# خظا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B8%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B8%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خظا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B8%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خظا

الخاظي: الكثيرُ اللَّحمِ. خَظا لحمه يَخْظُو خُظُوّاً وخَظِيَ خَظاً: اكْتَنَز، وقيل: لا يقال خَظِيَ؛ قال عامر بن الطفيل السعدي: وأَهْلَكَني لكم، في كلِّ يَومٍ،
تَعَوُّجُكُم عليَّ وأَسْتَقيمُ
رقابٌ كالمَواجِن خاظياتٌ،
وأَسْتاهٌ على الأَكْوار كُومُ
والخاظِي: المُكْتَنِزُ. ولحمُه خَظا بَظا: إِتباع، وأَصله فَعَلٌ؛ قال الأَغلب العجلي:
خاظِي البَضيع لحمُه خَظا بَظا
لأَن أَصلها الواو. وخَظا بَظا: مُكْتَنِزٌ. الفراء: خَظا بَظا وكَظا، بغير همز، يعني اكْتَنَز، ومثله يَخْظُو ويَبْظُو ويَكْظُو. أَبو الهيثم: يقال فرس خَظٍ بَظٍ، ثم يقال خَظاً بَظاً. ويقال: خَظِيَة بَظِيَة، ثم يقال خَظاةٌ بَـظاة قُلِبَت الياء أَلفاً ساكنة على لغة طيِّء. وفي حديث سَجاح امرأَةِ مُسَيْلمة: خاظِي البَضِيع، هو من ذلك، والبَضِيعُ اللحمُ؛ وأَنشد ابن بري لِدَخْتَنُوسَ ابْنَةِ لَقِيط:
يَعْدُو به خاظِي البَضِيـ
ـعِ، كأَنه سِمْعٌ أَزَلْ
قال: ولم يذكر القزاز إِلاَّ خَظِيَ. قال: وقال ابن فارس خَظِيَ وخَظَى، بالفتح أَكثر، وأَما قولهم حَظِيَت المرأَة وبَظِيَتْ من الحُظْوَة فهو بالحاء، قال: ولم أَسمع فيه الخاء. والخَظاةُ: المُكْتَنِزَةُ من كل شيء؛ وأَما قول امرئ القيس:
لَها مَتْنَتانِ خَظاتاكما،
أَكَبَّ على ساعِدَيْه النَّمِرْ
فإِن الكسائي قال: أَراد خَظَتا فلما حرَّك التاء ردَّ الأَلف التي هي بدل من لام الفعل، لأَنها إِنما كانت حذفت لسكونها وسكون التاء، فلما حرَّك التاء رَدَّها فقال خَظاتا، قال: ويلزمه على هذا أَن يقول في قَضَتا وغَزَتا قَضاتا وغَزاتا، إِلا أَن له أَن يقول إِن الشاعر لما اضطرَّ أَجرى الحركة العارضة مُجرى الحركة اللازمة في نحو قولا وبيعا وخافا؛ وذهب الفراء إِلى أَنه أَراد خَظاتان فحذف النون استخفافاً كما قال أَبو دواد الإِيادي:
ومَتْنان خَظاتانِ،
كزُحْلُوفٍ من الهَضْبِ
الزُّحْلُوفُ: المكان الزَّلِقُ في الرمل والصفا، وهي آثار تَزَلُّجِ الصبيان، يقال لها الزَّحالِيفُ، شَبَّهَ مسَّها في سِمَنِها بالصَّفاة المَلْساء، أَراد خَظِيتانِ؛ وأَنشد:
أَمْسَيْنا أَمْسَيْنا
ولم تَنامِ العَيْنا
(* قوله «أمسينا إلخ» هكذا في الاصول).
فلما حرَّك الميمَ لاستقبالها اللامَ ردَّ الأَلف؛ وأَنشد: مَهْلاً فداء لَكَ يا فَضالَهْ،
أَجِرَّهُ الرُّمْحَ ولا تُهالَهْ
أَي ولا تُهَلْه؛ وقال آخر:
حتى تَحاجَزْنَ عن الذُّوَّادِ،
تَحاجُزَ الرِّيِّ ولم تَكادِ
أَراد: ولم تكَد، فلما حرَّكت القافيةُ الدالَ ردَّ الأَلف؛ قال ابن سيده وكما قال الآخر:
يا حَبَّذَا عَيْنا سُلَيمْى والفَمَا
قال: أَراد الفَمانِ يعني الفَمَ والأَنفَ فثناهما بلفظ الفم للمجاورة. وقال بعض النحويين: مذهب الكسائي في خَظاتا أَقيس عندي من قول الفراء لأَن حذف نون التثنية شيء غير معروف، والجمع خَظَوات؛ وقال ابن الأَنباري: العرب تصل الفتحة بأَلف ساكنة، فقوله:
لها مَتْنَتان خَظَاتا
أَراد خَظَتا من خَظَا يَخْظُو؛ وأَنشد:
قلتُ وقد خَرَّتْ على الكَلْكالِ
أَراد على الكَلْكلِ، قال: وأَصل الكسر بالياء والضم بالواو واحتج لذلك كله. الأَزهري: قال النحويون أَراد خَظَتا فمدَّ الفتحة بأَلف كقوله (*
أي عنترة، والبيت من معلقته).
يَنْباعُ من ذِفْرَى غَضُوب
أَراد يَنْبَع. وقال: فما اسْتَكانوا لربهم؛ أَي فما اسْتَكَنوا. وقال بعض النحويين: كفَّ نونَ خَظاتان كما قالوا اللَّذا يريدون اللذان؛ وقال الأَخطل:
أَبَني كُلَيْبٍ، إِنَّ عَمَّيَّ اللَّذَا
قَتَلا المُلوكَ، وفَكَّكا الأَغْلالا
ورجل خَظَوانٌ: كثير اللحم. وقَدَحٌ خاظٍ: حادِرٌ غليظٌ؛ حكاه أَبو حنيفة: وقال الشاعر:
بأَيدِيهِمْ صَوارِمُ مُرْهَفاتٌ،
وكلُّ مُجَرَّبٍ خاظي الكُعوبِ
الخاظي: الغليظُ الصُّلبُ؛ وقال الهذلي يصف العَيْر:
خاظٍ، كعِرْقِ السِّدْرِ، يَسْـ
ـبِقُ غارَةَ الخُوصِ النَّجائبْ
والخَظَوانُ، بالتحريك: الذي رَكِبَ لحُمه بعضُه بعضاً. ورجلٌ أَبَيَانٌ: من الإِباء، وقَطَوانٌ: يَقْطُو في مِشْيَتِه. ويومٌ صَخَدَانٌ: شديد الحَرِّ. ابن السكيت: يقال رجل خِنْظيانٌ إِذا كان فاحِشاً. وخَنْظَى به إِذا نَدَّدَ به وأَسْمَعه المكروه. ابن الأَعرابي: الخِنْظِيانُ الكثير الشرّ وهو يُخَنْظِي ويُعَنْظي، ذكر هذه اللفظة الأَزهري في الرباعي.

### Türkçe

**الخاظي**: eti çok olan. Eti **خَظا** eder, **يَخْظُو** eder, **خُظُوّاً** ve **خَظِيَ**
**خَظاً**: toplandı (yağlandı); ve denildi ki: **خَظِيَ** denilmez; Âmir b. et-Tufeyl es-Sa‘dî dedi ki:
Ve sizi(n yüzünüzden) beni helâk etti, her gün,
Sizin bana karşı eğriliğiniz, ben ise doğrulurum.
Boyunlar, **المَواجِن** gibi **خاظياتٌ**,
Ve kalçalar, **الأَكْوار** üzerinde yığındır.

Ve **الخاظِي**: toplanmış (yağlı) olan. Ve eti **خَظا بَظا**: tâbi‘ (peş peşe getirme); ve aslı **فَعَلٌ**’dır; dedi
el-Ağleb el-‘Aclî:
**خاظِي** **البَضيع** eti **خَظا بَظا**
Çünkü aslında vav vardır. Ve **خَظا بَظا**: toplanmış (yağlı)dır. el-Ferrâ: **خَظا بَظا** ve **كَظا**,
hemzesiz; yani toplandı (yağlandı); ve benzeri **يَخْظُو** ve **يَبْظُو** ve **يَكْظُو**’dur. Ebû’l-Heysem:
denir: at **خَظٍ بَظٍ**, sonra denir **خَظاً بَظاً**. Ve denir: **خَظِيَة بَظِيَة**, sonra
denir **خَظاةٌ بَـظاة**; Tayi’ lehçesine göre yâ, sâkin bir elif’e çevrilmiştir. Ve hadiste,
Secâh, Müseylime’nin kadını: **خاظِي البَضِيع**, o bundandır; ve **البَضِيعُ** ettir;
ve İbn Berrî, Leqît’in kızı Daḫtenûs için inşâd etti:
Onunla koşar **خاظِي البَضِيـ**
**ـعِ**, sanki o, uzun kulaklı bir keçidir
Dedi ki: el-Kazzâz, ancak **خَظِيَ**’yi zikretti. Dedi ki: ve İbn Fâris dedi: **خَظِيَ** ve **خَظَى**,
fetha ile daha çoktur; ama onların “kadın **حَظِيَت** ve **بَظِيَتْ** **الحُظْوَة**’den” sözleri
hâ iledir; dedi ki: onda ḫâ’yı işitmedim. Ve **الخَظاةُ**: her şeyden toplanmış (yağlı) olan;
ama İmru’ul-Kays’ın sözü:
Onun iki sırtı vardır, ikiniz **خَظاتاكما**,
Kaplan, iki önkolu üzerine kapanmıştır
Bunun üzerine el-Kisâî dedi: **خَظَتا**yı kastetti; sonra tâ’yı harekelediğinde, fiilin lâmının bedeli olan elif’i geri getirdi;
çünkü o, ancak sükûnu ve tâ’nın sükûnu sebebiyle hazfedilmişti; tâ’yı harekeleyince onu geri getirdi ve **خَظاتا** dedi;
dedi ki: buna göre ona, **قَضَتا** ve **غَزَتا** hakkında **قَضاتا** ve **غَزاتا** demesi gerekir;
ancak ona, şair zaruret sebebiyle, ârızî harekeyi, **قولا** ve **بيعا** ve **خافا** gibi yerlerdeki lâzım hareke yerine koydu, demesi mümkündür;
ve el-Ferrâ, **خَظاتان**ı kastettiğine, sonra hafif görerek nûn’u hazfettiğine gitti; nitekim Ebû Duvâd el-Îyâdî dedi ki:
Ve iki sırt, **خَظاتانِ**,
Yüksek yerden bir **زُحْلُوفٍ** gibi
**الزُّحْلُوفُ**: kumda ve düz kayada kaygan yer; o, çocukların kaymasının izleridir; onlara **الزَّحالِيفُ** denir;
onun dokunuşunu, semizliğinde, pürüzsüz kayaya benzetti; **خَظِيتانِ**ı kastetti;
ve inşâd etti:
Akşamladık, akşamladık
Ve iki göz uyumadı
(* “أمسينا إلخ” sözü: asıllarda böyledir).
Sonra mîm’i, lâm’ı karşılayacağı için harekelediğinde, elif’i geri getirdi;
ve inşâd etti:
Yavaş, sana feda olsun ey **فَضالَهْ**,
Onu mızrağa komşu kıl ve onu korkutma
Yani: ve onu korkutma; ve bir başkası dedi ki:
**الذُّوَّادِ**’dan ayrılıncaya dek,
**الرِّيِّ**’nin ayrılması gibi, ve neredeyse olmadı
Kastetti: ve olmadı; kafiye dâl’ı harekeleyince, elif’i geri getirdi; dedi İbn Sîde: ve bir başkasının dediği gibi:
Ey ne güzel, Süleymâ’nın iki gözü ve ağzı
Dedi ki: **الفَمانِ**ı kastetti; yani **الفَمَ** ve **الأَنفَ**; komşuluk sebebiyle ikisini de “ağız” lafzıyla ikiledi.
Ve bazı nahivciler dedi: el-Kisâî’nin **خَظاتا**daki mezhebi, el-Ferrâ’nın sözünden bana daha kıyaslıdır;
çünkü tesniyenin nûn’unu hazfetmek, bilinmeyen bir şeydir; cem‘i **خَظَوات**tır; ve İbnü’l-Enbârî dedi:
Araplar fethayı sâkin bir elif ile uzatır; onun sözü:
Onun iki sırtı vardır **خَظَاتا**
**خَظَتا**yı kastetti, **خَظَا يَخْظُو**’dan; ve inşâd etti:
Dedim, o **الكَلْكالِ** üzerine düşmüşken
**الكَلْكلِ** üzerineyi kastetti; dedi ki: kesrenin aslı yâ iledir, dammenin aslı vav iledir; ve bunun hepsine delil getirdi.
el-Ezherî: nahivciler dedi: **خَظَتا**yı kastetti; sonra fethayı elif ile uzattı; onun sözü gibi
(* yani ‘Antere; beyit, Mu‘allaka’sındandır).
**يَنْباعُ**’ eder, **ذِفْرَى**’dan, öfkeli
**يَنْبَع**’ı kastetti. Ve dedi: “Onlar Rablerine boyun eğmediler”; yani “boyun eğmediler”. Ve bazı nahivciler dedi:
**خَظاتان**ın nûn’unu kesti; nitekim **اللَّذا** derler, **اللذان**ı kastederler; ve el-Aḫṭal dedi ki:
Ey Kuleyb oğulları, şüphesiz iki amcam **اللَّذَا**
Kralları öldürdü ve zincirleri çözdü

Ve adam **خَظَوانٌ**: eti çok olan. Ve kadeh **خاظٍ**: yüksekçe, kalın; Ebû Hanîfe rivayet etti; ve şair dedi ki:
Ellerinde keskin kılıçlar vardır,
Ve her tecrübeli, topukları **خاظي** olan
**الخاظي**: kalın, sert olan; ve Huzelî, yaban eşeğini vasfederek dedi ki:
**خاظٍ**, sidr damarının gibi, **يَسْـ**
**ـبِقُ** eder, hurma yaprağı örgüsünün baskınını, soylu develer
Ve **الخَظَوانُ**, hareke ile: eti, bir kısmı bir kısmının üzerine binmiş olan. Ve adam
**أَبَيَانٌ**: **الإِباء**’dan; ve **قَطَوانٌ**: yürüyüşünde **يَقْطُو** eder. Ve gün **صَخَدَانٌ**: şiddetli
sıcak. İbnü’s-Sikkît: denir adam **خِنْظيانٌ**; eğer çirkin sözlü ise. Ve onunla **خَنْظَى** etti;
eğer onu ayıpladı ve ona hoş olmayanı işittirdi ise. İbnü’l-A‘râbî: **الخِنْظِيانُ** çok
şer sahibi olandır; ve o **يُخَنْظِي** eder ve **يُعَنْظي** eder; el-Ezherî bu lafzı rubâîde zikretti.
