# خفش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خفش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خفش

الخفاش، كرمان: الوطواط، الذي يطير بالليل، سمي به، لصغر عينيه خشلقة وضعف بصره بالنهار، ومن الخواص أن دماغه إن مسح بالأخمصين هيج الباه أي شبق النكاح، وإن أحرق واكتحل به قلع البياض من العين، وأحد البصر، ودمه إن طلي به على عانات المراهقين منع نبات الشعر، وفي المنهاج: فيما قيل، وليس بصحيح، ومرارته إن مسح بها فرج المنهكة، وهي التي عسر ولادها، ولدت في ساعتها، ج: خفافيش. والخفش، محركة: صغر العين، وفي بعض نسخ الصحاح: صغر في العين، وضعف في البصر خلقة، وقيل: ضيق العين خلقة. أو الخفش: فساد في الجفون. واحمرار تضيق له العيون، بلا وجع ولا قرح، قاله الخليل. أو الخفش يكون علة، وهو أن يبصر بالليل دون النهار، وفي يوم غيم دون صحو، قاله الجوهري. وقال النضر: الخفش: أن يصغر مقدم سنام البعير وينضم فلا يطول، وهو أخفش، وهي خفشاء، وقد خفش خفشا. وخفش به، وخشف، كعنى، أي رمى فيه وبه، كذا في النوادر. وخفش الرجل في أمره كفرح: ضعف. وخفشه تخفيشا: هدمه عن ابن عباد، والذي في التكملة: وخفشت البناء خفشا: هدمته. وخفش فلانا: صرعه ووطئه، عن ابن عباد، ونقله الصاغاني أيضا، بالتخفيف. وخفش البدن تخفيشا ضعف، وقيل: التخفيش: الضعف في الأمر، وبه فسر قول رؤبة: وكنت لا أوبن بالتخفيش. وخفش بالأرض تخفيشا: لبد، عن أبي عمرو. والخفوش، كصبور، عند أهل اليمن: نوع من خبز الذرة محمض تخميرا، نقله الصاغاني. والأخافش في النحاة ثلاثة: شيخ سيبويه، وتلميذه، وأبو الحسن، وكأنه أراد المشاهير؛ فالأخافشة اثنا عشر، كما في طبقات النحاة، نقله شيخنا. قلت: وأما الأخفش الأكبر، فهو أبو الخطاب، عبد الحميد بن عبد المجيد، من أهل هجر ومواليهم، أخذ عنه أبو عبيدة وسيبويه. وغيرهما. والأوسط هو: أبو الحسن، سعيد بن مسعدة، المجاشعي بالولاء، النحوي البلخي، أحد نحاة البصرة، وهو صاحب سيبويه، وكان أكبر منه، وهو الذي زاد في العروض بحر الخبب. والأصغر هو علي بن سليمان بن الفضل النحءوي، روى عن المبرد وثعلب وغيرهما، توفي سنة 353 ببغداد. وأبو عبد الله، هارون ابن موسى. وشريك الدمشقي المعروف بالأخفش: ثقة نحوي مقرئ إمام في قراءة ابن ذكوان، توفي بدمشق سنة 292 عن 93. والأخفش: الذي يغمض إذا نظر، وقال أبو زيد: رجل خفش إذا كان في عينيه غمص، أي قذى. ومن الأمثال كأنهم معزى مطيرة في خفش، يضرب لمن وقع في عمى وحيرة أو ظلمة ليل، وأصله قول السيدة عائشة، رضي الله عنها، وضربت المعزى مثلا؛ لأنها من أضعف الغنم في المطر والبرد. والحسين بن الحسن الأخفش، من أولاد الأئمة، بكوكبان، أعجوبة الزمن، توفي سنة 1103.

### Türkçe

**الخفاش**: Kirman’da: **الوطواط**; gece uçan; onunla adlandırıldı; gözlerinin küçüklüğü, doğuştan **خشلقة** oluşu ve gündüz görmesinin zayıflığı sebebiyle. Hususiyetlerdendir ki: beyni, ayak tabanlarına sürülürse **الباه**’ı, yani cinsel birleşme şehvetini harekete geçirir; yakılır ve onunla sürme çekilirse gözden **البياض**’ı söker, görmeyi keskinleştirir; kanı, ergenlerin kasıklarına sürülürse kılın bitmesini engeller. **المنهاج**’da: söylendiğine göre; fakat doğru değildir. Safrası, **المنهكة**’nin ferci üzerine sürülürse—ki o, doğumu zor olan kadındır—o saatinde doğurur. Çoğulu: **خفافيش**.

**الخفش** (harekeli): gözün küçüklüğü. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: gözde küçüklük ve doğuştan görmede zayıflık. Ve denildi: doğuştan göz darlığı. Yahut **الخفش**: göz kapaklarında bozukluk. Ve gözlerin, acı ve yara olmaksızın onunla daraldığı bir kızarıklık; bunu Halîl söyledi. Yahut **الخفش** bir hastalık olur; o da, gündüz değil gece görmesidir; ve açık değil bulutlu günde; bunu Cevherî söyledi. Nadr dedi: **الخفش**: devenin hörgücünün ön kısmının küçülmesi ve toplanmasıdır; böylece uzamaz; o **أخفش**’tir, dişisi **خفشاء**’dır; ve **خفش** etti, **خفشا**.

**خفش** onunla; ve **خشف** ( **عنى** gibi): yani ona ve onunla attı; **النوادر**’de böyle.

Adam, işinde **خفش** etti ( **فرح** gibi): zayıfladı.

Onu **تخفيشا** **خفش** etti: onu yıktı; İbn Abbâd’dan. **التكملة**’de olan ise: binayı **خفشت**, **خفشا**: onu yıktım.

Birini **خفش** etti: onu yere serdi ve çiğnedi; İbn Abbâd’dan; Sâgânî de onu nakletti; hafifletmeyle.

Beden **تخفيشا** **خفش** etti: zayıfladı. Ve denildi: **التخفيش**: işte zayıflıktır; ve onunla Rü’be’nin sözü tefsir edildi: “Ve ben **بالتخفيش** ile zayıflatılmıyordum.”

Yerde **تخفيشا** **خفش** etti: yapıştı; Ebû Amr’dan.

**الخفوش** ( **صبور** gibi), Yemen ehli yanında: ekşi mayalama ile ekşitilmiş mısır ekmeğinden bir tür; Sâgânî onu nakletti.

Nahivcilerde **الأخافش** üçtür: Sîbeveyh’in şeyhi, onun öğrencisi ve Ebû’l-Hasen; sanki meşhurları kastetti; yoksa **الأخافشة** on ikidir; nahivciler tabakatında olduğu üzere; şeyhimiz nakletti.

Dedim: **الأخفش الأكبر** ise, o Ebû’l-Hattâb’dır: Abdülhamîd b. Abdülmecîd; Hecr ehlinden ve onların mevlâlarından; ondan Ebû Ubeyde ve Sîbeveyh aldı; ve başkaları.

**الأوسط** ise: Ebû’l-Hasen, Saîd b. Mes‘ade; velâ ile Mecâşi‘î; Belhî nahivci; Basra nahivcilerinden biri; o, Sîbeveyh’in arkadaşıdır; ondan daha büyüktü; ve o, arûzda **بحر الخبب**’i artırandır.

**الأصغر** ise Ali b. Süleymân b. el-Fadl **النحءوي**’dir; Müberred’den, Sa‘leb’den ve başkalarından rivayet etti; 353 yılında Bağdat’ta vefat etti.

Ve Ebû Abdillâh, Hârûn b. Mûsâ. Ve **الأخفش** diye bilinen Şerîk ed-Dımaşkî: güvenilir, nahivci, kârî; İbn Zekvân kıraatinde imam; 292 yılında Dımaşk’ta, 93 yaşında vefat etti.

**الأخفش**: baktığında gözünü kısan kimsedir. Ebû Zeyd dedi: gözlerinde **غمص** bulunan kimseye **خفش** adam (denir); yani **قذى**.

Mesellerdendir: “Sanki onlar **خفش** içinde yağmura tutulmuş keçilerdir”; körlük ve şaşkınlığa yahut gece karanlığına düşen kimse için darb olunur. Aslı, seyyide Âişe’nin sözüdür, Allah ondan razı olsun. Ve keçileri misal yaptı; çünkü onlar yağmur ve soğukta koyunun en zayıflarındandır.

Ve Hüseyin b. Hasan **الأخفش**; imamların evlatlarındandır; Kevkebân’da; zamanın harikası; 1103 yılında vefat etti.
