# خط (خ-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والطّاء
خط ، طخ : مستعملان .
خط : قال الليث : الخَطّ : أرضٌ تُنسَب إليها الرِّماح الخَطيّة ، فإِذا جعلتَ النِّسبة اسمَاً لازِماً قلتَ : خَطِّيّة ، ولم تَذكر الرماح ، وهو خَطُّ عُمان .
قلتُ : وذلك السَّيفُ كلُّه يسمَّى الخَطَّ ، ومن قُرى الخَطّ : القَطِيف ، والعُقَير ، وقَطَرُ .
وقال الليث : الخُطّة من الخَطّ مِثلُ النُّقْطة من النَّقْط : اسمُ ذلك .
وفي ( النوادر ) : يقال أَقِمْ على هذا الأمر بخُطّةٍ وبحُجَّة ، معناهما واحد . واختطَّ فلانٌ خِطّةً إذا تحجَّر موضِعاً وخَطّ عليه بجِدار ، وجمعُه الخِطَط .
وقال الليث : الخَطوط من بقر الوحش : الذي يَخُطُّ في الأرض بأَطراف أظلافه وكذلك كلُّ دابّة .
والتخطيط كالتسطير . وتقول : خططتُ عليه ذنوبَه ، أي سَطَّرْتُها .
ويقال : فلانٌ يَخُطّ في الأرض ، إذا كان يفكّر في أمرٍ ويُقدِّره .
يرجع فيمحو على مهل خطين خطين ، فإن بقي من الخطوط خطان فهما علامة النجح . قال : والحازي يمحو وغلامه يقول للتفاؤل : ابني عيان ، اسرعا البيان .
قال ابن عباس : فإذا محا الحازي الخطوط فبقي منها خط فهو علامة الخيبة في قضاء الحاجة . قال : وكانت العرب تسمي ذلك الخط الذي يبقى من خطوط الحازي ، الأسحم . وكان هذا الخط عندهم مشئوما .
وروي عن ابن عباس أيضاً أنه سئل عن رجل جعل أمر امرأته بيدها . فقالت له : أنت طالق ثلاثاً . فقال ابن عباس : خط الله نوءها ألا طلقت نفسها ثلاثاً ، ويروى : خطأ الله نوءها .
قال أبو عبيد : من رواه خط الله نوءها ، جعله من الخطيطة ، وهي الأرض التي لم تمطر بين أرضين ممطورتين ، وجمعها خطائط وأنشد : على قلاص تختطي الخطائطا
وقال الليث : خط وجه فلان واختط ، وخططت بالسيف وسطه .
والخطة : الأرض والدار يختطها الرجل في أرض غير مملوكة ليتحجرها ويبني فيها ، وجمعها الخطط ، وذلك إذا أذن السلطان لجماعة من المسلمين أن يختطوا الدور في موضع بعينه ويتخذوا فيها مساكن لهم ، كما فعلوا بالكوفة والبصرة وبغداد ، وإنما كسرت الخاء من الخطة لأنها أخرجت على مصدر بني على فعلة .
وأما الخطة فهي شبه القصة ، يقال : إن فلاناً ليكلفني خطة من الخسف .
وسمعت المنذري يقول : سمعت إبراهيم الحربي ، وسئل عن حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ورث النساء خططهن دون الرجال ، فقال : نعم ، كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أعطى نساء خططا يسكنها بالمدينة ، شبه القطايع ، منهن أم عبد ، فجعلها لهن دون الرجال لا حظ فيها للرجال .
قال الليث : والخط : ضرب من البضع ، يقال : خط بها قساحاً .
ويقال : خطه بالسيف نصفين .
ويقال : الكلأ : خطوط في الأرض ، أي طرائق لم يعم الغيث البلاد كلها .
وفي حديث عبد الله بن عمرو في صفة الأرض الخامسة : فيها حيات كسلاسل الرمل وكخطائط بين الشقائق واحدها خطيطة ، وهي طرائق تفارق الشائق في غلظها ولينها .
والخط : الطريق ، يقال الزم ذلك الخط ولا تظلم عنه شيئا .
شمر عن ابن شميل : الأرض الخطيطة : التي يمطر ما حولها ولا تمطر هي .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأخط : الدقيق المحاسن .
طخ : قال الليث ، الطخوخ من شرس الخلق وسوء العشرة .
والطخطخة : تسوية الشيء كنحو السحاب يكون فيه جوب ، ثم يتطخطخ أي ينضم بعضه إلى بعض ، وهو الطخطاخ ، ويقال للرجل الضعيف النظر : متطخطخ ، والجميع متطخطخون .
قال : والطخطخة : حكاية الضحك ، إذا قال طيخ طيخ ، وهو أقبح القهقهة .
والطخطاخ : اسم رجل ، وربما حكي به صوت الحلي ونحوه .
وقال أبو عبيد : المتطخطخ من الغيم : الأسود .
وقال الأصمعي : تطخطخ الليل ، إذا أظلم .
ومثله : تدخدخ ، وذلك إذا كان غيم يستر ضوء النجوم .

باب الخاء والطاء
خط
خطرف : قال الليث : الْخَنْطَرِفُ : العجوزُ
الْفَانِيَةُ .
وَقد خَطْرَفَ جِلْدُها _ أي : اسْتَرَخَى .
يقال بالطاء والضاد _ والطّاءُ أكثَرُ
وأَحْسَنُ .
وجَمَلٌ خَطْرُوفٌ : يُخَطْرِفُ خَطْوَهُ
ويَتَخَطْرَفُ في مِشْيَته _ يَجعلُ خَطْوَتَيْنِ
خَطْوَةً . . من وَسَاعَتِه .
ويقال : رجلٌ مُتَخَطْرِفٌ : واسعُ الخُلُق ،
رَحْبُ الذِّراع .
وخَطْرَفَ الرجلُ يُخَطْرِفُ خَطْرَفَةً _ إذا
أَسرعَ المشيَ .
وأنشد :
وَإِنْ تَلَقَّاهُ الدَّهَاسُ خَطْرفاَ
طرخف : ابن الأعرابيِّ : الطِّرْخِفُ _ من
الزُّبْدِ _ : ما رَقَّ وسالَ .
وهو الرَّخْفُ _ أيضاً - :
طرخم : الليثُ : اطْرَخَمَّ الرجلُ _ وهو عَظَمَةُ
الأحمقِ ، وأنشد :
والأزدُ دَعْوَى النَّوْكِ وَاطْرَخَمُّوا
يقول : ادَّعَوُا النَّوْكَ ثم تَعَظَّمُوا .
قال : واطْرَخَمَّ الرَّجُل _ إِذا كلَّ بصرُه .
والْمُطْرَخِمُّ : الغَضْبَانُ المتطاوِلُ .
ويقال : الْمُنتفِخ من التُّخمَةِ .
قال : والاِطْرِخْمَامُ : الاضطجاع .
وقال أبو تُرَاب _ عن أصحابه _ : شَبَابٌ
مُطْرَهِمٌّ ومُطْرَخِمٌّ : بمعنًى واحدٍ .
خرطم : وقال الله جلّ وعزّ : ( سنسمه على الخرطوم ( [ القَلَم : 16 ] .
الْخُرْطُومُ : الأنْفُ .
ومعناه : سنَجعلُ له في الآخرة العَلَمَ الذي
يُعْرَفُ به أهلُ النار _ مِنَ اسْوِداد
وجُوههم .
وقال الفرّاء : الخُرْطُومُ _ وإن خُصَّ
بالسَّمَةِ _ فإنه في مَذْهبٍ : الوَجْهُ .
لأنّ بعضَ الْوَجْهِ يؤدِّي عن بعض .
وقال أبو العباس : هو من السِّبَاع : الخَطْمُ
والخُرْطُومُ ومن الخنْزِير : الفِنْطِيسَةُ . ومِنْ
ذِي الجَنَاح : المِنقارُ . ومِن ذوَاتِ الخُفِّ :
المِشْفَرُ . ومِن الناسِ : الشَّفةُ .
ومِنْ ذَوَاتِ الحافر : الجَحَافِلُ .
قال عَمروٌ : الخُرطُومُ : للفيل ، وهو أَنْفُه ،
ويَقُومُ له مَقامَ يدِه ، ومَقام عُنُقِه .
قال : والخُرُوقُ التي فيه لا تَنفُذُ ، وإنما
هو وعاءٌ _ إذا مَلأه الفيل من طَعَامٍ أو ماءٍ
أَوْلَجُهُ في فِيهِ ، لأنه قصيرُ العُنُق ، لا ينال
ماءً ولا مَرْعًى .
قال : وإنما صار وَلَدُ البُخْتِيِّ _ من البُخْتِيَّة _
جَزُورَ لحْمٍ ، لِقَصَرِ عنُقه ، ولعجزِه عن
تناول الماء والمَرْعَى .
قال : وللبعوضة خُرْطومٌ ، وهي شَبيهةٌ
بالفيل .
وقال أبو عبيد : من أسماء الخمر :
) ( الخُرْطُومُ ) ( .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : الخُرْطُومُ :
السُّلاَفُ الذي سَالَ من غير عَصْرٍ .
وقال الأصمعيُّ : الْمُخْرَنْطِمُ : الغضبانُ
المستكبر _ مع رَفْع رأْسِه .
طلخف : أبو عُبيدٍ أو غيرُه : جُوعٌ طِلَخْفٌ ،
وضَرْبٌ طِلَخْفٌ _ أيْ شديدٌ .
وأنشد شَمِرٌ :
إذا اجْتَمَع الجُوعُ الطِّلَخْفُ وحُبُّها
عَلَى الرَّجُلِ المَضْعُوفِ كادَ يَموتُ
خنطل : وقال الليث : الْخُنُطُولَةُ : طائفةٌ من
الإبل والدوابِّ ونَحْوِها . وإبِلٌ خَنَاطِيلُ :
مَتَفَرِّقَةٌ .
وقال غيرُه : خَنَاطِيلُ : لا واحِدَ لها من
جنسها .
وهي جماعاتٌ من الوَحْش والطير . . في
تفرِقةٍ .
طمخر : أبو الحَسن اللِّحْيَانِيُّ : شَرِب حتى
اطْمَخَرَّ واطْمَحَرَّ _ أي : امتلأ .
طلخم : وقال الليثُ : اطْلَخَمَّ السَّحابُ _ إذا
تراكَبَ وأَظْلَم .
والْمُطْلَخِمّاتُ من الأمور : شِدَادُها .
والطِّلْخَامُ : الفِيلُ الأنْثَى . وطِلْخَامٌ :
موضعٌ .
خنطر : قال : والْخِنْطِيرُ : العجوزُ المسترخِيةُ
الجُفُونِ ولَحْمِ الوجْهِ .
طرخم : أبو ترابٍ : قال الأصمعيُّ : إنه
لَمُطْرَخِمٌّ ومُطْلَخِمٌّ _ أي : متكبِّرٌ متعظِّمٌ .
وكذلك : مُسْلَخِمٌّ .
وقال أبو زيدٍ : الخُرْطُومُ والخَطْمُ :
الأنْف .

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطّاء**
**خط** , **طخ** : ikisi de kullanımdadır.

**خط** : **الليث** dedi: **الخَطّ**: kendisine **الرِّماح الخَطيّة** nisbet edilen bir arazidir; nisbeti lâzım bir isim yaptığında “**خَطِّيّة**” dersin ve mızrakları zikretmezsin; o, **خَطُّ عُمان**’dır.

Ben dedim: Ve o kılıcın tamamı **الخَطَّ** diye adlandırılır; **الخَطّ**’ın köylerinden: **القَطِيف** ve **العُقَير** ve **قَطَرُ**.

**الليث** dedi: **الخُطّة** **الخَطّ**’tandır; **النُّقْطة**’nın **النَّقْط**’tan olması gibi: bunun adıdır.

(**النوادر**)’de: “Bu iş üzerinde bir **خُطّةٍ** ve bir **بِحُجَّة** ile dur” denir; ikisinin manası birdir. Ve falan kimse bir **خِطّةً** **اختطَّ** ettiğinde, bir yeri taşla çevirip sınırlar ve üzerine bir duvarla **خَطّ** çeker; bunun çoğulu **الخِطَط**’tır.

**الليث** dedi: Yaban sığırından **الخَطوط**: yeryüzünde tırnaklarının uçlarıyla çizen; aynı şekilde her binek hayvanı.

Ve **التخطيط** **كالتسطير**’dir. Ve dersin: “Onun üzerine günahlarını **خططتُ**”, yani onları satır satır yazdım.

Ve denir: “Falan kimse yerde **يَخُطّ**”, bir iş hakkında düşünüp onu takdir ettiği zaman.

Döner de ağır ağır iki çizgi iki çizgi siler; çizgilerden iki çizgi kalırsa, ikisi başarı alâmetidir. Dedi: Ve **الحازي** siler; kölesi uğur için der ki: “ابني عيان ، اسرعا البيان”.

**ابن عباس** dedi: **الحازي** çizgileri sildiğinde onlardan bir çizgi kalırsa, o, ihtiyacın görülmesinde başarısızlık alâmetidir. Dedi: Araplar, **الحازي**’nin çizgilerinden kalan o çizgiye **الأسحم** adını verirlerdi. Ve bu çizgi onlarda uğursuz idi.

Yine **ابن عباس**’tan rivayet edildi: Kadınının işini onun eline bırakan bir adam hakkında kendisine soruldu. O da ona: “Sen üç talâkla boşsun” dedi. **ابن عباس** dedi: “**خط الله نوءها**; keşke kendisini üç talâkla boşasaydı”; ve şöyle de rivayet edilir: “**خطأ الله نوءها**”.

**أبو عبيد** dedi: “**خط الله نوءها**” diye rivayet eden, onu **الخطيطة**’dan yapmıştır; o, iki yağmur almış arazi arasında yağmur almamış arazidir; çoğulu **خطائط**’tır. Ve şu beyti okudu:
على قلاص تختطي الخطائطا

**الليث** dedi: Falanın yüzü **خط** etti ve **اختط** etti; ve kılıçla ortasını **خططتُ**.

Ve **الخطة**: erkeğin, sahip olunmamış bir arazide taşla çevirip kendisine ayırmak ve içinde bina yapmak için **يختطها** ettiği arazi ve evdir; çoğulu **الخطط**’tır. Bu, sultanın Müslümanlardan bir topluluğa belirli bir yerde evleri **يختطوا** etmelerine ve orada kendileri için meskenler edinmelerine izin verdiği zamandır; Kûfe, Basra ve Bağdat’ta yaptıkları gibi. **الخطة**’daki **الخاء** ancak, **فعلة** üzerine bina edilmiş bir masdar kalıbına çıkarıldığı için kesrelenmiştir.

Ama **الخطة** ise, kıssa benzeri bir şeydir; “Falan kimse bana **خطة**’yı **الخسف**’ten yükletiyor” denir.

**المنذري**’yi şöyle derken işittim: **إبراهيم الحربي**’yi işittim; kendisine, Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) kadınlara erkekler olmaksızın **خططهن** miras bıraktığı hadisi soruldu; dedi: Evet; Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) Medine’de oturacakları **خططا**’yı kadınlara vermişti; **القطايع** gibidir; onlardan **أم عبد**; onu erkekler olmaksızın onlara kıldı; erkekler için onda bir pay yoktur.

**الليث** dedi: Ve **الخَطّ**: yarma türlerinden bir darbedir; “Onunla **قساحاً** **خط** etti” denir.

Ve denir: “Onu kılıçla iki yarım **خطه** etti.”

Ve denir: **الكلأ**: yerde **خطوط**tur; yani bütün beldeleri yağmur kaplamamışken yollar/şeritlerdir.

**عبد الله بن عمرو**’nun beşinci yerin sıfatı hakkındaki hadisinde: “Orada, kum zincirleri gibi ve **كخطائط** gibi yılanlar vardır; **الشقائق** arasında”; bunun teki **خطيطة**’dır; o, kalınlık ve yumuşaklıkta **الشائق**’ten ayrılan yollardır.

Ve **الخط**: yoldur; “O **الخط**’a yapış ve ondan hiçbir şeyle sapma” denir.

**شمر**’in **ابن شميل**’den: **الأرض الخطيطة**: çevresi yağmur alır da kendisi yağmur almaz olan.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den: **الأخط**: ince, güzel hasletli olan.

**طخ** : **الليث** dedi: **الطخوخ** huysuz yaradılış ve kötü geçimden olandır.

Ve **الطخطخة**: şeyin düzeltilmesi; bulut gibi, içinde açıklıklar olur; sonra **يتطخطخ** eder, yani bir kısmı bir kısmına katılır; o, **الطخطاخ**’tır. Ve zayıf görüşlü adama: **متطخطخ** denir; hepsi **متطخطخون**.

Dedi: Ve **الطخطخة**: gülmenin taklididir; “طيخ طيخ” dediğinde; o, kahkahanın en çirkini.

Ve **الطخطاخ**: bir adam adıdır; bazen onunla takının ve benzerinin sesi taklit edilir.

**أبو عبيد** dedi: Buluttan **المتطخطخ**: siyah olandır.

**الأصمعي** dedi: “Gece **تطخطخ** etti”, karardığı zaman.

Ve onun benzeri: **تدخدخ**; bu, yıldızların ışığını örten bir bulut olduğu zaman.

باب **الخاء** ve **الطاء**
**خط**
**خطرف** : **الليث** dedi: **الْخَنْطَرِفُ**: yaşlı kadın, fânî olan.

Ve onun derisi **خَطْرَفَ** etti; yani gevşedi.

**الطاء** ve **الضاد** ile söylenir; **الطّاءُ** daha çok ve daha güzeldir.

Ve **جَمَلٌ خَطْرُوفٌ**: adımını **يُخَطْرِفُ** eder ve yürüyüşünde **يَتَخَطْرَفُ** eder; genişliğinden iki adımı bir adım yapar.

Ve denir: **رجلٌ مُتَخَطْرِفٌ**: huyu geniş, kolu geniş olan.

Ve adam **خَطْرَفَ** eder, **يُخَطْرِفُ** eder, **خَطْرَفَةً**; yürüyüşü hızlandırdığı zaman.

Ve şu beyti okudu:
وَإِنْ تَلَقَّاهُ الدَّهَاسُ خَطْرفاَ

**طرخف** : **ابن الأعرابي**: **الطِّرْخِفُ** — **الزُّبْدِ**’den — incelip akan şeydir.

Ve o, **الرَّخْفُ**’tur da — ayrıca —.

**طرخم** : **الليث**: Adam **اطْرَخَمَّ** etti; o, ahmağın büyüklük taslamasıdır. Ve şu beyti okudu:
والأزدُ دَعْوَى النَّوْكِ وَاطْرَخَمُّوا

Der ki: Ahmaklığı iddia ettiler, sonra büyüklendiler.

Dedi: Ve adam **اطْرَخَمَّ** eder; gözü yorulduğu zaman.

Ve **الْمُطْرَخِمُّ**: öfkeli, boy ölçüşen olandır.

Ve denir: Tıka basa yemekten şişmiş olan.

Dedi: Ve **الاِطْرِخْمَامُ**: yan yatmaktır.

**أبو تُرَاب** — ashabından — dedi: **شَبَابٌ مُطْرَهِمٌّ** ve **مُطْرَخِمٌّ**: tek manadadır.

**خرطم** : Ve Allah جلّ وعزّ dedi: (**سنسمه على الخرطوم**) [**القَلَم**: 16].

**الْخُرْطُومُ**: burundur.

Manası: Ahirette ona, cehennem ehlinin kendisiyle tanındığı alâmeti — yüzlerinin kararmasından — yapacağız.

**الفرّاء** dedi: **الخُرْطُومُ** — damgayla tahsis edilmiş olsa da — bir görüşte: yüzdür; çünkü yüzün bir kısmı bir kısmının yerine geçer.

**أبو العباس** dedi: O, yırtıcılardan: **الخَطْمُ** ve **الخُرْطُومُ**; domuzdan: **الفِنْطِيسَةُ**; kanatlıdan: **المِنقارُ**; toynaklılardan: **المِشْفَرُ**; insanlardan: **الشَّفةُ**; tırnaklılardan: **الجَحَافِلُ**.

**عَمروٌ** dedi: **الخُرطُومُ** file aittir; o, onun burnudur; onun için elinin makamını ve boynunun makamını tutar.

Dedi: İçindeki delikler geçip gitmez; ancak o bir kaptır; fil onu yiyecek veya su ile doldurduğunda onu ağzına sokar; çünkü boynu kısadır; suya da otlağa da erişemez.

Dedi: **البُخْتِيِّ**’nin yavrusu — **البُخْتِيَّة**’den — boynunun kısalığından ve suyu ve otlağı almaktan acizliğinden, etlik bir deve olur.

Dedi: Sivrisineğin de bir **خُرْطومٌ**’u vardır; o, file benzer.

**أبو عبيد** dedi: Şarabın adlarından: (**الخُرْطُومُ**).

**ثعلبٌ** — **ابن الأعرابيِّ**’den —: **الخُرْطُومُ**: sıkma olmaksızın akmış olan **السُّلاَفُ**’tur.

**الأصمعيُّ** dedi: **الْمُخْرَنْطِمُ**: öfkeli, kibirli — başını kaldırmakla birlikte — olandır.

**طلخف** : **أبو عُبيدٍ** veya başkası: **جُوعٌ طِلَخْفٌ** ve **ضَرْبٌ طِلَخْفٌ**; yani şiddetli.

**شَمِرٌ** şu beyti okudu:
إذا اجْتَمَع الجُوعُ الطِّلَخْفُ وحُبُّها
عَلَى الرَّجُلِ المَضْعُوفِ كادَ يَموتُ

**خنطل** : **الليث** dedi: **الْخُنُطُولَةُ**: develerden ve binek hayvanlarından ve benzerlerinden bir taifedir. Ve **إبِلٌ خَنَاطِيلُ**: dağınık.

Başkası dedi: **خَنَاطِيلُ**: cinsinden bir tekili yoktur.

Ve o, vahşî hayvan ve kuşlardan topluluklardır… dağınık halde.

**طمخر** : **أبو الحَسن اللِّحْيَانِيُّ**: İçti de **اطْمَخَرَّ** ve **اطْمَحَرَّ** etti; yani doldu.

**طلخم** : **الليثُ** dedi: Bulut **اطْلَخَمَّ** etti; üst üste bindiği ve karardığı zaman.

Ve işlerden **الْمُطْلَخِمّاتُ**: onların şiddetli olanlarıdır.

Ve **الطِّلْخَامُ**: dişi fildir. Ve **طِلْخَامٌ**: bir yerdir.

**خنطر** : Dedi: Ve **الْخِنْطِيرُ**: göz kapakları ve yüz eti gevşek olan yaşlı kadındır.

**طرخم** : **أبو ترابٍ**: **الأصمعيُّ** dedi: O, mutlaka **لَمُطْرَخِمٌّ** ve **مُطْلَخِمٌّ**’dür; yani kibirli, büyüklük taslayan.

Ve aynı şekilde: **مُسْلَخِمٌّ**.

**أبو زيدٍ** dedi: **الخُرْطُومُ** ve **الخَطْمُ**: burundur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1]))
  (خد) الخاء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو تأسُّلُ الشَّيءِ وامتدادُه إلى السُّفل. فمن ذلك الْخَدّ خدّ الإنسان، وبه سُمِّيت المِخَدّة. والخَدُّ: الشَّقّ. والأخاديد: الشُّقوق في الأرض. والتخدُّد: تخدُّد اللَّحم من الهُزال. وامرأة متخدِّدة: مهزولة. والخِدَادُ: مِيسمٌ من المياسِم، ولعلَّه يكون في الخدّ؛ يقال منه بعيرٌ مخدود.
  (خر) الخاء والراء أصلٌ واحدٌ، وهو اضطرابٌ وسُقوطٌ مع صوتٍ. فالخَريرُ: صوتُ الماء. وعينٌ خَرّارة. وقد خَرَّتْ تخُِرّ. ويقال للرّجُل إذا اضطرَبَ بطنُه قد تخَرْخَر. وخَرَّ، إذا سقَطَ. قال أبو خراش، يصفُ سيفا:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])  قشيبٌ: قد خلِطَ له السّمُّ بِطُعْم؛ يقال قَشَب له، إذا خَلَطَ له السّمّ. وإنَّما يُفْعَل ذلك ليُصادَ به، ومثله لطفيل:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])  المقَشَّب: نَسْرٌ قد جُعِل له القَِشْبُ في الجِيَف ليُصادَ. ناهِضٌ: حديثُ السّنّ. والنَّسر إذا كَبِرَ اسوَدّ. وتقول: خرّ الماءُ الأرضَ: شَقّها. والأخِرَّةُ، واحدها، خَرير، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَّبْوَين تنقاد. وقال الأحمر:
  سمِعت [بعض] العرب ينشد بيتَ لبيدٍ:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  والخُرُّ من الرَّحى: الموضع الذي تُلقَى فيه الحنطة. وهو قياس الباب؛ لأنَّ الحبَّ يَخُِرّ فيه. وخُرُّ الأذُن: ثَقْبُها: مشبَّهٌ بذلك.
  (خز) الخاء والزاء أصلان: أحدهما أنْ يُرَزَّ شيءٌ في آخر، والآخر جنسٌ من الحيوان.
  فالأوّل الخزُّ خَزُّ الحائط، وهو أن يشوَّك. ويقال خَزَّهُ بسهمٍ، إذا رماه به وأثبَتَه فيه. وطعَنَهُ بالرُّمح فاختَزَّهُ([5]). قال ابن أحمر:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  فأمّا قولُهم بعيرٌ خُزَخِزٌ، أي شديد، فهو من الباب؛ لأنَّ أعضاءهَ كأنّها خُزَّت خَزَّاً، أي أُثبِتَتْ إثباتاً.
  والأصل الثاني: الخُزَز: الذّكَر من الأرانب، والجمع خِزّانٌ. قال:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])  (خس) الخاء والسين أصلان: أحدهما حقارة الشيء، والآخر تداوُلُ الشيء.
  فالأوّل: الخسيس: الحقير؛ يقال خَسَّ الرجُل نفسُه وأخَسَّ، إذا أتَى بفعلٍ خسيس. ومن هذا الباب جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها، إذا جاوَزَتْ سِنّ الحِقّة والجَذَعةِ والثَّنِيَّةِ ولحِقَت بالبُزُول. وهو القياس؛ لأنّ كلَّ هذه الأسنانِ دونَ البُزُول.
  والأصل الثاني قول العرب: تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ، إذا تداوَلُوه وتسابَقُوه، أيُّهم يأخذُه([8]). ويقال: هذه الأمورُ خِساس بينهم، أي دُوَل. قال ابن الزّبعرى:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])  (خش) الخاء والشين أصلٌ واحد، وهو الوُلوج والدُّخول. يقال: خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ: دخل. ورجل [مِخَشٌّ: ماضٍ([10])] جَريءٌ على اللَّيل. والخَشَّاء: موضِعُ الدَّبْرِ؛ لأنّه ينخشُّ فيه. قال ذو الإصبع:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])  ومن الباب الخَشْخاش: الجماعة؛ لأنَّهم قومٌ يجتمعون ويتداخَلون. قال الكميت:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  والخشُّ: أن تجعل الخِشاش في أنْف البعير. يقال خَشَشْتُه فهو مخشوشٌ، ويكون مِن خَشَب. وخَشاش الأرض([13]): دوابُّها. فأمّا الرجُل الخَِشاشُ الصغيرُ الرأسِ فيقال بالفتح والكسر. وهو القياس، لأنّه ينْخَشُّ في الأمر بحقه. قال طرفة:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])  ومن الباب، وهو في الظاهر يبعُد من القياس، الخُشَشَاوانِ: عظمان ناتيان خلْفَ الأذُنين. ويقال للواحد خُشَّاء([15]) أيضاً. ولم يجيء في كلام العرب فُعْلاء مضمومة الفاء ساكنة العين إلاّ هذه وقُوباء، والأصل فيها التحريك.
  (خص) الخاء والصاد أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على الفُرْجة والثُّلمة. فالخَصَاص الفُرَج بين الأثافيّ. ويقال للقمر: بدا من خَصَاصة السّحاب. قال ذو الرُّمّة:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])  والخَصَاصة: الإملاق. والثُّلْمة في الحال.
  ومن الباب خَصَصْت فلاناً بشيءٍ خَصُوصِيَّةً، بفتح الخاء([17])، وهو القياس لأنّه *إذا أُفرِد واحدٌ فقد أوقَع فُرْجَةً بينه وبين غيره، والعموم بخلاف ذلك. والخِصِّيصى: الخَصوصية.
  (خض) الخاء والضاد أصلان: أحدهما قِلَّة الشيء وسَخافته، والآخر الاضطراب في الشَّيءِ مع رطوبةٍ.
  فالأول الخَضَض: [الخرز([18])] الأبيض يَلْبَسُه الإماء. والرّجُل الأحمق خَضَاض. ويقال للسَّقَط من الكلام خَضَضٌ. ويقال: ما على الجارية خَضَاضٌ، أي ليس عليها شيءٌ من حَلْيٍ. والمعنى أنّه ليس عليها شيءٌ حَتَّى الخَضَض الذي بدأْنا بذكره. قال الشاعر:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])  وأمّا الأصل الآخَر فتَخَضْخض الماء. والخَضْخاض: ضربٌ من القَطِران. ويقال نبت خُضَخِضٌ، أي كثير الماء. تقول: كأنّه يتخضخضُ من رِيِّه.
  وقد شّذ عن الباب حرفٌ واحدٌ إن كان صحيحاً، قالوا: خاضَضْتُ فلاناً إذا بايعتَه مُعارَضة([20]). وهو بعيدٌ من القياس الذي ذكرناه.
  (خط) الخاء والطاء أصلٌ واحد؛ وهو أثَرٌ يمتدُّ امتداداً. فمن ذلك الخطُّ الذي يخطُّه الكاتب. ومنه الخطّ الذي يخطُّه الزَّاجر. قال الله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]، قالوا: هو الخَطُّ. ويُروَى: "إنّ نبيّاً من الأنبياء كان يَخُطّ فمن خَطَّ مِثلَ خَطِّه عَلِمَ مثلَ عِلْمه". ومن الباب الخِطَّة الأرض يختطُّها المرءُ لنفسه؛ لأنّه يكون هناك أثرٌ ممدود. ومنه خَطُّ اليمامة، وإليه تُنسَب الرِّماحُ الخَطِّيّة. ومن الباب الخُطَّة، وهي الحال؛ ويقال هو بخُطَّةٍ سَوْء، وذلك أنه أمرٌ قد خُطَّ له وعليه. فأمّا الأرضُ الخطيطة، وهي التي لم تُمْطَر بينَ أرضينِ ممطورَتَين، فليس من الباب، والطاء الثانية زائدة، لأنَّها من أخطأ، كأنَّ المطر أخْطَأَها. والدليل على ذلك قولُ ابن عبّاس: "خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها"، أي إذا مُطِر غيرُها أخْطَأَ هذه المطرُ فلا يُصيبُها.
  وأمّا قولهم: "في رأس فلانٍ خُطْيةٌ([21])" فقال قوم: إنَّما هو خُطَّة. فإن كان كذا فكأنّه أمرٌ يُخَطّ ويؤَثَّر، على ما ذكرناه.
  (خف) الخاء والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يخالف الثِّقَل والرَّزانة. يقال خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً، وهو خفيف وخُفَافٌ. ويقال أَخَفَّ الرّجُل، إذا خَفّت حالُه. وأخَفَّ، إذا كانت دابّتُه خفيفةً. وخَفَّ القومُ: ارتحلوا. فأمّا الخُفُّ فمن الباب لأنّ الماشيَ يَخِفُّ وهو لابِسُه. وخُفُّ البَعير منه أيضاً. وأمّا الخُفُّ في الأرض وهو أطول من النَّعل([22]) فإنّه تشبيهٌ. [وَ] الخِفُّ: الخَفِيف. قال:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])  فأمّا أصوات الكلاب([24]) فيقال لها الخَفْخفة، فهو قريبٌ من الباب.
  (خق) الخاء والقاف أصلٌ واحد، وهو الهَزْم في الشَّيء والخَرْق. فمن ذلك الأُخْقُوق، ويقال الإخْقِيق، وهو هَزْم في الأرض، والجمع الأخاقيق. وجاء في الحديث: "في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ". والإخْقاق: اتَّساع خَرْق البَكَرة. ومن هذا قولُهم: أتانٌ خَقُوقٌ، إذا صوَّت حياؤُها. ويقال للغَديرِ إذا نَضَبَ وجَفَّ ماؤُه وتَقَلفَعَ([25]): خَُقٌّ([26]). قال:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  الخاء واللام أصلٌ واحد يتقارب فروعُه، ومرجعُ ذلك إمَّا إلى دِقَّةٍ أو فُرْجة. والبابُ في جميعِها متقاربٌ. فالخِلال واحد الأخِلَّة. ويقال فلانٌ يأكل خِلَلَه وخُلالته، أي ما يُخْرِجُه الخِلالُ من أسنانه. والخَلُّ خَلُّكَ الكِساءَ على نفسك بالخِلال. فأمّا الخليلُ الذي يُخَالُّك، فمِن هذا أيضاً، كأنَّكما قد تخالَلتُما، كالكِساء الذي يُخَلُّ.
  ومن الباب الرجل الخَلُّ، وهو النَّحيف* الجِسم. قال:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  وقال الآخر:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])  ويقال لابن المَخَاض خَلٌّ، لأنه دقيق الجسم. والخَلُّ: الطَّريق في الرَّمل لأنّه يكون مُستَدِقّاً. ومنه الخَلاَل، وهو البَلَح.
  فأمَّا الفُرجة فالخَلَل بينَ الشَّيئين. ويقال خَلَّل الشيءَ، إذا لم يَعُمّ. ومنه الخَلَّة الفَقْر؛ لأنه فُرْجة في حالِه. والخليل: الفقير، في قوله:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])  والخِلَّة: جَفْن السَّيف، والجمعُ خِلَلٌ. فأما الخِلَل وهي السُّيور التي تُلْبَسُ ظُهورَ السِّيَتَيْنِ([31]) فذلك لدِقَّتها، كأنَّ كلّ واحدةٍ منها خِلّة([32]). والخَلّ: عِرْقٌ في العُنُق مُتَّصلٌ بالرأس. والخَلْخَال من الباب أيضاً، لدقّتِه.
  (خم) الخاء والميم أصلان: أحدهما تغيُّر رائحةٍ، والآخر تنقية شيء. فالأول: قولُهم خَمَّ اللّحمُ، إذا تغيَّرَتْ رائحتُه. والثاني: قولُهم خُمّ البيتُ إذا كُنِسَ. وخُمَامة البئرِ: ما يُخَمُّ من تُرابها إذا نُقِّيت. وبيتٌ مخمومٌ: مكنوس. ويقال هو مخموم القلبِ، إذا كان نقيَّ القَلْب من كل غِشٍّ ودَخَْل.
  (خن) الخاء والنون أصلٌ واحد، وهو حكايةُ شيءٍ من الأصوات بضعف. وأصله خَنَّ، إذا بكى، خنيناً. والخَنْخَنَةُ: أن لا يُبِين الكلامَ. ويقال الخُنان في الإبل كالزُّكام في الناس. والْخُنّة كالغُنّة. ويقال الخنين: الضَّحِك الخفيّ. ويقولون إنّ المَخَنّة الأنف. فإنْ كان كذا فلأنه موضع الخُنّة، وهي الغُنّة. ويقال وطئ مَِخَنَّتَه، أي أذلَّه([33])، كأنه وضع رجلَيه على أنفه.
  (خأ) الخاء والهمزة الممدودة ليست أصلاً ينقاس، بل ذُكِر فيه حرفٌ واحد لا يُعرَف صحته. قالوا: خاءِبك علينا، أي اعجَل. وأنشدُوا للكميت:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) الخاء والباء أصلان: الأول [أن] يمتدّ [الشيء] طولاً، والثاني جنسٌ من الخِداع.
  فالأول الخَبيبة والْخُبَّةُ: الطريقة تمتدُّ في الرَّمل. ثم يشبّه بها الخِرْقَة التي تُخْرَقُ طُولاً. ويُحمَل على ذلك الخَبِيبة من اللَّحم، وهي الشَّرِيحة منه.
وأما الآخَر فالخِبُّ الخِداع، والخَِبُّ الخَدَّاع. وهذا مشتقٌّ من خَبَّ البَحْرُ اضطَرَبَ. وقد أصابهم الخِبُّ.
  ومن هذا الخَبَبُ: ضربٌ من العَدْو. ويقال جاء مُخِبَّاً. ومنه خَبَّ النّبتُ، إذا يَبِس وتقلَّع([35])، كأنه يَخُبّ، توهَّم أنه يمشي. قال رؤبة:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  والخَبخَبة: رخاوةُ الشيءِ واضطرابُه. وكل ذلك راجعٌ إلى ما ذكرناه؛ لأنَّ الخَدَّاع مضطربٌ غيرُ ثابت العَقْدِ على شيء صحيح. فأما ما حكاه الفرّاء: [لي([37])] من فلانٍ خَوَابُّ، وهي القَرابات، واحدها خابٌّ، فهو عندي من الباب الأول؛ لأنّه سَبَبٌ يمتدُّ ويتّصل. فأما قولهم "خبْخِبوا عنكم من الظهيرة"، أي أَبرِدُوا فليس من هذا، وهو من المقلوب، وقد مرَّ.
  (خت) الخاء والتاء ليس أصلاً؛ لأنّ تاءه مبدلةٌ من سين. يقال خَتِيتٌ: أي خسيس. وأَخَتَّ الله حَظَّه، أي أخَسَّه. وهذا في لغة مَنْ يقول:
مررت بالنَّات، يريد بالناس. وذكروا أنَّهم يقولون: أخَتَّ فلانٌ: استَحْيا. فإن كان صحيحاً فمعناه أنه أتَى بشيء ختيتٍ يَستحيي منه. وأنشدوا:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])  أي لا تأتي أنت من أوائلِك بخَتيت.
  (خث) الخاء والثاء ليس أصلاً ولا فرعاً صحيحاً يُعَرَّج عليه، ولكنّا نذكُر ما يذكرونه. يقولون: الخُثّ ما أُوخِفَ من أخْثاء البقر وطلِي به شيء، وليس هذا بشيء، ويقال الخُثُّ: غُثَاء السَّيل إذا تركَه السيلُ فيبِس واسوَدَّ.
  (خج) الخاء والجيم أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وخفّةٍ في غير استواء. فيقال ريحٌ *خَجُوجٌ، وهي التي تلتَوِي في هُبوبها. وكان الأصمعيُّ يقول: الخَجُوج الشديدة المَرِّ. ويقال إنّ الخجخجة الانقِباض  والاستحياء. وقالوا: خَجْخَجَ الرّجُل، إذا لم يُبدِ ما في نفسه. ويقال اختَجَّ الجملُ في سَيره، إذا لم يستقِمْ. ورجل خَجَّاجَة ([39]): أحمق. والبابُ كلُّه واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "والمطابق أولاً". وانظر ما سبق في كتاب الثاء.
([2]) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 57، ونسخة الشنقيطي 70. والبيت في اللسان (قشب). ويروى: "به ندع".
([3]) ديوان طفيل 13 برواية: "كُسِيْنَ ظهار الريش".
([4]) من بيت في معلقة لبيد ويروى: "بأحزة". والبيت بتمامه:
بأخرة الثلبوت يربأ فوقها *** قفر المراقب خوفها آرامها ([5]) في الأصل: "فاختز"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في المجمل واللسان: "لما اختززت". وصدره في الاشتقاق 318:
* نبذ الجوار وضل هدية روقه *
([7]) المخدمة: التي في ساقها عند موضع الرسغ بياض. والبيت في المجمل.
([8]) في الأصل: "إياهم يأخذوه". والكلمة ذكرت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([9]) الحق أن البيت ملفق من بيتين، وهما كما في السيرة 616 جوتنجن:
والعطيات خساس بينهم *** وسواء قبر مثر ومقل كل عيش ونعيم زائل *** وبنات الدهر يلعبن بكل([10]) التكملة من اللسان.
([11]) البيت في المجمل واللسان (خشش، لكع)، وسيعيده في (لكع).
([12]) قطعة من بيت في اللسان (خشش، فلق). وهو بتمامه:
في حومة الفيلق الجأواء إذ ركبت *** قيس وهيضلها الخشخاش إذ نزلوا وقد استشهد بهذه القطعة بدون نسبة في اللسان (هضل).
([13]) ظاهر قوله أنه يعني ضبط الخشاش، بالفتح. وفي المجمل: "وخشاش الأرض بالفتح: دوابها".
([14]) البيت في معلقة طرفة.
([15]) يقال خشاء. وخششاء.
([16]) ديوان ذي الرمة 434. كلا، أي كسرعة قولك: "لا".
([17]) ويقال بضمها أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([18]) التكملة من المجمل واللسان.
([19]) أنشده أيضاً في المجمل. وجاء في اللسان برواية: "ولو أشرفت".
([20]) وكذا في تصحيحات القاموس. وفي بعض نسخه: "معاوضة". واللفظ وتفسيره لم يرد في اللسان.
([21]) روي في اللسان (خطط): "خطية" بالياء، ثم قال: "والعامة تقول: في رأسه خطية. وكلام العرب هو الأول".
([22]) في اللسان: "والخف في الأرض أغلظ من النعل".
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في المجمل: "وخفخفة الكلاب أصواتها عند الأكل".
([25]) ذكروا أن "القلفع"، كزبرج ودرهم: ما يتفلق من الطين ويتشقق. ولم يذكر هذا الفعل في اللسان والقاموس في مادة (قلفع) وذكر في اللسان في مادة (خقق) عند تفسيره "الخق".
([26]) ضبط في اللسان والقاموس بالفتح. وضبط في الأصل والمجمل بالضم. وزاد في المجمل: "ويقال خق أيضاً"، يعني بفتح الخاء.
([27]) البيت في المجمل واللسان (خقق).
([28]) البيت في اللسان (رهن). والراهن، بالراء: المهزول.
([29]) البيت ينسب إلى تأبط شراً، أو ابن أخته الشنفرى، أو خلف الأحمر. انظر حماسة أبي تمام  (1: 342) واللسان (خلل).
([30]) البيت لزهير في ديوانه (153) واللسان (خلل، حرم).
([31]) السيتان: مثنى سية، وهي ما عطف من طرف القوس. وفي الأصل: "الستين".
([32]) في الأصل: "خلالة".
([33]) في اللسان: "ووطئ مِخَنتهم ومَخَنتهم، أي حريمهم".
([34]) صدره كما في اللسان (20: 334): * إذا ما شحطن الحاديين سمعتهم *
وانظر أمالي ثعلب 554.
([35]) في المجمل واللسان والقاموس: خب النبت، ، إذا طال وارتفع.
([36]) ديوان رؤبة 105 والمجمل. وفي الديوان: "واستن أعراف السفا".
([37]) التكملة من المجمل واللسان.
([38]) البيت للأخطل في ديوانه 206 واللسان (ختت).
([39]) يقال للأحمق خجاجة وخجخاجة أيضاً.
ـ

##### Türkçe

(باب Arapların sözünden gelen, başı **خاء** olanın, ikizlenmişte, mutâbıkta ve sağırda geleni([1]))
  (خد) **الخاء** ile **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin kökleşmesi ve aşağıya doğru uzamasıdır. Bundan: **الْخَدّ**: insanın yanağı; onunla **المِخَدّة** adlandırılmıştır. Ve **الخَدُّ**: yarık. Ve **الأخاديد**: yerdeki yarıklar. Ve **التخدُّد**: zayıflıktan etin çökmesi. Ve **امرأة متخدِّدة**: zayıf. Ve **الخِدَادُ**: damgalardan bir damga; belki yanakta olur; ondan “**بعيرٌ مخدود**” denir.
  (خر) **الخاء** ile **الراء** tek bir asıldır; o da bir sesle birlikte çalkantı ve düşüştür. O hâlde **الخَريرُ**: suyun sesi. Ve **عينٌ خَرّارة**. Ve “**خَرَّتْ**” (dişi) “**تخُِرّ**”. Ve adam için, karnı çalkalanınca: “**قد تخَرْخَر**” denir. Ve **خَرَّ**: düştü, demektir. Ebû Harâş dedi, bir kılıcı vasfeder:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])
  **قشيبٌ**: ona zehir, bir tatla karıştırılmıştır; “**قَشَب** له” denir, ona zehri karıştırınca. Bu ancak onunla avlansın diye yapılır; Tufeyl’in şu sözü de böyledir:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])
  **المقَشَّب**: leşlerde ona **القَِشْبُ** yapılmış bir akbaba; avlansın diye. **ناهِضٌ**: yaşı yeni. Ve akbaba yaşlanınca kararır. Ve dersin: “**خرّ الماءُ الأرضَ**”: onu yardı. Ve **الأخِرَّةُ**, onun teki **خَرير**’dir; iki tümseğin arasında, alçak, akıp giden yerlerdir. Ve el-Ahmer dedi:
  [bazı] Arapların, Lebîd’in bir beytini terennüm ettiğini işittim:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  Ve değirmenden **الخُرُّ**: buğdayın atıldığı yer. Bu, babın kıyasıdır; çünkü tane orada **يَخُِرّ**. Ve kulağın **خُرُّ**’u: deliği; buna benzetilmiştir.
  (خز) **الخاء** ile **الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyin bir başkasına saplanması; ikincisi hayvandan bir cins.
  Birincisi: **الخزُّ**: duvarın **خَزُّ**’u; o da dikenlenmesidir. Ve “**خَزَّهُ بسهمٍ**” denir: onu okla vurduğunda ve onu onda sabitlediğinde. Ve onu mızrakla dürttü de “**فاختَزَّهُ**”([5]). İbn Ahmer dedi:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  “**بعيرٌ خُزَخِزٌ**” sözlerine gelince, yani güçlü; bu babdandır; çünkü uzuvları sanki **خُزَّت** bir **خَزّاً** ile, yani sağlam bir sabitlemeyle sabitlenmiş gibidir.
  İkinci asıl: **الخُزَز**: tavşanların erkeği; çoğulu **خِزّانٌ**. Dedi:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])
  (خس) **الخاء** ile **السين** iki asıldır: birincisi şeyin değersizliği; ikincisi şeyin elden ele dolaşması.
  Birincisi: **الخسيس**: değersiz; “**خَسَّ الرجُل نفسُه**” ve “**أخَسَّ**” denir: değersiz bir fiil getirdiğinde. Bu babdandır: “**جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها**” denir: **الحِقّة** ve **الجَذَعةِ** ve **الثَّنِيَّةِ** yaşını aşıp **البُزُول**’a yetiştiğinde. Bu kıyastır; çünkü bu dişlerin hepsi **البُزُول**’dan aşağıdır.
  İkinci asıl: Arapların sözü: “**تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ**” derler: onu elden ele dolaştırdıklarında ve yarıştıklarında; hangisi onu alacak([8]). Ve denir: “**هذه الأمورُ خِساس بينهم**”: yani devrî (dönüşümlü)dir. İbn ez-Zeb‘arâ dedi:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])
  (خش) **الخاء** ile **الشين** tek bir asıldır; o da girme ve içeri girmedir. “**خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ**” denir: girdi. Ve [**مِخَشٌّ**: geçen([10])] geceye karşı cüretkâr. Ve **الخَشَّاء**: makat yeri; çünkü oraya girilir. Zû’l-İsba‘ dedi:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])
  Babdandır **الخَشْخاش**: topluluk; çünkü onlar bir kavimdir, toplanırlar ve iç içe girerler. Kümeyt dedi:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  Ve **الخَشُّ**: devenin burnuna **الخِشاش** koymandır. “**خَشَشْتُه**” denir; o da **مخشوشٌ** olur; ve **خَشَب**’den olur. Ve **خَشاش الأرض**([13]): onun küçük hayvanları. Küçük başlı **الخَِشاشُ** adam ise fetha ile de kesra ile de söylenir. Bu kıyastır; çünkü o, hakkıyla işe sokulur. Tarafe dedi:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])
  Babdandır—görünüşte kıyastan uzak olsa da—**الخُشَشَاوانِ**: iki kulağın arkasında çıkan iki kemik. Ve tekine **خُشَّاء**([15]) da denir. Arapların sözünde, fâ’sı dammeli, ‘ayn’ı sâkin **فُعْلاء** ancak bu ve **قُوباء** geldi; aslında onda harekeleme vardır.
  (خص) **الخاء** ile **الصاد** düzenli, kıyasî bir asıldır; o da açıklığa ve gedik/yarığa delâlet eder. O hâlde **الخَصَاص**: ocak taşları arasındaki açıklıklar. Ve aya denir: bulutun **خَصَاصة**’sinden göründü. Zû’r-Rumme dedi:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])
  Ve **الخَصَاصة**: yoksulluk. Ve hâlde gedik.
  Babdandır: “**خَصَصْت** فلاناً بشيءٍ **خَصُوصِيَّةً**” ( **الخاء**’ın fethasıyla([17]) ); bu kıyastır; çünkü bir tek kişi ayrılınca, onunla başkası arasına bir açıklık koymuş olur; umum bunun tersidir. Ve **الخِصِّيصى**: **الخَصوصية**.
  (خض) **الخاء** ile **الضاد** iki asıldır: birincisi şeyin azlığı ve bayağılığı; ikincisi rutubetle birlikte şeyde çalkantı.
  Birincisi **الخَضَض**: [**الخرز**([18])] beyaz; cariyeler onu takar. Ve ahmak adam **خَضَاض**. Ve sözün döküntüsüne **خَضَضٌ** denir. Ve denir: “**ما على الجارية خَضَاضٌ**”: yani üzerinde süsten hiçbir şey yok. Mânâ: üzerinde, zikre başladığımız **الخَضَض** bile yok. Şair dedi:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])
  İkinci asla gelince: “**تَخَضْخض الماء**”. Ve **الخَضْخاض**: katrandan bir tür. Ve denir: “**نبت خُضَخِضٌ**”: yani suyu çok bitki. Dersin: sanki sululuğundan **يتخضخضُ**.
  Babdan bir tek harf şâz olmuştur—eğer sahihse—dediler ki: “**خاضَضْتُ** فلاناً” onu muâraza yoluyla alışveriş yaptığımda([20]). Bu, zikrettiğimiz kıyastan uzaktır.
  (خط) **الخاء** ile **الطاء** tek bir asıldır; o da uzayıp giden bir izdir. Bundan: kâtibin çizdiği **الخطُّ**. Ve ondan: falcının çizdiği **الخطّ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]; dediler ki: o **الخَطُّ**tur. Ve rivayet olunur: “Peygamberlerden bir peygamber vardı, **يَخُطّ** idi; kim onun çizgisi gibi **خَطَّ** ederse, onun ilmi gibi bilir.” Babdandır: kişinin kendisi için çizip ayırdığı yer olan **الخِطَّة**; çünkü orada uzatılmış bir iz olur. Ve ondan **خَطُّ اليمامة**; ve ona nisbetle **الرِّماحُ الخَطِّيّة**. Babdandır **الخُطَّة**: hâl; “o, kötü bir **خُطَّة** üzeredir” denir; çünkü o, kendisi için ve aleyhine çizilmiş bir iştir. Ama **الأرضُ الخطيطة**—iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış olan—babdan değildir; ikinci **الطاء** ziyadedir; çünkü o **أخطأ**’dandır; sanki yağmur onu ıskalamıştır. Bunun delili İbn Abbâs’ın sözü: “**خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها**”: yani başkası yağmur alınca, bu yağmur onu ıskalar da ona isabet etmez.
  “**في رأس فلانٍ خُطْيةٌ([21])**” sözlerine gelince: bir kavim dedi ki: o ancak **خُطَّة**’dir. Eğer böyleyse, sanki çizilip iz bırakılan bir iştir; zikrettiğimiz üzere.
  (خف) **الخاء** ile **الفاء** tek bir asıldır; o da ağırlık ve vakarın tersine olan bir şeydir. “**خَفَّ الشّيءُ** **يَخِفُّ** **خِفَّةً**” denir; o **خفيف** ve **خُفَافٌ**dur. Ve “**أَخَفَّ الرّجُل**” denir: hâli hafiflediğinde. Ve **أخَفَّ**: biniti hafif olduğunda. Ve “**خَفَّ القومُ**”: göçtüler. Ama **الخُفُّ** babdandır; çünkü yürüyen onu giydiği hâlde hafifler. Ve devenin **خُفُّ**’u da ondandır. Ama yerdeki **الخُفُّ**—**النَّعل**’dan daha uzun olan([22])—bir benzetmedir. Ve **الخِفُّ**: hafif olan. Dedi:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
  Köpeklerin seslerine([24]) gelince, onlara **الخَفْخفة** denir; o babdandır, yakındır.
  (خق) **الخاء** ile **القاف** tek bir asıldır; o da şeyde ezilme ve yırtılmadır. Bundan: **الأُخْقُوق**—ve **الإخْقِيق** de denir—yerde bir çöküntüdür; çoğulu **الأخاقيق**. Hadiste geldi: “**في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ**”. Ve **الإخْقاق**: makaranın deliğinin yırtığının genişlemesidir. Bundan onların sözü: “**أتانٌ خَقُوقٌ**”: ferci ses çıkardığında. Ve su birikintisine, suyu çekilip kuruduğunda ve çatlayıp yarıldığında([25]) **خَُقٌّ**([26]) denir. Dedi:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل) **الخاء** ile **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; bunun dönüşü ya inceliğe ya açıklığadır. Bab, hepsinde birbirine yakındır. O hâlde **الخِلال**: **الأخِلَّة**’nin teki. Ve “falanca **خِلَلَه** ve **خُلالته** yer” denir: yani **الخِلال**’ın dişlerinden çıkardığını. Ve **الخَلُّ**: elbiseyi **الخِلال** ile kendine tutturmandır. Ama seni dost edinen **الخليلُ** de bundandır; sanki ikiniz, **تخالَلتُما**; **الكِساء** gibi ki o **يُخَلُّ**.
  Babdandır **الرجل الخَلُّ**: ince* bedenli olan. Dedi:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  Ve başkası dedi:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])
  **ابن المَخَاض**’a **خَلٌّ** denir; çünkü bedeni incedir. Ve **الخَلُّ**: kumda yol; çünkü ince olur. Ve ondan **الخَلاَل**: o da **البَلَح**.
  Açıklığa gelince: iki şey arasındaki **الخَلَل**. Ve “**خَلَّل الشيءَ**” denir: kuşatmadığında. Ve ondan **الخَلَّة**: fakirlik; çünkü hâlinde bir açıklıktır. Ve **الخليل**: fakir; şu sözde:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])
  Ve **الخِلَّة**: kılıç kını; çoğulu **خِلَلٌ**. Ama **الخِلَل**—iki yayın sırtına takılan kayışlar([31])—bu, inceliklerindendir; sanki her biri bir **خِلّة**([32]). Ve **الخَلّ**: boyunda, başa bitişik bir damar. Ve **الخَلْخَال** da babdandır; inceliğinden.
  (خم) **الخاء** ile **الميم** iki asıldır: biri kokunun değişmesi; diğeri bir şeyi temizlemektir. Birincisi: “**خَمَّ اللّحمُ**” sözleri: kokusu değiştiğinde. İkincisi: “**خُمّ البيتُ**” sözleri: süpürüldüğünde. Ve **خُمَامة البئرِ**: temizlendiğinde toprağından süpürülen şey. Ve **بيتٌ مخمومٌ**: süpürülmüş. Ve “o, **مخموم القلبِ**” denir: her türlü hile ve bozukluktan kalbi temiz olduğunda.
  (خن) **الخاء** ile **النون** tek bir asıldır; o da seslerden bir şeyi zayıflıkla taklit etmektir. Aslı **خَنَّ**’dır: ağladığında; **خنيناً**. Ve **الخَنْخَنَةُ**: sözü açık etmeyiştir. Ve develerde **الخُنان**: insanlarda nezle gibidir. Ve **الْخُنّة**: **الغُنّة** gibidir. Ve **الخنين** denir: gizli gülme. Ve derler ki **المَخَنّة** burundur. Eğer böyleyse, **الخُنّة**’nin yeri olduğu içindir; o da **الغُنّة**’dir. Ve “**وطئ مَِخَنَّتَه**” denir: onu zelil kıldı([33]); sanki iki ayağını burnunun üstüne koymuş gibi.
  (خأ) **الخاء** ile uzatılmış **الهمزة** kıyaslanan bir asıl değildir; onda, sahihliği bilinmeyen tek bir harf zikredilmiştir. Dediler ki: “**خاءِبك علينا**”: yani acele et. Ve Kümeyt’ten okudular:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) **الخاء** ile **الباء** iki asıldır: birincisi [şeyin] boyuna uzamasıdır; ikincisi aldatmadan bir cinstir.
  Birincisi **الخَبيبة** ve **الْخُبَّةُ**: kumda uzayıp giden iz. Sonra onunla, boyuna yırtılan bez parçası benzetilir. Buna, etten **الخَبِيبة** de hamledilir; o, ondan bir dilimdir.
  İkincisine gelince: **الخِبُّ** aldatmadır; ve **الخَِبُّ** aldatıcıdır. Bu, “**خَبَّ البَحْرُ**”dan türemiştir: deniz çalkalandı. Ve onlara **الخِبُّ** isabet etti.
  Bundan **الخَبَبُ**: koşmanın bir türü. Ve “**جاء مُخِبَّاً**” denir. Ve ondan: “**خَبَّ النّبتُ**” denir: kuruyup kökünden söküldüğünde([35]); sanki **يَخُبّ** eder; yürüdüğü vehmedilmiştir. Ru’be dedi:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  Ve **الخَبخَبة**: şeyin gevşekliği ve çalkantısı. Bunların hepsi zikrettiğimize döner; çünkü aldatıcı çalkantılıdır, sağlam bir bağ üzerinde sabit değildir. Ama Ferrâ’nın hikâye ettiği: [**لي**([37])] falancadan **خَوَابُّ** vardır—o, akrabalıklardır; teki **خابٌّ**—bu, bence birinci babdandır; çünkü o, uzayıp bağlanan bir sebeptir. Ama “**خبْخِبوا عنكم من الظهيرة**” sözleri: yani serinleyin; bu bundan değildir; o, ters çevrilmiş (مقلوب) olandandır; geçmişti.
  (خت) **الخاء** ile **التاء** asıl değildir; çünkü onun **تاء**’sı **سين**’den بدل edilmiştir. “**خَتِيتٌ**” denir: yani değersiz. Ve “**أَخَتَّ الله حَظَّه**” denir: yani onu değersiz kıldı. Bu, “**مررت بالنَّات**” diyenin dilindedir; **الناس**’ı kasteder. Ve zikrettiler ki onlar “**أخَتَّ فلانٌ**” derler: utandı. Eğer sahihse, mânâsı: utandığı değersiz bir şey getirdi. Ve okudular:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])
  yani sen, atalarının ilklerinden değersiz bir şey getirmezsin.
  (خث) **الخاء** ile **الثاء** asıl da değildir, üzerine dönülecek sahih bir fer‘ de değildir; fakat onların zikrettiklerini zikrederiz. Derler ki: **الخُثّ**: sığırın **أخْثاء**’sından alınan ve onunla bir şey sıvanan şeydir; bu bir şey değildir. Ve denir: **الخُثُّ**: selin bıraktığı, sonra kuruyup kararan sel köpüğüdür.
  (خج) **الخاء** ile **الجيم** bir asıldır; düzgün olmayan bir hâlde çalkantı ve hafifliğe delâlet eder. “**ريحٌ خَجُوجٌ**” denir: esişinde kıvrılan rüzgâr. Asma‘î derdi ki: **الخَجُوج** şiddetli, acı (merr) olandır. Ve denir ki **الخجخجة**: büzülme ve utanmadır. Ve dediler: “**خَجْخَجَ الرّجُل**”: içindekini açığa vurmadığında. Ve “**اختَجَّ الجملُ في سَيره**” denir: yürüyüşünde doğrulmadığında. Ve **رجل خَجَّاجَة**([39]): ahmak. Babın hepsi tektir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخط كالمد، ويقال لما له طول، والخطوط أضرب فيما يذكره أهل الهندسة من مسطوح، ومستدير، ومقوس، وممال، ويعبر عن كل أرض فيها طول بالخط كخط اليمن، وإليه ينسب الرمح الخطي، وكل مكان يخطه الإنسان لنفسه ويحفره يقال له خط وخطة. والخطيطة: أرض لم يصبها مطر بين أرضين ممطورتين كالخط المنحرف عنه، ويعبر عن الكتابة بالخط، قال تعالى: ﴿وما كنت تتلو من قبله من كتاب ولا تخطه بيمينك﴾ [العنكبوت/48].

##### Türkçe

- **الخط** **كالمد**، ve uzunluğu olan şey için söylenir; ve **الخطوط** (şunlardır:) hendese ehlinin zikrettiği **مسطوح**dan, **مستدير**den, **مقوس**tan ve **ممال**dan (olan) türler. Ve içinde uzunluk bulunan her yer, **خط** ile ifade edilir; **كخط اليمن** gibi. Ve ona **الرمح الخطي** nisbet edilir. Ve insanın kendisi için çizdiği ve kazdığı her mekâna **خط** ve **خطة** denir. Ve **الخطيطة**: iki yağmur görmüş yer arasında yağmur isabet etmemiş bir yerdir; ondan sapmış **كالخط المنحرف عنه** gibi. Ve yazı, **الخط** ile ifade edilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿وما كنت تتلو من قبله من كتاب ولا تخطه بيمينك﴾ [العنكبوت/48].

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَطَّ
1 خَطَّ خط , aor. خَطُ٣َ , inf. n. خَطٌّ, He made [a line, or lines, or] a mark, عَلَى الأَرْضِ, upon the ground. (Msb.) You say, خَطَّ الزَّاجِرُ فِى الأَرْضِ, aor. and inf. n. as above, The diviner made a line, or a mark, or lines, or marks, upon the ground, and then divined. (TA.) And الزَّاجِرُ يَخُطُّ بِاـِصْبَعِهِ فِى الرَّمْلِ وَيَزْجُرُ [The diviner makes lines, or marks, with his finger upon the sand, and divines]. (S.) Th says, on the authority of IAar, that عِلْمُ الخَطِّ is عِلْمُ الرَّمْلِ [or geomancy]: I 'Ab says that it is an ancient science, which men have relinquished: but Lth says that it is practised to the present time; [to which I may add, that it has not even now ceased; being still practised on sand and the like, and also on paper;] and they have conventional terms which they employ in it, and they elicit thereby the secret thoughts &c., and often hit upon the right therein: the diviner comes to a piece of soft ground, and he has a boy, with whom is a style; and the master makes many lines, or marks, in haste, that they may not be counted; then he returns, and obliterates leisurely lines, or marks, two by two; and if there remain two lines, or marks, they are a sign of success, and of the attainment of the thing wanted: while he obliterates, his boy says, for the sake of auguring well, اِبْنَىْ عِيَانْ أَسْرِعَا البَيَانْ [O two sons of 'Iyلn (meaning two lines or marks), hasten ye the manifestation]: I 'Ab says that when he has obliterated the lines, or marks, and one remains, it is the sign of disappointment: and AZ and Lth relate the like of this. (TA.) It is said in a trad. of Mo'لwiyeh Ibn-El-Hakam Es-Sulamee, traced up by him to its author, كَانَ نَبِىٌّ مِنَ الأَنْبِيَآءِ يَخُطُّ فَمَنْ خَطَّهُ عَلِمَ مِثْلَ عِلْمِهِ [A prophet of the prophets used to practise geomancy; and he who matches his geomancy knows the like of his knowledge]. (TA.) You say also, when a man is meditating upon his affair, and considering what may be its issue, or result, فُلَانٌ يَخُطُّ فِى الأَرْضِ (tropical:) [Such a one makes lines, or marks, upon the ground]. (TA.) [See also نَكَتَ: and see St. John's Gospel, ch. viii. verses 6 and 8.] And خَطَّ بِرِجْلِهِ الأَرْضَ means (tropical:) He walked, or went along. (TA.) ― -b2- Also, (S, Msb,) aor. as above, (Msb,) and so the inf. n., (Msb, K,) He wrote (S, Msb, K) a writing, or book, (Msb,) or a thing, (TA,) with the reed prepared for that purpose, (S, K,) or with some other thing; (K, TA;) [and so ↓ خطّط, for] تَخْطِيطٌ is syn. with تَسْطِيرٌ, or, as in the T, like تسطير; whence the saying, خُطِّطَتْ عَلَيْهِ ذُنُوبُهُ His sins were written [or registered] against him. (TA.) ― -b3- خَطَّ الخِطَّةَ, and خَطَّهَا لِنَفْسِهِ: see 8; for the latter, in two places. ― -b4- [Hence,] خَطَّ عَلَيْهِ (assumed tropical:) He prohibited it; or took it for himself; relating to anything. (K, TA.) ― -b5- خُطُّ وَحْهُهُ: or خَطَّ: see 8. ― -b6- خَطَّ الغُلَامُ: see 8. ― -b7- خَطَطْتُ بِالسَّيْفِ وَجْهَهُ وَوَسَطَهُ (tropical:) [I cut, or clave, with the sword his face and his waist]. (TA.) And خَطَّهُ بِالسَّيْفِ نِصْفَيْنِ (tropical:) [He clave him, or it, in halves with the sword]. (TA.) And جَارَاهُ فَمَا خَطَّ غُبَارَهُ (tropical:) He contended with him in running, and did not cleave his dust. (JK, S, * A, L.) ― -b8- خَطَّ اللّٰهُ نَوْءَهَا [God made its (a land's) rain-giving star or asterism (see نَوْءٌ) to pass it over: or may God make &c.]: from خَطِيطَةٌ signifying “ a land not rained upon between two lands that have been rained upon: ” (S, TA: *) it was said by I' Ab [in a tropical sense, by way of imprecation, with reference to a woman], when he was asked respecting a man who had put the affair of his wife in her own hand and she had in consequence divorced him by a triple sentence: (S:) accord. to one relation, it is خَطَّأَ; the meaning being “ may he make its rain to miss it: ” (S, TA:) and accord. to another, ↓ خَطَّى, originally خَطَّطَ, like تَقَضَّى البَازِى: the former, or first, is the weaker, or weakest, in authority, of these relations. (TA. [See also 2 in art. خطأ.])

خطّط
2 خطّط خطط خطة , inf. n. تَخْطِيطٌ, [He marked with lines, streaks, or stripes. Also] He wove a piece of cloth with lines, streaks, or stripes. (KL.) And He drew lines well and elegantly. (KL.) ― -b2- See also 1, in two places, in the latter half of the paragraph.

4 أَخْطَ٣َ see 8, in three places.

اختطّ الخِطَّةَ
8 اختطّ الخِطَّةَ اختط الخطه اختط الخطة , (Msb, K,) or اختطّها لِنَفْسِهِ, (S,) He took the خِطَّة [q. v.] to himself, and (K) made a mark upon it, (S, K,) in order to its being known that he had chosen it to build there a house; (S, TA;) as also ↓ خَطَّهَا; (as in some copies of the K;) or ↓ اخطّها; (as in other copies of the K, and as in the TA;) and لِنَفْسِهِ ↓ خَطَّهَا: (TA:) and he alighted and took up his abode in the خِطَّة, none having done so before him; as also لِنَفْسِهِ ↓ خَطَّهَا. (K.) [And hence, اختطّ signifies also He founded a town or the like.] ― -b2- اختطّ وَجْهُهُ (tropical:) His face became marked with lines [app. by the growth of his beard]; (K, TA;) as also ↓ خَطَّ; (K, L, TA;) or ↓ خُطَّ; (JK;) or ↓ اخطّ: (CK:) or (tropical:) the hair of his beard extended [so as to form lines] upon the two sides of his face. (A, TA.) ― -b3- اختطّ الغُلَامُ (tropical:) The two sides of the boy's, or young man's, beard grew forth; (S, L, K, TA;) as also ↓ خَطَّ; or ↓ اخطّ. (K, accord. to different copies.)

خَطٌّ
خَطٌّ خط A line, streak, or stripe; in, or upon, a thing: (K:) pl. خُطُوطٌ (S, K) and أَخْطَاطٌ; (K;) the latter, [a pl. of pauc.,] used by El-'Ajjلj: (TA:) and ↓ خُطَّةٌ is [syn. with خَطٌّ as explained above, being] a subst. form [the inf. n.] الخَطُّ, like as نُقْطَةٌ is from النَّقْطُ: (S, K: *) you say, ↓ عَلَى ظَهْرِ الحِمَارِ خُطَّتَانِ Upon the back of the ass are two lines, or streaks, differing in colour from the rest of the body. (TA.) ― -b2- [In mathematics, A line. And hence, خَطُّ الاِسْتِوَآءِ The equinoctial line.] ― -b3- A slight track, or path, or road, in plain, or smooth, or soft, ground: pl. as above. (K.) And A road, or path: (Th, K:) as in the saying, اِلْزَمْ ذٰلِكَ الخَطَّ وَلَا تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا [Keep thou to that road, or path, and do not deviate from it at all]: or in this sense the word is ↓ خُطٌّ. (TA.) Also A road, or way, or street, that is a common thoroughfare; and so ↓ خُطٌّ. (IDrd, K.) ― -b4- (tropical:) [A streak, or stripe, of herbage.] You say, الكَلَأُ خُطُوطٌ فِى الأَرْضِ (tropical:) The herbage consists of streaks, or stripes, upon the ground; the rain not having watered the country in common. (L, TA.) ― -b5- Writing, and the like. (TA.) [Handwriting. Character; or particular form of letters. ― -b6- See also 1.]

خُطٌّ
خُطٌّ خط : see خَطٌّ, in two places. ― -b2- The place of the tribe. (AA, K.)

خِطٌّ
خِطٌّ خط : see خِطَّةٌ: ― -b2- and see also خَطِيطٌ, in two places.

خُطَّةٌ
خُطَّةٌ خط خطه خطة : see خَطٌّ, in two places. ― -b2- Also An affair: a matter: a case: an event: a state, or condition: syn. أَمْرٌ: (S, K:) and قِصَّةٌ: (S:) or the like of قِصَّةٌ: (JK, K:) and خَطْبٌ: and حَالٌ: (TA:) or حَالَةٌ: (Msb:) or, as some say, a dubious affair, of great magnitude or moment, to accomplish which, or to perform which, one finds not the way: (Har p. 436:) and a quality, or property. (Msb.) You say, سُمْتُهُ خُطَّةَ خَسْفٍ [I required, or constrained, him to do an affair of difficulty; or to become in a state of abasement, or ignominy]: and خُطَّةَ سُوْءٍ [an evil affair]. (L.) And هُوَيُكَلِّفُنِى خُطَّةً مِنَ الخَسْفِ [He requires, or constrains, me to do an affair of difficulty; &c.]. (JK. [See also خَسْفٌ.]) And it is said in a trad., of Keyleh, أَيُلَامُ ابْنُ هٰذِهِ أَنْ يَفْصِلَ الخُطَّةَ وَيَنْتَصِرَ مِنْ وَرَآءِ الحَجَزَةِ [Is the son of this woman to be blamed for deciding the affair, or matter, or case, &c., and defending himself in the absence of the wrongdoers who would prevent his obtaining his right; or, of those who defend men, one from another, and decide between them justly?]: i. e., when a dubious event, to the encountering of which he does not find the right way, befalls him, that he should not care for it, but decide it so as to settle it and extricate himself from it. (S, TA.) [See also حَاجِزٌ.] Also, in a trad. respecting El-Hodeybiyeh, لَايَسْألُونِى خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللّٰهِ تَعَالَى اـِلَّا أَعْطِيْتُهُمْ اـِيَّاهَا [They shall not ask of me a matter wherein they honour the sacred things of God, (exalted be He,) but I will grant it to them]. (TA.) And in the same, قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ فَاقْبَلُوهَا He hath proposed to you a case of evident rectitude; therefore do ye accept it. (TA.) And Taنbbatasharrà says,
هُمَا خَطَّتَا اـِمَّا اـِسَارٌ وَمِنَّةٌ
وَاـِمَّا دَمٌ وَالقَتْلُ بِالحُرِّ أَجْدَرُ
[They are two case; either bondage and reproach, or else blood; and slaughter is more befitting to the free, or ingenuous]: he means خُطَّتَانِ. (S. [See Ham p. 34.]) ― -b3- Also A course: as in the phrase خُطَّةٌ نَائِيَةٌ A distant, or far-extending, course. (S, TA.) You say also, خُذْ خُطَّةً, i. e. خُذْ خُطَّةَ الاِنْتِصَافِ [Take thou the course of exacting thy right, or due, with equity]; meaning اِنْتَصِفْ [exact thou thy right, or due, with equity]. (S.) ― -b4- A proof; an evidence; a testimony; an argument; a plea; or an allegation; syn. حُجَّةٌ. (O, TA.) So in the phrase, أَقِمْ عَلَى هٰذَا الأَمْرِ بِخُطَّةٍ [app. Establish thou a proof, &c., against this thing, or case]; as is said in the “ Nawلdir. ” (TA.) ― -b5- An object of want which one has determined to accomplish: as in the saying, جَآءَ وَفِى رَأْسِهِ خُطَّةٌ He came having in his mind [lit. his head] an object of want &c. : [but see the last sentence in this paragraph:] the vulgar say خُطْبَةٌ: (S, L:) the former is the word used by the Arabs: (L:) the latter, however, occurs in the “ Nawلdir ” of AZ; therefore the attribution of it to the vulgar demands consideration. (TA.) ― -b6- Boldness to undertake affairs. (K.) ― -b7- Ignorance. (K.) You say, فِى رَأْسِهِ خُطَّةٌ In his head is ignorance: or, as some say, some affair: and it has another meaning explained above. (TA.)

خِطَّةٌ
خِطَّةٌ خط خطه خطة A piece of ground, or land, which a man takes to himself, and upon which he makes a mark, in order to its being known that he has chosen it to build there a house; whence the خِطَط of El-Koofeh and of El-Basrah: (S:) or a piece of ground, and a house, which a man takes to himself, and upon which he makes a mark, in land not possessed, that he may have it for himself exclusively, and build there; this being done when the Sultلn gives permission to a number of the Muslims to found houses in a particular place, and to make their abodes there, as they did in El-Koofeh and El-Basrah: (L:) or a place which is taken and marked for building houses, or for habitation, or the like: (Mgh, Msb:) or, as is said in the Bلri', a piece of ground, or land, which a man takes to himself, and upon which he makes a mark, it not having belonged to any one before him; as also ↓ خِطٌّ; (Msb;) which latter is explained by IDrd as signifying a place which one takes to himself, and marks, from other places: (IB, L:) or both signify a piece of land in which one alights and takes up his abode, none having done so before him: (K:) the pl. of the former is حِطَزٌ. (S, Msb.) ― -b2- [Hence,] فُلَانٌ بَيِّنٌ خِطَطِ المَكَارِمِ (tropical:) [Such a one exhibits in himself the marks of generous, or honourable, qualities]. (TA.)

خَطُوطٌ
خَطُوطٌ خط خطوط A wild bull, (S, L,) and any beast, (L,) that marks the ground with the extremities of his hoofs. (S, L.)

وَادٌ خَطِيطٌ
وَادٌ خَطِيطٌ واد خطيط [A valley not rained upon]. (AO, TA voce خَطْوَةٌ, q. v.) And خَطِيطَةٌ [or أَرْضٌ خَطِيطَةٌ] Land not rained upon; (TA;) as also ↓ خِطٌّ: (K:) or land not rained upon between two lands that have been rained upon: (S, K:) or land of which part has been rained upon, (K, TA,) and part has not: (TA:) or land not rained upon surrounded by land that has been rained upon; (ISh;) as also ↓ the latter word: (AHn:) pl. of the former, خَطَائِطُ. (S.) ― -b2- Hence the saying of a certain Arab, to his son, اِلْزَمْ خَطِيطَةَ الذُّلِّ مَخَافَةَ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ (tropical:) [Keep thou to the condition of abasement in fear of what is more grievous than it]. (IAar, M.) ― -b3- خَطِيطَةٌ also signifies A strip of ground differing in roughness and smoothness from what is on either side of it: pl. as above. (L.)

خَطَّاطٌ
خَطَّاطٌ خطاط A practiser of what is termed عِلْمُ الخَطِّ [or geomancy]. (Lth.) ― -b2- [Also A practiser of the art of writing:] a caligraphist. (KL.)

رِمَاحٌ خَطِّيَّةٌ
رِمَاحٌ خَطِّيَّةٌ رماح خطيه رماح خطية Spears of El-Khatt; so called from الخَطُّ, a place in El-Yemلmeh, (S, Msb,) also called خَطُّ هَجَرٍ, (S,) because they are brought thither (S, Msb) from India, (S,) and straightened in that place, (S, Msb, *) which is a coast for ships; not that the canes grow there: (Msb:) or they are so called from الخَطُّ which is the station for ships in El-Bahreyn, because they are sold there; not that it is the place of their growth: this place is also called الخِطُّ: (K:) but this demands consideration; for it is said [in the 'Eyn, i. e.] by Lth, (TA,) or by Kh, (Msb,) that when you convert the rel. n. into a subst., you say ↓ خِطِيَّةٌ, (Msb, TA,) with kesr to the خ, (Msb,) without رماح, like as you say, ثِيَابٌ قِبْطِيَّةٌ, (Msb, TA,) with kesr, (Msb,) but when you convert the rel. n. into a subst., you say, قُبْطِيَّةٌ, (Msb, TA,) with damm, to distinguish the subst. from the rel. n., without ثياب: (Msb:) a single spear of this kind is called رُمْحٌ خَطِّىٌّ: (TA:) AHn says that الخَطِّىُّ signifies the spears; and that it is a rel. n. used in the manner of a proper name; being a rel. n. from الخَطُّ, which is خَطُّ البَحْرَيْنِ, where ships moor when they come from India. (TA.)

خِطِّيَّةٌ
خِطِّيَّةٌ خط خطي خطيه خطية خطيئة : see the next preceding paragraph.

أَخَطُّ
أَخَطُّ ذ (assumed tropical:) Delicate in beauties. (IAar.) [See also مُخَطَّطٌ.]

مَخَطٌّ
مَخَطٌّ مخط [A place marked with a line or lines, with a streak or streaks, or with a stripe or stripes]. (TA in art. طر.)

مِخَطٌّ
مِخَطٌّ مخط A wooden instrument with which one makes lines or marks or the like: (S:) or the wooden instrument with which the weaver makes lines or marks or the like, in, or upon, a piece of cloth. (L, K.)

مُخَطَّطٌ
مُخَطَّطٌ مخطط A [garment of the kind called] كِسَآء, (S, TA,) and a date, and a wild animal, (TA,) or anything, (K, TA,) marked with lines, streaks, or stripes. (S, K, TA.) ― -b2- (tropical:) Beautiful; (K, TA;) applied to a boy [whose hair of his beard has appeared upon the sides of his face, forming lines]; as also ↓ مُخْتَطٌّ [originally مُخْتَطِطٌ: see 8]. (TA.)

مِخْطَاطٌ
مِخْطَاطٌ مخطاط [A wooden ruler;] an instrument of wood by means of which lines are made even. (S, O.)

مَخْطُوطٌ
مَخْطُوطٌ مخطوط A book or the like written in, or upon. (TA.)

مُخْتَطٌّ
مُخْتَطٌّ مختط : see مُخَطَّطٌ.

##### Türkçe

**خَطَّ**
1 **خَطَّ** **خط** , muzâri‘ **خَطُ٣َ** , mastar ismi **خَطٌّ**, O, **عَلَى الأَرْضِ**, yerin üzerine, [bir çizgi yahut çizgiler yahut] bir iz yaptı. (Msb.) Şöyle dersin: **خَطَّ الزَّاجِرُ فِى الأَرْضِ**, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, Kâhin yerin üzerine bir çizgi yahut bir iz yahut çizgiler yahut izler yaptı, sonra da fal baktı. (TA.) Ve **الزَّاجِرُ يَخُطُّ بِاـِصْبَعِهِ فِى الرَّمْلِ وَيَزْجُرُ** [Kâhin kumun üzerine parmağıyla çizgiler yahut izler yapar ve fal bakar]. (S.) Th, IAar’dan naklen, **عِلْمُ الخَطِّ**’ın **عِلْمُ الرَّمْلِ** [yahut remil (geomansi)] olduğunu söyler: I ‘Ab bunun, insanların terk etmiş olduğu kadîm bir ilim olduğunu söyler: fakat Lth bunun günümüze kadar icra edildiğini söyler; [buna ben şunu ekleyebilirim ki, şimdi bile kesilmemiştir; hâlâ kum ve benzeri üzerinde, ayrıca kâğıt üzerinde uygulanmaktadır;] ve onların onda kullandıkları ıstılahî terimler vardır; bununla gizli düşünceleri vb. çıkarırlar ve çoğu kez onda doğruya isabet ederler: kâhin yumuşak bir yer parçasına gelir; yanında bir kalem bulunan bir çocuk vardır; üstat, sayılmasınlar diye aceleyle birçok çizgi yahut iz yapar; sonra döner ve ağır ağır çizgileri yahut izleri ikişer ikişer siler; eğer iki çizgi yahut iz kalırsa, bu, başarıya ve istenen şeyin elde edilmesine alâmettir: silerken çocuğu, hayra yormak için, **اِبْنَىْ عِيَانْ أَسْرِعَا البَيَانْ** [Ey ‘Iyân’ın iki oğlu (iki çizgi yahut iz kastedilir), beyanı çabuklaştırın] der: I ‘Ab, çizgileri yahut izleri sildiğinde ve bir tanesi kaldığında bunun, hayal kırıklığının alâmeti olduğunu söyler: AZ ve Lth bunun benzerini rivayet eder. (TA.) Mo‘âwiyeh İbn-El-Hakam Es-Sulamee’nin, onu müellifine kadar isnad ederek rivayet ettiği bir hadiste şöyle denilmiştir: **كَانَ نَبِىٌّ مِنَ الأَنْبِيَآءِ يَخُطُّ فَمَنْ خَطَّهُ عَلِمَ مِثْلَ عِلْمِهِ** [Peygamberlerden bir peygamber remil yapardı; onun remiline denk getiren kimse, onun ilmi gibi bir ilim bilir]. (TA.) Yine şöyle dersin: bir adam işi hakkında tefekkür ederken ve onun âkıbetinin yahut sonucunun ne olacağını düşünürken, **فُلَانٌ يَخُطُّ فِى الأَرْضِ** (mecaz:) [Falanca yerin üzerine çizgiler yahut izler yapar]. (TA.) [Ayrıca **نَكَتَ**’e bak: ve Yuhanna İncili, bab 8, âyet 6 ve 8’e bak.] Ve **خَطَّ بِرِجْلِهِ الأَرْضَ** demektir (mecaz:) O yürüdü yahut yol aldı. (TA.) ― -b2- Ayrıca, (S, Msb,) muzâri‘ yukarıdaki gibi, (Msb,) ve mastar ismi de böyledir, (Msb, K,) O, bunun için hazırlanmış kamış kalemle, (S, K,) yahut başka bir şeyle; (K, TA;) bir yazı yahut kitap, (Msb,) yahut bir şey, (TA,) yazdı. [Ve böylece ↓ **خطّط**, zira] **تَخْطِيطٌ**, **تَسْطِيرٌ** ile eşanlamlıdır; yahut T’de olduğu gibi, **تسطير** gibidir; buradan şu söz gelir: **خُطِّطَتْ عَلَيْهِ ذُنُوبُهُ** Günahları onun aleyhine yazıldı [yahut kaydedildi]. (TA.) ― -b3- **خَطَّ الخِطَّةَ**, ve **خَطَّهَا لِنَفْسِهِ**: 8’e bak; ikincisi için, iki yerde. ― -b4- [Bundan dolayı,] **خَطَّ عَلَيْهِ** (varsayılan mecaz:) O, onu yasakladı; yahut onu kendine aldı; herhangi bir şeye dair. (K, TA.) ― -b5- **خُطُّ وَحْهُهُ**: yahut **خَطَّ**: 8’e bak. ― -b6- **خَطَّ الغُلَامُ**: 8’e bak. ― -b7- **خَطَطْتُ بِالسَّيْفِ وَجْهَهُ وَوَسَطَهُ** (mecaz:) [Kılıçla onun yüzünü ve belini kestim yahut yardım]. (TA.) Ve **خَطَّهُ بِالسَّيْفِ نِصْفَيْنِ** (mecaz:) [Onu yahut onu kılıçla ikiye yardı]. (TA.) Ve **جَارَاهُ فَمَا خَطَّ غُبَارَهُ** (mecaz:) O, onunla koşuda yarıştı ve onun tozunu yarmadı. (JK, S, * A, L.) ― -b8- **خَطَّ اللّٰهُ نَوْءَهَا** [Allah onun (bir beldenin) yağmur getiren yıldızını yahut yıldız kümesini (bk. **نَوْءٌ**) onun üzerinden geçirdi: yahut Allah geçirsin vb.]: **خَطِيطَةٌ**’dan; bu, “iki yağmur almış belde arasında yağmur almamış bir belde” mânasına gelir: (S, TA: *) I ‘Ab tarafından [bir kadın hakkında, beddua yoluyla, mecazî bir mânada] söylenmiştir; kendisine, karısının işini onun eline bırakmış ve o da bunun sonucunda onu üç talâkla boşamış bir adam hakkında sorulduğunda: (S:) bir rivayete göre bu, **خَطَّأَ**’dır; mânası “yağmurunu ona isabet ettirmesin”dir: (S, TA:) başka bir rivayete göre ise ↓ **خَطَّى**, aslı **خَطَّطَ**, **تَقَضَّى البَازِى** gibi: bu rivayetlerden birincisi yahut ilki, isnad bakımından daha zayıf yahut en zayıftır. (TA. [Ayrıca **خطأ** maddesinde 2’ye bak.])

**خطّط**
2 **خطّط** **خطط** **خطة** , mastar ismi **تَخْطِيطٌ**, O, çizgilerle, şeritlerle yahut çizgili bantlarla işaretledi. Ayrıca, bir kumaş parçasını çizgilerle, şeritlerle yahut çizgili bantlarla dokudu. (KL.) Ve çizgileri iyi ve zarifçe çizdi. (KL.) ― -b2- Ayrıca 1’e bak, paragrafın ikinci yarısında iki yerde.

4 **أَخْطَ٣َ** 8’e bak, üç yerde.

**اختطّ الخِطَّةَ**
8 **اختطّ الخِطَّةَ** **اختط الخطه** **اختط الخطة** , (Msb, K,) yahut **اختطّها لِنَفْسِهِ**, (S,) O, **خِطَّة**’yı [bk. ilgili madde] kendine aldı ve (K) onun üzerine bir işaret yaptı, (S, K,) orada bir ev yapmak üzere onu seçtiğinin bilinmesi için; (S, TA;) bunun gibi ↓ **خَطَّهَا**; (K’nın bazı nüshalarında olduğu gibi;) yahut ↓ **اخطّها**; (K’nın diğer nüshalarında ve TA’da olduğu gibi;) ve **لِنَفْسِهِ** ile ↓ **خَطَّهَا**: (TA:) ve **خِطَّة**’de konakladı ve oraya yerleşti; ondan önce kimse bunu yapmamıştı; bunun gibi **لِنَفْسِهِ** ile ↓ **خَطَّهَا**. (K.) [Ve buradan, **اختطّ** ayrıca, O bir şehir yahut benzerini kurdu mânasına da gelir.] ― -b2- **اختطّ وَجْهُهُ** (mecaz:) Onun yüzü çizgilerle işaretlendi [görünüşe göre sakalının çıkmasıyla]; (K, TA;) bunun gibi ↓ **خَطَّ**; (K, L, TA;) yahut ↓ **خُطَّ**; (JK;) yahut ↓ **اخطّ**: (CK:) yahut (mecaz:) sakalının kılları yüzünün iki yanına yayıldı [çizgiler oluşturacak şekilde]. (A, TA.) ― -b3- **اختطّ الغُلَامُ** (mecaz:) Oğlanın yahut delikanlının sakalının iki yanı çıktı; (S, L, K, TA;) bunun gibi ↓ **خَطَّ**; yahut ↓ **اخطّ**. (K, farklı nüshalara göre.)

**خَطٌّ**
**خَطٌّ** **خط** Bir şeyde yahut bir şey üzerinde bir çizgi, şerit yahut bant: (K:) çoğulu **خُطُوطٌ** (S, K) ve **أَخْطَاطٌ**; (K;) ikincisi, [azlık çoğulu olarak,] El-‘Ajjâj tarafından kullanılmıştır: (TA:) ve ↓ **خُطَّةٌ**, [yukarıda açıklanan şekilde **خَطٌّ** ile eşanlamlı olup] **الخَطُّ** mastarının isimleşmiş şeklidir; tıpkı **نُقْطَةٌ**’nın **النَّقْطُ**’tan olması gibi: (S, K: *) şöyle dersin: ↓ **عَلَى ظَهْرِ الحِمَارِ خُطَّتَانِ** Eşeğin sırtında, bedenin geri kalanından renkçe farklı iki çizgi yahut şerit vardır. (TA.) ― -b2- [Matematikte, bir çizgi. Ve buradan, **خَطُّ الاِسْتِوَآءِ** Ekinoks çizgisi.] ― -b3- Düz yahut pürüzsüz yahut yumuşak arazide hafif bir iz, patika yahut yol: çoğulu yukarıdaki gibidir. (K.) Ve bir yol yahut patika: (Th, K:) şu sözde olduğu gibi, **اِلْزَمْ ذٰلِكَ الخَطَّ وَلَا تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا** [O yola yahut patikaya bağlı kal ve ondan hiçbir şey sapma]: yahut bu mânada kelime ↓ **خُطٌّ**’dur. (TA.) Ayrıca, umumî geçit olan bir yol yahut cadde; ve böylesi ↓ **خُطٌّ**. (IDrd, K.) ― -b4- (mecaz:) [Otun bir şeridi yahut bandı.] Şöyle dersin: **الكَلَأُ خُطُوطٌ فِى الأَرْضِ** (mecaz:) Ot, yer üzerinde şeritler yahut bantlar hâlindedir; yağmur memleketi umumî olarak sulamamış olduğundan. (L, TA.) ― -b5- Yazı ve benzeri. (TA.) [El yazısı. Hat; yahut harflerin özel şekli. ― -b6- Ayrıca 1’e bak.]

**خُطٌّ**
**خُطٌّ** **خط**: **خَطٌّ**’a bak, iki yerde. ― -b2- Kabilenin yeri. (AA, K.)

**خِطٌّ**
**خِطٌّ** **خط**: **خِطَّةٌ**’ya bak: ― -b2- ve ayrıca **خَطِيطٌ**’e bak, iki yerde.

**خُطَّةٌ**
**خُطَّةٌ** **خط** **خطه** **خطة**: **خَطٌّ**’a bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca bir iş: bir mesele: bir hâdise: bir durum yahut hâl: eşanlamlısı **أَمْرٌ**: (S, K:) ve **قِصَّةٌ**: (S:) yahut **قِصَّةٌ**’nin benzeri: (JK, K:) ve **خَطْبٌ**: ve **حَالٌ**: (TA:) yahut **حَالَةٌ**: (Msb:) yahut bazılarına göre, büyük bir büyüklük yahut önem taşıyan, gerçekleştirmeye yahut yapmaya yol bulunmayan şüpheli bir iş: (Har s. 436:) ve bir vasıf yahut özellik. (Msb.) Şöyle dersin: **سُمْتُهُ خُطَّةَ خَسْفٍ** [Ona zorluk işi yükledim; yahut alçaltılma yahut zillet hâline girmesini istedim]: ve **خُطَّةَ سُوْءٍ** [kötü bir iş]. (L.) Ve **هُوَيُكَلِّفُنِى خُطَّةً مِنَ الخَسْفِ** [O bana zorluk işi yükler; vb.]. (JK. [Ayrıca **خَسْفٌ**’e bak.]) Ve Keyleh hakkında bir hadiste şöyle denilmiştir: **أَيُلَامُ ابْنُ هٰذِهِ أَنْ يَفْصِلَ الخُطَّةَ وَيَنْتَصِرَ مِنْ وَرَآءِ الحَجَزَةِ** [Bu kadının oğlu, işi yahut meseleyi yahut hâdiseyi vb. karara bağlayıp ve hakkını elde etmesine engel olacak haksızlık edenler yokken; yahut insanların birbirine karşı savunucuları ve aralarında adaletle hükmedenler yokken, kendini savunması sebebiyle kınanır mı?]: yani, kendisine, karşılaşmasında doğru yolu bulamadığı şüpheli bir olay geldiğinde, ona aldırmaması; bilakis onu karara bağlayıp yerli yerine oturtacak ve ondan sıyrılacak şekilde hükme bağlaması. (S, TA.) [Ayrıca **حَاجِزٌ**’e bak.] Ayrıca, El-Hudeybiye hakkında bir hadiste, **لَايَسْألُونِى خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللّٰهِ تَعَالَى اـِلَّا أَعْطِيْتُهُمْ اـِيَّاهَا** [Allah Teâlâ’nın hürmetlerini yücelttikleri bir iş istemezler ki, ben onu onlara vermiş olmayayım] (TA.) Ve aynı hadiste, **قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ فَاقْبَلُوهَا** O size apaçık doğruluk içeren bir işi arz etti; öyleyse onu kabul edin. (TA.) Ve Ta’abbataşşarrâ şöyle der:
هُمَا خَطَّتَا اـِمَّا اـِسَارٌ وَمِنَّةٌ
وَاـِمَّا دَمٌ وَالقَتْلُ بِالحُرِّ أَجْدَرُ
[Onlar iki iştir; ya esaret ve başa kakma, ya da kan; ve öldürme hür olana daha lâyıktır]: **خُطَّتَانِ** demek ister. (S. [Ham s. 34’e bak.]) ― -b3- Ayrıca bir gidişat: **خُطَّةٌ نَائِيَةٌ** ifadesinde olduğu gibi, uzak yahut uzun uzanan bir gidişat. (S, TA.) Yine şöyle dersin: **خُذْ خُطَّةً**, yani **خُذْ خُطَّةَ الاِنْتِصَافِ** [Hakkını adaletle alma gidişatını tut]; mânası **اِنْتَصِفْ** [hakkını adaletle al]. (S.) ― -b4- Bir delil; bir kanıt; bir şahitlik; bir hüccet; bir savunma; yahut bir iddia; eşanlamlısı **حُجَّةٌ**. (O, TA.) **أَقِمْ عَلَى هٰذَا الأَمْرِ بِخُطَّةٍ** ifadesinde böyledir [görünüşe göre: bu şeye yahut meseleye karşı bir delil vb. ortaya koy]; “Nawâdir”de söylendiği üzere. (TA.) ― -b5- Kişinin gerçekleştirmeye azmettiği bir ihtiyaç konusu: **جَآءَ وَفِى رَأْسِهِ خُطَّةٌ** sözünde olduğu gibi, O, zihninde [lafzen başında] bir ihtiyaç konusu vb. olduğu hâlde geldi: [fakat bu paragrafın son cümlesine bak:] avam **خُطْبَةٌ** der: (S, L:) birincisi Arapların kullandığı kelimedir: (L:) ancak ikincisi AZ’nin “Nawâdir”inde vâkidir; bu sebeple onu avama nispet etmek düşünmeyi gerektirir. (TA.) ― -b6- İşlere girişmede cesaret. (K.) ― -b7- Cehalet. (K.) Şöyle dersin: **فِى رَأْسِهِ خُطَّةٌ** Onun başında cehalet vardır: yahut bazılarına göre, bir iş vardır: ve bunun yukarıda açıklanan başka bir mânası vardır. (TA.)

**خِطَّةٌ**
**خِطَّةٌ** **خط** **خطه** **خطة** Bir adamın kendine aldığı ve üzerine, orada bir ev yapmak üzere onu seçtiğinin bilinmesi için bir işaret yaptığı yer parçası yahut arazi; buradan Kûfe’nin ve Basra’nın **خِطَط**’ı: (S:) yahut bir adamın kendine aldığı ve üzerine, sahiplenilmemiş arazide, yalnız kendisine mahsus olsun ve orada bina yapsın diye bir işaret yaptığı yer parçası ve ev; bu, Sultan’ın bir grup Müslümana belirli bir yerde evler kurmalarına ve orada ikamet etmelerine izin verdiği zaman yapılır; Kûfe ve Basra’da yaptıkları gibi: (L:) yahut evler yapmak yahut ikamet etmek yahut benzeri için alınan ve işaretlenen bir yer: (Mgh, Msb:) yahut Bâri‘de söylendiği üzere, bir adamın kendine aldığı ve üzerine işaret yaptığı, daha önce kimseye ait olmamış yer parçası yahut arazi; bunun gibi ↓ **خِطٌّ**; (Msb;) bu ikincisi, IDrd tarafından, kişinin kendine alıp diğer yerlerden ayırarak işaretlediği yer diye açıklanır: (IB, L:) yahut ikisi de, kişinin konaklayıp yerleştiği, ondan önce kimsenin bunu yapmadığı arazi parçası mânasına gelir: (K:) birincinin çoğulu **حِطَزٌ**’dur. (S, Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فُلَانٌ بَيِّنٌ خِطَطِ المَكَارِمِ** (mecaz:) [Falanca, cömert yahut şerefli vasıfların izlerini kendinde açıkça gösterir]. (TA.)

**خَطُوطٌ**
**خَطُوطٌ** **خط** **خطوط** Yaban öküzü, (S, L,) ve her türlü hayvan, (L,) toynaklarının uçlarıyla yeri işaretleyen. (S, L.)

**وَادٌ خَطِيطٌ**
**وَادٌ خَطِيطٌ** **واد خطيط** [Yağmur almamış bir vadi]. (AO, TA, **خَطْوَةٌ** maddesinde, bk. ilgili.) Ve **خَطِيطَةٌ** [yahut **أَرْضٌ خَطِيطَةٌ**] Yağmur almamış arazi; (TA;) bunun gibi ↓ **خِطٌّ**: (K:) yahut iki yağmur almış arazi arasında yağmur almamış arazi: (S, K:) yahut bir kısmı yağmur almış, (K, TA,) bir kısmı almamış arazi: (TA:) yahut yağmur almış araziyle çevrili yağmur almamış arazi; (ISh;) bunun gibi ↓ ikinci kelime: (AHn:) birincinin çoğulu **خَطَائِطُ**. (S.) ― -b2- Buradan, bir Arabın oğluna sözü: **اِلْزَمْ خَطِيطَةَ الذُّلِّ مَخَافَةَ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ** (mecaz:) [Ondan daha şiddetli olandan korkarak zillet hâline bağlı kal]. (IAar, M.) ― -b3- **خَطِيطَةٌ** ayrıca, iki yanındaki şeyden pürüzlülük ve pürüzsüzlük bakımından farklı bir yer şeridi mânasına gelir: çoğulu yukarıdaki gibidir. (L.)

**خَطَّاطٌ**
**خَطَّاطٌ** **خطاط** **عِلْمُ الخَطِّ** denilen şeyin [yahut remilin] uygulayıcısı. (Lth.) ― -b2- [Ayrıca yazı sanatının uygulayıcısı:] hattat. (KL.)

**رِمَاحٌ خَطِّيَّةٌ**
**رِمَاحٌ خَطِّيَّةٌ** **رماح خطيه رماح خطية** El-Hatt mızrakları; **الخَطُّ**’tan adlandırılmıştır; bu, El-Yemâme’de bir yerdir, (S, Msb,) ayrıca **خَطُّ هَجَرٍ** diye de adlandırılır, (S,) çünkü onlar Hindistan’dan (S) oraya getirilir (S, Msb) ve o yerde doğrultulur; (S, Msb, *) burası gemiler için bir kıyıdır; kamışların orada yetişmesinden dolayı değildir: (Msb:) yahut gemilerin demirlediği Bahreyn’deki **الخَطُّ**’tan adlandırılmıştır; çünkü orada satılır; yetişme yeri olduğu için değildir: bu yer ayrıca **الخِطُّ** diye de adlandırılır: (K:) fakat bu, düşünmeyi gerektirir; zira [‘Eyn’de, yani] Lth tarafından, (TA,) yahut Kh tarafından, (Msb,) şöyle denilmiştir: nisbet ismini isimleştirdiğinde, ↓ **خِطِيَّةٌ** dersin, (Msb, TA,) **خ**’a kesre ile, (Msb,) **رماح** olmaksızın; tıpkı **ثِيَابٌ قِبْطِيَّةٌ** dediğin gibi, (Msb, TA,) kesre ile, (Msb,) fakat nisbet ismini isimleştirdiğinde, **قُبْطِيَّةٌ** dersin, (Msb, TA,) damme ile; ismi, nisbet isminden ayırmak için; **ثياب** olmaksızın: (Msb:) bu türden tek bir mızrağa **رُمْحٌ خَطِّىٌّ** denir: (TA:) AHn, **الخَطِّىُّ**’nın mızraklar mânasına geldiğini; bunun, özel isim tarzında kullanılan bir nisbet ismi olduğunu; Hindistan’dan geldiklerinde gemilerin demirlediği **خَطُّ البَحْرَيْنِ** olan **الخَطُّ**’tan nisbet olduğunu söyler. (TA.)

**خِطِّيَّةٌ**
**خِطِّيَّةٌ** **خط خطي خطيه خطية خطيئة**: bir önceki paragraf’a bak.

**أَخَطُّ**
**أَخَطُّ** **ذ** (varsayılan mecaz:) Güzelliklerde ince. (IAar.) [Ayrıca **مُخَطَّطٌ**’a bak.]

**مَخَطٌّ**
**مَخَطٌّ** **مخط** [Bir çizgi yahut çizgilerle, bir şerit yahut şeritlerle, yahut bir bant yahut bantlarla işaretlenmiş yer]. (TA, **طر** maddesinde.)

**مِخَطٌّ**
**مِخَطٌّ** **مخط** Çizgiler yahut izler yahut benzerini yapmakla kullanılan tahta alet: (S:) yahut dokumacının bir kumaş parçasında yahut üzerinde çizgiler yahut izler yahut benzerini yapmakla kullandığı tahta alet. (L, K.)

**مُخَطَّطٌ**
**مُخَطَّطٌ** **مخطط** Çizgilerle, şeritlerle yahut bantlarla işaretli bir **كِسَآء** türü elbise, (S, TA,) ve bir hurma, ve bir yaban hayvanı, (TA,) yahut herhangi bir şey. (K, TA.) ― -b2- (mecaz:) Güzel; (K, TA;) yüzünün yanlarında sakal kılları belirmiş [çizgiler oluşturmuş] bir oğlana söylenir; bunun gibi ↓ **مُخْتَطٌّ** [aslı **مُخْتَطِطٌ**: 8’e bak]. (TA.)

**مِخْطَاطٌ**
**مِخْطَاطٌ** **مخطاط** [Tahta cetvel;] çizgilerin düzgün yapılması için kullanılan tahta alet. (S, O.)

**مَخْطُوطٌ**
**مَخْطُوطٌ** **مخطوط** Üzerine yazılmış bir kitap yahut benzeri. (TA.)

**مُخْتَطٌّ**
**مُخْتَطٌّ** **مختط**: **مُخَطَّطٌ**’a bak.
