# خعل (خ-ع-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B9%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ع - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الخاء واللام
)خ ل ع، خ ع ل مستعملان( خلع: الخَلْعُ: اسم، خَلَع رِداءَه وخُفَّه وخُفُّةُ وقَيْدَهُ وامرأته، قال:
وكُلُّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ		ونَحْنُ خَلَعْنا قَيْدَهُ فهو سارِبُ
والخَلْعُ كالنَّزْعِ إلا أن في الخَلْعِ مُهْلَة. واختلعتِ المرأة اختِلاعاً وخُلْعَةً. وخَلَعَ العِذَارَ: أي الرَّسن فعَدَا على الناس بالشَّر لا طالب له فهو مَخْلُوعُ الرَّسنِ، قال:
وأُخرى تُكادرُ مَـخْـلُـوَعةً		على النَّاس في الشرِّ أَرسانُها
والخِلْعَةُ: كُلُّ ثَوْبٍ تَخْلَعُه عنْك. ويُقالُ: هو ما كان على الإنسان من ثِيابِه تاماً. والخِلْعَةُ: أجْودُ مالِ الرَّجُل، يقال: أخذْتُ خِلْعَةَ مالِه أي خُيِّرْتُ فيها فأخذتُ الأجْود فالأجْود منها.
والخَلِيعُ: اسم الولد الذي يخلَعُه أبُوه مخافة أن يَجْنِي عليه، فيقول: هذا ابني قد خَلَعْتُه فإنْ جَرَّ لم أَضَمنْ، وإنْ جُرَّ عليه أطلبْ، فلا يُؤخذُ بعد ذلك بحريرته، كانوا يفعلونه في الجاهلية، وهو المَخْلُوعُ أيضاً، والجَمْعُ الخُلَعاء، ومنه يُسمَّى كلُّ شاطِرٍ وشاطِرةٍ خَليعاً وخليعةً، وفعلُه اللَّازِمُ خَلُعَ خَلاعَةً أي صار خَليعاً. والخليعُ: الصَّيادُ لانفِرادِه عن الناس، قال امرؤ القيس:
ووادٍ كَجَوْفِ العَيْرِ قَفْرٍ قَطَعْتُه		به الذِّئبُ يعَوْيِ كالخَليعِ المُعَيَّلِ

ويُقالُ: الخليعُ ههنا الصَّيادُ، ويُقال: هو ههنا الشَّاطِرُ: والمُخَلَّعُ من الناس: الذي كأنَّ به هَبَّةً أو مَساً، ورجُلٌ مُخَلَّعٌ: ضعِيفٌ رِخْوٌ. وفي الحديث: "خَلَع رِبْقَةَ الإسلام من عُنُقِهِ" إذا ضيَّع ما أعْطى من العَهْدِ وخرج على النَّاسِ. والخَوْلَعُ: فزعٌ يَبْقَى في الفُؤادِ حتى يِكادُ يعْتَري صاحِبه الوَسواسُ منه. وقيل: الضَعْفُ والفزعُ، قال جرير:
لا يُعْجِبَنَّكَ أنْ ترى لمُجـاشـعٍ		جَلَدَ الرَّجال وفي الفُؤاد الخَوْلَعُ
والمُتَخَلَّعُ: الذي يهُزُّ منكبيه إذا مشى ويُشيرث بيديه. والمَخْلُوعُ الفُؤادِ: الذي انْخَلَعَ فؤاده من فزعٍ. والخَلَعُ: زوالٌ في المفاصِلِ من غير بَيْنُونَةٍ، يُقالُ: أصابَه خَلَعٌ في يَدِهِ ورِجْلِهِ. والخَلَعُ: القديدُ يُشْوَى فَيُجْعلُ في وعاء بإهالَتِه. والخالِعُ: البُسْرَةُ إذا نضِجَتْ كلُّهَا. والخالِع: السُّنْبُل إذا سفا. وخَلَع الزَّرْعُ خَلاعَةً. والمُخَلَّعُ من الشِّعْر: ضَرْبٌ من البسيط يُحْذفُ من أجزائه كما قال الأسودُ بن يَعْفَرُ:
ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عفا		مُخْلَوْلقٍ دَارِسٍ مُسْتَعْجِـمِ
قُلْتُ للخليل: ماذا تَقُولُ في المُخَلَّعِ? قال: المُخَلَّعُ من العروض ضرب من البسيط وأورده.
والخليعُ: القِدْحُ الذي يفوز أوَّلاً والجمعُ أخْلِعة والخَليعُ من أسماء الغُولِ، قالَ عرَّام: هي الخَلوع لأنَّها تَخْلَعُ قلوب الناس ولم نَعرِفِ الخليع.
خعل: الخَيْلَعُ والخَيْعَلُ مقلوب، وهو من الثِّياب غيْرُ منْصُوح الفرْجيْنِ تلْبسه العروس وجَمْعُه خَياعِل، قال:
السَّالِكُ الثَّغْرَةِ اليَقْظَـانُ كـالـئُهـا		مَشْيَ الهَلُوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ
وقيل: الخَيْعَلُ قَميص لا كُمَّيْنِ له. والخَيْعَلُ والخَيْلَعُ من أسماء الذِّئب.

##### Türkçe

باب **العين** و **الخاء** و **اللام**
(**خ ل ع**، **خ ع ل** kullanımdadır) **خلع**: **الخَلْعُ**: isim; **خَلَع** ridasını, mestini, mestini, bağını ve karısını (boşadı). Dedi ki:
Ve bütün insanlar aygırlarının bağını yaklaştırdılar		biz ise onun bağını çıkardık; o da salıverilmiş (serbest)tir
Ve **الخَلْعُ**, **النَّزْعِ** gibidir; ancak **الخَلْعِ**’da bir mühlet vardır. Ve kadın **اختلعتِ** (kocasından) **اختِلاعاً** ve **خُلْعَةً** (ile) ayrıldı. Ve **خَلَعَ العِذَارَ**: yani yuları; böylece insanlara kötülükle saldırdı, onu arayan yoktur; o, **مَخْلُوعُ الرَّسنِ**’dir. Dedi ki:
Ve bir başkası, **مَـخْـلُـوَعةً** (olarak) karıştırır		insanlara kötülükte onun yuları
Ve **الخِلْعَةُ**: senden çıkardığın her elbise. Ve denilir: insanın üzerinde, elbiselerinden tam olan şeydir. Ve **الخِلْعَةُ**: erkeğin malının en iyisi; denilir: “Onun malının **خِلْعَةَ**sini aldım” yani onda seçtirildim de ondan en iyiyi, sonra en iyiyi aldım.
Ve **الخَلِيعُ**: babasının, kendisine karşı suç işlemesinden korkarak çıkardığı (soyundan ayırdığı) çocuğun adıdır; şöyle der: “Bu benim oğlumdur; onu **خَلَعْتُ**; eğer (suç) çeker (işler)se ben kefil olmam; eğer ona karşı (suç) çekilirse (işlenirse) ben talep ederim.” Artık bundan sonra onun **حريرته**siyle (kendi fiilinin sorumluluğuyla) tutulmaz. Cahiliyede bunu yaparlardı. O, **المَخْلُوعُ** da denir. Çoğulu **الخُلَعاء**’dır. Bundan dolayı her **شاطِرٍ** ve **شاطِرةٍ**’ye **خَليعاً** ve **خليعةً** denir. Onun lâzım fiili **خَلُعَ** **خَلاعَةً**’dır; yani **خَليعاً** oldu. Ve **الخليعُ**: avcıdır; insanlardan ayrılığı sebebiyle. İmru’ul-Kays dedi ki:
Ve yaban eşeğinin karnı gibi bir vadiyi, ıssız, kestim		onda kurt, yoksul **الخَليعِ** gibi ulur

Ve denilir: **الخليعُ** burada avcıdır. Ve denilir: burada **الشَّاطِرُ**’dur. Ve insanlardan **المُخَلَّعُ**: sanki onda bir sarsıntı yahut bir dokunuş varmış gibi olan kimsedir. Ve **رَجُلٌ مُخَلَّعٌ**: zayıf, gevşek. Hadiste: “**خَلَع** İslâmın bağını boynundan” (denir); verdiği ahdi zayi ettiğinde ve insanlara karşı çıktığında. Ve **الخَوْلَعُ**: kalpte kalan bir ürküntüdür; ta ki ondan sahibine vesvese neredeyse arız olacak. Ve denildi: zayıflık ve ürküntü. Cerîr dedi ki:
Sakın seni hayran bırakmasın, Mücâşi‘ için görmen		erkeklerin dayanıklılığı; hâlbuki kalpte **الخَوْلَعُ** vardır
Ve **المُتَخَلَّعُ**: yürüdüğünde omuzlarını sallayan ve elleriyle işaret eden kimsedir. Ve **المَخْلُوعُ الفُؤادِ**: korkudan kalbi yerinden çıkmış kimsedir. Ve **الخَلَعُ**: ayrılma olmaksızın eklemlerde bir kayma; denilir: elinde ve ayağında **خَلَعٌ** isabet etti. Ve **الخَلَعُ**: kurutulmuş ettir; kızartılır, sonra yağıyla bir kaba konur. Ve **الخالِعُ**: bütünüyle olgunlaştığında hurma koruğu. Ve **الخالِع**: başak savrulduğunda. Ve ekin **خَلَع** **خَلاعَةً**. Ve şiirden **المُخَلَّعُ**: **البسيط**’ten bir türdür; parçalarından (bazıları) düşürülür; Esved b. Ya‘fer’in dediği gibi:
Nedir benim duruşum, silinmiş bir izin üzerinde		**مُخْلَوْلقٍ**; eski, anlaşılmaz
Halîl’e dedim: **المُخَلَّعِ** hakkında ne söylersin? Dedi: **المُخَلَّعُ** aruzdan, **البسيط**’ten bir darbdir; onu zikretti.
Ve **الخليعُ**: ilk önce kazanan ok (kura oku); çoğulu **أخْلِعة**. Ve **الخَليعُ**, gûlün adlarındandır. Arrâm dedi ki: o **الخَلوع**’dur; çünkü insanların kalplerini **تَخْلَعُ** (söker/çıkarır). Ve biz **الخليع**’i bilmedik.
**خعل**: **الخَيْلَعُ** ve **الخَيْعَلُ** ters çevrilmiş (kalb)tir; o, elbiselerden, iki yırtmacı dikilmemiş olandır; gelin onu giyer. Çoğulu **خَياعِل**’dir. Dedi ki:
Uyanık, onun gözetleyeni, gedikten geçen		üzerinde gevşek **الخَيْعَلُ** ile helûkun yürüyüşü gibi
Ve denildi: **الخَيْعَلُ** kolsuz bir gömlektir. Ve **الخَيْعَلُ** ile **الخَيْلَعُ**, kurdun adlarındandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَيْعَلُ: قميصٌ لا كُمَّيْ له. وتقول: خَيْعَلْتُهُ فَتَخَيْعَلَ، أي ألبسته الخَيْعَلَ فلبسه.

##### Türkçe

**الخَيْعَلُ**: Kolu olmayan bir gömlek. Ve dersin ki: **خَيْعَلْتُهُ فَتَخَيْعَلَ**, yani ona **الخَيْعَلَ** giydirdim de onu giydi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والخاء مع اللام
خلع ، خعل
استعمل من وجوهه : خلع ، خعل
خلع : يقال خلع الرجل ثوبه . وخلعَ امرأته وخالعها ، إذا افتدت منه بمالها فطلَّقها وأبانَها من نَفْسه . وسمِّي ذلك الفراق خُلْعاً لأن الله جلّ وعزّ جعل النساء لباساً للرجال والرجالَ لبَاساً لهنّ ، فقال : ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ) ( البَقَرَة : 187 ) . وهي ضجيعته وضَجِيعُه ، فإذا افتدت المرأة بمالٍ تعطيه لزوجها ليُبينَها منه فأجابها إلى ذلك فقد بانت منه وخلع كلُّ واحدٍ منهما لبَاس صاحبه ، والاسم من ذلك الخُلْع والمصدر الخَلْع . وقد اختلعت المرأة منه اختلاعاً ، إذا افتدتْ بمالها . فهذا معنى الخُلْع عند الفقهاء .
والخلع ، بفتح الخاء : اللحم يؤخذ من العظام ويطبخ ويبزّرُ ثم يجعل في وعاءٍ يقال له القَرف ويُتزوّد به في الأسفار . قال ذلك ابن السكيت وغيره .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : الخَولع : الفزَع . والخَولع : الرجل الأحمق . والخولع : الحنظل المدقوق الملتوت بما يطيّبه ثم يؤكل ، وهو
المبسَّل . قال : والخولع : اللحم يُغلَى بالخَلِّ ثم يُحمل في الأسفار . والخولع : الغُول . والخَولع : الذئب . والخولع : المقامر المحدود الذي يُقْمَر أبداً . والخولع : الغلام الكثير الجنايات ، مثل الخليع . وأنشد غيره لجرير في الخولع : الفَزَع :
لا يعجبنك أن تَرى لمجاشعٍ
جَلَدَ الرِّجال وفي القلوب الخَولعُ
يعني الفزَع .
وخُلعة المال وخِلعته : خياره . أبو سعيد : سمِّي خِيار المال خُلْعة لأنّه يَخلع قلبَ الناظر إليه . وأنشد الزجاج :
وكانت خُلْعَةً دُهساً صَفايا
يَصُور عُنُوقَها أحوى زَنيم
يعني المِعزَى ، أنَّها كانت خياراً
والخِلْعة من الثياب : ما خلعتَه فطرحتَه على آخر أَوْ لم تطرحه .
والخليع : الذي يجني الجنايات يؤخَذ بها أولياؤه فيتبرءون منه ومن جناياته ويقولون : إنّا قد خلعنا فُلاناً فلا نأخُذُ أحداً بجنايةٍ تُجنَى عليه ، ولا نؤاخَذ بجناياته التي يجنيها . وكان يسمَّى في الجاهلية الخليع .
ويقال للذئب خليع . ويقال للشَّاطر من الفتيان : خليع لأنه خَلَعَ رسَنَه . ويقال للصيّاد : خَليع .
والخَلْع كالنَّزْع إلاّ أن فيه مُهلة .
وقال الليث : المخلَّع من الناس : الذي كأنَّ به هَبْتَةً أو مَسَّاً . ويقال فلانٌ يتخلَّع في مشيه ، وهو هزُّه يديه . ورجل مخلوع الفؤاد ، إذا كان فزِعاً قال : والمخلَّع من العروض : ضربٌ من البسيط ، كقول الأسود بن يعفر :
ماذا وقوفي على رسمٍ عفا
مُخلَولقٍ دارسٍ مستعجمِ
ويقال : أصابَه في بعض أعضائه خَلْع ، وهو زوال المفاصل من غير بينونة . قال : والبُسرة إذا نضجت كلُّها فهي خالع . وإذا أسفَى السُّنبل فهو خالع . يقال خلَع الزرع يَخلَع خَلاعَةً .
والخَلَعْلَع من أسماء الضِّباع .
ويقال : خَلُعَ الشيْخُ ، إذا أصابه الخالع ، وهو التواء العرقوب . وقال الراجز :
وجُرّةٍ تَنْشُصها فتنتَشِصْ
من خالعٍ يُدركه فيهتبصْ
الجُرَّة : خشبة يثقَّل بها حِباله الصائد ، فإذا نشب فيها الصيد أثقلتْه .
وقال الأصمعي : الخالع من الشجر : الهشيم الساقط .
وقال ابن الأعرابي فيما روى عنه أبو العباس : خَلَعت العضَاهُ ، إذا أورقت . وقال غيره : خلع الشجرُ ، إذا أنبتَ ورقاً طرياً . والخالع : داء يأخذ في عرقوب الدابة .
وفي حديث عثمان أنّه كان إذا أُتيَ بالرجل الذي قد تخلَّع في الشراب المُسكِر جلدَه ثمانين جلدة . وقال ابن شميل : معنى قوله تخلَّع في الشراب هو أن يدمنَ فيشربَ الليلَ والنهار . قال : والخليع : الذي قد خلعه أهلُه وتبرَّءوا منه .
ويقال خُلِع فلانٌ من الدِّين والحياء . وقومٌ
مبيِّنو الخلاعة .
خعل : أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الخَيْعَل : قميص لا كُمَّيْ له . وقال غيره . قد يقلب فيقال الخَيْلع ، وربّما كان غير منصوح الفَرجَيْن . وقال تأبّط شراً :
مَشْي الهَلوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ
أبو العباس عن سلمة عن الفراء قال : الخَوْعلة : الاختباء من ريبة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : اختلعوا فلاناً ، أي أخذوا ماله .

##### Türkçe

باب العين والخاء مع اللام
**خلع** ، **خعل**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خلع** ، **خعل**

**خلع**: Denir ki: adam elbisesini çıkardı. Ve karısını boşadı ve onunla **خالعها** yaptı; yani malıyla ondan fidye verdi de o da onu boşadı ve onu kendi nefsinden ayırdı. Ve o ayrılığa **خُلْعاً** adı verildi; çünkü Allah azze ve celle kadınları erkekler için bir elbise, erkekleri de onlar için bir elbise kıldı; şöyle dedi: ( **هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ** ) ( **البَقَرَة : 187** ). O, onun yatak arkadaşıdır ve o da onun yatak arkadaşıdır; kadın, kocasına onu kendisinden ayırması için vereceği bir malla fidye verince ve o da buna onu icabet edince, ondan ayrılmış olur; ikisinden her biri, arkadaşının elbisesini çıkarmış olur. Bunun adı **الخُلْع**tır; mastarı **الخَلْع**tır. Kadın ondan **اختلاعاً** ile **اختلعت** olmuştur; yani malıyla fidye verdiği zaman. İşte fukaha yanında **الخُلْع**ın manası budur.

Ve **الخلع** (خاء’nın fethiyle): kemiklerden alınan et; pişirilir, baharatlanır, sonra **القَرف** denilen bir kaba konur ve yolculuklarda azık edinilir. Bunu İbnü’s-Sikkît ve başkaları söyledi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o şöyle dedi: **الخَولع**: korku. Ve **الخَولع**: ahmak adam. Ve **الخولع**: dövülmüş, kendisiyle tatlandırılan şeyle yoğrulmuş sonra yenilen **الحنظل**; o,
**المبسَّل**dir. Dedi ki: ve **الخولع**: sirkeyle kaynatılan et; sonra yolculuklarda taşınır. Ve **الخولع**: **الغُول**. Ve **الخَولع**: kurt. Ve **الخولع**: daima kumarda yenilen, had cezası uygulanmış kumarbaz. Ve **الخولع**: çok cinayet işleyen oğlan; **الخليع** gibi. Başkası, Cerîr’in **الخولع** hakkında, yani **الفَزَع** hakkında şu beytini okudu:
لا يعجبنك أن تَرى لمجاشعٍ
جَلَدَ الرِّجال وفي القلوب الخَولعُ
Yani: **الفزَع**.

**وخُلعة المال** ve **خِلعته**: onun seçkini. Ebû Sa‘îd: malın seçkinine **خُلْعة** denildi; çünkü ona bakanın kalbini **يَخلع** eder. Zecâc şu beyti okudu:
وكانت خُلْعَةً دُهساً صَفايا
يَصُور عُنُوقَها أحوى زَنيم
Yani **المِعزَى**; yani onun seçkin olduğunu.

Ve elbiselerden **الخِلْعة**: onu çıkarıp attığın şey; onu bir başkasının üzerine atsan da atmasan da.

Ve **الخليع**: cinayetler işleyen; velileri onun yüzünden yakalanır da ondan ve cinayetlerinden beri olurlar ve derler ki: biz falanı çıkardık; artık onun üzerine işlenecek bir cinayet sebebiyle kimseyi almayız ve onun işlediği cinayetler sebebiyle de sorumlu tutulmayız. Cahiliyede ona **الخليع** denirdi.

Ve kurda **خليع** denir. Ve delikanlılardan serseri olana **خليع** denir; çünkü o, yularını (**رسَنَه**) çıkarmıştır. Ve avcıya **خَليع** denir.

Ve **الخَلْع**, **النَّزْع** gibidir; ancak onda bir mühlet vardır.

Leys dedi ki: insanlardan **المخلَّع**: sanki onda bir **هَبْتَةً** yahut bir **مَسَّاً** varmış gibi olan. Ve denir ki: falan yürüyüşünde **يتخلَّع** eder; bu, onun ellerini sallamasıdır. Ve **مخلوع الفؤاد** adam: korkmuş olduğu zaman. Dedi ki: ve aruzdan **المخلَّع**: **البسيط**ten bir darb; Esved b. Ya‘fer’in sözü gibi:
ماذا وقوفي على رسمٍ عفا
مُخلَولقٍ دارسٍ مستعجمِ

Ve denir ki: onun bazı uzuvlarında **خَلْع** isabet etti; bu, ayrılma olmaksızın eklemlerin yerinden çıkmasıdır. Dedi ki: ve **البُسرة** bütünüyle olgunlaşınca o **خالع**tır. Ve başak **أسفَى** edince o **خالع**tır. Denir ki: ekin **خلَع** eder; **يَخلَع**; **خَلاعَةً**.

Ve **الخَلَعْلَع**: sırtlanların adlarındandır.

Ve denir ki: ihtiyar **خَلُعَ** oldu; yani ona **الخالع** isabet etti; o, aşil/kirişin burkulmasıdır (**التواء العرقوب**). Râciz şöyle dedi:
وجُرّةٍ تَنْشُصها فتنتَشِصْ
من خالعٍ يُدركه فيهتبصْ
**الجُرَّة**: avcının iplerini ağırlaştırdığı bir ağaç parçasıdır; av ona takılınca onu ağırlaştırır.

Asma‘î dedi ki: ağaçtan **الخالع**: düşmüş kuru çalı çırpı (**الهشيم الساقط**).

Ebû’l-Abbâs’ın ondan rivayet ettiğine göre İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العضَاهُ** **خَلَعت**; yani yapraklandı. Başkası dedi ki: ağaç **خلع** etti; yani taze yaprak bitirdi. Ve **الخالع**: binek hayvanının aşilinde olan bir hastalık.

Osman’ın hadîsinde: sarhoş edici içkide **تخلَّع** etmiş adam getirildiğinde ona seksen değnek vururdu. İbn Şümeyl dedi ki: onun “içkide **تخلَّع** etti” sözünün manası: bağımlı olup gece ve gündüz içmesidir. Dedi ki: ve **الخليع**: ehlinin onu çıkardığı ve ondan beri olduğu kimsedir.

Ve denir ki: falan dinden ve hayâdan **خُلِع** edildi. Ve bir kavim:
**مبيِّنو الخلاعة**.

**خعل**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الخَيْعَل**: kolsuz bir gömlek. Başkası dedi ki: çevrilir de **الخَيْلع** denir; bazen de iki yan yarığı (**الفَرجَيْن**) sağlamlaştırılmamış olur. Teebbata Şerran şöyle dedi:
مَشْي الهَلوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: **الخَوْعلة**: bir şüpheden dolayı saklanmadır.

( **نوادر الأعراب** )’da: “**اختلعوا** falanı” yani onun malını aldılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَيْعَل: الفَرْوُ، وقيل: ثوب غير مَخيط الفَرْجَيْن يكون من الجلود ومن الثياب، وقيل: هو درع يُخاط أَحد شِقَّيه تَلْبَسه المرأَة كالقميص؛ قال المتنخل الهذلي:
السالك الثُّغْرة اليَقْظان كالِئُها،
مَشْيَ الهَلُوك عليها الخَيْعَل الفُضُلُ
وقيل: الخَيْعَل قميص لا كُمَّيْ له. قال الأَزهري: وقد تقلب فيقال خَيْلَع، قال: وربما كان غير مَنْصوح الفَرْجَيْن، وأَورد نصف هذا البيت الذي نسبه ابن سيده للجوهري، ونسبه لتأَبط شرًّا، وقد نسب الشيخ ابن بري البيت بكماله أَيضاً للمتنخل، فإِما أَن يكون أَبو منصور وهم فيه أَو يكون لتأَبط شرّاً عجُز بيت على هذا النص؛ وأَنشد الشيخ ابن بري أَيضاً لحاجز السروي:
وأَدْهَمَ قد جُبْتُ ظلماءه،
كما اجْتابَت الكاعِبُ الخَيْعَلا
وتقول: خَيْعَلته فَتَخَيْعَل أَي أَلبسته الخَيْعل فَلبِسه. وقال الفراء: الخَوْعَلة الاختباء من ريبة. والخَيْعَل: الخَيْلَع. والخَيْعَل: من أَسماء الذِّئب.
وخَياعِل: اسم موضع؛ قال رؤبة:
يَجُوز مَهْواةً إِلى خَياعلا
(* قوله «يجوز مهواة إلخ» عجز بيت، وصدره كما في شرح القاموس: وعقد الارباق والحبائلا).
قال الجوهري: الخَيْعَل قميص لا كُمَّيْ له، وإِنما أُسقطت النون من كمين للإِضافة لأَن اللام كالمُقْحَمة لا يعتدّ بها في مثل هذا الموضع، كقولك لا أَبا لَكَ وأَصله لا أَباك؛ أَلا ترى إِلى قول أَبي حَيَّة النُّميري:
أَبالمَوْتِ الذي لا بُدَّ أَنِّي
مُلاقٍ، لا أَباكِ تُخَوِّفِيني؟
وقولهم: لا عَبْدَيْ لك لأَنه بمنزلة قولك لا عَبْدَيْك، ولا تحذف النون في مثل هذا إِلا عند اللام دون سائر حروف الخفض لأَنها لا تأْتي بمعنى الإِضافة.

##### Türkçe

**الخَيْعَل**: kürk; ve denildi ki: iki yırtmacı dikilmemiş bir elbisedir; derilerden ve elbiselerden olur; ve denildi ki: bir zırhtır; iki parçasından biri dikilir; kadın onu gömlek gibi giyer; **المتنخل الهذلي** dedi:
السالك الثُّغْرة اليَقْظان كالِئُها،
مَشْيَ الهَلُوك عليها الخَيْعَل الفُضُلُ
Ve denildi ki: **الخَيْعَل** kolları olmayan bir gömlektir. **الأَزهري** dedi: ve ters çevrilir de denilir: **خَيْلَع**; dedi: ve belki iki yırtmacı sağlamlaştırılmamış olur; ve bu beytin yarısını zikretti; onu **ابن سيده** **الجوهري**’ye nispet etti, onu **لتأَبط شرًّا**’ya nispet etti; ve şeyh **ابن بري** beyti bütünüyle de **المتنخل**’e nispet etti; artık ya **أَبو منصور** onda yanılmıştır yahut **لتأَبط شرّاً**’ya bu nas üzere bir beytin ikinci mısraı vardır; ve şeyh **ابن بري** **حاجز السروي**’den de inşad etti:
وأَدْهَمَ قد جُبْتُ ظلماءه،
كما اجْتابَت الكاعِبُ الخَيْعَلا
Ve dersin: **خَيْعَلته** de **فَتَخَيْعَل**; yani ona **الخَيْعل** giydirdim de o onu giydi. Ve **الفراء** dedi: **الخَوْعَلة** şüpheden dolayı saklanmadır. Ve **الخَيْعَل**: **الخَيْلَع**’dır. Ve **الخَيْعَل**: kurdun adlarındandır.

Ve **خَياعِل**: bir yer adıdır; **رؤبة** dedi:
يَجُوز مَهْواةً إِلى خَياعلا
(* Onun sözü: «يجوز مهواة إلخ» bir beytin ikinci mısraıdır; ve birinci mısraı **شرح القاموس**’ta olduğu üzere: وعقد الارباق والحبائلا).

**الجوهري** dedi: **الخَيْعَل** kolları olmayan bir gömlektir; ve ancak izafet için **كمين**’den **النون** düşürülmüştür; çünkü **اللام** sanki araya sokulmuş gibidir; bu gibi yerde ona itibar edilmez; senin “لا أَبا لَكَ” demen gibi; aslı “لا أَباك”tır; görmez misin **أَبي حَيَّة النُّميري**’nin sözüne:
أَبالمَوْتِ الذي لا بُدَّ أَنِّي
مُلاقٍ، لا أَباكِ تُخَوِّفِيني؟
Ve onların sözü: “لا عَبْدَيْ لك”tir; çünkü senin “لا عَبْدَيْك” demen menzilesindedir; ve bu gibi yerde **النون** ancak **اللام** yanında, diğer cer harfleri yanında değil, hazfedilir; çünkü o, izafet manasına gelmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخيعل، كصيقل: الفرو، أو ثوب غير مخيط الفرجين، أو درع يخاط أحد شقيه ويترك الآخر، تلبسه المرأة كالقميص، أوقميص لا كمى له. قال الصاغاني وإنما أسقطت النون من كمين للإضافة، لأن اللام كالمقحمة لا يعتد بها في مثل هذا الموضع، كقولهم: لا أبا لك، وأصله: لا أباك، ولا تحذف النون في مثل هذا إلا عند اللام دون سائر حروف الخفض، لأنها لا تأتي بمعنى الإضافة. الخيعل: الذئب. أيضا: الخليع وهو مقلوب. أيضا: الغول. والخياعل: ع في قول رؤبة:
  وعقد الأرباق والحبائلا
  يجوز مهواة إلى خياعلا تقول: خيعله فتخيعل: أي ألبسه الخيعل فلبسه. قال الفراء: الخوعلة: الاختباء من ريبة. قال ابن فارس: اعلم أن الخاء لا تكاد تأتلف مع العين إلا بدخيل، وليس ذلك في شيء أصلا.

##### Türkçe

**الخيعل**, **كصيقل**: kürk; yahut iki yırtmacı dikilmemiş bir elbise; yahut iki yanından biri dikilip öteki bırakılan bir zırh; kadın onu gömlek gibi giyer; yahut kolu olmayan bir gömlek. **قال الصاغاني**: “**كمين**”den izafet sebebiyle **النون**’u düşürdüm; çünkü **اللام** bu gibi yerde sanki araya sokulmuş gibidir, böyle bir yerde ona itibar edilmez; onların “**لا أبا لك**” demeleri gibi; aslı: “**لا أباك**”tır. Ve bu gibide **النون** ancak **اللام** yanında, diğer cer harflerinin yanında değil, hazfedilir; çünkü o, izafet manasına gelmez.

**الخيعل**: kurt.

Yine: **الخليع**; o, ters çevrilmişidir.

Yine: **الغول**.

Ve **الخياعل**: **ع**; Rü’be’nin sözünde:

  Ve bağladı ipleri ve tuzakları
  Bir uçuruma geçer, **خياعلا**’ya

dersin: **خيعله**; sonra **تخيعل**: yani ona **الخيعل** giydirdi de onu giydi.

**قال الفراء**: **الخوعلة**: şüpheden dolayı saklanmadır.

**قال ابن فارس**: bil ki **الخاء** neredeyse **العين** ile ancak yabancı (dâhil) ile uyuşur; ve bu, aslında hiçbir şeyde değildir.
