# خظو (خ-ظ-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B8%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B8%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ظ - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B8%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والظاء وو ا ي ء معهما
خ ظ و، خ ظ ي فقط مستعملان خظو، خظي: خَظَا يَخْظُو وخَظِيَ يَخْظَى فهو خاظٍ وخَظٍ إذا اكتنز لحمه، قال:
لها مَتْنَانِ خَظاتا كـمـا		أَكبَّ على ساعِدَيْهِ النَّمِرْ

وقال بعض النحويين كف نون خُظاتانِ كما قالوا في الرقعِ اللَّذا وهم يريدون اللَّذانِ وعلى هذا الكف قراءة من قرأ: "والمُقيمين الصلاةَ" فنصب الصلاة. ويقال: بل أخرجت على أصل التصريف كما تقول للذكر خَظَأ وقالوا للمرأتين خَظاتا، لأن الواحدة يقال لها: خَظَتْ وغَزَتْ فتُسقِطَ الألف التاء. فلما تحركت التاء في قولك خَظَاَنا وغَزَتَا كان في القياس أن تترك الألف مكانها خَظتا وغَزَاتا، ولكنهم بندا التثنية على عقب فِعْل الواحد فألزموا طَرْحَ الألف وكان في خَظاتا راويةٌ على هذا القياس فافهم. قال أبو عبد الله: لما وجدوا إلى حركة تاء المؤنث سبيلاً أقاموا الحرف قبله، وكان القياس أن يترك.
وإذا جمعتَ الخَظاة بالتاء قلت خَظَوات لأن أصلها الواو.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الظاء** ve onlarla birlikte **و** **ا** **ي** **ء**

**خ ظ و**، **خ ظ ي** yalnızca kullanılandır: **خظو**، **خظي**: **خَظَا يَخْظُو** ve **خَظِيَ يَخْظَى**; o hâlde o, eti toplu (dolgun) olduğunda **خاظٍ** ve **خَظٍ**’dır. Dedi ki:
لها مَتْنَانِ **خَظاتا** كـمـا		أَكبَّ على ساعِدَيْهِ النَّمِرْ

Bazı nahivciler dedi ki: **خُظاتانِ**’ın **نون**’unu, **الرَّقعِ**’de **اللَّذا** dedikleri gibi (hâlbuki **اللَّذانِ**’ı kastediyorlar) kes(tiler). Ve bu kesme üzere, “**والمُقيمين الصلاةَ**” diye okuyan kimsenin kıraati (vardır); böylece **الصلاة**’yı nasb etti. Ve denilir ki: Bilakis, tasrîfin aslı üzere çıkarılmıştır; nitekim erkeğe **خَظَأ** dersin ve iki kadına **خَظاتا** dediler; çünkü birine **خَظَتْ** ve **غَزَتْ** denilir; böylece **الألف** **التاء**’yı düşürür. Sonra, senin “**خَظَاَنا** ve **غَزَتَا**” sözünde **التاء** harekete geçtiğinde, kıyasta **الألف**’i yerinde bırakman vardı: **خَظتا** ve **غَزَاتا**; fakat onlar tesniyeyi, birin fiilinin ardı üzerine bina ettiler de **الألف**’in atılmasını gerekli kıldılar. Ve **خَظاتا**’da bu kıyas üzere bir rivayet vardır; öyleyse anla. Ebû Abdullah dedi ki: Müennes **تاء**’sının harekete (getirilmesine) bir yol bulduklarında, ondan önceki harfi ikame ettiler; hâlbuki kıyas, (onu) bırakmaktı.

Ve **الخَظاة**’yi **التاء** ile cem‘ ettiğinde **خَظَوات** dersin; çünkü aslı **الواو**’dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B8%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!خَظَا لَحْمُهُ ) *!يَخْظُو ( *!خُظُوّاً ، كسُمُوَ : اكْتَنَزَ ) ، فهو *!خاظٍ .
يقالُ : لَحْمُهُ خَظَا بَظَا إتْباعٌ ، وأَصْلُه فَعَلٌ ؛ قالَ الأَغْلَبُ العجليُّ :
*!خاظِي البَضِيع لحمُه خَظا بَظا لأنَّ أَصْلَها الواوُ .
وقالَ الفرَّاءُ : خَظا بَظا وكَظا ، بغيرِ هَمْزٍ ، أَي اكْتَنَزَ ، ومِثْلُه يَخْظُو ويَبْظُو ويَكْظُو .
( *!والخَظَوانُ ، محرَّكةً : مَنْ رَكِبَ بَعْضُ لَحْمِهِ بَعْضاً ) ، ومِثْلُها : أَبَيان وقَطَوان ويَوْمٌ صَخَدَانٌ .
( *!وخَظاهُ اللَّهُ *!وأَخْظاهُ : أَضْخَمَه وأَعْظَمَه ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الخَظاةُ : المُكْتَنِزَةُ مِن كلِّ شيءٍ .
وقَدَحٌ خاظٍ : حادِرٌ غلِيظٌ ؛ حَكَاهُ أَبو حنيفَةَ .
*!والخاظِي : الغَلِيظُ الصُّلْبُ ؛ ومنه

قَوْلُ الشاعِرِ :
بأيدِيهِمْ صَوارِمُ مُرْهَفاتٌ
وكلُّ مُجَرَّبٍ خاظِي الكُعوبِ وأَمَّا قولُ امْرىءِ القَيْس :
لَها مَتْنَتانِ *!خَظاتا كما
أَكَبَّ على ساعِدَيْهِ النَّمِر ْقالَ الكِسائيُّ : أَرادَ *!خَظَتا فأَشْبَع .
وقالَ الفرَّاءُ : أَرادَ *!خَظاتَان فحذفَ النُّون اسْتِخْفافاً .

##### Türkçe

: ( **خَظَا لَحْمُهُ** ) **يَخْظُو** ( **خُظُوّاً** ، **كسُمُوَ** : dolgunlaştı ) ، o hâlde o **خاظٍ**’dır.
Denilir: Eti **خَظَا بَظَا** (tabi kılma/uydurma)dır; aslı **فَعَلٌ**’dır; **الأَغْلَبُ العجليُّ** dedi ki:
**خاظِي** **البَضِيع** eti **خَظا بَظا**’dır; çünkü onun aslı **الواو**’dur.
**الفرَّاءُ** dedi: **خَظا بَظا** ve **كَظا** hemzesizdir; yani dolgunlaştı; benzeri: **يَخْظُو** ve **يَبْظُو** ve **يَكْظُو**.

( **الخَظَوانُ** , harekeli olarak: etinin bir kısmı bir kısmının üzerine binmiş olan ) ، ve onun benzeri: **أَبَيان** ve **قَطَوان** ve **يَوْمٌ صَخَدَانٌ**.

( **وخَظاهُ اللَّهُ** ve **أَخْظاهُ** : onu iri yaptı ve onu büyük yaptı ) .

Ve ondan üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الخَظاةُ** : her şeyden dolgun olan.
Ve **قَدَحٌ خاظٍ** : aşağı sarkan, kalın; onu **أَبو حنيفَةَ** nakletti.
**والخاظِي** : kalın, sert; ondandır

Şairin sözü:
بأيدِيهِمْ صَوارِمُ مُرْهَفاتٌ
وكلُّ مُجَرَّبٍ خاظِي الكُعوبِ

Ve **امْرىءِ القَيْس**’in sözüne gelince:
لَها مَتْنَتانِ **خَظاتا** كما
أَكَبَّ على ساعِدَيْهِ النَّمِر ْ

**الكِسائيُّ** dedi: **خَظَتا**yı kastetti de (harekeyi) doyurdu.
**الفرَّاءُ** dedi: **خَظاتَان**ı kastetti; hafif görerek **النُّون**’u düşürdü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B8%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَظَا لَحْمُهُ
1 خَظَا لَحْمُهُ خظا لحمه خظا لحمة , (S, K,) aor. يَخْظُو, (S,) inf. n. خُظُوٌّ, (K,) His flesh was, or became, compact; (S, K;) as also خَظِى, (K in art. خظى,) mentioned, as well as the former, by IF, and also by Kz, who does not mention the former, (TA,) aor. يَخْظَى, inf. n. خَظًى; (K;) or خَظِىَ should not be said; (S;) or خَظَا is more common. (IF.) See also خَظَا and خَظَتَا voce خَاظٍ, below. -A2- خَظَاهُ اللّٰهُ God made him, or it, (namely, flesh,) big, or large; (K accord. to the TA;) or big and thick; (CK;) as also ↓ اخظاهُ. (K.)

اخظاهُ
4 اخظاهُ اخظاه اخظاة : see what immediately precedes. [Freytag also mentions اخظى, on the authority of the “ Deewلn el-Hudhaleeyeen, ” as signifying He, or it, caused the flesh in the arm to become prominent, so that the muscles appeared.] And اخظى also signifies He, or it, fattened, or rendered fat, (K and TA in art. خظى,) the body. (TA.) -A2- اخظى [as an intrans. v.] (said of a man, IAar) He became fat. (IAar, K in art. خظى.)

خَظَا
خَظَا خظا , followed by بَظَا; and the fem. خَظَاةٌ; and خَظَاتَا: see خَاظٍ.

خَظٍ
خَظٍ خظ , followed by بَظٍ; and the fem. خَظِيَةٌ, followed by بَظِيَةٌ: see خَاظٍ.

خَظَوَانٌ
خَظَوَانٌ خظوان One whose flesh is such [in thickness, or abundance, or brawniness,] that one part overlies another. (S, K.)

خَاظٍ
خَاظٍ خاظ Compact, applied to flesh; (TA;) and so بَظَا ↓ خَظَا, (S, TA,) likewise applied to flesh, (TA,) and to a horse, (AHeyth, TA,) [each] originally a verb, (S, TA,) and the latter an imitative sequent; and the fem. ↓ خَظَاةٌ, applied to anything; (TA;) and خَظَاةٌ بَظَاةٌ, applied to a woman, the [radical] ى being changed into ا accord. to the dial. of Teiyi; (AHeyth, TA;) and بَظٍ ↓ خَظٍ, applied to a horse; and بَظِيَةٌ ↓ خَظِيَةٌ, applied to a woman. (AHeyth, K in art. خظى.) The Saadee says, (accord. to the TA, 'ءmir Ibn-Et-Tufeyl,)
رِقَابٌ كَالمَوَاجِنِ خَاظِيَاتٌ
وَأَسْتَاهٌ عَلَى الأَكْوَارِ كُومُ
[Compact necks like the bleachers' beating implements, and rumps elevated upon the camels' saddles]. (S.) In the saying of Imra-el-Keys,
كَمَا ↓ لَهَا مَتْنَتَانِ خَظَاتَا
أَكَبَّ عَلَى سَاعِدَيْهِ النَّمِرْ
[She has two compact portions of flesh and sinew confining her back-bone, like as appear when the leopard falls prostrate upon his fore shanks], he means خَظَاتَانِ, suppressing the ن for the purpose of alleviation of the utterance: (Fr, S:) or, as some say, he means ↓ خَظَتَا, restoring the ا that fell out on account of the concurrence of two quiescent letters in the sing. [i. e. خَظَاتْ, for خَظَتْ is formed from خَظَاتْ, which is from خَظَوَتْ,] when the ت has become movent. (S.) ― -b2- خَاظٍ also signifies Thick, and hard, firm, or rigid: (TA:) and [so, or simply] thick, applied to an arrow. (AHn, TA.) And one says سَاعِدٌ خَاظِى البَضِيعِ [A fore arm, or an upper arm,] full of flesh. (IB, TA in art. بضع.) And رَجُلٌ خَاظِى البَضِيعِ (As, S in art. بضع) A fat man. (TA in that art.)

##### Türkçe

**خَظَا لَحْمُهُ**
1 **خَظَا لَحْمُهُ**: muzâri‘i **يَخْظُو**, mastarı **خُظُوٌّ**. Eti sıkı idi, yahut sıkı oldu; **خَظِى** de böyledir; (K’de “**خظى**” maddesinde) IF tarafından, öncekiyle birlikte, ve ayrıca Kz tarafından da zikredilmiştir; o ise öncekini zikretmez; muzâri‘i **يَخْظَى**, mastarı **خَظًى**; yahut **خَظِىَ** denilmemelidir; yahut **خَظَا** daha yaygındır. Aşağıda **خَاظٍ** lafzında **خَظَا** ve **خَظَتَا**’ya da bak. -A2- **خَظَاهُ اللّٰهُ**: Allah onu, yahut onu (yani eti) büyük yahut iri yaptı; yahut büyük ve kalın (yaptı); **اخظاهُ** da böyledir. (K.)

**اخظاهُ**
4 **اخظاهُ**: hemen önce geçene bak. Ve **اخظى** dahi, bedeni şişmanlattı yahut şişman yaptı demektir. -A2- **اخظى** [lâzım fiil olarak] (bir adam hakkında) şişmanladı.

**خَظَا**
**خَظَا**, ardından **بَظَا** gelir; müennesi **خَظَاةٌ**; ve **خَظَاتَا**: **خَاظٍ**’a bak.

**خَظٍ**
**خَظٍ**, ardından **بَظٍ** gelir; müennesi **خَظِيَةٌ**, ardından **بَظِيَةٌ** gelir: **خَاظٍ**’a bak.

**خَظَوَانٌ**
**خَظَوَانٌ**: eti, [kalınlıkta yahut çoklukta yahut etlililikte] bir kısmı diğerinin üstüne binecek derecede olan kimse.

**خَاظٍ**
**خَاظٍ**: sıkı; ete uygulanır; ve **خَظَا**’nın ardından gelen **بَظَا** da böyledir; yine ete uygulanır; ve bir ata da uygulanır; [her biri] aslında bir fiildir; ikincisi ise taklidî bir ardıl (lafız)dır; müennesi **خَظَاةٌ** olup herhangi bir şeye uygulanır; ve **خَظَاةٌ بَظَاةٌ**, bir kadına uygulanır; [aslî] **ى** harfi, Teiyi lehçesine göre **ا**’ya çevrilmiştir; ve **خَظٍ**’ün ardından gelen **بَظٍ**, bir ata uygulanır; ve **خَظِيَةٌ**’nin ardından gelen **بَظِيَةٌ**, bir kadına uygulanır. Saadee şöyle der:
رِقَابٌ كَالمَوَاجِنِ خَاظِيَاتٌ
وَأَسْتَاهٌ عَلَى الأَكْوَارِ كُومُ
[Çamaşırcıların dövme aletleri gibi sıkı boyunlar; ve deve semerleri üzerinde yükselmiş kalçalar.] İmru’ul-Kays’ın şu sözünde:
كَمَا ↓ لَهَا مَتْنَتَانِ خَظَاتَا
أَكَبَّ عَلَى سَاعِدَيْهِ النَّمِرْ
[Onun, sırt kemiğini kuşatan iki sıkı et ve sinir kısmı vardır; tıpkı parsın ön kolları üzerine yüzüstü kapaklandığında görünen gibi], o, söyleyişi hafifletmek için **ن**’yi düşürerek **خَظَاتَانِ**’ı kasteder; yahut bazılarına göre o, iki sâkin harfin birleşmesi sebebiyle müfredde düşen **ا**’yı iade ederek **خَظَتَا**’yı kasteder; [yani **خَظَاتْ** (aslında) **خَظَتْ**ten oluşur; **خَظَاتْ** da **خَظَوَتْ**tendir] **ت** harekeli olunca. ― -b2- **خَاظٍ** ayrıca kalın; ve sert, sağlam yahut katı demektir; ve [böylece, yahut sadece] kalın, oka uygulanır. Ve **سَاعِدٌ خَاظِى البَضِيعِ** denir: [ön kol yahut üst kol] etle dolu. Ve **رَجُلٌ خَاظِى البَضِيعِ**: şişman bir adam.
