# خفر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خفر

الخفر، محركة: الحياء، وقيل: شدة الحياء، كالخفارة، الأخيرة عن ابن الأعرابي، والتخفر. تقول منه خفرت، كفرح، وتخفرت، خفرا وخفارة وتخفرا، وهي خفرة على الفعل، وخفر: بغير هاء. ومنه حديث أم سلمة لعائشة رضي الله عنهما  غض الأطراف، وخفر الإعراض، ومخفار، على النسب أو الكثرة، قال:
  دار لجماء العظام مخفار. ج خفائر. قال شيخنا: وصرح صاحب كتاب الجيم، أي أبو عمرو الشيباني أن الخفر يطلق على الرجال أيضا، يقال: خفر الرجل إذا استحى. قال: والذي في الصحاح وشروح الفصيح وأكثر دواوين اللغة على تخصصه بالنساء، فهو وإن صح فالظاهر أنه قليل، وأكثر استعماله في النساء، حتى لا يكاد يوجد في أشعارهم وكلامهم وصف الرجال به، والله أعلم. قلت: وهو كلام موافق لما في أمهات اللغة، غير أني وجدت في حديث لقمان بن عاد إطلاقه على الرجال، ونصه: حي خفر أي كثير الحياء، وسيأتي أيضا في كلام المصنف بعد. وتخفر: اشتد حياؤه، على مناقشة فيه، فليتأمل. وحفره، وخفر به، وحفر عليه يخفر، بالكسر، ويخفر، بالضم، وهذه عن الكسائي، خفرا، بفتح فسكون: أجاره ومنعه وآمنه وكان له خفيرا يمنعه، كخفره تخفيرا، وكذلك تخفر به، قال أبو جندب الهذلي: ولكنني جمر الغضي من ورائه يخفرني سيفي إذا لم أخفر.
 والاسم من ذلك الخفرة بالضم، ومنه الحديث:  من صلى الصبح فهو في خفرة الله  . ويجمع على الخفر: ومنه الحديث:  الدموع خفر العيون  ، أي تجير العيون من النار إذا بكت من خشية الله تعالى. والخفارة، مثلثة. وقيل الخفرة والخففارة: الأمان، وقيل: الذمة. يقال: وفت خفرتك. يقوله المخفور لخفيره إذا لم يسلمه. والخفير: المجاز، والمجير. يقال: فلان خفيرى، أي الذي أجيره، وهو أيضا المجير، فكل واحد منهما خفير لصاحبه. وقال الليث: خفير القوم: مجيرهم الذي يكونون في ضمانه ما داموا في بلاده، وهو يخفر القوم خفارة. والخفارة: الذمة كالخفرة كهمزة، وهذا خفرتي، وهو بمعنى المجير، فقط، ولا يطلق على المجار، ففي كلام المصنف إيهام. والخفارة، مثلثة: جعله، أي الخفير: والعامة يقولون: الخفر، محركة، ومنهم من يقلب الخاء غينا، وهو خطأ، واقتصر الزمخشري على الكسر فقال: هو كالعمالة والبشارة والجزارة، والفتح عن أبي الجراح العقيلي. والخافور: نبت تجمعه النمل في بيوتها، كالزوان في الصورة، زعموا أنه سمي به لأن ريحه تخفر، أي تقطع شهوة النساء. ويقال لها المرو والزغبر، قاله السهيلي في الروض. قال أبو النجم:
  وأتت النمل القرى بـعـيرهـا                      من حسك التلع ومن خافورها. يقال: خفره خفرا، إذا أخذ منه خفارة، أي جعلا ليجيره ويكفله. خفر به خفرا، بفتح فسكون، وخفورا، كقعود، كلاهما على القياس: نقص عهده وخاس به وغدره، عن ابن دريد، وكأخفره، بالهمزة، أي أن فعل وأفعل فيه سواء، كلاهما للنقض. يقال: أخفر الذمة، إذا لم يف بها وانتهكها. وفي الحديث:  من صلى الغداة فإنه في ذمة  الله، فلا تخفرون الله في ذمته  ، أي لا تؤذوا المؤمن. قال زهير:
  فإنكم وقوما أخفرواكم                      لكالديباج مال به العباء

  والخفور هو الإخفار نفسه، من قبل المخفر، من غير فعل على خفر يخفر. وقال شمر: خفرت ذمة فلان خفورا إذا لم يوف بها ولم تتم، وأخفرها الرجل. وقال غيره: أخفرت الرجل: نقضت عهده وذمامه. ويقال: إن الهمزة فيه للإزالة، أي أزلت خفارته، كأشكيته إذا أزلت شكواه. قال ابن الأثير: وهو المراد في الحديث. وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه  من ظلم من المسلمين أحدا فقد أخفر الله. وفي رواية: ذمة الله. والتخفير: التسوير والتحصين. وأخفره: بعث معه خفيرا يمنعه ويحرسه. قاله أبو الجراح العقيلي. وتخفر: اشتد حياؤه. هكذا في سائر أصول القاموس، وهو يفهم العموم. قال شيخنا وقد يدعى التخصيص، تأمل، انتهى، أي في خفر فقط، فإنه الذي صرحوا فيه بعدم إطلاقه على الرجال، ولعل وجه التأمل أن المادة واحدة، فلا تخصيص. على أني وجدت نص العبارة في المحكم: وتخفرت: اشتد حياؤها. وهكذا رأيته، ونقله عنه أيضا صاحب اللسان.
 تخفر به وخفره: استجار به وسأله أن يكون له خفيرا يجيره. والخفارة، بالكسر، وفي النخل: حفظه من الفساد، والخفارة في الزرع: الشراحة وزنا ومعنى، وهو الخفير والشارح، لحافظ الزرع.

ض

### Türkçe

الخفر, harekeli: **الحياء**; ve denildi: şiddetli **الحياء**; **كالخفارة** gibi; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den; ve **التخفر**. Ondan (fiil olarak) dersin: **خفرت**, **كفرح** gibi; ve **تخفرت**, **خفرا** ve **خفارة** ve **تخفرا** (olarak). Ve o, fiil vezni üzere **خفرة**’dir; ve **خفر**: **هاء**sız. Ondandır Ümmü Seleme’nin Âişe’ye (Allah ikisinden de razı olsun) hadisi: “**غض الأطراف**; ve **خفر الإعراض**; ve **مخفار**”, nisbet üzere yahut çokluk üzere. Dedi ki:
  “**دار لجماء العظام مخفار**.”
Çoğulu: **خفائر**. Şeyhimiz dedi: Ve **كتاب الجيم** sahibinin, yani Ebû Amr eş-Şeybânî’nin, **الخفر**’in erkeklere de ıtlak olunduğunu açıkça söyledi; denir: **خفر الرجل**; utandı(=haya etti)ği zaman. Dedi ki: **الصحاح**’ta ve **الفصيح** şerhlerinde ve dil divanlarının çoğunda onun kadınlara tahsisi üzerinedir; o, sahih olsa bile zahir olan şudur ki o azdır; ve onun daha çok kullanımı kadınlardadır; hatta onların şiirlerinde ve sözlerinde erkeklerin onunla vasfedilmesi neredeyse bulunmaz; Allah daha iyi bilir. Dedim: Bu, dilin ana kaynaklarındakine muvafık bir sözdür; ancak ben Lokmân b. Âd hadîsinde onun erkeklere ıtlakını buldum; ve nassı: “**حي خفر**”, yani çok **الحياء** sahibi; ve musannifin sözünde de sonra gelecektir. Ve **تخفر**: **حياؤه** şiddetlendi; onda bir münakaşa üzere; öyleyse düşünülsün. Ve **حفره**, ve **خفر به**, ve **حفر عليه** **يخفر**; kesre ile; ve **يخفر**; damme ile; ve bu, Kisâî’dendir: **خفرا**, fetha sonra sükûn ile: onu himaye etti ve men etti ve emniyete aldı; ve onun için bir **خفير** oldu, onu men eder; **خفره تخفيرا** gibi. Ve yine: **تخفر به**. Ebû Cündeb el-Hüzelî dedi:
“**ولكنني جمر الغضي من ورائه
يخفرني سيفي إذا لم أخفر**.”

Ve bunun ism(i): **الخفرة** damme ile. Ondandır hadis: “**من صلى الصبح فهو في خفرة الله**.” Ve **الخفر** üzerine cem‘ olunur. Ondandır hadis: “**الدموع خفر العيون**”, yani Allah Teâlâ korkusundan ağladığı zaman gözleri ateşten himaye eder. Ve **الخفارة**, üçlüdür. Ve denildi: **الخفرة** ve **الخففارة**: emandır. Ve denildi: zimmettir. Denir: “**وفت خفرتك**.” Bunu, kendisini himaye olunan, **خفير**ine, onu teslim etmediği zaman söyler. Ve **الخفير**: himaye olunan; ve himaye eden. Denir: “Falan benim **خفيرى**’mdir”, yani kendisini himaye ettiğim kimsedir. Ve o, aynı zamanda himaye edendir; böylece ikisinden her biri, sahibine **خفير**dir. Leys dedi: Kavmin **خفير**i: onların himaye edeni; onlar, beldesinde bulundukları müddetçe onun zimmetindedirler; ve o, kavmi **خفارة** ile **يخفر**. Ve **الخفارة**: **الخفرة** gibi, **كهمزة** (vezninde), zimmettir. Ve bu, benim **خفرتي**’mdir; ve o, yalnızca himaye eden manasınadır; ve himaye olunana ıtlak olunmaz; musannifin sözünde bir îhâm vardır. Ve **الخفارة**, üçlüdür: onu yaptı; yani **الخفير** yaptı. Ve avam “**الخفر**”, harekeli, der; ve onlardan kimi **الخاء**’ı **غين**e çevirir; ve bu hatadır. Zemahşerî kesre ile yetindi; dedi ki: o, **كالعمالة والبشارة والجزارة** gibidir. Ve fetha, Ebû’l-Cerrâh el-Ukaylî’dendir. Ve **الخافور**: karıncanın evlerinde topladığı bir bitkidir; surette **كالزوان** gibidir. Zann ettiler ki onunla isimlendirildi; çünkü onun kokusu **تخفر**, yani kadınların şehvetini keser. Ve ona **المرو** ve **الزغبر** denir. Bunu Süheylî **الروض**’da söyledi. Ebû’n-Necm dedi:
  “**وأتت النمل القرى بـعـيرهـا
من حسك التلع ومن خافورها**.”
Denir: **خفره خفرا**, ondan **خفارة** aldığı zaman; yani onu himaye etsin ve kefil olsun diye bir bedel yaptı. **خفر به خفرا**, fetha sonra sükûn ile; ve **خفورا**, **كقعود** gibi; ikisi de kıyas üzerinedir: ahdini eksiltti ve onunla hıyanet etti ve ona ihanet etti; İbn Düreyd’den. Ve **كأخفره**, hemze ile; yani **فعل** ve **أفعل** onda birdir; ikisi de nakz içindir. Denir: **أخفر الذمة**, ona vefa etmediği ve onu çiğnediği zaman. Ve hadiste: “**من صلى الغداة فإنه في ذمة الله، فلا تخفرون الله في ذمته**”, yani mümine eziyet etmeyin. Züheyr dedi:
  “**فإنكم وقوما أخفرواكم
لكالديباج مال به العباء**”

Ve **الخفور**, bizzat **الإخفار**ın kendisidir; **المخفر** tarafından; **خفر يخفر** üzere bir fiil olmaksızın. Şemmer dedi: “**خفرت ذمة فلان خفورا**”, ona vefa etmediği ve tamamlamadığı zaman; ve adam onu **أخفرها**. Başkası dedi: “**أخفرت الرجل**”: onun ahdini ve zimmetini bozdum. Ve denir: ondaki hemze izâle içindir; yani onun **خفارته**sini izâle ettin; “**أشكيته**” gibi; şikâyetini izâle ettiğin zaman. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste murad olan budur. Ebû Bekir (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “**من ظلم من المسلمين أحدا فقد أخفر الله**.” Bir rivayette: “**ذمة الله**.” Ve **التخفير**: sur çekme ve tahkim etmedir. Ve **أخفره**: onunla birlikte onu men edecek ve koruyacak bir **خفير** gönderdi. Bunu Ebû’l-Cerrâh el-Ukaylî söyledi. Ve **تخفر**: **حياؤه** şiddetlendi. İşte bu, **القاموس**’un bütün asıllarında böyledir; ve o, umumîliği anlar. Şeyhimiz dedi: Ve tahsis iddia olunabilir; düşün; bitti. Yani yalnız **خفر** hakkında; çünkü onda, erkeklere ıtlak olunmaması hususunda sonra açıkça söylediler; ve belki düşünmenin vechi şudur ki madde birdir; öyleyse tahsis yoktur. Bununla beraber ben **المحكم**’de ibarenin nassını buldum: “**وتخفرت**: **اشتد حياؤها**.” Ve onu böyle gördüm; ve ondan **اللسان** sahibi de nakletti.

**تخفر به** ve **خفره**: onunla himaye istedi ve kendisi için bir **خفير** olup onu himaye etmesini istedi. Ve **الخفارة**, kesre ile; ve hurmada: onu bozulmadan korumaktır. Ve ekinde **الخفارة**: **الشراحة**dır; veznen ve manen; ve o, ekini koruyan için **الخفير** ve **الشارح**tır.

ض
