# خعل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B9%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خعل

باب العين والخاء مع اللام
خلع ، خعل
استعمل من وجوهه : خلع ، خعل
خلع : يقال خلع الرجل ثوبه . وخلعَ امرأته وخالعها ، إذا افتدت منه بمالها فطلَّقها وأبانَها من نَفْسه . وسمِّي ذلك الفراق خُلْعاً لأن الله جلّ وعزّ جعل النساء لباساً للرجال والرجالَ لبَاساً لهنّ ، فقال : ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ) ( البَقَرَة : 187 ) . وهي ضجيعته وضَجِيعُه ، فإذا افتدت المرأة بمالٍ تعطيه لزوجها ليُبينَها منه فأجابها إلى ذلك فقد بانت منه وخلع كلُّ واحدٍ منهما لبَاس صاحبه ، والاسم من ذلك الخُلْع والمصدر الخَلْع . وقد اختلعت المرأة منه اختلاعاً ، إذا افتدتْ بمالها . فهذا معنى الخُلْع عند الفقهاء .
والخلع ، بفتح الخاء : اللحم يؤخذ من العظام ويطبخ ويبزّرُ ثم يجعل في وعاءٍ يقال له القَرف ويُتزوّد به في الأسفار . قال ذلك ابن السكيت وغيره .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : الخَولع : الفزَع . والخَولع : الرجل الأحمق . والخولع : الحنظل المدقوق الملتوت بما يطيّبه ثم يؤكل ، وهو
المبسَّل . قال : والخولع : اللحم يُغلَى بالخَلِّ ثم يُحمل في الأسفار . والخولع : الغُول . والخَولع : الذئب . والخولع : المقامر المحدود الذي يُقْمَر أبداً . والخولع : الغلام الكثير الجنايات ، مثل الخليع . وأنشد غيره لجرير في الخولع : الفَزَع :
لا يعجبنك أن تَرى لمجاشعٍ
جَلَدَ الرِّجال وفي القلوب الخَولعُ
يعني الفزَع .
وخُلعة المال وخِلعته : خياره . أبو سعيد : سمِّي خِيار المال خُلْعة لأنّه يَخلع قلبَ الناظر إليه . وأنشد الزجاج :
وكانت خُلْعَةً دُهساً صَفايا
يَصُور عُنُوقَها أحوى زَنيم
يعني المِعزَى ، أنَّها كانت خياراً
والخِلْعة من الثياب : ما خلعتَه فطرحتَه على آخر أَوْ لم تطرحه .
والخليع : الذي يجني الجنايات يؤخَذ بها أولياؤه فيتبرءون منه ومن جناياته ويقولون : إنّا قد خلعنا فُلاناً فلا نأخُذُ أحداً بجنايةٍ تُجنَى عليه ، ولا نؤاخَذ بجناياته التي يجنيها . وكان يسمَّى في الجاهلية الخليع .
ويقال للذئب خليع . ويقال للشَّاطر من الفتيان : خليع لأنه خَلَعَ رسَنَه . ويقال للصيّاد : خَليع .
والخَلْع كالنَّزْع إلاّ أن فيه مُهلة .
وقال الليث : المخلَّع من الناس : الذي كأنَّ به هَبْتَةً أو مَسَّاً . ويقال فلانٌ يتخلَّع في مشيه ، وهو هزُّه يديه . ورجل مخلوع الفؤاد ، إذا كان فزِعاً قال : والمخلَّع من العروض : ضربٌ من البسيط ، كقول الأسود بن يعفر :
ماذا وقوفي على رسمٍ عفا
مُخلَولقٍ دارسٍ مستعجمِ
ويقال : أصابَه في بعض أعضائه خَلْع ، وهو زوال المفاصل من غير بينونة . قال : والبُسرة إذا نضجت كلُّها فهي خالع . وإذا أسفَى السُّنبل فهو خالع . يقال خلَع الزرع يَخلَع خَلاعَةً .
والخَلَعْلَع من أسماء الضِّباع .
ويقال : خَلُعَ الشيْخُ ، إذا أصابه الخالع ، وهو التواء العرقوب . وقال الراجز :
وجُرّةٍ تَنْشُصها فتنتَشِصْ
من خالعٍ يُدركه فيهتبصْ
الجُرَّة : خشبة يثقَّل بها حِباله الصائد ، فإذا نشب فيها الصيد أثقلتْه .
وقال الأصمعي : الخالع من الشجر : الهشيم الساقط .
وقال ابن الأعرابي فيما روى عنه أبو العباس : خَلَعت العضَاهُ ، إذا أورقت . وقال غيره : خلع الشجرُ ، إذا أنبتَ ورقاً طرياً . والخالع : داء يأخذ في عرقوب الدابة .
وفي حديث عثمان أنّه كان إذا أُتيَ بالرجل الذي قد تخلَّع في الشراب المُسكِر جلدَه ثمانين جلدة . وقال ابن شميل : معنى قوله تخلَّع في الشراب هو أن يدمنَ فيشربَ الليلَ والنهار . قال : والخليع : الذي قد خلعه أهلُه وتبرَّءوا منه .
ويقال خُلِع فلانٌ من الدِّين والحياء . وقومٌ
مبيِّنو الخلاعة .
خعل : أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الخَيْعَل : قميص لا كُمَّيْ له . وقال غيره . قد يقلب فيقال الخَيْلع ، وربّما كان غير منصوح الفَرجَيْن . وقال تأبّط شراً :
مَشْي الهَلوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ
أبو العباس عن سلمة عن الفراء قال : الخَوْعلة : الاختباء من ريبة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : اختلعوا فلاناً ، أي أخذوا ماله .

### Türkçe

باب العين والخاء مع اللام
**خلع** ، **خعل**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خلع** ، **خعل**

**خلع**: Denir ki: adam elbisesini çıkardı. Ve karısını boşadı ve onunla **خالعها** yaptı; yani malıyla ondan fidye verdi de o da onu boşadı ve onu kendi nefsinden ayırdı. Ve o ayrılığa **خُلْعاً** adı verildi; çünkü Allah azze ve celle kadınları erkekler için bir elbise, erkekleri de onlar için bir elbise kıldı; şöyle dedi: ( **هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ** ) ( **البَقَرَة : 187** ). O, onun yatak arkadaşıdır ve o da onun yatak arkadaşıdır; kadın, kocasına onu kendisinden ayırması için vereceği bir malla fidye verince ve o da buna onu icabet edince, ondan ayrılmış olur; ikisinden her biri, arkadaşının elbisesini çıkarmış olur. Bunun adı **الخُلْع**tır; mastarı **الخَلْع**tır. Kadın ondan **اختلاعاً** ile **اختلعت** olmuştur; yani malıyla fidye verdiği zaman. İşte fukaha yanında **الخُلْع**ın manası budur.

Ve **الخلع** (خاء’nın fethiyle): kemiklerden alınan et; pişirilir, baharatlanır, sonra **القَرف** denilen bir kaba konur ve yolculuklarda azık edinilir. Bunu İbnü’s-Sikkît ve başkaları söyledi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o şöyle dedi: **الخَولع**: korku. Ve **الخَولع**: ahmak adam. Ve **الخولع**: dövülmüş, kendisiyle tatlandırılan şeyle yoğrulmuş sonra yenilen **الحنظل**; o,
**المبسَّل**dir. Dedi ki: ve **الخولع**: sirkeyle kaynatılan et; sonra yolculuklarda taşınır. Ve **الخولع**: **الغُول**. Ve **الخَولع**: kurt. Ve **الخولع**: daima kumarda yenilen, had cezası uygulanmış kumarbaz. Ve **الخولع**: çok cinayet işleyen oğlan; **الخليع** gibi. Başkası, Cerîr’in **الخولع** hakkında, yani **الفَزَع** hakkında şu beytini okudu:
لا يعجبنك أن تَرى لمجاشعٍ
جَلَدَ الرِّجال وفي القلوب الخَولعُ
Yani: **الفزَع**.

**وخُلعة المال** ve **خِلعته**: onun seçkini. Ebû Sa‘îd: malın seçkinine **خُلْعة** denildi; çünkü ona bakanın kalbini **يَخلع** eder. Zecâc şu beyti okudu:
وكانت خُلْعَةً دُهساً صَفايا
يَصُور عُنُوقَها أحوى زَنيم
Yani **المِعزَى**; yani onun seçkin olduğunu.

Ve elbiselerden **الخِلْعة**: onu çıkarıp attığın şey; onu bir başkasının üzerine atsan da atmasan da.

Ve **الخليع**: cinayetler işleyen; velileri onun yüzünden yakalanır da ondan ve cinayetlerinden beri olurlar ve derler ki: biz falanı çıkardık; artık onun üzerine işlenecek bir cinayet sebebiyle kimseyi almayız ve onun işlediği cinayetler sebebiyle de sorumlu tutulmayız. Cahiliyede ona **الخليع** denirdi.

Ve kurda **خليع** denir. Ve delikanlılardan serseri olana **خليع** denir; çünkü o, yularını (**رسَنَه**) çıkarmıştır. Ve avcıya **خَليع** denir.

Ve **الخَلْع**, **النَّزْع** gibidir; ancak onda bir mühlet vardır.

Leys dedi ki: insanlardan **المخلَّع**: sanki onda bir **هَبْتَةً** yahut bir **مَسَّاً** varmış gibi olan. Ve denir ki: falan yürüyüşünde **يتخلَّع** eder; bu, onun ellerini sallamasıdır. Ve **مخلوع الفؤاد** adam: korkmuş olduğu zaman. Dedi ki: ve aruzdan **المخلَّع**: **البسيط**ten bir darb; Esved b. Ya‘fer’in sözü gibi:
ماذا وقوفي على رسمٍ عفا
مُخلَولقٍ دارسٍ مستعجمِ

Ve denir ki: onun bazı uzuvlarında **خَلْع** isabet etti; bu, ayrılma olmaksızın eklemlerin yerinden çıkmasıdır. Dedi ki: ve **البُسرة** bütünüyle olgunlaşınca o **خالع**tır. Ve başak **أسفَى** edince o **خالع**tır. Denir ki: ekin **خلَع** eder; **يَخلَع**; **خَلاعَةً**.

Ve **الخَلَعْلَع**: sırtlanların adlarındandır.

Ve denir ki: ihtiyar **خَلُعَ** oldu; yani ona **الخالع** isabet etti; o, aşil/kirişin burkulmasıdır (**التواء العرقوب**). Râciz şöyle dedi:
وجُرّةٍ تَنْشُصها فتنتَشِصْ
من خالعٍ يُدركه فيهتبصْ
**الجُرَّة**: avcının iplerini ağırlaştırdığı bir ağaç parçasıdır; av ona takılınca onu ağırlaştırır.

Asma‘î dedi ki: ağaçtan **الخالع**: düşmüş kuru çalı çırpı (**الهشيم الساقط**).

Ebû’l-Abbâs’ın ondan rivayet ettiğine göre İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العضَاهُ** **خَلَعت**; yani yapraklandı. Başkası dedi ki: ağaç **خلع** etti; yani taze yaprak bitirdi. Ve **الخالع**: binek hayvanının aşilinde olan bir hastalık.

Osman’ın hadîsinde: sarhoş edici içkide **تخلَّع** etmiş adam getirildiğinde ona seksen değnek vururdu. İbn Şümeyl dedi ki: onun “içkide **تخلَّع** etti” sözünün manası: bağımlı olup gece ve gündüz içmesidir. Dedi ki: ve **الخليع**: ehlinin onu çıkardığı ve ondan beri olduğu kimsedir.

Ve denir ki: falan dinden ve hayâdan **خُلِع** edildi. Ve bir kavim:
**مبيِّنو الخلاعة**.

**خعل**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الخَيْعَل**: kolsuz bir gömlek. Başkası dedi ki: çevrilir de **الخَيْلع** denir; bazen de iki yan yarığı (**الفَرجَيْن**) sağlamlaştırılmamış olur. Teebbata Şerran şöyle dedi:
مَشْي الهَلوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: **الخَوْعلة**: bir şüpheden dolayı saklanmadır.

( **نوادر الأعراب** )’da: “**اختلعوا** falanı” yani onun malını aldılar.
