedi ki: Burunlara **المَخَاطم** denilir; tekili **مَخْطِم**’dir, **الطاء**’ın kesriyle.

( **وخَطَمه يَخْطِمُه** ) **ضَرَب** bâbından: **خَطْماً**; yani: onun **خَطْمه**’ini (vurdu); yani: onun (burnunu). Ve onu kılıçla **خَطَمه** ettiğinde, burnunun tam ortasının hizasına vurur. ( و ) onu ( **بالخِطَام** ) **كِتاب** gibi, onu **خَطْمًا** ile **يَخْطِمه**: (burnuna, şeddeli olarak onunla **خَطَّمَه** gibi, onu koydu). ( أو ) **خَطَمَه** ve **خَطَّمه**: (burnunu kesti) derin olmayan bir kesişle (üzerine **الخِطامَ** koymak için). **مَخْطُومة** bir dişi deve; ve çokluk için şeddeli olarak **مُخَطَّمة** develer. Zekât hadîsinde: “Sonra ötekini onun altından **فَخَطَم** etti”; yani: onun başına **الخِطامَ**ı koydu ve onunla onu sevk etsin diye ona doğru attı. İbnü’l-Esîr dedi ki: “Devenin **خطامُ**’ı: liften yahut kıldan yahut ketenden bir ip almasıdır; onun iki ucundan birinde bir halka yapılır; sonra öteki uç onun içinde sıkılır da halka gibi olur; sonra deveyi boyunlar; sonra onun **مَخْطَّمِه**’i üzerine iki kat eder. Burnun içine ince olarak konulan ise **الزِّمامُ**’dır.”

( و ) mecazdan: onu (sözle) **خَطَمه**: onu kahretti ve onu menetti; ta ki ne bir şey söylesin ne de dönüp dolaşsın.

( و ) mecazdan: **خَطَمَ** (deriyi) **خَطْمًا**: yani (kenarlarını dikti). Kurâ‘dan.

( و ) mecazdan: **خَطَم** (yayı, kirişle **خَطْمًا** ve **خِطَامًا**): yani (onu) onunla yahut onun üzerine astı.

( **والخِطَامُ** , **كِتابٍ** gibi: onunla asılan şeydir) Ebû Hanîfe söyledi. Ve et-Tırimmâh’tan inşad etti:
% ( يَلحَسُ الرَّصفَ له قَضْبَةٌ %
سَمْحَجُ المَتْن هَتُوفُ الخِطامِ ) %

( و ) **الخِطَامُ** ayrıca: (yayın kirişi). Denilir: Bir yay aldı da onu **بخِطَامِها** ile **خَطَمها** etti; yani: onu kendi kirişiyle kirişledi.

( و ) **الخِطامُ**: (devenin burnuna, onunla sevk edilsin diye konulan her şey). **المُحْكَم**’de böyledir.

İbn Şümeyl dedi ki: O, devenin boğazına asılan, sonra burnu üzerine bağlanan her iptir; deriden yahut yünden yahut liften yahut kenevirden olsa da. Çoğulu **الخُطُم** ( **كُتُب** gibi). Ve denildi ki: Eğer deriden örülürse o **جَرِيرٌ**’dir.

( و ) **الخِطَامُ**: (yanaklarının üzerine yayılıncaya kadar burnu üzerinde bir dağlama izi). Ebû ‘Alî, **التَّذْكرة**’de söyledi. ( أو في عُرْضِ وَجْهِه إلى الخَدِّ ) çizgi heyeti gibi. en-Nadr söyledi. Dedi ki: (Bazen **بِخِطَامٍ** ile dağlanır) ve bazen ( **بِخِطَامَيْن** ile) dağlanır. Denilir: **جَمَلٌ مُخْطُومُ خِطامٍ** yahut ( **خِطَامَيْن** ile **مَخْطُومُ**; izafetli). Ve onda bir **خِطامٌ** ve iki **خِطامان** vardır.

( **الأَخْطَمُ** : uzun burunlu) erkeklerden. ( و ) ayrıca: (siyah).

( Ve **مُخَطَّم** bir at, **مُعَظَّم** gibi: beyazlık onun **خَطْمِه**’inden alt çenesine kadar aldı), böylece ona bir **خِطام** gibi oldu. İbn Sîde dedi ki: “Fiil üzere değildir; çünkü biz **خَطَّم**’ı işitmedik; ancak bunu vehmettiler.”

( Ve **مُعَظَّم** ve **مُحَدِّث** gibi: üzerinde (çizgiler) ve yollar bulunan **البَسْر**; kesir Kurâ‘dan; el-Cevherî fetha ile yetindi.)

( **الخِطْمِيُّ** ) kesirle; el-Cevherî bununla yetindi (ve fetha da yapılır). el-Ezherî dedi ki: O, **الخَاءِ**’ın fethasıyladır; kesirle söyleyen lahn etmiştir: (başın onunla yıkandığı bir bitki). Ondan hadîs: “O, cünüp iken başını **الخِطْمِيّ** ile yıkardı.” Ve o (çözücü, olgunlaştırıcı, yumuşatıcı; idrar zorluğuna, taş(a), **النَّسَا**’ya, bağırsak yarasına, titremeye, yaraların olgunlaşmasına, ağrının dindirilmesine faydalıdır; sirke ile **البَهَق**’a ve diş ağrısına gargara olarak; haşeratın ısırmasına ve ateş yanığına. Tohumunun suyla karıştırılması yahut kökünün tozunun (karıştırılması) onu dondurur. Sıcak suyla çıkarılan salyası kısır kadına ve felçliye fayda verir.)

( **وذَاتُ الخِطْمِيّ** ), nüshalarda böyledir; doğrusu **ذَاتُ الخَطْماء**’dır: ( ع ) Medine ile Tebûk arasında (Tebûk’a gidişinde içinde Allah Resûlü’nün mescidi bulunan).

( Ve **زُبَيْرٍ** gibi: **خُطَيْمُ بنُ عَلِيّ بن خُطَيْم** ) en-Nîsâbûrî (bir muhaddis); İbn ‘Adî ondan yazdı. ( و ) **خَطِيمٌ** ( **أَمِيرٍ** gibi: bir sahâbî). Ve ‘Abdân dedi ki: Onun sohbeti var mı yok mu bilmiyorum. ( Ve **خَطِيمُ بنُ نُوَيْرَة** ve **قَيْسُ بنُ الخَطِيم** ) el-Ensârî: (iki şair). Sonuncunun çocukları Lubnâ, Leylâ ve Yezîd’dir; onların sohbeti vardır.

Ve **الخَطِيمُ**, **عَدِيّ بنِ عَمْرُو**’nun, **سَوادِ بنِ ظَفَر**’in oğlu, el-Hazrecî’nin oğludur.

( Ve **نَجْمُ بنُ الخَطِيم**: bir muhaddis)

İmam Ebû **جَعْفَرٍ مُحَمَّدٍ** el-Bâkır’dan, Allah Teâlâ ondan razı olsun, rivayet etti.

(**وعَبَّادُ بنُ عَبْد العُزَّى**) b. Muhsin b. **عَقِيدَةَ** b. Vehb b. el-Hâris; o, Cüşem b. Lüeyy b. Gâlib’dir; ona: (**الخَطِيم**) denilir; çünkü **يوم الجَمَلِ** günü burnu üzerine vurulmuştur; çocuklarına da **الخَطِيمِيُّون** denilir.

(**و**) **خِطَامٌ** (bir **كِتابٍ** gibi: isim) el-Asmaî’nin kendisinden aldığı bir râcizdir.

(**وخِطامُ الكَلبِ : شاعِرٌ**); bunu İbn Sîde nakletti.

(**وخَطْمَةُ : ع**) Medîne’nin çevrelerinden bir yerdir; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
% ( نَعاماً بخَطْمَة صُعْرَ الخُدُود %
لا تَرِدُ المَاءَ إلا صِيامَا ) %

(**وفي طَيِّئٍ خَطْمَةُ**); şeyhimiz dedi ki: Şihâb, Şifâ şerhinin sonlarında onu kesre sonra fetha ile ضبط etti.

(**وخُطَيْمَةُ ، كَجُهَيْنَةً : ابنَا سَعد بنِ ثَعْلَبَة**) b. Nasr b. Sa‘d b. Nebhân b. Amr b. el-Gavs b. Tayy’. Dedim ki: Ben, Benî Tayy’ içinde ikisine dair bir zikre rastlamadım; nesep imamlarının zikrettiği: **خِطامَةُ** b. Sa‘d b. Sa‘lebe b. Nasr’dır, bir **كِتابه** gibi; İbnü’s-Sem‘ânî ve nesep imamlarından başkaları da onu böyle ضبط ettiler; dediler ki: Onun evlâdından: Mâzin b. el-Gadûbe b. Gurâb b. Bişr b. **خُطامَة** **الخُطامِيّ**; onun bir heyetle geliş (vifâde) ve sahâbeliği vardır; hadisi **أعلام النُّبُوَّة**’dedir. Öyleyse bunu düşün.

(**وخَطْمَةُ**) : bir karın (kabile kolu) (**مِنَ الأَنْصارِ**); onlar (**بَنُو عَبْدِ اللهِ بنِ**) Cüşem b. (**مَالِك بنِ أَوْس**) b. Hârise b. Sa‘lebe **العَنْقَاء**’dır; ancak **خَطْمَة** diye lakaplandı; çünkü bir adamı burnu üzerine vurdu da onu **فَخَطَمه**; **بِعَبْدِ اللهِ** ile murad edilen **عَبْدُ الأَشْهل**’dir. **الصّحاح**’ta

ve başkasında, musannifin getirdiği gibi olan şey vâki olmuştur; onda nazar vardır. Onlardan: Abdullah b. Yezîd b. Hisn b. Amr b. el-Hâris **الخَطْمِيُّ**; onun sahâbeliği vardır; ondan oğlu Mûsâ rivayet etti. Onun soyundan: Ebû Bekr Mûsâ b. İshâk b. Mûsâ b. Abdullah b. Mûsâ **الخَطْمِيُّ** **الفَقيهُ الشّافعيُّ**; babasını ve Ali b. el-Ca‘d’ı dinledi; ondan İbnü’l-Enbârî (rivayet etti); fasih, sâbit idi; iki yüz doksan yedi yılında vefat etti. Babası, İbn Uyeyne’den hadis rivayet etti; hüccet idi; ondan Müslim ve Tirmizî (rivayet etti); iki yüz kırk dört yılında öldü.

(**وبنو خُطَامةَ ، كَثُمَامةَ : حَيُّ من الأَزْدِ**). **التَّهذيب**’de olduğu gibi.

(**و**) el-Asmaî dedi ki: (**مِسْكٌ خَطَّام**) bir **شَدَّاد** gibi: **يَفْعَم**; yani: (**يَمْللأُ الخَيَاشِم**) (burun deliklerini doldurur). Zemahşerî dedi ki: rüzgârı keskindir; sanki burnu **يَخْطِم** eder.

O mecazdır; ondan, er-Râî’nin sözü:
% ( أَتَتْنا خُزَامَى ذاتُ نَشْرٍ وَحَنْوَةٌ %
وَرَاحٌ وخَطَّامٌ من المِسْكِ يِنْفَحُ ) %

[ ] Ve ona istidrâk olunan şeylerdendir:

**الخَطْمُ**: insan yüzünün önü; bununla Ka‘b hadisi tefsir edilmiştir: Allah, **بَقِيع الغَرْقَد**’dan yetmiş bin (kişiyi) gönderir; onlar, **يَنْحتُّ عن خَطْمه المَدَرُ** olanların hayırlılarıdır; yani: yer, yüzünden yarılır. O mecazdır.

Ve deveye, **يُخْطَم** olmaya galip geldiği zaman denilir: **منَع خِطامَه**. el-A‘şâ dedi ki:
% ( أَرادوا نَحْتَ أَثْلَتِنا %
وكُنّا نَمْنعُ الخُطُمَا ) %

**والخُطْمةُ** (damme ile): dağın burun/çıkıntısı; Cevherî nakletti. O mecazdır.

Ve falan, Benî falanın işinin **خاطِمُ**’udur; yani: onların kumandanı ve işlerini tedbir edendir. O mecazdır; ondan, Ebû’n-Necm’in sözü:
% ( تِلْكُم لُجَيْمُ فَمَتَى تَخْرَنْطِمْ % ) %
% ( تَخْطِم أُمورَ قَوْمِها وتُخْطَمْ % ) %

Ve **خَطَم** kelimeyi **خَطْمًا**: onu bağladı ve sıktı; bu, kişinin telaffuz ettiği şeyde ihtiyatlı davranmasına kinayedir.

**وخِطامُ الدَّلْو**: onun ipidir. Dedi ki:
% ( إذا جَعَلْتَ الدَّلْوَ في خِطامِها %
حَمراءَ من مَكَّة أَوْ إِحْرَامِها ) %

**وخَطْمُ اللّيل**: onun ilk gelişi; denildiği gibi: **أَنْفُ اللَّيلِ**; o mecazdır.

Ve onu **خَطَمه خَطْمًا**: burnu üzerine damgaladı; o iz, **الخَطْم**’dur.

Ve burundan **المُخَطَّم**: bir **مُعَظّم** gibi: **الخِطام**’ın yeri. İbn Sîde dedi ki: fiil üzere değildir; çünkü biz **خَطَّم**’ı işitmedik; ancak onların bunu vehmetmiş olmaları (müstesna).

Ve denilir: **تَزَوَّج على خِطام**; yani: iki kadınla evlendi de ikisi ona **كالخِطام** oldu.

Ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
% ( وإن حَبَا من أَنْفِ رَمْل مَنْخِرُ % ) %
% ( خَطْمْنه خَطْمًا وهُنَّ عُسَّرُ % ) %

el-Asmaî dedi ki: **خَطَمْنَه** sözüyle muradı: o kumun burnu üzerinden geçtiler de onu kestiler.

Ve **خَطَم** burnunu: ona açık bir ayıp yapıştırdı. Ve onu kınama ile **خَطَمه** ve onu **عَذَّره** etti.

Ve **خَطَمَ أَنْف الرَّمل**: onu, yararak karşıdan karşıladı.

**وخُطِمَ بِلِحْيَةٍ**: (sakal) onun iki yanağında oldu.

Ve sakalı onu **خَطَمَتْه**; bütün bunlar mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَطَمَهُ
1 خَطَمَهُ خطم خطمه خطمة , aor. خَطِمَ , (K,) inf. n. خَطْمٌ, (TA,) He struck his خَطْم, i. e. his nose. (K, * TA.) And He struck the very middle of his nose with a sword. (TA.) And خُطِمَ أَنْفُهُ His nose was broken. (Ham p. 528.) ― -b2- (assumed tropical:) He branded him [i. e. a camel] on his nose with the mark called خَطْمٌ [or خِطَامٌ]. (TA.) [Hence,] خَطَمَ أَنْفَهُ (tropical:) [He branded him with disgrace;] he made disgrace to cleave to him manifestly. (TA.) And خَطَمَهُ بِاللَّوْمِ (tropical:) [He branded him with blame]; and عَذَرَهُ [i. e. باللوم signifies the same]. (TA.) ― -b3- He attached the زِمَام [or خِطَام, q. v.,] to him; namely, a camel: (S:) or خَطَمَهُ بِالخِطَامِ, (K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) he put the خِطَام upon his nose; as also بِهِ ↓ خطّمهُ: (K:) [but the latter verb seems to be more properly used in relation to a number of camels:] or the former, (K,) or simply خَطَمَهُ, and ↓ خطّمهُ, (TA,) he made a cut, or notch, in his nose, (حَزَّأَنْفَهُ, so in the K accord. to the TA,) not deep, (TA,) or he drew his nose [down], (جَرَّ أَنْفَهُ, so in my MS. copy of the K and in the CK,) in order to put upon it the خِطَام. (K, TA.) ― -b4- [Hence,] (assumed tropical:) He withheld him, or prevented him, from going forth [&c.]. (TA.) And خَطَمَهُ بِالكَلَامِ (tropical:) He overcame him, or subdued him, by speech, and prevented him from speaking, (K, TA,) and from answering, or replying. (TA.) ― -b5- خَطَمَ الكَلِمَةَ, inf. n. as above, (tropical:) He made the word, or saying, valid and strong; alluding to prudence and precaution as to what one utters. (TA.) ― -b6- خَطَمَ أُمُورًا (tropical:) He conducted, or managed, affairs. (TA.) ― -b7- خَطَمَ القَوْسَ بِالوَتَرِ, inf. n. خَطْمٌ and خِطَامٌ, (tropical:) He suspended the bow by the suspensory called وَتَرٌ and خِطَامٌ. (AHn, K, TA.) And خَطَمَ القَوْسَ بِخِطَامِهَا (assumed tropical:) He strung the bow with its string. (TA.) ― -b8- خَطَمَ الأَدِيمَ, (K,) inf. n. خَطْمٌ, (TA,) (tropical:) He sewed the edges of the skin, or hide. (Kr, K, TA.) ― -b9- خُطِمَ بِلِحْيَتِهِ, and خَطَمَتْهُ لِحْيَتُهُ, (tropical:) His beard grew upon his two cheeks. (TA.) ― -b10- خَطَمَ أَنْفَ الرَّمْلِ (tropical:) He passed over, or crossed, the extremity, or prominent portion, of the tract of sand: (As, TA:) or he faced it, crossing it. (TA.)

2 خَطَّمَ see 1, in two places. ― -b2- تَخْطِيمٌ, [as inf. n. of خُطِّمَ or خَطَّمَ, (see the part. ns. below,)] said of unripe dates, signifies (assumed tropical:) The putting forth colours. (KL.)

اختطم الثَّوْبَ
8 اختطم الثَّوْبَ اختطم الثوب He bound the garment over the مَخْطِم, i. e. the nose; or over the خَطْم, i. e. the fore part of the nose: and اختطم بِلِثَامٍ [he so bound a لثام, q. v.]. (Har p. 433.)

خَطْمٌ
خَطْمٌ خطم The muzzle, i. e. the fore part of the nose and mouth, of a دابَّة [i. e. beast], (JK, S, Msb, K, TA,) whatever it be, (S, Msb,) as a dog, and a camel, but originally of a beast of prey, and of a sheep or goat: (TA:) or, of a beast of prey, i. q. خُرْطُومٌ: (IAar, TA:) or, as some say, of a beast of prey, [the lip, i. e.] what corresponds to the جَحْفَلَة of the horse: (TA:) or of a camel, the nose. (Mgh.) And (tropical:) The bill, or beak, of a bird, (JK, S, K, TA,) whatever it be, (JK, S,) as a hawk, or falcon, (JK,) and a قَطَاة. (TA.) And of a man, (tropical:) The nose; (K;) as also ↓ مَخْطِمٌ (JK, S, Msb, K, TA) and ↓ مِخْطَمٌ; (K, TA;) pl. مَخَاطِمُ: (JK, S, Msb, K:) or the fore part of the nose: (Har p. 433:) and the ↓ مخطم is also of a camel. (IAth, TA.) Also, of a man, (tropical:) The fore part of the face. (TA.) ― -b2- خَطْمُ اللَّيْلِ (tropical:) The first approach of night: like as one says أَنْفُ اللَّيْلِ. (TA.) ― -b3- See also خِطَامٌ. -A2- A thing, an affair, or a business, of magnitude. (IAar, Th, K.) It is related in a trad. that Mohammad promised a certain man to go forth to him, and delayed to do so; and when he went forth, he said to him, شَغَلَنِى خَطْمٌ, meaning A thing, &c., of magnitude [occupied me so as to divert me]; as though the م were a substitute for ب: (IAar, Th, TA:) but IAth says that it may mean (assumed tropical:) a thing, &c., that withheld me, or prevented me, [see 1,] from going forth. (TA.)

خُطْمَةٌ
خُطْمَةٌ خطم خطمه خطمة (tropical:) A prominent portion of a mountain. (S, TA.)

خِطْمِىٌّ
خِطْمِىٌّ خطم خطمى خطمي (JK, S, Msb, K) and خَطْمِىٌّ, (Msb, K,) or, accord. to Az, the latter only, the former being incorrect, (TA,) but the former is the more common, (Msb,) [Althوa; the althوa officinalis of Linn.; i. e. marsh-mallow;] a certain plant (JK, K) with which, (S, TA,) or with a preparation of which, (JK,) the head is washed; (JK, S, TA;) a well-known preparation for washing the head: (Msb:) it is a dissolvent, suppurative, lenitive; good for dysury, and the stone, and sciatica, and ulcer of the bowels, and tremour, and for the suppuration of wounds, and the allaying of pain; and, with vinegar, for the [species of leprosy termed] بَهَق; and for toothache, used as a gargle; and for the sting or bite of venomous reptiles and the like, and for burns; the mixing of its seed with water, or its bruised stem or root, causes it to congeal; and its mucilage, extracted by hot water, is beneficial to the sterile woman. (K.)

خِطَامٌ
خِطَامٌ خطام [A kind of halter for a camel; a cord of which one end is fastened round the nose and jaws of a camel; accord. to J,] i. q. زِمَامٌ: (S:) [but the following explanations are more correct:] a certain thing well known; so called because [a portion of] it lies upon [or surrounds] the fore part of the nose and the nouth of the camel: (Msb:) or anything that is put upon the nose of the camel in order that he may be led thereby: (M, K:) or a cord, or rope, which is put upon the neck of the camel, and folded [for يُسَمَّى, in my copy of the work from which this is taken, I read يُثْنَى, as in another explanation, below,] upon, or over, his nose: (Mgh:) or a cord, or rope, which is attached to an iron that surrounds the nose and jaws [of the camel]: (JK:) or any cord, or rope, that is suspended upon the throat of the camel and then tied upon, or over, his nose, whether of skin or of wool or of fibres of the palm-tree or of hemp: (ISh, TA:) but if of plaited leather, it is said to be called جَرِيرٌ: (TA:) or the خطام of the camel is a cord, or rope, of fibres of the palm-tree, or of [goats'] hair, or of flax, at one end of which is put a ring, then the other end is tied to it, [i. e. to the rope, as the relative pronoun in the original shows, or to some part of it,] so that it becomes like a ring [or loop], then it is put upon the neck of the camel, and then it is folded upon, or over, his nose: what is put in the nose, [attached to a ring, or the like, therein,] and is slender, is termed زِمَامٌ: (IAth, TA:) pl. خُطُمٌ. (Msb, K.) مَنَعَ خِطَامَهُ, said of a camel, means He refused to have his خطام put upon him. (TA.) And تَزَوَّجَ عَلَى خِطَامٍ means (assumed tropical:) He married two wives, so that they became like a خِطَام to him. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A brand, or mark made with a hot iron, upon the nose of a camel; (K;) as also ↓ خَطْمٌ: it (the خطام) spreads upon the camel's two cheeks: so says Aboo-'Alee, in the “ Tedhkireh: ” (TA:) or such a mark upon the side (عُرْض, in the CK عَرْض,) of his face, extending to the cheek, (En-Nadr, K, TA,) in the form of a line: (En-Nadr, TA:) sometimes the camel is branded with one such mark, and sometimes with two; and one says جَمَلٌ خِطَامٍ ↓ مَخْطُومُ or خِطَامَيْنِ, making مخطوم to govern the gen. case as a prefixed noun; (En-Nadr, K, TA;) and بِهِ خِطَامٌ and خِطَامَان. (En-Nadr, TA.) ― -b3- (assumed tropical:) The rope of a bucket. (TA.) ― -b4- (tropical:) The suspensory of a bow. (AHn, K, TA.) And (assumed tropical:) The string of a bow. (K, TA.)

خَطِيمٌ
خَطِيمٌ خطيم Struck upon the nose. (K.) Having the nose broken. (Ham p. 528.)

مِسْكٌ خَطَّامٌ
مِسْكٌ خَطَّامٌ مسك خطام (like شَدَّادٌ, TA, in the CK [erroneously] without teshdeed,) (tropical:) Musk that fills with its odour the innermost parts of the nose: (As, K:) or musk sharp, or pungent, in odour; as though striking the nose (كَأَنَّهُ يَخْطِمُ الأَنْفَ). (Z, TA.)

فُلَانٌ خَاطِمُ أَمْرِ بَنِى فُلَانٍ
فُلَانٌ خَاطِمُ أَمْرِ بَنِى فُلَانٍ ذ (tropical:) Such a one is the leader, and the conductor, or manager, of the affairs, of the sons of such a one. (TA.)

أَخْطَمُ
أَخْطَمُ ذ A man (S) having a long nose. (S, K.) ― -b2- And Black. (JK, K.)

مَخْطَمٌ
مَخْطَمٌ مخطم A woman. (K.)

مَخْطِمٌ
مَخْطِمٌ مخطم and مِخْطَمٌ: see خَطْمٌ, in three places.

مُخَطَّمٌ
مُخَطَّمٌ مخطم : see مَخْطُومٌ. ― -b2- (assumed tropical:) A horse having a whiteness extending from the fore part of his nose and his mouth to the part beneath his lower jaw, (ISd, K, TA,) so as to resemble the خِطَام: in which sense it has no verb. (ISd, TA.) ― -b3- Full-grown unripe dates (بُسْر) upon which are lines (S, K) and streaks [of colour]; (S;) as also ↓ مُخَطِّمٌ. (Kr, K.) [See 2: and see also بُسْرٌ.] -A2- The part of the nose of the camel which is the place of the خِطَام. (TA.)

مُخَطِّمٌ
مُخَطِّمٌ مخطم : see the next preceding paragraph.

مَخْطُومٌ
مَخْطُومٌ مخطوم [pass. part. n. of 1]. You say نَاقَةٌ مَخْطُومَةٌ A she-camel having a خِطَام put upon her: and ↓ نُوقٌ مُخَطَّمَةٌ she-camels having خُطُم put upon them. (S, TA.) ― -b2- See also خِطَامٌ.

##### Türkçe

**خَطَمَهُ**
1 **خَطَمَهُ** **خطم** **خطمه** **خطمة** , muzâri‘ı **خَطِمَ** , (K,) mastar ismi **خَطْمٌ**, (TA,) O, onun **خَطْم**’una, yani burnuna vurdu. (K, * TA.) Ve O, kılıçla burnunun tam ortasına vurdu. (TA.) Ve **خُطِمَ أَنْفُهُ** Burnu kırıldı. (Ham s. 528.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılan:) Onu [yani bir deveyi] **خَطْمٌ** [veya **خِطَامٌ**] denilen dağ ile burnundan dağladı. (TA.) [Bundan dolayı,] **خَطَمَ أَنْفَهُ** (mecaz:) [Onu rezillikle dağladı;] rezilliği ona açıkça yapışır kıldı. (TA.) Ve **خَطَمَهُ بِاللَّوْمِ** (mecaz:) [Onu kınama ile dağladı]; ve **عَذَرَهُ** [yani **باللوم** aynı manaya gelir]. (TA.) ― -b3- Ona **زِمَام**ı [veya **خِطَام**ı, bkz.,] bağladı; yani bir deveye: (S:) veya **خَطَمَهُ بِالخِطَامِ**, (K,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) **خِطَام**ı burnunun üzerine koydu; bunun gibi **بِهِ** ile ↓ **خطّمهُ**: (K:) [fakat ikinci fiil, deve sayısı hakkında daha uygun görünür:] yahut birincisi, (K,) yahut sadece **خَطَمَهُ**, ve ↓ **خطّمهُ**, (TA,) burnunda bir kesik, yahut çentik yaptı, (**حَزَّأَنْفَهُ**, TA’ya göre K’da böyledir,) derin olmayan, (TA,) yahut burnunu [aşağı] çekti, (**جَرَّ أَنْفَهُ**, K’nın bende bulunan yazma nüshasında ve CK’da böyledir,) üzerine **خِطَام** koymak için. (K, TA.) ― -b4- [Bundan dolayı,] (mecaz olduğu varsayılan:) Onu alıkoydu, yahut dışarı çıkmaktan [&c.] men etti. (TA.) Ve **خَطَمَهُ بِالكَلَامِ** (mecaz:) Onu sözle yendi, yahut boyun eğdirdi, ve konuşmaktan, (K, TA,) ve cevap vermekten yahut karşılık vermekten men etti. (TA.) ― -b5- **خَطَمَ الكَلِمَةَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, (mecaz:) Sözü, yahut söyleneni, geçerli ve sağlam kıldı; kişinin söylediği şeye dair tedbir ve ihtiyata işaret ederek. (TA.) ― -b6- **خَطَمَ أُمُورًا** (mecaz:) İşleri yürüttü, yahut idare etti. (TA.) ― -b7- **خَطَمَ القَوْسَ بِالوَتَرِ**, mastar ismi **خَطْمٌ** ve **خِطَامٌ**, (mecaz:) Yayı **وَتَرٌ** ve **خِطَامٌ** denilen askı ile astı. (AHn, K, TA.) Ve **خَطَمَ القَوْسَ بِخِطَامِهَا** (mecaz olduğu varsayılan:) Yayı kendi kirişiyle kirişledi. (TA.) ― -b8- **خَطَمَ الأَدِيمَ**, (K,) mastar ismi **خَطْمٌ**, (TA,) (mecaz:) Derinin, yahut postun, kenarlarını dikti. (Kr, K, TA.) ― -b9- **خُطِمَ بِلِحْيَتِهِ**, ve **خَطَمَتْهُ لِحْيَتُهُ**, (mecaz:) Sakalı iki yanağı üzerine bitti. (TA.) ― -b10- **خَطَمَ أَنْفَ الرَّمْلِ** (mecaz:) Kumlu arazinin ucundan, yahut çıkıntılı kısmından geçti, yahut aştı: (As, TA:) veya ona karşı geldi, onu aşarak geçti. (TA.)

2 **خَطَّمَ**: 1’e bak, iki yerde. ― -b2- **تَخْطِيمٌ**, [**خُطِّمَ** veya **خَطَّمَ**’ın mastarı olarak, (aşağıdaki ism-i fâillere bakınız,)] ham hurmalar hakkında söylenir; (mecaz olduğu varsayılan:) renklerin belirmesi manasınadır. (KL.)

**اختطم الثَّوْبَ**
8 **اختطم الثَّوْبَ** **اختطم الثوب** Elbiseyi **مَخْطِم** üzerine, yani burun üzerine; yahut **خَطْم** üzerine, yani burnun ön kısmı üzerine bağladı: ve **اختطم بِلِثَامٍ** [o şekilde bir **لثام** bağladı, bkz.]. (Har s. 433.)

**خَطْمٌ**
**خَطْمٌ** **خطم** Bir **دابَّة**’nin [yani hayvanın] ağzı-burnu; yani burnun ve ağzın ön kısmı, (JK, S, Msb, K, TA,) her ne olursa olsun, (S, Msb,) köpek gibi ve deve gibi; fakat aslında yırtıcı hayvanın ve koyun yahut keçinindir: (TA:) veya yırtıcı hayvanın, **خُرْطُومٌ** ile aynı manadadır: (IAar, TA:) veya bazılarına göre yırtıcı hayvanın, [dudak yani] atın **جَحْفَلَة**’sine karşılık gelen şeyidir: (TA:) veya devenin burnudur. (Mgh.) Ve (mecaz:) Kuşun gagası, (JK, S, K, TA,) her ne olursa olsun, (JK, S,) doğan yahut şahin gibi, (JK,) ve bir **قَطَاة**. (TA.) Ve insanın, (mecaz:) burnu; (K;) bunun gibi ↓ **مَخْطِمٌ** (JK, S, Msb, K, TA) ve ↓ **مِخْطَمٌ**; (K, TA;) çoğulu **مَخَاطِمُ**: (JK, S, Msb, K:) veya burnun ön kısmı: (Har s. 433:) ve ↓ **مخطم** devenin de olur. (IAth, TA.) Ayrıca, insanın, (mecaz:) yüzün ön kısmı. (TA.) ― -b2- **خَطْمُ اللَّيْلِ** (mecaz:) gecenin ilk yaklaşması: tıpkı **أَنْفُ اللَّيْلِ** denildiği gibi. (TA.) ― -b3- **خِطَامٌ**’a da bak. -A2- Büyük bir şey, bir iş, yahut bir meşgale. (IAar, Th, K.) Bir rivayette, Muhammed’in bir adama yanına çıkmayı vaat ettiği, sonra bunu geciktirdiği; çıkınca ona **شَغَلَنِى خَطْمٌ** dediği nakledilir; manası: büyük bir şey, &c., [beni meşgul etti de beni oyaladı]; sanki **م** harfi **ب**’nin yerine konmuştur: (IAar, Th, TA:) fakat IAth der ki, (mecaz olduğu varsayılan:) dışarı çıkmaktan beni alıkoyan yahut men eden bir şey, &c., manasına da gelebilir, [1’e bak]. (TA.)

**خُطْمَةٌ**
**خُطْمَةٌ** **خطم** **خطمه** **خطمة** (mecaz:) Bir dağın çıkıntılı kısmı. (S, TA.)

**خِطْمِىٌّ**
**خِطْمِىٌّ** **خطم** **خطمى** **خطمي** (JK, S, Msb, K) ve **خَطْمِىٌّ**, (Msb, K,) yahut Az’a göre yalnız ikincisi; birincisi yanlış olup, (TA,) fakat birincisi daha yaygındır, (Msb,) [Althوa; Linn.’in althوa officinalis’i; yani hatmi;] başın yıkandığı, (S, TA,) yahut bir hazırlamasıyla başın yıkandığı, (JK,) belirli bir bitki (JK, K); (JK, S, TA;) baş yıkamak için bilinen bir hazırlamadır: (Msb:) çözücü, irinleştirici, yumuşatıcıdır; idrar zorluğuna, taşa, siyatiğe, bağırsak yarasına, titremeye, yaraların irinleşmesine ve ağrının dindirilmesine iyi gelir; ve sirke ile, **بَهَق** denilen [cüzzam türü] için; ve diş ağrısı için gargara olarak kullanılır; ve zehirli sürüngenlerin sokması yahut ısırması ve benzerleri için, ve yanıklar için; tohumunun suyla karıştırılması, yahut sapının ya da kökünün ezilmesi, onu pıhtılaştırır; ve sıcak suyla çıkarılan sümüksü kısmı, kısır kadına faydalıdır. (K.)

**خِطَامٌ**
**خِطَامٌ** **خطام** [Deve için bir çeşit yular; bir ucu devenin burnu ve çeneleri etrafına bağlanan bir ip; J’ye göre,] **زِمَامٌ** ile aynı manadadır: (S:) [fakat aşağıdaki açıklamalar daha doğrudur:] bilinen belirli bir şey; deve burnunun ön kısmı ve ağzı üzerine [yahut etrafına] geldiği için böyle adlandırılmıştır: (Msb:) veya deve bununla çekilip götürülsün diye burnuna konulan her şey: (M, K:) veya devenin boynuna konulan ve burnu üzerine yahut burnu üstüne katlanan bir ip yahut urgan: (Mgh:) veya burnu ve çeneleri [devenin] kuşatan bir demire bağlanan bir ip yahut urgan: (JK:) veya devenin boğazına asılan, sonra burnu üzerine yahut burnu üstüne bağlanan her ip yahut urgan; ister deriden, ister yünden, ister hurma lifi, ister kenevirden olsun: (ISh, TA:) fakat örgülü deriden olursa **جَرِيرٌ** diye adlandırıldığı söylenir: (TA:) veya devenin **خطام**ı, hurma lifinden yahut [keçi] kılından yahut ketenden bir ip yahut urgandır; bunun bir ucuna bir halka konur, sonra öteki ucu ona bağlanır, [yani ipe, asıldaki ism-i mevsûlün gösterdiği üzere, yahut onun bir kısmına,] böylece halka [yahut ilmek] gibi olur; sonra devenin boynuna konur, sonra burnu üzerine yahut burnu üstüne katlanır: buruna konulan [içindeki bir halka yahut benzerine bağlı olan] ve ince olan şeye **زِمَامٌ** denir: (IAth, TA:) çoğulu **خُطُمٌ**. (Msb, K.) **مَنَعَ خِطَامَهُ**, deve hakkında söylenir; manası: **خطام**ın kendisine konulmasını reddetti. (TA.) Ve **تَزَوَّجَ عَلَى خِطَامٍ** demek (mecaz olduğu varsayılan:) iki kadınla evlendi; böylece onlar ona bir **خِطَام** gibi oldular. (TA.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılan:) Devenin burnu üzerine kızgın demirle yapılan bir dağ, yahut işaret; (K;) bunun gibi ↓ **خَطْمٌ**: o (yani **خطام**) devenin iki yanağı üzerine yayılır: “Tedhkireh”te Aboo-’Alee böyle der: (TA:) veya yüzünün yanına (**عُرْض**, CK’da **عَرْض**, ) yanağa kadar uzanan, (En-Nadr, K, TA,) çizgi biçiminde bir işarettir: (En-Nadr, TA:) bazen deve bir işaretle, bazen iki işaretle dağlanır; ve **جَمَلٌ** **مَخْطُومُ** ↓ **خِطَامٍ** veya **خِطَامَيْنِ** denir; **مخطوم**u muzaf yapıp mecrûru ona izafe ederek; (En-Nadr, K, TA;) ve **بِهِ خِطَامٌ** ve **خِطَامَان**. (En-Nadr, TA.) ― -b3- (mecaz olduğu varsayılan:) Kovanın ipi. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Yayın askısı. (AHn, K, TA.) Ve (mecaz olduğu varsayılan:) Yayın kirişi. (K, TA.)

**خَطِيمٌ**
**خَطِيمٌ** **خطيم** Burnuna vurulmuş. (K.) Burnu kırılmış. (Ham s. 528.)

**مِسْكٌ خَطَّامٌ**
**مِسْكٌ خَطَّامٌ** **مسك** **خطام** (**شَدَّادٌ** gibi, TA, CK’da [yanlış olarak] şedde olmaksızın,) (mecaz:) Kokusu burnun en iç kısımlarını dolduran misk: (As, K:) veya kokusu keskin, yahut yakıcı olan misk; sanki burna vuruyormuş gibi (**كَأَنَّهُ يَخْطِمُ الأَنْفَ**). (Z, TA.)

**فُلَانٌ خَاطِمُ أَمْرِ بَنِى فُلَانٍ**
**فُلَانٌ خَاطِمُ أَمْرِ بَنِى فُلَانٍ** **ذ** (mecaz:) Falanca, falancanın oğullarının işlerinin önderi ve yürütücüsü, yahut idare edicisidir. (TA.)

**أَخْطَمُ**
**أَخْطَمُ** **ذ** Uzun burunlu bir adam. (S) (S, K.) ― -b2- Ve siyah. (JK, K.)

**مَخْطَمٌ**
**مَخْطَمٌ** **مخطم** Bir kadın. (K.)

**مَخْطِمٌ**
**مَخْطِمٌ** **مخطم** ve **مِخْطَمٌ**: **خَطْمٌ**’a bak, üç yerde.

**مُخَطَّمٌ**
**مُخَطَّمٌ** **مخطم**: **مَخْطُومٌ**’a bak. ― -b2- (mecaz olduğu varsayılan:) Burnunun ön kısmından ve ağzından alt çenesinin altındaki kısma kadar uzanan bir beyazlığı olan at, (ISd, K, TA,) **خِطَام**a benzer olacak şekilde: bu manada bunun fiili yoktur. (ISd, TA.) ― -b3- Üzerinde çizgiler (S, K) ve [renk] şeritleri bulunan olgunlaşmış ham hurmalar (**بُسْر**); (S;) bunun gibi ↓ **مُخَطِّمٌ**. (Kr, K.) [2’ye bak: ve **بُسْرٌ**’a da bak.] -A2- Devenin burnunda **خِطَام**ın yeri olan kısım. (TA.)

**مُخَطِّمٌ**
**مُخَطِّمٌ** **مخطم**: bir önceki paragraf’a bak.

**مَخْطُومٌ**
**مَخْطُومٌ** **مخطوم** [1’in mef‘ûl ismidir]. **نَاقَةٌ مَخْطُومَةٌ** dersin: üzerine bir **خِطَام** konmuş dişi deve: ve ↓ **نُوقٌ مُخَطَّمَةٌ**: üzerlerine **خُطُم** konmuş dişi develer. (S, TA.) ― -b2- **خِطَامٌ**’a da bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَطَمَ
خَطَمَ I ( n. ac. خَطْم 1 ),
a.  Struck; branded ( on the nose ).

b.  [ acc. &  Bi ], Muzzled, bridled.

خَطَّمَ
خَطَّمَ II ,
a.  see I .

خَطْم
خَطْم 1 ,
a.  Nose, muzzle.

b.  Bill, beak.

c.  Brand.

أَخْطَمُ
أَخْطَمُ 14 ,
a.  Longnosed.

مَخْطِم
مَخْطِم 18 ,  مِخْطَم 20 , ( pl. مَخَاْطِمُ 44 ),
a.  Nose.

خِطَاْم
خِطَاْم 23 , ( pl. خُطُم 10 ),
a.  Halter, rope.

b.  Bow-string.

c.  Brand.

خِطْمِيّ
خِطْمِيّ
a.  Marsh-mallow.

##### Türkçe

خَطَمَ
**خَطَمَ** I ( n. ac. **خَطْم** 1 ),
a. Vurdu; dağladı (burun üzerine).

b. [ acc. & Bi ], ağızlık taktı, gem vurdu.

خَطَّمَ
**خَطَّمَ** II ,
a. I’e bak.

خَطْم
**خَطْم** 1 ,
a. Burun, ağız.

b. Gaga.

c. Dağ.

أَخْطَمُ
**أَخْطَمُ** 14 ,
a. Uzun burunlu.

مَخْطِم
**مَخْطِم** 18 ,  **مِخْطَم** 20 , ( pl. **مَخَاْطِمُ** 44 ),
a. Burun.

خِطَاْم
**خِطَاْم** 23 , ( pl. **خُطُم** 10 ),
a. Yular, ip.

b. Yay kirişi.

c. Dağ.

خِطْمِيّ
**خِطْمِيّ**
a. Hatmi.
