# خفش (خ-ف-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ف - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والفاء معهما
خ ش ف، خ ف ش، ش خ ف، ف ش خ مستعملات
خشف:
الخِشْفُ: ولد الظبي. والأَخْشَفُ: الذي عمه الجرب، فهو يمشي مشي الشَّيْخ، وقد خشف يَخْشُفُ خَشْفاً، أي: يبس جلده عليه من الجرب.
والخَشَفانُ: الجولان بالليل والسرعة فيه، وبه سمي الخُشّافُ لخَشَفانِهِ، وهو أحسن من الخُفَاش، ومن قال: خُفَاش فاشتقاقه من صغر عينيه.
ودليل مِخْشَفٌ: يَخْشِفُ بالقوم، أي: يسير أمامهم، قال:
تنح سعار الحرب لا تصطلي بها		فإن لها من القبيلين مِخْشَـفـا
والمَخْشَفُ: اليخدان. والخَشِيفُ: الثلج الخَشِنُ، وكذلك الجمد الرخو، وليس له فعل، يقال: أصبح الماء خَشِيفاً.
والخَشْفُ: الذباب الأخضر، وجمعه: أَخْشافٌ.
وخَشَفَ يَخْشِفُ خشوفاً إذا ذهب في الأرض.
ويقال: سمعت خَشْفَتَهُ، أي: حساً منه حركةً، أو صوتاً خفياً والخَشُوف: الذي لا يهاب الليل.
خفش: الخَفَشُ: فسادٌ في الجفون تضيق له العيون من غير وجعٍ ولا قرحٍ. رجلٌ أَخْفَشُ.
فشخ: الفَشْخُ: الظلم والصفع في لعب الصبيان والكذب فيه.
شخف: الشِّخافُ: اللبن بالحميرية.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الشين** ve **الفاء** bunlarla beraber

**خ ش ف**، **خ ف ش**، **ش خ ف**، **ف ش خ** kullanımdadırlar
**خشف**:
**الخِشْفُ**: ceylan yavrusu. Ve **الأَخْشَفُ**: uyuzun onu kapladığı kimse; o hâlde o, şeyhin yürüyüşü gibi yürür. Ve **خشف يَخْشُفُ خَشْفاً**; yani: uyuzdan derisi onun üzerinde kurudu.

Ve **الخَشَفانُ**: geceleyin dolaşma ve onda sürat; ve onunla **الخُشّافُ** adlandırıldı, **لخَشَفانِهِ** sebebiyle; ve o, **الخُفَاش**’tan daha iyidir. Ve kim **خُفَاش** derse, onun اشتقاقı gözlerinin küçüklüğündendir.

Ve **دليل مِخْشَفٌ**: kavimle **يَخْشِفُ**; yani: onların önünde yürür. Dedi ki:
تنح سعار الحرب لا تصطلي بها		فإن لها من القبيلين مِخْشَـفـا

Ve **المَخْشَفُ**: **اليخدان**. Ve **الخَشِيفُ**: kaba kar; ve كذلك yumuşak donmuş (şey); onun fiili yoktur. Denilir: su **خَشِيفاً** olarak sabahladı.

Ve **الخَشْفُ**: yeşil sinek; onun çoğulu: **أَخْشافٌ**.

Ve **خَشَفَ يَخْشِفُ خشوفاً**: yere gittiği zaman.

Ve denilir: onun **خَشْفَتَهُ**’sini işittim; yani: ondan bir hıs, bir hareket; yahut gizli bir ses. Ve **الخَشُوف**: geceden korkmayan.

**خفش**: **الخَفَشُ**: göz kapaklarında bir bozulma; ondan dolayı gözler, acı ve yara olmaksızın daralır. **رجلٌ أَخْفَشُ**.

**فشخ**: **الفَشْخُ**: zulüm ve çocukların oyununda tokat ve onda yalan.

**شخف**: **الشِّخافُ**: Himyerîce süt.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخُفَّاشُ: واحد الخَفافيش التي تطير بالليل. والخَفَشُ: صِغَرٌ في العين وضَعفٌ في البصر خِلقةً. والرجلُ أَخْفَشُ. وقد يكون الخَفَشُ عِلةٌ. وهو الذي يبصر الشيءَ بالليل ولا يبصره بالنهار، ويبصره في يومٍ غيمٍ ولا يبصره في يومٍ صاحٍ.

##### Türkçe

**الخُفَّاشُ**: Geceleyin uçan **الخَفافيش**’ten bir tanesi. Ve **الخَفَشُ**: yaratılışça gözde küçüklük ve görmede zayıflık. Ve adam **أَخْفَشُ**’tur. Ve **الخَفَشُ** bir illet olabilir. Ve o, şeyi geceleyin görür de gündüz görmez; ve onu bulutlu bir günde görür de açık bir günde görmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش ف
خشف ، خفش ، شخف ، فشخ : مستعملة .
خشف : أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : أول
ما يولد الظبي فهو طَلاً .
وقال غير واحد من الأعراب : هو طَلاً ،
ثُمَّ خِشْفٌ .
قال : ويقال : خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً _ إذا
ذهب في الأرض .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ : رجل مِخَشٌّ
مِخْشَفٌ ، وهما الجريئان على هَوْلِ اللَّيل .
وقال الليث : الْخَشَفَانُ : الجَوَلاَنُ سمِّي
الخُشَّافُ به لِخَشَفَانِهِ وهو أحسن من
الْخُفَّاشِ .
قال : ومن قال : خُفَّاشٌ : فاشتقاق اسمه
من صِغَر عينيه .
قال والْخَشِيفُ : الثلج الخَشن ، وكذلك
الجَمَدُ الرِّخْو .
قال : والْمَخْشَفُ : الْيَخَدَانُ ، وليس
لِلْخَشِيفِ فِعْلٌ ، يقال أصبح الماءُ خَشِيفاً
وأنشد :
أَنْتَ إِذَا ما انْحَدَرَ الْخَشِيفُ
ثَلْجٌ وَشَفَّانٌ لَهُ شَفِيفُ
وفي الحديث : ) ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لِبلالٍ :
إِنّي لاَ أَرَاني أَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَأَسْمَعُ الْخَشْفَةَ
إلاَّ رَأَيْتُكَ ) ( .
وقال أبو عُبيد : الخَشْفَةُ : الصوت _ ليس
بالشديد ، يقال : خَشَفَ يَخْشِفُ خَشْفًا _
إذا سمعتَ له صوتاً أو حركةً .
وقال الرِّياشِيُّ : الخَشْفُ مَرٌّ سَرِيعٌ .
وقال شَمِرٌ : يقال : خَشْفَةٌ وخَشَفَةٌ .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا جَرِبَ
البعيرُ - أَجْمَعُ _ قيل : هو أَجْرَبُ أَخْشَفُ .
وقال الليث : هو الذي يَبِسَ عليه جَرَبُهُ
وقال الفَرَزْدَقُ :
إلَى النَّاسِ مَطْلِيُّ المَسَاعِرِ أَخْشَفُ
قال : والخُشَفُ : الذبابُ الأخضرُ وجمعه
أخشاف .
ويقال : خَاشَفَ فلانٌ في ذمَّتِه _ إذا سارع
في إخْفَارها .
قال : وخَاشَفَ إلى كذا وكذا : مِثْلُه .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
الخَشَفُ : الثَّلْج ، والخَشْفُ مِثْلُ الخَسْفِ
_ وهو الذُّلُّ .
قال : والخَشْفُ : الحركة والصوت .
شمر _ عن الفَرَّاء _ قال : الأَخَاشِفُ
_ بالشين _ الْعَزَازُ الصُّلْبُ من الأرض ،
وأما الأَخَاسِفُ فهي الأرض اللَّيِّنة .
يقال : وقع في أخاسِفَ من الأرض .
وفي ) ( النوادر ) ( : يقال خُشِفَ به ، وخُفِش به
ولُهِطَ به _ إذا رُمِيَ به .
خفش : قال الليث : الخَفَشُ : فسادٌ في
الجُفون تضِيق له العُيونُ من غير وجَعٍ
ولا قَرْحٍ _ رجلٌ أَخْفَشٌ .
وفي حديث ولد المُلاَعَنَةِ : ) ( إنْ جَاءَتْ به
أُمُّهُ أَخْفَشَ الْعَيْنَين ) ( .
قال شمِرٌ : قال بعضُهم : هو الذي يُغَمِّضُ
إذا نظر .
وقال بعضُهم : الخَفَشُ ضَعْفُ البَصَرِ .
قال رُؤبة :
وَكُنْتُ لاَ أُوبَنُ بالتَّخْفِيشِ
يريد : بالضعف في أمري .
ويقال : خَفِشَ في أمره _ إذا ضعُف وبه
سمي الخُفَّاشُ _ لضعف بصره بالنهار .
وقال أبو زيد : رجلٌ خفِشٌ _ إذا كان في
عينيه غَمَصٌ _ أي : قَذًى .
قال : وأما الرّمَصُ فهو مَثْلُ الْعَمَش .
وقال أبو الهيثم : الأخْفَشُ : الذي يُبْصِرُ
بالليل ، ولا يبصر بالنهار .
قال : والأخْفَشُ يَكتُب بالليل في القَمْرَاءِ
ويفتح عينيه فتحاً واسعاً ، وهو بالنهار
يغمِّضُ عينيه لا يكاد يَطْرِف ، وبه سمِّي
الخُفَّاشُ ، لأنه يطير بالليل .
قال : وعينٌ خَفْشَاءُ وجَهْرَاءُ _ لا يبصر بها
صاحبها نهاراً .
شخف : قال الليث : الشِّخافُ _ بالْحِمْيَرِيَّةِ _ :
اللَّبَنُ .
وقال أبو عمرو : الشَّخْفُ صوتُ اللبن عند الْحَلْبِ .
يقال : سمعْتُ له شَخْفاً ، وَأنشد :
كأنَّ صَوْتَ شَخْبِها ذِي الشَّخْفِ
كَشِيشُ أَفْعَى في يَبِيسٍ قُفٍّ
قال : وَبه سُمِّيَ اللَّبنُ شِخَافاً .
فشخ : قال الليث : الفَشْخُ : الظُّلْمُ والصَّفْعُ
_ في لِعِبِ الصِّبيان ، والكذِبُ فيه .

##### Türkçe

خ ش ف
**خشف** , **خفش** , **شخف** , **فشخ**: kullanımdadır.
**خشف**: Ebû Ubeyd _ el-Asmaî’den _: ceylanın doğurduğu ilk şey **طَلاً**’dır.
Bedevîlerden birden başkası dedi ki: o **طَلاً**’dır,
sonra **خِشْفٌ**.
Dedi ki: **خَشَفَ يَخْشِفُ خُشُوفاً** denir _ yere (toprağa) gidip girdiği zaman.
Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _: **مِخَشٌّ**
**مِخْشَفٌ** adam; ikisi de gecenin dehşeti üzerine cüretkâr olan iki kimsedir.
Leys dedi ki: **الْخَشَفَانُ**: dolaşma; **الخُشَّافُ** onunla adlandırıldı, **لِخَشَفَانِهِ** sebebiyle; ve o, **الْخُفَّاشِ**’tan daha güzeldir.
Dedi ki: **خُفَّاشٌ** diyen kimseye gelince: adının iştikakı gözlerinin küçüklüğündendir.
Dedi ki: **الْخَشِيفُ**: kaba kar; ve yine **الجَمَدُ الرِّخْو**.
Dedi ki: **والْمَخْشَفُ**: **الْيَخَدَانُ**; **لِلْخَشِيفِ فِعْلٌ** yoktur; “su **خَشِيفاً** oldu” denir.
Ve şu şiiri okudu:
أَنْتَ إِذَا ما انْحَدَرَ الْخَشِيفُ
ثَلْجٌ وَشَفَّانٌ لَهُ شَفِيفُ
Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Bilâl’e dedi ki:
) ( إِنّي لاَ أَرَاني أَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَأَسْمَعُ الْخَشْفَةَ
إلاَّ رَأَيْتُكَ ) ( .
Ebû Ubeyd dedi ki: **الخَشْفَةُ**: ses; şiddetli olmayan; **خَشَفَ يَخْشِفُ خَشْفًا** denir _ ona ait bir ses yahut bir hareket işittiğin zaman.
er-Riyâşî dedi ki: **الخَشْفُ**: hızlı bir geçiştir.
Şemir dedi ki: **خَشْفَةٌ** ve **خَشَفَةٌ** denir.
Ebû Ubeyd _ el-Asmaî’den _: deve uyuz olduğunda _ bütünüyle _ “o **أَجْرَبُ أَخْشَفُ**’tur” denir.
Leys dedi ki: o, uyuzu üzerinde kuruyup kalan kimsedir.
el-Ferazdak dedi ki:
إلَى النَّاسِ مَطْلِيُّ المَسَاعِرِ أَخْشَفُ
Dedi ki: **الخُشَفُ**: yeşil sinek; onun çoğulu **أخشاف**’dır.
Ve “falanca, zimmetinde **خَاشَفَ** etti” denir _ onu bozmakta acele ettiği zaman.
Dedi ki: **خَاشَفَ** şuna şuna: onun benzeridir.
Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _:
**الخَشَفُ**: kar; **الخَشْفُ** ise **الخَسْفِ** gibidir
_ ve o, zillet(=alçalış)tir.
Dedi ki: **الخَشْفُ**: hareket ve sestir.
Şemir _ el-Ferrâ’dan _ dedi ki: **الأَخَاشِفُ**
_ şîn ile _ yerin sert **الْعَزَازُ الصُّلْبُ** kısmıdır;
**الأَخَاسِفُ** ise yumuşak yerdir.
“Yerden **أخاسِفَ**’e düştü” denir.
) ( النوادر ) (’de: **خُشِفَ به** ve **خُفِش به**
ve **لُهِطَ به** denir _ onunla atıldığı zaman.

**خفش**: Leys dedi ki: **الخَفَشُ**: göz kapaklarında bir bozulmadır; onun sebebiyle gözler, acı ve yara olmaksızın daralır; **رجلٌ أَخْفَشٌ**.
**ولد المُلاَعَنَةِ** hadîsinde: ) ( “Eğer annesi onu
**أَخْفَشَ الْعَيْنَين** olarak getirirse” ) ( .
Şemir dedi ki: bazısı dedi ki: o, baktığı zaman gözünü kısandır.
Bazısı dedi ki: **الخَفَشُ** görmenin zayıflığıdır.
Ru’be dedi ki:
وَكُنْتُ لاَ أُوبَنُ بالتَّخْفِيشِ
Muradı: işimdeki zayıflıkla.
Ve “işinde **خَفِشَ** etti” denir _ zayıfladığı zaman; ve **الخُفَّاشُ** onunla adlandırıldı _ gündüz görmesinin zayıflığı sebebiyle.
Ebû Zeyd dedi ki: **رجلٌ خفِشٌ** _ gözlerinde **غَمَصٌ** bulunduğu zaman _ yani: **قَذًى**.
Dedi ki: **الرّمَصُ** ise **الْعَمَش** gibidir.
Ebû’l-Heysem dedi ki: **الأخْفَشُ**: gece görüp gündüz görmeyen kimsedir.
Dedi ki: **الأخْفَشُ** ay ışığında gece yazar ve gözlerini genişçe açar; gündüz ise gözlerini kısar, neredeyse göz kırpmaz; ve **الخُفَّاشُ** onunla adlandırıldı; çünkü gece uçar.
Dedi ki: **عينٌ خَفْشَاءُ** ve **جَهْرَاءُ**: sahibi onunla gündüz görmez.

**شخف**: Leys dedi ki: **الشِّخافُ** _ Himyerîce ile _: süt.
Ebû Amr dedi ki: **الشَّخْفُ**: sağım sırasında sütün sesidir.
“Onun bir **شَخْفاً**’ını işittim” denir; ve şu şiiri okudu:
كأنَّ صَوْتَ شَخْبِها ذِي الشَّخْفِ
كَشِيشُ أَفْعَى في يَبِيسٍ قُفٍّ
Dedi ki: ve bununla süt **شِخَافاً** diye adlandırıldı.

**فشخ**: Leys dedi ki: **الفَشْخُ**: zulüm ve tokat
_ çocukların oyununda; ve ondaki yalandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ف ش
رجل أخفش وبه خفش وهو صغر العينين وضعف البصر وقد خفشت عينه‏.‏

##### Türkçe

خ ف ش
**رجل أخفش**: küçük gözlü bir adam; onda **خفش** vardır; bu, iki gözün küçüklüğü ve görmenin zayıflığıdır. Ve: onun gözü **خفشت**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخفَشُ: ضعف في البصر وضيق في العين، وقيل: صغرٌ في العين خلقةً، وقيل: هو فساد في جفن العين واحمرار تضيق له العيون من غير وجع ولا قُرْحٍ، خَفِش خَفَشاً، فهو خَفِشٌ وأَخْفَشُ. وفي حديث عائشة: كأَنهم مِعْزَى مَطِيرة في خَفْشِ؛ قال الخطابي؛ إِنما هو الخَفَشُ مصدر خَفِشَت عينه خَفَشاً إِذا قَلَّ بصرها، وهو فساد في العين يضعف منه نورُها وتَغْمَصُ دائماً من غير وجع، يعني أَنهم في عمًى وحَيرة أَو في ظلمة ليل، فضُرِبت المِعْزة مثلاً لأَنها من أَضعف الغنم في المطرِ والبرد. وفي حديث ولد المُلاعَنة: إِن جاءت به أُمه أَخْفَشَ العينين؛ قال بعضهم: هو الذي يُغَمّضُ إِذا نظر؛ وقول رؤبة:
وكنتُ لا أُوبَنُ بالتَّخْفِيش
يريد بالضَّعْف في أَمري. يقال: خفِشَ في أَمره إِذا ضعف؛ وبه سمي الخُفاشُ لضعْف بصره بالنهار. وقال أَبو زيد: رجل خفِشٌ إِذا كان في عينيه غَمَصٌ أَي قَذًى، قال: وأَما الرَّمَصُ فهو مثلُ العَمَش. وفي كتاب عبد الملك إِلى الحجاج: قاتلك اللَّه أُخَيْفِشَ العينِ هو تصغير الأَخْفَش. الجوهري: قد يكون الخفَشُ علة وهو الذي يُبْصر الشيء بالليل ولا يبصره بالنهار، ويبصره في يوم غيم ولا يبصره في يوم صاح. والخُفَّاشُ: طائرٌ يطير بالليل مشتق من ذلك لأَنه يَشُقُّ عليه ضوء النهار. والخُفَّاشُ: واحدُ الخَفافِيش التي تطير بالليل. وقال النضر: إِذا صغُرَ مُقدَّمُ سنام البعير وانضمَّ فلم يَطُلْ فذلك الخَفَش. بعيرٌ أَخْفَشُ، وناقة خَفْشاءُ، وقد خَفِشَ خفَشاً.

##### Türkçe

**الخفَشُ**: görmede zayıflık ve gözde darlık; ve denildi: yaratılışça gözde küçüklüktür;
ve denildi: o, göz kapağında bozukluk ve kızarıklıktır; ondan dolayı gözler, acı ve
**قُرْحٍ** olmaksızın daralır; **خَفِش** **خَفَشاً**; o hâlde o **خَفِشٌ** ve **أَخْفَشُ**tur. Ve Âişe hadîsinde: sanki onlar
**مِعْزَى**
**مَطِيرة** bir **خَفْشِ** içindedir; Hattâbî dedi ki: ancak o **الخَفَشُ**tur; **خَفِشَت** onun gözü
**خَفَشاً** (yani) görmesi azaldığı zaman; ve o, gözde bir bozukluktur; ondan nuru zayıflar ve
daima, acı olmaksızın, kısılır; yani onlar bir körlük ve şaşkınlıkta yahut bir gece karanlığındadır; böylece
**المِعْزة** misal olarak vuruldu; çünkü o, yağmurda ve soğukta koyunun en zayıflarındandır. Ve **ولد**
**المُلاعَنة** hadîsinde: eğer annesi onu iki gözlü **أَخْفَشَ** olarak getirirse; bazıları dedi ki: o,
baktığı zaman kısandır; ve Ru’be’nin sözü:
وكنتُ لا أُوبَنُ بالتَّخْفِيش
**بالضَّعْف** ile, işimde (olan) zayıflığı kasteder. Denilir: **خفِشَ** onun işinde, zayıfladığı zaman; ve bununla adlandırıldı
**الخُفاشُ**, gündüz görmesinin zayıflığından dolayı. Ebû Zeyd dedi: adam **خفِشٌ**, iki gözünde
**غَمَصٌ** (yani) **قَذًى** bulunduğu zaman; dedi ki: **الرَّمَصُ** ise **العَمَش** gibidir. Abdülmelik’in kitabında
Haccâc’a: Allah seni öldürsün, gözün **أُخَيْفِشَ**i; o, **الأَخْفَش**in küçültmesidir. Cevherî: **الخفَشُ** bir illet olabilir; ve o,
geceleyin şeyi görür de gündüz görmez; ve bulutlu bir günde görür de açık bir günde görmez. Ve **الخُفَّاشُ**: geceleyin uçan bir kuştur; bundan türetilmiştir; çünkü ona gündüzün ışığı ağır gelir. Ve **الخُفَّاشُ**:
geceleyin uçan **الخَفافِيش**in biridir. Nadr dedi: deve hörgücünün ön kısmı küçüldüğü zaman
ve toplandığı zaman, uzamadığı zaman, işte o **الخَفَش**tir. Deve **أَخْفَشُ**; dişi deve **خَفْشاءُ**; ve
**خَفِشَ** **خفَشاً**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ف ش * * الخُفَّاشُ * بوزن العُناب واحد * الخَفَافِيش * التي تطير بالليل و * الخَفَشُ * بفتحتين صغر العين وضعف في البصر خلقة والرجل * أخْفَشُ * وقد يكون الخفش علة وهو الذي يُبصر الشيء بالليل ولا يبصره بالنهار ويُبصره في يوم غيم ولا يبصره في يوم صاح

##### Türkçe

* خ ف ش * * **الخُفَّاشُ** * **العُناب** vezninde, tekili * **الخَفَافِيش** * olan; gece uçan(lar) ve * **الخَفَشُ** * iki fetha ile: gözün küçüklüğü ve yaratılıştan görmede zayıflık; ve adam * **أخْفَشُ** *tur. Ve **الخفش** bir illet de olabilir; o, geceleyin şeyi görür de gündüz onu görmez; bulutlu bir günde onu görür de açık bir günde görmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخفاش، كرمان: الوطواط، الذي يطير بالليل، سمي به، لصغر عينيه خشلقة وضعف بصره بالنهار، ومن الخواص أن دماغه إن مسح بالأخمصين هيج الباه أي شبق النكاح، وإن أحرق واكتحل به قلع البياض من العين، وأحد البصر، ودمه إن طلي به على عانات المراهقين منع نبات الشعر، وفي المنهاج: فيما قيل، وليس بصحيح، ومرارته إن مسح بها فرج المنهكة، وهي التي عسر ولادها، ولدت في ساعتها، ج: خفافيش. والخفش، محركة: صغر العين، وفي بعض نسخ الصحاح: صغر في العين، وضعف في البصر خلقة، وقيل: ضيق العين خلقة. أو الخفش: فساد في الجفون. واحمرار تضيق له العيون، بلا وجع ولا قرح، قاله الخليل. أو الخفش يكون علة، وهو أن يبصر بالليل دون النهار، وفي يوم غيم دون صحو، قاله الجوهري. وقال النضر: الخفش: أن يصغر مقدم سنام البعير وينضم فلا يطول، وهو أخفش، وهي خفشاء، وقد خفش خفشا. وخفش به، وخشف، كعنى، أي رمى فيه وبه، كذا في النوادر. وخفش الرجل في أمره كفرح: ضعف. وخفشه تخفيشا: هدمه عن ابن عباد، والذي في التكملة: وخفشت البناء خفشا: هدمته. وخفش فلانا: صرعه ووطئه، عن ابن عباد، ونقله الصاغاني أيضا، بالتخفيف. وخفش البدن تخفيشا ضعف، وقيل: التخفيش: الضعف في الأمر، وبه فسر قول رؤبة: وكنت لا أوبن بالتخفيش. وخفش بالأرض تخفيشا: لبد، عن أبي عمرو. والخفوش، كصبور، عند أهل اليمن: نوع من خبز الذرة محمض تخميرا، نقله الصاغاني. والأخافش في النحاة ثلاثة: شيخ سيبويه، وتلميذه، وأبو الحسن، وكأنه أراد المشاهير؛ فالأخافشة اثنا عشر، كما في طبقات النحاة، نقله شيخنا. قلت: وأما الأخفش الأكبر، فهو أبو الخطاب، عبد الحميد بن عبد المجيد، من أهل هجر ومواليهم، أخذ عنه أبو عبيدة وسيبويه. وغيرهما. والأوسط هو: أبو الحسن، سعيد بن مسعدة، المجاشعي بالولاء، النحوي البلخي، أحد نحاة البصرة، وهو صاحب سيبويه، وكان أكبر منه، وهو الذي زاد في العروض بحر الخبب. والأصغر هو علي بن سليمان بن الفضل النحءوي، روى عن المبرد وثعلب وغيرهما، توفي سنة 353 ببغداد. وأبو عبد الله، هارون ابن موسى. وشريك الدمشقي المعروف بالأخفش: ثقة نحوي مقرئ إمام في قراءة ابن ذكوان، توفي بدمشق سنة 292 عن 93. والأخفش: الذي يغمض إذا نظر، وقال أبو زيد: رجل خفش إذا كان في عينيه غمص، أي قذى. ومن الأمثال كأنهم معزى مطيرة في خفش، يضرب لمن وقع في عمى وحيرة أو ظلمة ليل، وأصله قول السيدة عائشة، رضي الله عنها، وضربت المعزى مثلا؛ لأنها من أضعف الغنم في المطر والبرد. والحسين بن الحسن الأخفش، من أولاد الأئمة، بكوكبان، أعجوبة الزمن، توفي سنة 1103.

##### Türkçe

**الخفاش**: Kirman’da: **الوطواط**; gece uçan; onunla adlandırıldı; gözlerinin küçüklüğü, doğuştan **خشلقة** oluşu ve gündüz görmesinin zayıflığı sebebiyle. Hususiyetlerdendir ki: beyni, ayak tabanlarına sürülürse **الباه**’ı, yani cinsel birleşme şehvetini harekete geçirir; yakılır ve onunla sürme çekilirse gözden **البياض**’ı söker, görmeyi keskinleştirir; kanı, ergenlerin kasıklarına sürülürse kılın bitmesini engeller. **المنهاج**’da: söylendiğine göre; fakat doğru değildir. Safrası, **المنهكة**’nin ferci üzerine sürülürse—ki o, doğumu zor olan kadındır—o saatinde doğurur. Çoğulu: **خفافيش**.

**الخفش** (harekeli): gözün küçüklüğü. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: gözde küçüklük ve doğuştan görmede zayıflık. Ve denildi: doğuştan göz darlığı. Yahut **الخفش**: göz kapaklarında bozukluk. Ve gözlerin, acı ve yara olmaksızın onunla daraldığı bir kızarıklık; bunu Halîl söyledi. Yahut **الخفش** bir hastalık olur; o da, gündüz değil gece görmesidir; ve açık değil bulutlu günde; bunu Cevherî söyledi. Nadr dedi: **الخفش**: devenin hörgücünün ön kısmının küçülmesi ve toplanmasıdır; böylece uzamaz; o **أخفش**’tir, dişisi **خفشاء**’dır; ve **خفش** etti, **خفشا**.

**خفش** onunla; ve **خشف** ( **عنى** gibi): yani ona ve onunla attı; **النوادر**’de böyle.

Adam, işinde **خفش** etti ( **فرح** gibi): zayıfladı.

Onu **تخفيشا** **خفش** etti: onu yıktı; İbn Abbâd’dan. **التكملة**’de olan ise: binayı **خفشت**, **خفشا**: onu yıktım.

Birini **خفش** etti: onu yere serdi ve çiğnedi; İbn Abbâd’dan; Sâgânî de onu nakletti; hafifletmeyle.

Beden **تخفيشا** **خفش** etti: zayıfladı. Ve denildi: **التخفيش**: işte zayıflıktır; ve onunla Rü’be’nin sözü tefsir edildi: “Ve ben **بالتخفيش** ile zayıflatılmıyordum.”

Yerde **تخفيشا** **خفش** etti: yapıştı; Ebû Amr’dan.

**الخفوش** ( **صبور** gibi), Yemen ehli yanında: ekşi mayalama ile ekşitilmiş mısır ekmeğinden bir tür; Sâgânî onu nakletti.

Nahivcilerde **الأخافش** üçtür: Sîbeveyh’in şeyhi, onun öğrencisi ve Ebû’l-Hasen; sanki meşhurları kastetti; yoksa **الأخافشة** on ikidir; nahivciler tabakatında olduğu üzere; şeyhimiz nakletti.

Dedim: **الأخفش الأكبر** ise, o Ebû’l-Hattâb’dır: Abdülhamîd b. Abdülmecîd; Hecr ehlinden ve onların mevlâlarından; ondan Ebû Ubeyde ve Sîbeveyh aldı; ve başkaları.

**الأوسط** ise: Ebû’l-Hasen, Saîd b. Mes‘ade; velâ ile Mecâşi‘î; Belhî nahivci; Basra nahivcilerinden biri; o, Sîbeveyh’in arkadaşıdır; ondan daha büyüktü; ve o, arûzda **بحر الخبب**’i artırandır.

**الأصغر** ise Ali b. Süleymân b. el-Fadl **النحءوي**’dir; Müberred’den, Sa‘leb’den ve başkalarından rivayet etti; 353 yılında Bağdat’ta vefat etti.

Ve Ebû Abdillâh, Hârûn b. Mûsâ. Ve **الأخفش** diye bilinen Şerîk ed-Dımaşkî: güvenilir, nahivci, kârî; İbn Zekvân kıraatinde imam; 292 yılında Dımaşk’ta, 93 yaşında vefat etti.

**الأخفش**: baktığında gözünü kısan kimsedir. Ebû Zeyd dedi: gözlerinde **غمص** bulunan kimseye **خفش** adam (denir); yani **قذى**.

Mesellerdendir: “Sanki onlar **خفش** içinde yağmura tutulmuş keçilerdir”; körlük ve şaşkınlığa yahut gece karanlığına düşen kimse için darb olunur. Aslı, seyyide Âişe’nin sözüdür, Allah ondan razı olsun. Ve keçileri misal yaptı; çünkü onlar yağmur ve soğukta koyunun en zayıflarındandır.

Ve Hüseyin b. Hasan **الأخفش**; imamların evlatlarındandır; Kevkebân’da; zamanın harikası; 1103 yılında vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَفِشَ
1 خَفِشَ ذ , aor. خَفَشَ , inf. n. خَفَشٌ, He had that quality of the eyes, or sight, which is termed خَفَشٌ as this word is explained below. (Msb.) And خَفِشَتْ عَيْنُهُ His eye had that quality. (A.)

خَفَشٌ
خَفَشٌ ذ Smallness of the eye, (S, A, K,) or of the eyes, (Msb,) and weakness in the sight, by nature: (S, A, Msb, K:) or a natural narrowness in the eye: (TA:) and sometimes it is a disease: (S, Msb: *) or a corrupt state in the eyelids, (Kh, A, K,) and redness, which causes the eyes to become narrow, (Kh,) without pain, (Kh, A, K,) and without ulceration: (Kh:) and (so in the S and A and Msb, but in the K “ or ”) nyctalopia; or the seeing by night, (S, A, K,) but not by day: (S, K:) or the seeing by night more than by day: (Msb:) and in a cloudy day, but not in a clear one: (S, A, Msb, K:) and sometimes, (tropical:) the being affected with ophthalmia, or inflammation of the eye with pain and swelling. (Msb.) كَأَنَّهْمْ مِعْزَى حَظِيرَةٍ فِى خَفَشٍ [As though they were the goats of a pen, in respect of weakness of sight,] is a prov., applied to him who falls into blindness or perplexity or the darkness of night; because goats are the weakest of the غَنَم in rain and cold: originally said by 'ءïsheh. (TA.)

خُفَّاشٌ
خُفَّاشٌ ذ The bat; syn. وَطْوَاطٌ; (K;) a certain flying thing; (Msb;) that flies by night: (S:) so called because it can scarcely see by day; (Msb;) or because of the smallness of its eyes and the weakness of its sight (K, TA) by day: (TA:) its brain, if the hollows of the soles of the feet be anointed with it, excites the venereal passion: and if burnt, and used as a collyrium, it removes, or stops, (according to different copies of the K,) whiteness of the eye, (K, TA,) and sharpens the sight: (TA:) its blood, if smeared upon the pubes of one who has nearly attained the age of puberty, prevents the growth of hair; (El-Minhلj, K;) as some say; but this is not true: (El-Minhلj:) and if the pudendum of her who has difficulty in bringing forth, be rubbed gently with its gall-bladder, she brings forth immediately: (K, * TA:) the pl. is خَفَافِيشُ. (S, K.) [See also خُشَّافٌ.]

أَخْفَشُ
أَخْفَشُ ذ One who has that quality of the eyes, or sight, which is termed خَفَشٌ as this word is explained above: (S, A, Msb:) and one who contracts his eyes when he looks: (TA:) and one who has in his eyes white fluid matter, or motes, or the like: (AZ:) fem. خَفْشَآءُ. (Msb.)

##### Türkçe

**خَفِشَ**
1 **خَفِشَ** ذ , muzâri‘ **خَفَشَ** , mastar ismi **خَفَشٌ**, Aşağıda bu kelimenin açıklandığı üzere **خَفَشٌ** diye adlandırılan gözlerin niteliğine yahut görmeye dair niteliğe sahip oldu. (Msb.) Ve **خَفَشَتْ عَيْنُهُ** Gözünde o nitelik oldu. (A.)

**خَفَشٌ**
**خَفَشٌ** ذ Gözün küçüklüğü, (S, A, K,) yahut gözlerin, (Msb,) ve tabiatça görmede zayıflık: (S, A, Msb, K:) yahut gözde tabiî bir darlık: (TA:) ve bazen o bir hastalıktır: (S, Msb: *) yahut göz kapaklarında bozuk bir hâl, (Kh, A, K,) ve kızarıklık; ki gözlerin daralmasına sebep olur, (Kh,) acı olmaksızın, (Kh, A, K,) ve ülserleşme olmaksızın: (Kh:) ve (S ve A ve Msb’de böyle; fakat K’da “yahut”) gece körlüğü; yahut gece görme, (S, A, K,) fakat gündüz değil: (S, K:) yahut gece gündüzden daha çok görme: (Msb:) ve bulutlu günde, fakat açık günde değil: (S, A, Msb, K:) ve bazen, (mecazî:) ağrılı ve şişlikli göz iltihabına, yahut gözün iltihaplanmasına, tutulmuş olma. (Msb.) **كَأَنَّهْمْ مِعْزَى حَظِيرَةٍ فِى خَفَشٍ** [Sanki onlar, görmede zayıflık bakımından, bir ağıldaki keçiler gibidirler,] bir darb-ı meseldir; körlüğe yahut şaşkınlığa yahut gecenin karanlığına düşen kimseye uygulanır; çünkü keçiler yağmur ve soğukta **غَنَم**’ın en zayıfıdır: aslında ‘Âişe tarafından söylenmiştir. (TA.)

**خُفَّاشٌ**
**خُفَّاشٌ** ذ Yarasa; eş anlamlısı **وَطْوَاطٌ**; (K;) belli bir uçan şey; (Msb;) gece uçan: (S:) gündüz güçlükle görebildiği için böyle adlandırılmıştır; (Msb;) yahut gündüz, (TA:) gözlerinin küçüklüğü ve görmesinin zayıflığı (K, TA) sebebiyle: (TA:) onun beyni, ayak tabanlarının çukurları onunla yağlanırsa, cinsel şehveti harekete geçirir: ve yakılırsa, ve sürme olarak kullanılırsa, gözün beyazlığını giderir, yahut durdurur, (K’nın farklı nüshalarına göre,) (K, TA,) ve görmeyi keskinleştirir: (TA:) onun kanı, bulûğ yaşına yaklaşmış birinin kasıklarına sürülürse, kılların çıkmasını engeller; (El-Minhلj, K;) bazılarınca söylendiği üzere; fakat bu doğru değildir: (El-Minhلj:) ve doğurmakta güçlük çeken kadının ferci onun safra kesesiyle hafifçe ovulursa, hemen doğurur: (K, * TA:) çoğulu **خَفَافِيشُ**’tur. (S, K.) [Ayrıca **خُشَّافٌ**’a da bak.]

**أَخْفَشُ**
**أَخْفَشُ** ذ Yukarıda bu kelimenin açıklandığı üzere **خَفَشٌ** diye adlandırılan gözlerin niteliğine yahut görmeye dair niteliğe sahip olan kimse: (S, A, Msb:) ve baktığında gözlerini kısan kimse: (TA:) ve gözlerinde beyaz sıvı madde, yahut benekler, yahut benzeri bulunan kimse: (AZ:) müennesi **خَفْشَآءُ**. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَفِشَ
خَفِشَ A ( n. ac. خَفَش 4 ),
a.  Had small, purblind eyes.

خَفَش
خَفَش 4 ,
a.  Purblind sight.

أَخْفَشُ
أَخْفَشُ 14 , ( pl. خُفْش 3 ),
a.  Purblind.

خُفَّاْش
خُفَّاْش 29 , ( pl. خَفَاْفِيْشُ 70 ),
a.  Bat ( bird ).

##### Türkçe

خَفِشَ
خَفِشَ A (isim-işlem: **خَفَش** 4),
a. Küçük, loş gören gözlere sahip oldu.

خَفَش
**خَفَش** 4,
a. Loş görme.

أَخْفَشُ
**أَخْفَشُ** 14, (çoğulu **خُفْش** 3),
a. Loş gören.

خُفَّاْش
**خُفَّاْش** 29, (çoğulu **خَفَاْفِيْشُ** 70),
a. Yarasa (kuş).
