# خفت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خفت

الخَفْتُ والخُفاتُ: الضَّعْفُ من الجوع ونحوه؛ وقد خُفِتَ. والخُفوتُ:ضَعْفُ الصَّوْت من شِدَّة الجوع؛ يقال: صوت خَفيضٌ خَفيتٌ. وخَفَتَ الصوتُ خُفُوتاً: سَكَنَ؛ ولهذا قيل للميت: خَفَتَ إِذا انقطع كلامُه وسكت، فهو خافِتٌ.
والإِبل تُخافِتُ المَضْغَ إِذا اجتَرَّتْ. والمُخافَتةُ: إِخْفاءُ الصَّوْتِ. وخافَتَ بصوته: خَفَّضَه. وفي حديث عائشة، قالت: ربما خَفَتَ النبيُّ، صلى اللَّه عليه وسلم، بقراءَته، وربما جَهَر. وحديثها الآخر: أُنْزِلَتْ «ولا تَجْهَرْ بصلاتِكَ ولا تُخافِتْ بها» في الدُّعاء، وقيل في القراءَة؛ والخَفْتُ: ضِدُّ الجَهْرِ. وفي حدديث صلاة الجنازة: كان يقرأُ في الأُولى بفاتحة الكتاب مُخافَتَةً، هو مفاعَلة منه. وفي حديثها الآخر، نَظَرَتْ إِلى رجل كادَ يموتُ تَخافُتاً، فقالتْ: ما لهذا؟ فقيل: إِنه من القُرَّاء. التَّخافُتُ: تَكَلُّف الخُفُوتِ، وهو الضَّعْفُ والسُّكونُ، وإِظهارُه من غير صحة. وخافَتَت الإِبلُ المَضْغَ: خَفَتَتْه. وخَفَتَ صوته يَخْفِتُ: رَقَّ. والمُخافَتَةُ والتَّخافُتُ: إِسْرار المَنْطِقِ، والخَفْتُ مثله؛ قال الشاعر:
أُخاطِبُ جَهْراً، إِذ لَهُنَّ تَخافُتٌ،
وشَتَّانَ بين الجَهْر والمَنْطِقِ الخَفْتِ
الليث: الرجل يُخافِتُ بقراءَته إِذا لم يُبَيِّنُ قراءَته برفع الصوت. وفي التنزيل العزيزي: ولا تَجْهَرْ بصلاتك ولا تُخافِتْ بها. وتَخافَتَ القومُ إِذا تشاوَرُوا سِرّاً. وفي التنزيل العزيز: يَتَخافَتُونَ بينهم إِنْ لَبِثْتم إِلاَّ يوماً.
وخَفَتَ الرجلُ خُفُوتاً: ماتَ.
والخُفات: مَوْتُ البَغْتة؛ قال الجعدي:
ولَسْتُ، وإِن عَزُّوا عليَّ، بهالِكٍ
خُفاتاً، ولا مُسْتَهْزِمٍ ذاهبِ العَقْلِ
قال أَبو عمرو: خُفاتاً: فَجْأَةً. مُسْتَهْزِم: جَزوع. ويقال: خَفَتَ من النُّعاس أَي سَكَن. قال أَبو منصور: معنى قوله خُفاتاً أَي ضَعْفاً وتَذَلُّلاً.
ويقال للرجل إِذا ماتَ: قد خَفَتَ أَي انقطع كلامه. وخَفَتَ خُفاتاً أَي مات فَجأَةً؛ ويقال منه: زَرْعٌ خافِتٌ أَي كأَنه بقي، فلم يَبْلُغْ غايةَ الطُّولِ. وفي حديث أَبي هريرة: مَثَلُ المؤْمن الضعيف، كَمَثل خافِتِ الزرْعِ، يَميلُ مرَّةً ويَعْتَدِلُ أُخرى؛ وفي رواية: كمثل خافِتَةِ الزرعِ. الخافِتُ والخافِتَةُ: ما لانَ وضَعُفَ من الزرع الغَضِّ، ولُحُوق الهاءِ على تأْويل السُّنْبلة، ومنه خَفَتَ الصوتُ إِذا ضَعُفَ وسَكَنَ؛ قال أَبو عبيد: أَراد بالخافِتِ الزرعَ الغَضَّ اللَّيِّنَ؛ ومنه قيل للمَيْتِ: قد خَفَتَ إِذا انقطع كلامه؛ وأَنشد:
حتى إِذا خَفَتَ الدُّعاءُ، وصُرِّعَتْ
قَتْلى، كمُنْجَدِعٍ من الغُلأَّنِ
والمعنى: أَن المؤْمنَ مُرَزَّأ في نفسه وأَهله وماله، مَمْنُوٌّ بالأَحْداثِ في أَمر دنياه. ويروى: كَمَثل خافَةِ الزَّرْع. وفي الحديث: نومُ المؤْمنِ سُباتٌّ، وسَمْعُه خُفاتٌ أَي ضعيف لا حِسَّ له. ومنه حديث مُعَاوية وعمرو بن مسعود: سَمْعُه خُفاتٌ، وفَهمُه تاراتٌ. أَبو سعيد: الخافِتُ السحاب الذي ليس فيه ماءٌ، قال: ومثل هذه السحابة لا تَبْرَحُ مكانها، إِنما يسير، من السحابِ، ذو الماءِ؛ قال: والذي يُومِضُ لا يكاد يسير؛ وروى الأَزهري عن ثعلب أَنَّ ابن الأَعرابي أَنشده:بضَرْبٍ يُخَفِّتُ فَوَّارهُ،
وطَعْنٍ تَرى الدَّمعَ منه رَشِيشا
إِذا قَتَلوا منكُمُ فارِساً،
ضَمِنَّا له خَلْفَه أَن يَعِيشا
يقول: نُدْرِكُ بثأْره، فكأَنه لم يُقْتَلُ. ويُخَفِّتُ فَوَّارهُ أَي أَنه واسع، فَدَمه يسيل.
ابن سيده وغيره: والخَفُوت من النساء المهزولة؛ عن اللحياني، وقيل: هي التي لا تَكاجُ تَبِينُ من الهُزال؛ وقيل: هي التي تَسْتَحْسِنُها ما دامتْ وَحْدَها، فإِذا رأَيتها في جماعة من النساء، غَمَزْتَها. الليث: امرأَة خَفُوتٌ لَفُوتٌ؛ فالخَفُوتُ التي تأْخُذُها العينُ ما دامتْ وَحْدَها، فَتَقْبَلُها، فإِذا صارتْ بين النساءِ، غَمَزَتْها؛ واللَّفُوتُ التي فيها التِواءٌ وانْقِباضٌ؛ قال أَبو منصور: ولم أَسمع الخَفُوتَ في نَعْتِ النساء لغير الليث.
والخُفْتُ: السَّذابُ، بضم الخاءِ وسكون الفاءِ، لغة في الخُتْفِ.

### Türkçe

**الخَفْتُ** ve **الخُفاتُ**: açlık ve benzeri şeylerden olan zayıflık; ve gerçekten **خُفِتَ**.

**الخُفوتُ**: şiddetli açlıktan dolayı sesin zayıflığı; denilir: **صوت خَفيضٌ خَفيتٌ**.

**وخَفَتَ الصوتُ خُفُوتاً**: duruldu/sakinleşti; bundan dolayı ölüye: konuşması kesildiği ve sustuğu zaman **خَفَتَ** denildi; o hâlde o, **خافِتٌ**tir.

Develer, geviş getirdikleri zaman çiğnemeyi **تُخافِتُ** eder. **المُخافَتةُ**: sesin gizlenmesi. Ve sesiyle **خافَتَ** etti: onu alçalttı. Âişe’nin hadîsinde, dedi ki: bazen Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kıraatiyle **خَفَتَ** ederdi, bazen de açıktan okurdu. Onun diğer hadîsi: “**ولا تَجْهَرْ بصلاتِكَ ولا تُخافِتْ بها**” duada indirildi, kıraatte olduğu da söylendi; ve **الخَفْتُ**: **الجَهْرِ**in zıddıdır. Cenaze namazı hadîsinde: birincide Fâtiha’yı **مُخافَتَةً** ile okurdu; o, ondan bir **مفاعَلة**dır. Onun diğer hadîsinde: **تَخافُتاً** ile neredeyse ölecek bir adama baktı da dedi ki: buna ne oluyor? Denildi ki: o, kurrâdandır. **التَّخافُتُ**: **الخُفُوتِ**u tekellüf etmektir; o da zayıflık ve sükûndur; ve onu, sıhhat olmaksızın ortaya koymaktır. Develer çiğnemeyi **خافَتَت** etti: onu **خَفَتَتْ** etti. Ve sesi **خَفَتَ** eder, **يَخْفِتُ**: inceldi. **المُخافَتَةُ** ve **التَّخافُتُ**: sözün gizlice söylenmesidir; **الخَفْتُ** de onun gibidir; şair dedi ki:
أُخاطِبُ جَهْراً، إِذ لَهُنَّ تَخافُتٌ،
وشَتَّانَ بين الجَهْر والمَنْطِقِ الخَفْتِ

Leys: kişi, ses yükseltmekle kıraatini açıklamadığı zaman, kıraatiyle **يُخافِتُ** eder.

Aziz tenzilde: “**ولا تَجْهَرْ بصلاتك ولا تُخافِتْ بها**”.

Kavim, gizlice danıştıkları zaman **تَخافَتَ** eder. Aziz tenzilde:
**يَتَخافَتُونَ** aralarında: “Siz ancak bir gün kaldınız.”

Adam **خَفَتَ** eder, **خُفُوتاً**: öldü.

**الخُفات**: ansızın ölüm; Câ‘dî dedi ki:
ولَسْتُ، وإِن عَزُّوا عليَّ، بهالِكٍ
خُفاتاً، ولا مُسْتَهْزِمٍ ذاهبِ العَقْلِ

Ebû Amr dedi ki: **خُفاتاً**: ansızın. **مُسْتَهْزِم**: çok korkan. Ve denilir: uykululuktan **خَفَتَ** etti, yani sakinleşti. Ebû Mansûr dedi ki: onun “**خُفاتاً**” sözünün manası, yani zayıflık ve zillet.

Ve adam öldüğü zaman ona denilir: gerçekten **خَفَتَ** etti; yani konuşması kesildi. Ve **خَفَتَ خُفاتاً** yani ansızın öldü; bundan denilir: **زَرْعٌ خافِتٌ** yani sanki kaldı da boyun nihayetine ulaşmadı. Ebû Hureyre hadîsinde: zayıf müminin misali, ekinin **خافِتِ**i misali gibidir; bir kere eğilir, başka bir kere doğrulur; bir rivayette: ekinin **خافِتَةِ**si misali gibi. **الخافِتُ** ve **الخافِتَةُ**: taze ekinden yumuşayan ve zayıflayan şeydir; **الهاء**ın eklenmesi, başak te’vili üzerinedir; bundan: ses zayıflayıp sakinleştiği zaman **خَفَتَ الصوتُ**; Ebû Ubeyd dedi ki: **الخافِتِ** ile taze, yumuşak ekini kastetti; bundan ölüye, konuşması kesildiği zaman: gerçekten **خَفَتَ** denildi; ve şu beyit okundu:
حتى إِذا خَفَتَ الدُّعاءُ، وصُرِّعَتْ
قَتْلى، كمُنْجَدِعٍ من الغُلأَّنِ

Ve mana: müminin, nefsi, ehli ve malı hakkında musibete uğramış olması; dünya işi hakkında olaylarla menedilmiş olmasıdır. Şöyle rivayet edilir: ekinin **خافَةِ**si misali gibi.

Hadîste: müminin uykusu **سُباتٌّ**tır, işitmesi **خُفاتٌ**tur; yani hissi olmayan zayıftır. Bundan Muâviye ve Amr b. Mes‘ûd hadîsi: işitmesi **خُفاتٌ**tur, anlayışı **تاراتٌ**tır.

Ebû Saîd: **الخافِتُ** su olmayan buluttur; dedi ki: böyle bir bulut yerinden ayrılmaz; ancak buluttan su sahibi olan yürür; dedi ki: şimşek çakan neredeyse yürümez. Ezherî, Sa‘leb’den rivayet etti: İbnü’l-A‘râbî ona şu beyitleri okuttu:
بضَرْبٍ يُخَفِّتُ فَوَّارهُ،
وطَعْنٍ تَرى الدَّمعَ منه رَشِيشا
إِذا قَتَلوا منكُمُ فارِساً،
ضَمِنَّا له خَلْفَه أَن يَعِيشا

Diyor ki: onun kan davasını alırız; sanki öldürülmemiş gibi. Ve **يُخَفِّتُ فَوَّارهُ** yani o geniştir; böylece onun kanı akar.

İbn Sîde ve başkaları: kadınlardan **الخَفُوت**: zayıf/çelimsiz olan; Lihyânî’den. Ve denildi: o, zayıflıktan neredeyse görünmeyendir. Ve denildi: yalnız olduğu müddetçe onu beğenirsin; onu kadınlardan bir topluluk içinde gördüğün zaman onu ayıplarsın. Leys: **امرأَة خَفُوتٌ لَفُوتٌ**; **الخَفُوتُ**: yalnız olduğu müddetçe gözün onu alır da onu kabul edersin; kadınların arasına girdiği zaman onu ayıplarsın; **اللَّفُوتُ**: onda bir eğrilik ve büzülme olan. Ebû Mansûr dedi ki: kadınların vasfında **الخَفُوتَ**u Leys’ten başkası için işitmedim.

**الخُفْتُ**: **السَّذابُ**; **الخاءِ**ın dammesi ve **الفاءِ**ın sükûnu ile; **الخُتْفِ**te bir dildir.
