# خعل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B9%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: خعل

باب العين و الخاء واللام
)خ ل ع، خ ع ل مستعملان( خلع: الخَلْعُ: اسم، خَلَع رِداءَه وخُفَّه وخُفُّةُ وقَيْدَهُ وامرأته، قال:
وكُلُّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ		ونَحْنُ خَلَعْنا قَيْدَهُ فهو سارِبُ
والخَلْعُ كالنَّزْعِ إلا أن في الخَلْعِ مُهْلَة. واختلعتِ المرأة اختِلاعاً وخُلْعَةً. وخَلَعَ العِذَارَ: أي الرَّسن فعَدَا على الناس بالشَّر لا طالب له فهو مَخْلُوعُ الرَّسنِ، قال:
وأُخرى تُكادرُ مَـخْـلُـوَعةً		على النَّاس في الشرِّ أَرسانُها
والخِلْعَةُ: كُلُّ ثَوْبٍ تَخْلَعُه عنْك. ويُقالُ: هو ما كان على الإنسان من ثِيابِه تاماً. والخِلْعَةُ: أجْودُ مالِ الرَّجُل، يقال: أخذْتُ خِلْعَةَ مالِه أي خُيِّرْتُ فيها فأخذتُ الأجْود فالأجْود منها.
والخَلِيعُ: اسم الولد الذي يخلَعُه أبُوه مخافة أن يَجْنِي عليه، فيقول: هذا ابني قد خَلَعْتُه فإنْ جَرَّ لم أَضَمنْ، وإنْ جُرَّ عليه أطلبْ، فلا يُؤخذُ بعد ذلك بحريرته، كانوا يفعلونه في الجاهلية، وهو المَخْلُوعُ أيضاً، والجَمْعُ الخُلَعاء، ومنه يُسمَّى كلُّ شاطِرٍ وشاطِرةٍ خَليعاً وخليعةً، وفعلُه اللَّازِمُ خَلُعَ خَلاعَةً أي صار خَليعاً. والخليعُ: الصَّيادُ لانفِرادِه عن الناس، قال امرؤ القيس:
ووادٍ كَجَوْفِ العَيْرِ قَفْرٍ قَطَعْتُه		به الذِّئبُ يعَوْيِ كالخَليعِ المُعَيَّلِ

ويُقالُ: الخليعُ ههنا الصَّيادُ، ويُقال: هو ههنا الشَّاطِرُ: والمُخَلَّعُ من الناس: الذي كأنَّ به هَبَّةً أو مَساً، ورجُلٌ مُخَلَّعٌ: ضعِيفٌ رِخْوٌ. وفي الحديث: "خَلَع رِبْقَةَ الإسلام من عُنُقِهِ" إذا ضيَّع ما أعْطى من العَهْدِ وخرج على النَّاسِ. والخَوْلَعُ: فزعٌ يَبْقَى في الفُؤادِ حتى يِكادُ يعْتَري صاحِبه الوَسواسُ منه. وقيل: الضَعْفُ والفزعُ، قال جرير:
لا يُعْجِبَنَّكَ أنْ ترى لمُجـاشـعٍ		جَلَدَ الرَّجال وفي الفُؤاد الخَوْلَعُ
والمُتَخَلَّعُ: الذي يهُزُّ منكبيه إذا مشى ويُشيرث بيديه. والمَخْلُوعُ الفُؤادِ: الذي انْخَلَعَ فؤاده من فزعٍ. والخَلَعُ: زوالٌ في المفاصِلِ من غير بَيْنُونَةٍ، يُقالُ: أصابَه خَلَعٌ في يَدِهِ ورِجْلِهِ. والخَلَعُ: القديدُ يُشْوَى فَيُجْعلُ في وعاء بإهالَتِه. والخالِعُ: البُسْرَةُ إذا نضِجَتْ كلُّهَا. والخالِع: السُّنْبُل إذا سفا. وخَلَع الزَّرْعُ خَلاعَةً. والمُخَلَّعُ من الشِّعْر: ضَرْبٌ من البسيط يُحْذفُ من أجزائه كما قال الأسودُ بن يَعْفَرُ:
ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عفا		مُخْلَوْلقٍ دَارِسٍ مُسْتَعْجِـمِ
قُلْتُ للخليل: ماذا تَقُولُ في المُخَلَّعِ? قال: المُخَلَّعُ من العروض ضرب من البسيط وأورده.
والخليعُ: القِدْحُ الذي يفوز أوَّلاً والجمعُ أخْلِعة والخَليعُ من أسماء الغُولِ، قالَ عرَّام: هي الخَلوع لأنَّها تَخْلَعُ قلوب الناس ولم نَعرِفِ الخليع.
خعل: الخَيْلَعُ والخَيْعَلُ مقلوب، وهو من الثِّياب غيْرُ منْصُوح الفرْجيْنِ تلْبسه العروس وجَمْعُه خَياعِل، قال:
السَّالِكُ الثَّغْرَةِ اليَقْظَـانُ كـالـئُهـا		مَشْيَ الهَلُوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ
وقيل: الخَيْعَلُ قَميص لا كُمَّيْنِ له. والخَيْعَلُ والخَيْلَعُ من أسماء الذِّئب.

### Türkçe

باب **العين** و **الخاء** و **اللام**
(**خ ل ع**، **خ ع ل** kullanımdadır) **خلع**: **الخَلْعُ**: isim; **خَلَع** ridasını, mestini, mestini, bağını ve karısını (boşadı). Dedi ki:
Ve bütün insanlar aygırlarının bağını yaklaştırdılar		biz ise onun bağını çıkardık; o da salıverilmiş (serbest)tir
Ve **الخَلْعُ**, **النَّزْعِ** gibidir; ancak **الخَلْعِ**’da bir mühlet vardır. Ve kadın **اختلعتِ** (kocasından) **اختِلاعاً** ve **خُلْعَةً** (ile) ayrıldı. Ve **خَلَعَ العِذَارَ**: yani yuları; böylece insanlara kötülükle saldırdı, onu arayan yoktur; o, **مَخْلُوعُ الرَّسنِ**’dir. Dedi ki:
Ve bir başkası, **مَـخْـلُـوَعةً** (olarak) karıştırır		insanlara kötülükte onun yuları
Ve **الخِلْعَةُ**: senden çıkardığın her elbise. Ve denilir: insanın üzerinde, elbiselerinden tam olan şeydir. Ve **الخِلْعَةُ**: erkeğin malının en iyisi; denilir: “Onun malının **خِلْعَةَ**sini aldım” yani onda seçtirildim de ondan en iyiyi, sonra en iyiyi aldım.
Ve **الخَلِيعُ**: babasının, kendisine karşı suç işlemesinden korkarak çıkardığı (soyundan ayırdığı) çocuğun adıdır; şöyle der: “Bu benim oğlumdur; onu **خَلَعْتُ**; eğer (suç) çeker (işler)se ben kefil olmam; eğer ona karşı (suç) çekilirse (işlenirse) ben talep ederim.” Artık bundan sonra onun **حريرته**siyle (kendi fiilinin sorumluluğuyla) tutulmaz. Cahiliyede bunu yaparlardı. O, **المَخْلُوعُ** da denir. Çoğulu **الخُلَعاء**’dır. Bundan dolayı her **شاطِرٍ** ve **شاطِرةٍ**’ye **خَليعاً** ve **خليعةً** denir. Onun lâzım fiili **خَلُعَ** **خَلاعَةً**’dır; yani **خَليعاً** oldu. Ve **الخليعُ**: avcıdır; insanlardan ayrılığı sebebiyle. İmru’ul-Kays dedi ki:
Ve yaban eşeğinin karnı gibi bir vadiyi, ıssız, kestim		onda kurt, yoksul **الخَليعِ** gibi ulur

Ve denilir: **الخليعُ** burada avcıdır. Ve denilir: burada **الشَّاطِرُ**’dur. Ve insanlardan **المُخَلَّعُ**: sanki onda bir sarsıntı yahut bir dokunuş varmış gibi olan kimsedir. Ve **رَجُلٌ مُخَلَّعٌ**: zayıf, gevşek. Hadiste: “**خَلَع** İslâmın bağını boynundan” (denir); verdiği ahdi zayi ettiğinde ve insanlara karşı çıktığında. Ve **الخَوْلَعُ**: kalpte kalan bir ürküntüdür; ta ki ondan sahibine vesvese neredeyse arız olacak. Ve denildi: zayıflık ve ürküntü. Cerîr dedi ki:
Sakın seni hayran bırakmasın, Mücâşi‘ için görmen		erkeklerin dayanıklılığı; hâlbuki kalpte **الخَوْلَعُ** vardır
Ve **المُتَخَلَّعُ**: yürüdüğünde omuzlarını sallayan ve elleriyle işaret eden kimsedir. Ve **المَخْلُوعُ الفُؤادِ**: korkudan kalbi yerinden çıkmış kimsedir. Ve **الخَلَعُ**: ayrılma olmaksızın eklemlerde bir kayma; denilir: elinde ve ayağında **خَلَعٌ** isabet etti. Ve **الخَلَعُ**: kurutulmuş ettir; kızartılır, sonra yağıyla bir kaba konur. Ve **الخالِعُ**: bütünüyle olgunlaştığında hurma koruğu. Ve **الخالِع**: başak savrulduğunda. Ve ekin **خَلَع** **خَلاعَةً**. Ve şiirden **المُخَلَّعُ**: **البسيط**’ten bir türdür; parçalarından (bazıları) düşürülür; Esved b. Ya‘fer’in dediği gibi:
Nedir benim duruşum, silinmiş bir izin üzerinde		**مُخْلَوْلقٍ**; eski, anlaşılmaz
Halîl’e dedim: **المُخَلَّعِ** hakkında ne söylersin? Dedi: **المُخَلَّعُ** aruzdan, **البسيط**’ten bir darbdir; onu zikretti.
Ve **الخليعُ**: ilk önce kazanan ok (kura oku); çoğulu **أخْلِعة**. Ve **الخَليعُ**, gûlün adlarındandır. Arrâm dedi ki: o **الخَلوع**’dur; çünkü insanların kalplerini **تَخْلَعُ** (söker/çıkarır). Ve biz **الخليع**’i bilmedik.
**خعل**: **الخَيْلَعُ** ve **الخَيْعَلُ** ters çevrilmiş (kalb)tir; o, elbiselerden, iki yırtmacı dikilmemiş olandır; gelin onu giyer. Çoğulu **خَياعِل**’dir. Dedi ki:
Uyanık, onun gözetleyeni, gedikten geçen		üzerinde gevşek **الخَيْعَلُ** ile helûkun yürüyüşü gibi
Ve denildi: **الخَيْعَلُ** kolsuz bir gömlektir. Ve **الخَيْعَلُ** ile **الخَيْلَعُ**, kurdun adlarındandır.
