# خفض (خ-ف-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hafide (ha, dat) : Durgun akan su demektir

- Harfler: خ - ف - ض
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَاخْفِضْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%92%D9%81%D9%90%D8%B6%D9%92.md) | وَافْعِلْ | Ve alçalt | 3 | 3 | [15:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/ayet/15:88.md) |
| [خَافِضَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D8%B6%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Alçaltan | 1 | 1 | [56:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/ayet/56:3.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 27 · Kanat demektir
2. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Küçük
3. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
4. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zeyl etek denektir
5. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
6. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kiriş demektir
7. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
8. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayn göz, “evya” göze demektir
9. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
10. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
11. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
12. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
13. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
14. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
15. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خفض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md), [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md), [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi yukarıdan aşağıya doğru indirmek, devenin başını binilmek üzere yere eğmek, ses ve harekette şiddeti yumuşatıp dindirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Müminlere ve ebeveyne karşı şefkat, tevazu ve himaye ile kanat indirmek; kıyamet günü ise kibirlenenleri alçaltıp cezalandırmak |
| Çekirdek Özet 3 | Yüksekliğin, kibrin ve katı direncin kırılması; varlığın iradi tevazu veya ilahi adaletle aşağı bir seviyeye çekilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel alçalma veya zillet olarak anlaşılıp, iradi şefkat, koruyucu tevazu ve ontolojik denge kurucu boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خف | Hafiflik, ağırlığın gitmesi, sesin veya hareketin gizlenip incelmesi, belirginliğin azalması ([خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md), [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md), [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md)) | ض | Bünyeye dahil olan baskı, sıkıştırma ve temas harfi ile hafifleme ve incelme eylemi, bir cismin, başın veya sesin aşağıya doğru bastırılıp alçaltılması ve kontrol altına alınması biçiminde somut bir inişe dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya engel düzleminde yoğunlaşma (ikiz harf ح üzerinden türetilmiş pürüzlü sürtünme) | Ayrılma, yüzeyden kopma veya araya koyulan ince mesafeyi gösterir. |
| ف | Ağız; açıklık, soluk verme, dışa doğru yayılma | Sesin, nefesin veya kanadın dışa doğru hafifçe açılmasını ve salınmasını ifade eder. |
| ض | Bitki veya yan kenar düzleminde yoğunlaşma (ikiz harf ص üzerinden türetilmiş yatay baskı) | Zemine doğru eğilme, yere yaklaştırma, sıkıştırarak alçaltma hareketini temsil eder. |
| خفض | Çevrelenmiş bir alandan dışa açılarak zemine doğru eğilme ve baskıyı yatıştırma | Yüksekte ve gergin duran bir organın, kanadın veya sesin yumuşatılarak aşağıya, emniyetli ve sakin bir zemin seviyesine indirilmesi hareketini kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin binilebilmesi için başının yere doğru eğilmesi ve çekilmesi; ayrıca sert, yüksek ve gürültülü durumun yerine gelen rahat, sakin ve bolluk içindeki yaşam tarzı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi deyişlerinde ve şiirde devenin başını eğmesi bağlamında aktarılan şu kullanımda geçer: يَكادُ يَسْتَعْصي على مُخَفِّضِهْ |
| Erken Arapça kullanım | Yumuşak, dingin ve huzurlu bir maişeti ifade etmek üzere عَيْشٌ خَفْضٌ terkibi; sesin kısılması ve inceltilmesi durumunda ise خَفْضُ الصَّوْتِ ifadesi yaygın olarak kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça خفض kökü, merkezi Sami dil gövdesinde özellikle alçaltma, yumuşatma, dinginleştirme ve baş eğdirme anlam örgüsüyle belirginleşen bir yapıya sahiptir. Kökün biliteral tabanı olan خف unsuru, genel Afro-Asyatik katmanda hafiflik, sükûnet ve gizlilik ekseninde gelişirken, son sese eklenen sert diş-damak ünsüzü ile birlikte Arapçada somut bir fiziksel yönelişe kavuşmuştur. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde bu üçlü dizilim aynı ses dizilişiyle doğrudan kökleşmek yerine, kavramsal olarak hafifleme, boyun eğme ve alçalma anlamları [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) veya benzeri fonetik varyantlar üzerinden karşılanmıştır. Arapçada kökün kazandığı özgün semantik katman, hem devenin başını yere doğru eğdirerek itaate hazırlamayı hem de hayat şartlarının sertlikten arınıp rahat ve dingin bir akışa kavuşmasını bir arada barındırmasıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خف kök ailesi ile irtibat | Hafiflik ve ses kısıklığı ([خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md)) kökünden türeyerek yüksekliği ve sertliği aşağı doğru çekme fiiline dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki hafifleme ve yatışma kökleri | Doğrudan üçlü harf denkliği sınırlı olmakla birlikte, biliteral tabandaki hafiflik ve sükûnet anlam matrisi ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hafiflik ve aşağı inme matrisi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خفض | Anlamlı | Alçaltmak, indirmek | Yüksekte olanı aşağı çekmek, sesi kısmak, tevazu göstermek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [خضف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%81.md) | Anlamlı | Gaz çıkarmak, ses çıkarmak | Aniden sesli veya sessiz gaz çıkarma, patlama sesi verme. | Hedef kökle zıt veya uzak çağrışım; Kur'an'da geçmez. |
| فخض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| [فضخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AE.md) | Anlamlı | Yarmak, kırmak | İçi boş bir nesneyi (kafa, karpuz vb.) ezerek kırmak, suyunu çıkarmak. | Sert darbe ile çökertme ilişkisi taşır; Kur'an'da geçmez. |
| ضخف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| ضفخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خفض | Merkez | Alçaltma, indirme | Yüksekliği veya sertliği şefkat, tevazu veya denge amacıyla aşağı çekmek | Fiziksel inişin yanında incelik, sükûnet ve koruma anlamı taşır. |
| [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Koyma, düşürme | Bir şeyi bulunduğu yüksek yerden tamamen bırakmak, yere koymak | Nesnenin irtifa kaybetmesi ve konulması esastır; şefkat nüansı içermez. |
| [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) | Komşu | İndirme, yükü boşaltma | Yükü sırttan indirmek, ağırlığı veya günahı düşürmek | Ağırlığın tahliyesi ve seviyenin düşürülmesi ön plandadır. |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Boyun eğdirme, zillet | Direnci kırarak itaate zorlamak, boyun büktürmek | Zorlama veya zayıflık kaynaklı bir alçalmayı ifade eder. |
| [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Kolaylaşma, basitleşme, hakir olma | Değer ve itibar kaybıyla önemsizleşmek | Varlığın değer planında hafif ve kıymetsiz görülmesini anlatır. |
| [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) | Zıt | Yükseltme, kaldırma | Aşağıda olanı yukarı taşımak, mertebesini ve sesini artırmak | خفض kökünün tam zıddı olup dikey eksende yukarı yönlü hareketi kurar. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خفض | Alçaltmak, kanat indirmek, sakinleştirmek | Yüksekliği kırmak, merhamet ve tevazu ile seviyeyi aşağı çekmek. | Kesin |
| Latince | Demittere, humiliare | Aşağı bırakmak, alçaltmak | Demittere fiziksel inişi, humiliare ise tevazu ve boyun eğmeyi karşılar; şefkatle kanat germe nüansı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | Lower, abase, subdue | Aşağı indirmek, alçaltmak, dindirmek | Lower genel dikey inişi, subdue gürültü ve sertliği yatıştırmayı verir; kanat indirme istiaresini tam kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | Senken, herablassen, dämpfen | İndirmek, eğmek, kısmak | Senken fiziksel inişi, dämpfen ses ve şiddetin kısılmasını karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Abaisser, adoucir | Alçaltmak, yumuşatmak | Abaisser seviye düşüşünü, adoucir ses ve tavırdaki yumuşamayı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ | Müminleri himaye, şefkat ve kol kanat germe | Peygamber'in müminlere karşı koruyucu, kapsayıcı ve alçakgönüllü davranması emri (Hicr [15:88](https://lisan.digital/tr/ayet/15:88.md), Şuarâ [26:215](https://lisan.digital/tr/ayet/26:215.md)) |
| وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ | Anne babaya karşı hürmet, tevazu ve boyun eğme | Evladın ebeveyni karşısında kibir ve sertlikten arınarak teslimiyet ve merhamet göstermesi (İsrâ [17:24](https://lisan.digital/tr/ayet/17:24.md)) |
| خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ | Kibir ehlini ve inkârcıları aşağılayıp cezalandırma | Kıyametin gerçekleşmesiyle dünyadaki sahte hiyerarşilerin yıkılıp zalimlerin alçaltılması, müminlerin yükseltilmesi (Vâkıa [56:3](https://lisan.digital/tr/ayet/56:3.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esma-i Hüsna ve ahiret halleri | Allah'ın el-Hâfıd ismi üzerinden zorbaları, firavunları ve kibirlileri zelil kılması; kıyametteki nihai adalet dengesi | İlahi iradenin adaleti tecelli ettirerek haksız yükselişleri iptal etmesi |
| Fıkıh | Ebeveyn hakları ve muamelat ahlakı | Anne babaya karşı tevazu göstermenin farziyeti, fıkhi sorumlulukta edep sınırları | Şiddet ve tahakkümün haram kılınarak nefsin boyun eğdirilmesi |
| Tefsir | Kanat indirme istiaresi | Kuşun yavrularını korumak için kanatlarını yere doğru yayması temsilinden hareketle tevazu ve himaye analizi | İstiare yoluyla kibrin tasfiyesi ve koruyucu merhametin tesisi |
| Hadis | Mizan ve adalet anlatımları | Allah'ın adaleti ve rızkı temsil eden tartıyı indirip kaldırması (القسط) rivayetleri | Nizamın ve dengenin ilahi takdirle sürekli ayarlanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve kulluk şuuru | İradi tevazu ve şefkat | Kibri kırarak nefsi ilahi emre ve müminlerin hukukuna tabi kılmak | Bireyin iç dünyasında fıtri merhameti hâkim kılarak dikey benlik iddiasını yatıştırır. | Kesin |
| İlmi | İletişim ve pedagoji | Sesin ve üslubun yumuşatılması | Bilgi aktarımında baskı ve tahakkümü ortadan kaldırıp zihni teskine kavuşturmak | Sert ve yüksek perdeden hitap yerine dinleyeni kuşatan dingin bir aktarım sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve tebaa ilişkisi | Koruyucu liderlik ve himaye | İktidar gücünün zayıflara karşı baskı aracına dönüşmesini engellemek | Güç sahibinin toplumun kırılgan kesimlerine kol kanat gererek onları koruma altına almasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Fiyat ve piyasa dengesi | Enflasyonist baskının ve aşırı kâr hırsının düşürülmesi | Fiyatların veya maliyetlerin toplumun lehine aşağıya çekilmesi | Durgun ve bereketli bir maişet ortamı (عيش خفض) kurarak tekelleşmiş kibri dizginler. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin düşürülmesi veya genliğin sönümlenmesi (damping) | Yüksek enerjili veya aşırı titreşimli bir sistemin, dengeli ve kararlı bir alt enerji düzeyine çekilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hiyerarşik mesafenin azaltılması ve koruyucu sosyal politika | İktidar ve statü sahiplerinin alt sınıflarla olan dikey ayrımını kapatıp onları himaye etmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca edilgen bir zillet, aşağılanma veya psikolojik eziklik olarak tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün aynı zamanda kuşatıcı bir şefkat, koruyucu bir merhamet, iradi bir tevazu ve kozmik bir adalet hamlesi olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ [17:24](https://lisan.digital/tr/ayet/17:24.md) ayetindeki kanat indirme emrinin onursuz bir köleleşme gibi algılanması ve Vâkıa [56:3](https://lisan.digital/tr/ayet/56:3.md) ayetindeki ontolojik tasfiyenin basit bir intikam sanılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da güç, iktidar ve hiyerarşi ilişkilerinin merhamet ve adalet ekseninde nasıl dönüştürüldüğünü, hakiki büyüklüğün iradi inişle mümkün olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberi tavrın açıklandığı toplumsal rehberlik ayetlerinde ([15:88](https://lisan.digital/tr/ayet/15:88.md), [26:215](https://lisan.digital/tr/ayet/26:215.md)), aile hukuku ve evlat edebinde ([17:24](https://lisan.digital/tr/ayet/17:24.md)) ve kıyamet sahnelerinde ([56:3](https://lisan.digital/tr/ayet/56:3.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tevazunun bir acziyet veya zafiyet olduğu yanılgısını düzeltir; aksine gücü elinde tutanın muhtaç olana doğru bilinçli bir lütuf ve himaye ile eğilmesi olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüksekte duran bir nesneyi, devenin başını veya bedeni aşağıya doğru eğmek; sertlik, gürültü ve yüksekliği dindirip ortamı sakin ve yumuşak kılmak.
- Soyut anlam: İktidar, güç ve büyüklük iddiasından iradi olarak vazgeçerek zayıflara şefkatle kanat germek; ilahi adalet gününde ise kibirlenenlerin konumunu sıfırlayıp alçaltmak.
- Sistematik karşılık: Sistemin yüksek enerji ve tahakküm üreten dikey gerilimini, koruyucu ve kucaklayıcı bir taban seviyesine indirgeyerek toplumsal ve ahlaki dengeyi kurma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$H(t) \xrightarrow{\; \Delta E \;} H_{\min} \quad \implies \quad \Phi(x) = \Psi_{\text{koruma}}(x)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $H(t)$ belirli bir andaki yüksek irtifa, sertlik veya kibir durumunu; $\Delta E$ iradi tevazu veya ilahi müdahale ile gerçekleşen irtifa kaybını; $H_{\min}$ ulaşılan dingin, alçakgönüllü ve dengeli alt seviyeyi temsil eder. Bu geçişin sonucu olan $\Phi(x)$ ise zayıf olanı kuşatan ve koruma altına alan şefkat potansiyelini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/ayet/15:88.md) — وَاخْفِضْ

لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Sakın onlardan bazı sınıflara verdiğimiz geçimliğe gözlerini dikme ve onlara üzülme. İnananlara kanat ger.

### [İsra 17:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/ayet/17:24.md) — وَاخْفِضْ

وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا

Meal (IK): Merhametten onlara alçak gönüllülük kanatlarını ger. Ve de ki: Rabbım; o ikisi, beni küçükken yetiştirdikleri gibi sen de onlara merhamet et.

### [Şuara 26:215](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/ayet/26:215.md) — وَاخْفِضْ

وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Mü’minlerden sana uyanlara kanatlarını ger.

### [Vakıa 56:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/ayet/56:3.md) — خَافِضَةٌ

خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ

Meal (IK): O; alçaltıcı, yükselticidir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hafide (ha, dat) : Durgun akan su demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والضاد والفاء معهما
خ ض ف، خ ف ض، ف ض خ مستعملات
خضف:
البِطِّيخُ، أول ما يخرج يكون قعسراً، ثم خَضَفاً أكبر منه. ثم فِجّاً، والحَدَجُ يَجْمَعُها.. وهو طِبِّيخُ لغة فيه.. والخَضْفُ: الضَّرْطُ..
خفض: الخَفْضُ: نَقيضُ الرفع. وعيش خَفْضٌ: ذو دعةٍ وخِصْب ، وخفضت الشيء فانخفض واختفض.
وخُفِضَتِ الجارية وختن الغلامُ.
والتَّخفيضُ: مدك رأس البعير إلى الأرض لتركبه ، قال:
يكاد يستعصي على مُخَفِّضِهْ
فضخ: الفَضْخُ: كسر الشيء الأجوف، كالرأس والبطيخ.
والفَضيخُ: شراب يتخذ من البسر المَفْضُوخ، وهو المَشْدُوخ.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الضاد** و**الفاء** معهما
**خ ض ف**، **خ ف ض**، **ف ض خ** kullanılanlardır.

**خضف**:
**البِطِّيخُ**; ilk çıktığında **قعسراً** olur, sonra ondan daha büyük olarak **خَضَفاً**. Sonra **فِجّاً**; **الحَدَجُ** onu toplar.. ve o, onda bir dil olarak **طِبِّيخُ**tur.. ve **الخَضْفُ**: **الضَّرْطُ**tur..

**خفض**: **الخَفْضُ**: yükseltmenin zıddıdır. **عيش خَفْضٌ**: rahatlık ve bolluk sahibi; ve “şeyi alçalttım” da o alçaldı; ve alçaldı.
Ve cariye **خُفِضَتِ**; ve oğlanın sünnetçisi oldu.
Ve **التَّخفيضُ**: deve başını yere doğru uzatmandır ki ona binesin; dedi ki:
يكاد يستعصي على **مُخَفِّضِهْ**

**فضخ**: **الفَضْخُ**: içi boş şeyi kırmaktır; baş ve karpuz gibi.
Ve **الفَضيخُ**: **البسر**den yapılan bir içecektir; **المَفْضُوخ**tan yapılır; ve o, **المَشْدُوخ**tur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَفْضُ: الدَعَةُ. يقال: عيشٌ خافِضٌ. وهم في خَفْضٍ من العيش. والخَفْضُ: السَيرُ الليِّنُ، وهو ضدّ الرفْع. يقال: بيني وبينك ليلةٌ خافِضَةٌ، أي هيّنةُ السيرِ وخَفَضْتُ الجاريةَ، مثل خَتَنْتُ الغلامَ واخْتَفَضَتْ هي. والخافِضَةُ: الخاتِنَةُ. وخَفْضُ الصوتِ: غَضُّهُ. يقال: خَفِّضْ عليك القولَ، وخَفِّضْ عليك الأمر، أي هَوِّنْ. والخَفْضُ والجرُّ واحدٌ، وهما في الإعراب بمنزل الكسر في البناء في مُواضَعات النحويِّين. والانخِفاضُ: الانحطاطُ. والله يَخْفِضُ من يشاء ويرفعُ، أي يَضَعُ.

##### Türkçe

**الخَفْضُ**: rahatlık. Denilir: rahat bir yaşayış. Ve onlar yaşayıştan bir rahatlık içindedirler. Ve **الخَفْضُ**: yumuşak yürüyüş; ve o **الرفْع**’ın zıddıdır. Denilir: benimle senin aranda yumuşak bir gece vardır; yani yürüyüşü kolaydır. Ve ben cariyeyi **خَفَضْتُ**; tıpkı “oğlanı **خَتَنْتُ**” gibi; ve o (cariye) **اخْتَفَضَتْ**. Ve **الخافِضَةُ**: sünnet eden kadın. Ve **خَفْضُ الصوتِ**: onu kısmaktır. Denilir: sözü kendine **خَفِّضْ**; ve işi kendine **خَفِّضْ**; yani hafiflet. Ve **الخَفْضُ** ile **الجرُّ** birdir; ve ikisi i‘rabda, nahivcilerin uzlaşımlarında, binâda kesrenin konumu gibidir. Ve **الانخِفاضُ**: alçalma. Ve Allah dilediğini **يَخْفِضُ** ve yükseltir; yani alçaltır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ض ف
خضف ، خفض ، فضخ : مستعملة .
خضف : أبو عبيد ، عن الأصمعي : خضَفَ
بها وغَضَفَ بها _ إذا ضَرِطَ .
وقال أبو الهيثم : خضَفَ خَضْفاً _ إذا
ضَرِطَ .
وأنشد :
إنَّ عُبَيْداً خَلَفٌ بِئْسَ الْخَلَفْ
عَبْدٌ إِذَا مَا نَاءَ بِالْحِمْلِ خَضَفْ
وقال الليث : البِطِّيخُ _ أولَ ما يخرُجُ _
يكون قعْسَراً صغيراً ، ثم يكون خَضَفاً أكْبَرَ
من ذلك ، ثم يكون فِجّاً قبل أن يَنْضَجَ
والحَدَجُ يجمعها .
خفض : قال الليث : الخَفْضُ نَقِيضُ الرفع ،
وعَيْشٌ خَفْضٌ : ذو دَعَةٍ وخِصْبٍ .
يقال : خَفُضَ عيشُه .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : يقال لِلقَوم :
هم خافضُون _ إذا كانوا وادعين مُقِيمين
على الماء ، وإذا انْتَجَعوا لم يكونوا في
النُّجْعَة خافضينَ ، لأنهم لا يزالُون ظاعنين
في طلب الكلأ ، ومساقط الغيْث .
وقال في موضع آخر : الْخَفْضُ : العيشُ
الطيِّبُ ، والْخَفْضُ : الانْحِطاط بعد العُلُوِّ ،
والْخَفْضُ : خِتَانُ الجارية .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّه قال لأُمِّ عَطِيَّةَ :
) ( إذَا خَفَضْتِ فَأَشمِّي ) ( ، يقول : إذا خَتَنْتِ
جاريةً فلا تُسْحتِي نَوَاتَها ولكنِ اقْطعِي مِنْ
طَرَفها حُزَّة يَسيرَة .
وقال الليث : يقال للجارية : قد خُفِضَتْ ،
وللغلام : خُتِنَ .
قال : والتخفيضُ : مدُّكَ رأسَ البَعير إلى
الأرض ، لترْكبَهُ .
وأنشد :
يَكادُ يَسْتَعْصِي عَلَى مُخَفِّضِهْ
وقال أَبُو إِسْحَاقَ _ في قول الله جلّ وعزّ :
) خافضة رافعة ( [ الواقِعَة : 3 ] _ :
المعنَى أنها تَخْفِضُ أهْل المعاصي : وترفعُ
أهل الطاعة .
وروَى أَبُو دَاوُدَ _ عن ابن شمَيْلٍ _ في قول
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( إنَّ الله يَخْفِضُ القِسْطَ ويرْفَعُه ) (
_ قال : القِسْطُ : الْعَدْلُ . وقال : ومَنْ ثَقُلَت
موازينُهُ خُفِضَتْ ، ومن خفَّتْ موازينهُ
شالَتْ .
قلت : ذهب ابن شُمَيل إلى أن ) ( القِسْطَ ) (
ههنا : الموازين التي ذكرها الله تعالى
فقال : ( ونضع الموازين القسط ليوم القيامة ( [ الأنبياء : 47 ] .
وقال غيره _ في تفسير قوله : ) ( إنَّ الله
يَخْفِضُ القِسْطَ ويرْفعُهُ ) ( _ : إن القسط
معناه : العْدلُ ، وإن الله جلّ وعزّ يَحُطُّه
في الأرض مرَّةً ، ويُظْهِرُ عليه أَهْلَ الجَوْرِ
ابتلاءً وتطهيراً واستعتاباً ، وكما شاء الله ،
فإذا تابوا وأنابوا رَفَع العدلَ وأظهرَ أهلَه
على أهل الجَوْر .
وهذا القول عندي صحيحٌ إن شاء الله .
والعرب تقول : أرضٌ خَافِضَةُ السُّقْيا _ إذا
كانت سهلَةَ السَّقْي ، وأرضٌ رافِعةُ السُّقيا _
إذا كانت على خلاف ذلك ، وفلانٌ
خافِضُ الجناح ، وخافِضُ الطَّيْر _ إذا كان
وَقُوراً ساكناً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( واخفض لهما جناح الذل من الرحمة ( [ الإسرَاء : 24 ] _ أي :
تواضَعْ لهما ، ولا تَتَعَزَّزْ عليهما .
وامرأةٌ خَافِضَةُ الصوت وخَفِيضَةُ الصوت
_ إذا كانت ذات وَقارٍ ، لا سَلاَطَةَ في
لسانها .
وقال ابن شميل : الخافِضَةُ : التَّلْعَةُ
المطْمَئِنَةُ وجمعها : الخَوَافِضُ . والرافعةُ :
الْمَتْنُ من الأرض ، وجمعها : الروافِعُ .
فضخ : قال الليث : الفَضْخُ كسر الشيء
الأجْوف نحوِ البطِّيخ ، ورأس الإنسان .
قال : والفَضيخُ شرابٌ يُتخذ من البُسْر
المَفْضَوخِ ، وهو المشدوخ .
ونحوَ ذلك قال أبو عبيد .
وحُكِي _ عن بعضهم _ أنه قال : هو
الْفَضُوحُ المعنى : أنه يُسْكر شَارِبُهُ
فَيَفْضَحُهُ ، فاسْمُ الْفَضُوحِ أَوْلَى به من اسم
الْفَضِيخِ .
وفي حديث عليٍّ رضي الله عنه أنه قال : ) ( كُنْتُ
رَجُلاً مَذَّاءً فَسَأَلْتُ المِقْدَادَ أن يسأل لي
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عنه فقال : إذا رَأَيْتَ المَذِيَّ
فَتَوَضَّأْ واغْسِلْ مَذَاكِيرَكَ ، وإذَا رَأَيْتَ فَضْخَ
الماءِ فاغْتَسِلْ ) ( .
قال شَمِرٌ : فَضْخُ الماء دَفْقُه ، وانْفَضَخَ
الدَّلْو إذا دُفق ما فيه من الماء ، والدَّلْوُ
يقال لها : الْمِفْضَخَةُ ، وأنشد :
كَأَنَّ ظَهْرِي أَخَذَتْهُ زُلَّخَهْ
لَمَّا تَمَطَّى بالْفَرِيِّ المِفْضَخَهْ
قال : ويقال : بينا الإنسانُ ساكتٌ إِذِ
انْفَضَخَ .
قال : وهو شِدَّةُ البكاء ، وكثرةُ الدَّمع .
قال : والقارُورَةُ تَنْفَضِخُ ، إذا تكسَّرت فلم
يبق فيها شيء .
والسِّقاءُ يَنْفَضِخُ وهو مَلآن ، فينشقُّ ويَسيل
ما فيه .
وحُكِيَ عن بعضهم أنه قيل له : ما الإناء ؟
فقال : حيث تُفْضَخُ الدَّلْو _ أي : تُدْفَق
فتفيض في الإزاء .
وقال أبو عبيد : انْفَضَخَتِ القَرْحَة وغيرُها
_ إذا تفتَّحت وانعصرت .
قال شمر : وقد قيل : انْفَضَحَتِ الدَّلو
_ بالجيم _ وانْفَضَجَ بالعرقِ .
قال : ويقال : انْفَضَخَتِ العَيْنُ _ بالخاء _
أي : تفقَّأت .
وقال أبو زيد : فَضْختُ عينه فضخاً وفقأْتُها
فَقْئاً ، وهما واحد ، للعين والبطن وكلِّ
وِعَاءٍ فيه دُهنٌ أو شراب .

##### Türkçe

خ ض ف
**خضف** , **خفض** , **فضخ** : kullanımdadır.

**خضف** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **خضَفَ** onunla ve **غَضَفَ** onunla — yellenince.

Ebû’l-Heysem dedi: **خضَفَ** **خَضْفاً** — yellenince.

Şiir okudu:
Şüphesiz **عُبَيْد** kötü bir halef olan bir haleftir,
Yükle ağırlaşınca yellenen bir kuldur.

Leys dedi: **البِطِّيخُ** — ilk çıktığı zaman — küçük bir **قعْسَراً** olur; sonra ondan daha büyük bir **خَضَفاً** olur; sonra olgunlaşmadan önce bir **فِجّاً** olur; **الحَدَجُ** onu toplar.

**خفض** : Leys dedi: **الخَفْضُ** yükseltmenin zıddıdır; ve **عَيْشٌ خَفْضٌ**: rahatlık ve bolluk sahibi.

Denir: **خَفُضَ عيشُه**.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: kavme denir: **هم خافضُون** — eğer sakin, yerleşik, su başında ikamet eden kimseler iseler; otlak aramaya çıktıklarında ise **النُّجْعَة** içinde **خافضينَ** olmazlar; çünkü onlar ot ve yağmurun düştüğü yerleri aramak için sürekli göçerler.

Başka bir yerde dedi: **الْخَفْضُ**: hoş hayat; ve **الْخَفْضُ**: yükseklikten sonra alçalma; ve **الْخَفْضُ**: cariyenin sünnet edilmesi.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki Ümmü Atıyye’ye dedi: “( **إذَا خَفَضْتِ فَأَشمِّي** )”, yani: bir cariyeyi sünnet ettiğinde onun çekirdeğini kökünden kesme; fakat ucundan az bir kesik kes.

Leys dedi: cariye için denir: **قد خُفِضَتْ**; oğlan için: **خُتِنَ**.

Dedi: ve **التخفيضُ**: deveye binmen için devenin başını yere doğru uzatmandır.

Şiir okudu:
Neredeyse onu alçaltana karşı direnç gösterir.

Ebû İshâk dedi — Allah’ın aziz ve celîl sözünde: ( **خافضة رافعة** ) [Vâkıa: 3] — anlamı: o, günah eh­lini alçaltır; itaat ehlini yükseltir.

Ebû Dâvûd rivayet etti — İbn Şümeyl’den — Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü hakkında: “( **إنَّ الله يَخْفِضُ القِسْطَ ويرْفَعُه** )” — dedi: **القِسْطُ**: adalettir. Dedi: kimin terazileri ağır gelirse alçaltılır; kimin terazileri hafif gelirse yükselir.

Dedim: İbn Şümeyl, burada “( **القِسْطَ** )”ın, Allah Teâlâ’nın zikrettiği teraziler olduğuna gitti; şöyle dedi: ( **ونضع الموازين القسط ليوم القيامة** ) [Enbiyâ: 47].

Başkası dedi — onun “( **إنَّ الله يَخْفِضُ القِسْطَ ويرْفعُهُ** )” sözünün tefsirinde —: **القسط**ın anlamı adalettir; Allah aziz ve celîl onu bir defa yere indirir, zulüm ehlini onun üzerine galip kılar; imtihan, arındırma ve özür dilemeye çağırma olarak ve Allah’ın dilediği gibi; tövbe edip döndüklerinde adaleti yükseltir ve ehlini zulüm ehline üstün kılar.

Bu söz, benim yanımda, Allah dilerse, doğrudur.

Araplar der: **أرضٌ خَافِضَةُ السُّقْيا** — eğer sulaması kolay, düz ise; ve **أرضٌ رافِعةُ السُّقْيا** — eğer bunun aksine ise. Ve falan: **خافِضُ الجناح** ve **خافِضُ الطَّيْر** — eğer vakarlı, sakin ise.

Allah aziz ve celîl dedi: ( **واخفض لهما جناح الذل من الرحمة** ) [İsrâ: 24] — yani: onlara tevazu et; onlara karşı izzetlenme.

Ve bir kadın: **خَافِضَةُ الصوت** ve **خَفِيضَةُ الصوت** — eğer vakarlı ise; dilinde saldırganlık yoksa.

İbn Şümeyl dedi: **الخافِضَةُ**: alçak, çukur dere yatağıdır; çoğulu: **الخَوَافِضُ**. Ve **الرافعةُ**: yerden yüksek sırt kısımdır; çoğulu: **الروافِعُ**.

**فضخ** : Leys dedi: **الفَضْخُ** içi boş şeyi kırmaktır; karpuz gibi ve insanın başı gibi.

Dedi: ve **الفَضيخُ**: ezilmiş **البُسْر**den yapılan bir içkidir; o, **المشدوخ**tur.

Bunun benzerini Ebû Ubeyd dedi.

Rivayet edildi — bazılarından — ki dedi: o, **الْفَضُوحُ**tur; anlamı: içeni sarhoş eder de onu rezil eder; bu yüzden **الْفَضُوحِ** adı, **الْفَضِيخِ** adından ona daha layıktır.

Ali’nin (Allah ondan razı olsun) hadisinde: dedi ki: “( **كُنْتُ رَجُلاً مَذَّاءً فَسَأَلْتُ المِقْدَادَ أن يسأل لي النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عنه فقال : إذا رَأَيْتَ المَذِيَّ فَتَوَضَّأْ واغْسِلْ مَذَاكِيرَكَ ، وإذَا رَأَيْتَ فَضْخَ الماءِ فاغْتَسِلْ** )”.

Şemir dedi: **فَضْخُ الماء** onun fışkırmasıdır; ve kovanın içindeki su fışkırıp dökülünce kova **انْفَضَخَ** olur; ve kovaya **الْمِفْضَخَةُ** denir. Şiir okudu:
Sanki sırtımı bir kayganlık almış,
**الْفَرِيِّ** ile gerinince, fışkırtan kova.

Dedi: ve denir: insan suskun iken birden **انْفَضَخَ**.

Dedi: bu, şiddetli ağlama ve gözyaşının çokluğudur.

Dedi: ve şişe **تَنْفَضِخُ**, eğer kırılıp da içinde hiçbir şey kalmazsa.

Ve tulum **يَنْفَضِخُ** iken doludur; yarılır ve içindekini akıtır.

Rivayet edildi — bazılarından — ki ona “kap nedir?” denildi; dedi: kovanın **تُفْضَخُ** olduğu yer — yani: dökülüp karşı tarafa taşacak şekilde akıtıldığı yer.

Ebû Ubeyd dedi: **انْفَضَخَتِ القَرْحَة** ve başkası — eğer açılıp sıkışıp boşaldıysa.

Şemir dedi: ve denilmiştir: **انْفَضَحَتِ الدَّلو** — **بالجيم** — ve **انْفَضَجَ بالعرقِ**.

Dedi: ve denir: **انْفَضَخَتِ العَيْنُ** — **بالخاء** — yani: patlayıp çıktı.

Ebû Zeyd dedi: **فَضْختُ عينه فضخاً** ve **فقأْتُها فَقْئاً**; ikisi birdir; göz için, karın için ve içinde yağ veya içki bulunan her kap için.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخفض: ضد الرفع، والخفض الدعة والسير اللين وقوله عز وجل: ﴿واخفض لهما جناح الذل﴾ [الإسراء/24]، فهو حث على تليين الجانب والأنقياد، كأنه ضد قوله: ﴿ألا تعلو علي﴾ [النمل/31]، وفي صفة القيامة: ﴿خافضة رافعة﴾ [الواقعة/3]، أي: تضع قوما وترفع آخرين، فخافضة إشارة إلى قوله: ﴿ثم رددناه أسفل سافلين﴾ [التين/5].

##### Türkçe

- **الخفض**: **الرفع**’in zıddıdır; ve **الخفض** rahatlık ve yumuşak yürüyüştür. Aziz ve celil olanın sözü: ﴿واخفض لهما جناح الذل﴾ [الإسراء/24]; o, tarafı yumuşatmaya ve boyun eğmeye teşviktir; sanki onun zıddı şu sözü gibidir: ﴿ألا تعلو علي﴾ [النمل/31]. Ve kıyametin sıfatında: ﴿خافضة رافعة﴾ [الواقعة/3]; yani: bir kavmi alçaltır ve başkalarını yükseltir. Öyleyse **خافضة**, şu söze bir işarettir: ﴿ثم رددناه أسفل سافلين﴾ [التين/5].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ف ض
خفض الشيء ورفعه فانخفض‏.‏
وهو في حال رفعة وحال خفضة‏.‏
وختن الغلام وخفضت الجارية‏.‏
وفلانة خافضة‏.‏
ونعمت الخافضة‏!‏ وخفض رأس البعير إلى الأرض‏.‏
قال‏:‏ يكـاد يستعصـي علـى مخفضـه ومن المجاز‏:‏ خفض صوته ورفعه‏.‏
وكلام مخفوض وخفيض‏.‏
وخفض له جناحه‏:‏ تواضع له‏.‏
ولفلـان جنـاح مخفـوض وخفيض‏.‏
وهو منقاد لك خافض الجناح‏.‏
وهو خافض الطير وواقع الطير وساكـن الطيـر‏:‏ وقـور‏.‏
وخفضـت الإبـل‏:‏ نقيـض رفعـت إذا لـان سيرها ولها خفض ورفع وخفض عليك القول واعلم بأنني من الأنس الطاحي عليك العرمرم وأرض خافضـة السقيـا ورافعـة السقيـا أي سهلـة السقـي وصعبتـه ومنـه خفـض عيشـه سهل ووطؤ يخفض خفضاً‏:‏ وهو في خفض من العيش ومخفوض وخفيض‏:‏ بارد‏.‏
قال‏:‏ قليلة لحم الناظريـن يزينهـا شباب ومخفوض من العيش بارد وقولهم‏:‏ عيش خافض كعيشة راضية‏.‏
ومازالت تخفضني أرض وترفعني أرض حتى وصلت إليكم‏.‏

##### Türkçe

خ ف ض
**خفض** şeyi ve onu yükseltti; böylece o alçaldı.
Ve o, bir yükselme hâlinde ve bir alçalma hâlindedir.
Ve oğlanı sünnet etti ve cariyeyi **خفضت**.
Ve falanca kadın **خافضة**dır.
Ve **الخافضة** ne güzel! Ve devenin başını yere doğru **خفض** etti.
Dedi ki:
neredeyse onu **مخفض** edene karşı inatla direniyor
Ve mecazdandır: sesini **خفض** etti ve yükseltti.
Ve **مخفوض** ve **خفيض** söz.
Ve onun için kanadını **خفض** etti: ona karşı tevazu gösterdi.
Ve falanca için **جناح مخفوض** ve **خفيض** vardır.
Ve o, sana boyun eğen, kanadı **خافض** olandır.
Ve o, **خافض الطير** ve **واقع الطير** ve **ساكن الطير**dür: vakurdur.
Ve develer **خفضت**: yürüyüşleri yumuşadığında **رفعت**’ın zıddıdır; ve onun için **خفض** ve **رفع** vardır. Ve sözü ona **خفض** et ve bil ki ben, sana karşı kalabalık yığınağı ezen üns’tenim. Ve **أرض خافضة السقيا** ve **رافعة السقيا**: yani sulaması kolay olanı ve zor olanı. Ve ondandır: geçimini **خفض** etti: kolaydır. Ve ayak basışı **يخفض** bir **خفضاً** ile: o, geçimden bir **خفض** içindedir. Ve **مخفوض** ve **خفيض**: soğuk.
Dedi ki:
bakanların etinden azdır; onu bir gençlik süsler
ve geçimden **مخفوض** soğuktur
Ve onların sözü: **عيش خافض**; **عيشة راضية** gibi.
Ve hâlâ beni bir yer **تخفضني** ve bir yer **ترفعني** durdu; ta ki size ulaştum.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

في أَسماء اللّه تعالى الخافِضُ: هو الذي يَخْفِضُ الجبّارِينَ والفراعنة أَي يضَعُهم ويُهِينُهم ويخفض كل شيءٍ يريد خَفْضَه. والخَفْضُ: ضِدُّ الرفْع. خَفَضَه يَخْفِضُه خَفْضاً فانْخَفَضَ واخْتَفَضَ.
والتَّخْفِيضُ: مدّك رأْس البعير إِلى الأَرض؛ قال:
يَكادُ يَسْتَعْصي على مُخَفِّضِهْ
وامرأَة خافِضَةُ الصوت وخَفِيضَةُ الصوت: خَفِيَّتُه لَيِّنَتُه، وفي التهذيب: ليست بسَلِيطةٍ، وقد خَفَضَتْ وخَفَضَ صوتُها: لانَ وسَهُلَ. وفي التنزيل العزيز: خافِضةٌ رافِعةٌ؛ قال الزجاج: المعنى أَنها تَخْفِضُ أَهل المعاصي وترفع أَهل الطاعة، وقيل: تخفض قوماً فتَحُطُّهم عن مَراتِب آخرين ترفعهم إِليها، والذين خُفِضُوا يَسْفُلُون إِلى النَّارِ، والمرفوعون يُرْفَعُون إِلى غرف الجنان. ابن شميل في قول النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، إِن اللّه يخفض القِسْط ويَرْفَعُه، قال: القسطُ العَدْل ينزله مرة إِلى الأَرض ويرفعه أُخرى. وفي التنزيل العزيز: فمن ثَقُلَتْ مَوازِينُه خُفِضَت ومن خَفَّتْ موازينه شالت. غيره: خَفْضُ العَدْل ظهور الجَور عليه إِذا فسد الناس، ورفعُه ظهوره على الجوار إِذا تابوا وأَصلحوا، فَخَفْضُه من اللّه تعالى اسْتعتابٌ ورَفْعُه رِضاً. وفي حديث الدجال: فَرَفَّع فيه وخَفَّضَ أَي عظَّم فِتْنَتَه ورفعَ قدرها ثم وهَّنَ أَمره وقدره وهوَّنه، وقيل: أَراد أَنه رفَع صوته وخفَضَه في اقتِصاصِ أَمره، والعرب تقول: أَرض خافِضةُ السُّقْيا إِذا كانت سَهْلَة السُّقْيا، ورافعةُ السقيا إِذا كانت على خلاف ذلك. والخَفْضُ: الدَّعةُ، يقال: عيش خافِضٌ. والخَفْضُ والخفيضةُ جميعاً: لين العيش وسعته. وعيش خَفْضٌ وخافِضٌ ومخفوض وخفيض: خصيب في دَعةٍ وخصْبٍ ولِين، وقد خَفُضَ عَيشُه؛ وقول هميان بن قحافة:بانَ الجميعُ بعْدَ طُولِ مَخْفِضِهْ
قال ابن سيده: إِنما حكمه بعد طول مَخْفَضه كقولك بعد طول خَفْضِه لكن هكذا روي بالكسر وليس بشيءٍ. ومَخْفِضُ القوم: الموضع الذي هم فيه في خَفْض ودَعةٍ، وهم في خَفْضٍ من العَيْش؛ قال الشاعر:
إِنَّ شَكْلي وإِنَّ شكْلَكِ شَتَّى،
فالزَمي الخُصَّ واخفِضي تَبْيَضِضِّي
أَراد تَبْيَضِّي فزاد ضاداً إِلى الضادين. ابن الأَعرابي: يقال للقوم هم خَافِضُون إِذا كانوا وادِعينَ على الماء مقيمين، وإِذا انْتَجعوا لم يكونوا في النُّجْعةِ خافضين لأَنهم يَظْعَنُون لطَلَبِ الكَلإِ ومَساقِطِ الغَيْثِ. والخَفْضُ: العيش الطيب. وخَفِّضْ عليك أَي سَهِّلْ. وخَفِّضْ عليك جأْشك أَي سكِّن قلبك.
وخَفَضَ الطائرُ جناحه: أَلانَهُ وضمَّه إِلى جنبه ليسكن من طيرانه، وخَفَضَ جناحَه يخْفِضه خفْضاً: أَلان جانبه، على المثل بِخَفْض الطائر لجناحه. وفي حديث وفد تميم: فلما دخلوا المدينة بَهَشَ إِليهم النساء والصبيان يبكون في وجوههم فأَخْفَضَهم ذلك أَي وضعَ منهم؛ قال ابن الأَثير: قال أَبو موسى أَظن الصواب بالحاء المهملة والظاء المعجمة، أَي أَغْضَبَهم. وفي حديث الإِفك: ورسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، يُخَفِّضُهم أَي يُسَكِّنُهم ويُهَوِّن عليهم الأَمر، من الخَفْضِ الدَّعةِ والسكون. وفي حديث أَبي بكر قال لعائشة، رضي اللّه عنهما، في شأْن الإِفك: خَفِّضي عليك أَي هَوِّني الأَمر عليكِ ولا تَحْزَني له. وفلان خافِضُ الجَناحِ وخافِضُ الطير إِذا كانَ وقوراً ساكناً. وقوله تعالى: واخفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرَّحْمة؛ أَي تواضَعْ لهما ولا تتعزز عليهما. والخافِضةُ: الخاتِنةُ. وخَفَضَ الجارية يَخْفِضُها خَفْضاً: وهو كالخِتان للغلام، وأَخْفَضَتْ هي، وقيل: خَفَض الصبيِّ خَفْضاً خَتَنه فاستعمل في الرجل، والأَعْرَفُ أَن الخَفْضَ للمرأَة والخِتانَ للصبيّ، فيقال للجارية خُفِضَتْ، وللغلامِ خُتِنَ، وقد يقال للخاتن خافض، وليس بالكثير. وقال النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، لأُم عطية: إِذا خَفَضْتِ فأَشمِّي أَي إِذا خَتَنْتِ الجاريةَ فلا تَسْحَتي الجاريةَ. والخَفْضُ: خِتانُ الجارية. والخَفْضُ: المُطْمَئِنُّ من الأَرض، وجمعه خُفُوضٌ. والخافِضَة: التَّلْعةُ المطمئنة من الأَرض والرافِعةُ المتْنِ من الأَرض. والخَفْضُ: السَّير الليِّنُ وهو ضد الرفع. يقال: بيني وبينك ليلة خافِضةٌ أَي هَيِّنَةُ السير؛ قال الشاعر:
مَخْفُوضُها رَوْلٌ، ومَرْفُوعُها
كَمَرِّ صَوْبٍ لَجِبٍ وَسْطَ ريح
قال ابن بري: الذي في شعره:
مَرْفُوعُها زَوْلٌ ومَخْفُوضُها
والزَّوْلُ: العَجَب أَي سيرها الليِّن كَمَرِّ الريح، وأَما سيرها الأَعلى وهو المرفوع فعجب لا يُدْركُ وصْفُه. وخَفْضُ الصوت: غضُّه. يقال: خَفِّضْ عليك القول. والخفضُ والجرُّ واحد، وهما في الإِعراب بمنزلة الكسر في البناء في مواصفات النحويين.
والانخِفاضُ: الانحِطاطُ بعد العُلُوِّ، واللّه عزّ وجلّ يَخْفِضُ من يشاء ويَرْفَعُ من يشاء؛ قال الراجز يهجو مُصَدّقاً، وقال ابن الأَعرابي: هذا رجل يخاطب امرأَته ويهجو أَباها لأَنه كان أَمهرها عشرين بعيراً كلها بنات لبون، فطالبه بذلك فكان إِذا رأَى في إِبله حِقَّة سمينة يقول هذه بنت لَبون ليأْخذها، وإِذا رأَى بنت لَبون مهزولة يقول هذه بنت مخاض ليتركها؛ فقال:
لأَجْعَلَنْ لابْنَةِ عَثْم فَنّا،
مِنْ أَينَ عِشْرُونَ لها مِنْ أَنَّى؟
حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنّا،
يا كَرَواناً صُكَّ فَاكْبَأَنّا
فَشَنَّ بالسَّلْحِ، فَلَمّا شَنّا،
بَلَّ الذُّنابَى عَبَساً مُبِنّا
أَإِبِلي تَأْكُلُها مُصِنّا،
خافِضَ سِنِّ ومُشِيلاً سِنّا؟
وخَفَضَ الرجلُ: مات، وحكى ابن الأَعرابي: أُصِيبَ بِمَصَائِب تَخْفِضُ المَوْتَ أَي بمصائب تُقَرِّبُ إِليه المَوْتَ لا يُفْلِتُ مِنْها.

##### Türkçe

Allah Teâlâ’nın isimleri içinde **الخافِضُ**: O, zorba olanları ve firavunları alçaltandır; yani onları aşağı koyar ve onları aşağılar; ve alçaltmayı istediği her şeyi alçaltır.

Ve **الخَفْضُ**: **الرفْع**’ın zıddıdır. Onu alçalttı, onu alçaltır, alçaltma ile; derken alçaldı ve alçaldı.

Ve **التَّخْفِيضُ**: devenin başını yere doğru uzatmandır; dedi ki:
يَكادُ يَسْتَعْصي على مُخَفِّضِهْ

Ve sesi alçaltan kadın ve sesi alçak kadın: onun gizliliği, onun yumuşaklığıdır. Ve **التهذيب**’de: o, sivri dilli değildir; ve o alçalttı ve onun sesi alçaldı: yumuşadı ve kolaylaştı. Ve aziz tenzilde: **خافِضةٌ رافِعةٌ**; **الزجاج** dedi: mânâ, onun günah eh­lini alçaltması ve itaat ehlini yükseltmesidir. Ve denildi: bir kavmi alçaltır da onları, başkalarının mertebelerinden aşağı indirir; onları ise ona yükseltir; ve alçaltılanlar ateşe doğru aşağı inerler; yükseltilenler ise cennetlerin odalarına yükseltilirler. İbn Şümeyl, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) “Şüphesiz Allah **القِسْط**’ı alçaltır ve onu yükseltir” sözü hakkında dedi ki: **القسطُ** adalettir; onu bir kere yere indirir, başka bir kere onu yükseltir. Ve aziz tenzilde: “Artık kimin terazileri ağır gelirse alçaltıldı; kimin terazileri hafif gelirse yükseldi.” Başkası: adaletin alçalması, insanlar bozulduğu zaman zulmün onun üzerine görünmesidir; onun yükselmesi ise, tövbe edip ıslah ettikleri zaman onun zulümler üzerine görünmesidir; öyleyse onun Allah Teâlâ’dan alçalması, azarlayıp dönüş istemedir; onun yükselmesi ise rızadır. Deccal hadîsinde: “Orada yükseltti ve alçalttı”; yani onun fitnesini büyüttü ve onun değerini yükseltti; sonra onun işini ve değerini zayıflattı ve onu hafife aldı. Ve denildi: onun işini anlatmada sesini yükseltti ve alçalttı demek istedi. Ve Araplar der ki: sulaması kolay olduğu zaman “sulaması alçak yer”; bunun aksine olduğu zaman “sulaması yüksek yer”. Ve **الخَفْضُ**: rahatlıktır; denir: rahat bir yaşayış. Ve **الخَفْضُ** ile **الخفيضةُ** birlikte: yaşayışın yumuşaklığı ve genişliğidir. Ve **عيش خَفْضٌ** ve **خافِضٌ** ve **مخفوض** ve **خفيض**: rahatlık, bolluk ve yumuşaklık içinde bereketlidir; ve onun yaşayışı rahat oldu. Hemyan b. Kahâfe’nin sözü:
بانَ الجميعُ بعْدَ طُولِ مَخْفِضِهْ

İbn Sîde dedi ki: onun hükmü ancak “onun alçalışının uzunluğundan sonra” senin “onun alçalışının uzunluğundan sonra” demen gibidir; fakat böylece kesre ile rivayet edildi ve bir şey değildir. Ve **مَخْفِضُ القوم**: onların içinde bulundukları, alçalış ve rahatlık içinde olan yerdir; ve onlar yaşayıştan bir alçalış içindedirler. Şair dedi ki:
إِنَّ شَكْلي وإِنَّ شكْلَكِ شَتَّى،
فالزَمي الخُصَّ واخفِضي تَبْيَضِضِّي

**تَبْيَضِّي** demek istedi de iki **الضاد**’a bir **ضاد** ekledi. İbnü’l-A‘râbî: kavme, su başında sakin olarak ikamet edenler oldukları zaman “onlar **خَافِضُون**” denir; ve otlak aradıkları zaman, **النُّجْعة**’de alçak olmazlar; çünkü ot aramak ve yağmurun düştüğü yerler için göçerler. Ve **الخَفْضُ**: hoş yaşayıştır. Ve “**خَفِّضْ عليك**”: yani kolaylaştır. Ve “**خَفِّضْ عليك جأْشك**”: yani kalbini sakinleştir.

Ve kuş kanadını alçalttı: onu yumuşattı ve uçuşundan sakinleşsin diye onu yanına doğru topladı. Ve kanadını alçalttı, onu alçaltır, alçaltma ile: yanını yumuşattı; kuşun kanadını alçaltması misali üzere. Temîm heyeti hadîsinde: Medine’ye girdiklerinde kadınlar ve çocuklar onlara doğru atıldılar, yüzlerine karşı ağlıyorlardı; bu, onları **أَخْفَضَ** etti; yani onlardan düşürdü. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ dedi: sanırım doğrusu, noktasız **الحاء** ile ve noktalı **الظاء** iledir; yani onları öfkelendirdi.

**الإِفك** hadîsinde: Allah’ın Resûlü (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onları **يُخَفِّضُهم** idi; yani onları sakinleştiriyor ve işi onlara hafifletiyordu; **الخَفْض** olan rahatlık ve sükûndan. Ebû Bekir hadîsinde, **الإِفك** hakkında Âişe’ye (Allah ikisinden de razı olsun) dedi ki: “**خَفِّضي عليك**”; yani işi kendine hafif gör ve onun için üzülme. Ve falan **خافِضُ الجَناحِ** ve **خافِضُ الطير**: vakur, sakin olduğu zaman. Ve O’nun sözü: **واخفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرَّحْمة**; yani onlara tevazu et ve onlara karşı izzetlenme. Ve **الخافِضةُ**: sünnet eden kadındır. Ve cariyeyi alçalttı, onu alçaltır, alçaltma ile: bu, oğlan için olan sünnet gibidir; ve o (kadın) **أَخْفَضَتْ**. Ve denildi: çocuğu alçalttı, alçaltma ile: onu sünnet etti; sonra erkek hakkında kullanıldı. Ve daha bilinen: **الخَفْض** kadına, **الخِتان** çocuğa göredir; böylece cariye için “**خُفِضَتْ**” denir; oğlan için “**خُتِنَ**” denir. Ve sünnet edene **خافض** denebilir; fakat çok değildir. Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) Ümmü Atıyye’ye dedi ki: “**إِذا خَفَضْتِ فأَشمِّي**”; yani cariyeyi sünnet ettiğin zaman, cariyeyi kökünden kesme. Ve **الخَفْضُ**: cariyenin sünnetidir.

Ve **الخَفْضُ**: yerin çukur olan kısmıdır; çoğulu **خُفُوضٌ**’dur. Ve **الخافِضَة**: yerin çukur olan vadisidir; ve **الرافِعةُ**: yerin yüksek sırtıdır. Ve **الخَفْضُ**: yumuşak yürüyüştür; ve o, yükseltmenin zıddıdır. Denir: “benimle senin aranda **ليلة خافِضةٌ**”; yani yürüyüşü kolay bir gece. Şair dedi ki:
مَخْفُوضُها رَوْلٌ، ومَرْفُوعُها
كَمَرِّ صَوْبٍ لَجِبٍ وَسْطَ ريح

İbn Berrî dedi ki: onun şiirinde olan:
مَرْفُوعُها زَوْلٌ ومَخْفُوضُها

Ve **الزَّوْلُ**: hayrettir; yani onun yumuşak yürüyüşü rüzgârın geçişi gibidir; ama onun yukarı yürüyüşü ki o yükseltilmiş olandır, hayrettir; onun vasfı idrak edilmez. Ve sesin alçaltılması: onu kısmaktır. Denir: “**خَفِّضْ عليك القول**”. Ve **الخفضُ** ile **الجرُّ** birdir; ve ikisi, i‘râbda, nahivcilerin vasıflarında binâda kesre menzilesindedir.

Ve **الانخِفاضُ**: yükseklikten sonra alçalma/iniştir. Ve Allah عزّ وجلّ dilediğini alçaltır ve dilediğini yükseltir. Recez söyleyen, bir sadaka toplayıcısını hicvederek dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, karısına hitap eden ve onun babasını hicveden bir adamdır; çünkü o, onun mehir olarak yirmi deve vermişti; hepsi **بنات لبون** idi; derken onu bununla talep etti; o da develerinde semiz bir **حِقَّة** gördüğü zaman “bu benim **بنت لَبون**’umdur” derdi ki onu alsın; zayıf bir **بنت لَبون** gördüğü zaman “bu **بنت مخاض**’dır” derdi ki onu bıraksın. Şöyle dedi:
لأَجْعَلَنْ لابْنَةِ عَثْم فَنّا،
مِنْ أَينَ عِشْرُونَ لها مِنْ أَنَّى؟
حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنّا،
يا كَرَواناً صُكَّ فَاكْبَأَنّا
فَشَنَّ بالسَّلْحِ، فَلَمّا شَنّا،
بَلَّ الذُّنابَى عَبَساً مُبِنّا
أَإِبِلي تَأْكُلُها مُصِنّا،
خافِضَ سِنِّ ومُشِيلاً سِنّا؟

Ve adam **خَفَضَ** etti: öldü. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “ölümü alçaltan musibetlere uğratıldı”; yani ondan kaçıp kurtulamadığı, ölümü ona yaklaştıran musibetlerle.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ف ض * * الخَفْضُ * الدعة يقال عيش * خافِضٌ * وهم في خفض من العيش و * خَفَضَ * الضوت غضَّه وبابه ضرب يقال خفض عليك القول وخفض عليك الأمر أي هون و * الخَفْضُ * الجر وهما في الإعراب بمنزلة الكسر في البناء في مواضعات النحويين و * الانْخِفاضُ * الانحطاط والله يُخفض من يشاء ويرفع أي يضع

##### Türkçe

* خ ف ض * * **الخَفْضُ** * rahatlıktır; denir ki: bir **خافِضٌ** yaşayış; ve onlar yaşayıştan bir خفض içindedirler. Ve **خَفَضَ**: sesi kıstı; ve onun bâbı **ضرب**’dır; denir ki: “**خفض** عليك القول” ve “**خفض** عليك الأمر” yani: yumuşat. Ve **الخَفْضُ**: cer’dir; ve ikisi, nahivcilerin ıstılahlarında, i‘râbda binâdaki kesre menzilesindedir, bazı yerlerde. Ve **الانْخِفاضُ**: alçalma/iniştir. Ve Allah dilediğini **يُخفض** ve yükseltir; yani: alçaltır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخفض: الدعة  ، كما في الصحاح والعباب، وزاد غيرهما، والسكون، واللين. زاد في الأساس: والانكسار. وفي اللسان: العيش الطيب. وكل ذلك متقارب. ويقال: هم في خفض من العيش. من المجاز:  عيش خافض  ، كعيشة راضية، كما في الأساس،  وقد خفض  عيشهم  ككرم  ، وأنشد الصاغاني:
  لا يمنعنك خفض العيش في دعة                      نزوع نفس إلى أهل وأوطـان
  تلقى بكل بلاد إن حللت بـهـا                      أهلا بأهل وجيرانا بـجـيران قال شيخنا: وتوقف سعدي أفندي في قول الشاعر هذا. وأشار المرزوقي إلى أن خفض العيش سعته ورغده. ومعنى الدعة: الراحة والسكون. وكلام المصنف، لا يخلو عن قلق يحتاج إلى التأويل. قلت: كلام المصنف ظاهر، وبه عبر الجوهري وغيره من الأئمة، ولا قلق فيه، على ما بينا، ولا يحتاج المقام إلى تأويل. فتأمل. الخفض:  السير اللين، ضد الرفع  . يقال: بيني وبينك ليلة خافضة، أي هينة السير. نقله الجوهري، وهو مجاز. وأنشد قول الشاعر، وهو طرفة بن العبد:
  مخفوضها زول ومرفوعها                      كمر صوب لجل وسط ريح قال الصاغاني: ويروى: وموضوعها. وقال ابن بري: والذي في شعره:

  مرفوعها زول ومخفوضها والزول: العجب، أي سيرها اللين كمر الريح. وأما سيرها الأعلى وهو المرفوع فعجب لا يدرك وصفه. الحفض،  بمعنى الجر  ، وهما  في الإعراب  بمنزلة الكسر في البناء في مواضعات النحويين، نقله الجوهري والجماعة. من المجاز، الخفض:  غض الصوت  ولينه وسهولته. وصوت خفيض، ضد رفيع.  والخافض في الأسماء الحسنى: من يخفض الجبارين والفراعنة ويضعهم  ، ويهينهم ويخفض كل شيء يريد خفضه.  وخفض بالمكان يخفض: أقام  . وقال ابن الأعرابي: يقال للقوم: هم خافضون، إذا كانوا وادعين على الماء مقيمين، وإذا انتجعوا لم يكونوا في النجعة خافضين لأنهم يظعنون لطلب الكلإ ومساقط الغيث.  والخافضة: التلعة المطمئنة  من الأرض، والرافعة: المتن من الأرض، عن ابن شميل. الخافضة:  الخاتنة  ، نقله الجوهري.  وخفضت الجارية كختن الغلام. خاص بهن  . وقيل: خفض الصبي يخفضه خفضا: ختنه، فاستعمل في الرجل. والأعرف ما ذكره المصنف، وقد يقال للخاتن: خافض، وليس بالكثير. وفي الحديث:  إذا خفضت فأشمي  أي لا تسحتي، شبه القطع اليسير بإشمام الرائحة. قوله تعالى:   خافضة رافعة  أي ترفع قوما إلى الجنة وتخفض قوما إلى النار  كما في العباب. وقال الزجاج: المعنى أنها تخفض أهل المعاصي، وترفع أهل الطاعة. وقيل: تخفض قوما فتحطهم عن مراتب آخرين ترفعهم إليها؛ والذين خفضوا يسفلون إلى النار والمرفوعون يرفعون إلى غرف الجنان. من المجاز قولهم: هو خافض الطير، أي وقور  ساكن، وكذلك خافض الجناح. من المجاز قوله تعالى: و  اخفض لهما جناح الذل من الرحمة  أي  تواضع لهما  ولا تتعزز عليهما،  أو  هو  من المقلوب، أي  اخفض لهما  جناح الرحمة من الذل  ، كما في العباب. وكذا قوله تعالى:  واخفض جناحك للمؤمنين  أي ألن جانبك لهم. قال ابن شميل في تفسير الحديث:  إن الله  يخفض القسط ويرفعه   . قال: القسط: العدل ينزله مرة إلى الأرض، ويرفعه أخرى. وقال الصاغاني: أي  يبسط لمن يشاء ويقدر على من يشاء  العرب تقول:  أرض خافضة السقيا  ، إذا كانت  سهلة السقي  ، ورافعة السقيا، إذا كانت على خلاف ذلك. من المجاز:  خفض القول يا فلان  ، أي  لينه، و  خفض عليك  الأمر: هونه  . ومنه حديث الإفك  ورسول الله صلى الله عليه وسلم يخفضهم  ، أي يسكنهم ويهون عليهم الأمر، وفيه أيضا قول أبي بكر لعائشة رضي الله عنهما:  خفضي عليك  ، أي هوني الأمر ولا تحزني له. خفض  رأس البعير  ، أي  مده إلى الأرض لتركبه  ، قاله الليث، وأنشد لهميان بن قحافة:
  يكاد يستعصي على مخفضه

   واختفض: انحط  ، كانخفض، نقله الصاغاني. اختفضت  الجارية: اختتنت  ، وهو مطاوع لخفضتها.  والحروف المنخفضة: ما عدا  المستعلية، وهن الأربعة المطبقة، والخاء والغين المعجمتان، والقاف، يجمعها قولك  قغضخصطظ  . ومما يستدرك عليه. الانخفاض: الانحطاط. وامرأة خافضة الصوت وخفيضته: خفيته لينته، وفي التهذيب: ليست بسليطة، وقد خفضت وخفض صوتها: لان وسهل. وخفض العدل: ظهور الجور عليه إذا فسد الناس. ورفعه: ظهوره على الجور إذا تابوا وأصلحوا، فخفضه من الله تعالى استعتاب، ورفعه رضا. ويقال: خفضه، إذا وهن أمره وقدره وهونه. والخفيضة: لين العيش وسعته. وعيش خفض، ومخفوض، وخفيض: خصيب في دعة وخصب ولين. والمخفض، كمجلس، مثل الخفض. ومخفض القوم: الموضع الذي هم فيه في خفض ودعة. وخفض عليك جأشك، أي سكن قلبك. وخفض الطائر جناحه: ألانه وضمه إلى جنبه ليسكن من طيرانه، وخفض جناحه خفضا: ألان جانبه، على المثل. والخفض: المطمئن من الأرض، جمعه خفوض. وكلام مخفوض وخفيض. وهو منقاد خافض الجناح. وخفضت الإبل: لان سيرها، ولها مخفوض ومرفوع. وما زالت تخفضني أرض ومرفوع. وما زالت تخفضني أرض وترفعني أخرى حتى وصلت إليكم. وكل ذلك مجاز. وخفض الرجل خفوضا: مات. وحكى ابن الأعرابي: أصيب بمصائب تخفيض الموت، أي  بمصائب  تقرب إليه الموت لا يفلت منها، كما في اللسان. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**الخفض**: **الدعة**; صحah ve ʿubāb’da olduğu gibi; başkaları da şunu ekledi: sükûn ve yumuşaklık. Esâs’ta artırdı: ve kırılma. Lisân’da: hoş/iyi yaşayış. Bütün bunlar birbirine yakındır. Ve denir: onlar yaşayıştan bir **خفض** içindedirler. Mecazdan: **عيش خافض**; **عيشة راضية** gibi, Esâs’ta olduğu üzere; ve onların yaşayışı **خفض** oldu, **كرم** gibi; ve Sâğânî inşâd etti:

  “Dâʿa içinde yaşayışın **خفض**’i seni engellemesin                      Nefsin ehle ve vatanlara yönelişi (vardır)
  Her beldede, ona konduğunda                      Ehl ile ehl, komşular ile komşular bulursun”

Şeyhimiz dedi: Saʿdî Efendi bu şairin sözü hakkında durakladı. Merzûkî, yaşayışın **خفض**’inin onun genişliği ve bolluğu olduğuna işaret etti. **الدعة**’nın manası: rahatlık ve sükûndur. Musannifin sözü, te’vile muhtaç bir tedirginlikten hâlî değildir. Ben dedim: Musannifin sözü zâhirdir; Cevherî ve diğer imamlar onunla ifade ettiler; onda, açıkladığımız üzere, tedirginlik yoktur; makam te’vile muhtaç değildir. Öyleyse düşün.

**الخفض**: yumuşak yürüyüş; **الرفع**’in zıddı. Denir: benimle senin aranda **ليلة خافضة** vardır; yani yürüyüşü kolay. Bunu Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve şairin sözünü inşâd etti; o, Tarafe b. el-ʿAbd’dır:

  “**مخفوضها** hayret vericidir ve **مرفوعها**                      Orta bir rüzgârda şiddetli sağanak gibi”

Sâğânî dedi: “**وموضوعها**” diye de rivayet olunur. İbn Berrî dedi: Onun şiirinde olan:

  “**مرفوعها** hayret vericidir ve **مخفوضها**”

Ve **الزول**: hayrettir; yani onun yumuşak yürüyüşü rüzgârın geçişi gibidir. Ama onun üst yürüyüşü ki o **المرفوع**’dur, hayrettir; vasfı idrak edilmez.

**الحفض**: çekme manasındadır; ve ikisi, nahivcilerin vaz‘larında, i‘râbda, binâda kesre menzilesindedir. Bunu Cevherî ve cemaat nakletti.

Mecazdan, **الخفض**: sesin kısılması ve yumuşaklığı ve kolaylığıdır. Ve **صوت خفيض**: **رفيع**’in zıddı.

Ve esmâ-i hüsnâdan **الخافض**: cebbarları ve firavunları alçaltan ve onları aşağı koyan; ve onları zelil eden; ve alçaltmak istediği her şeyi alçaltandır.

Ve **خفض بالمكان يخفض**: ikamet etti. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Kavme denir: onlar **خافضون**’dur; su başında sakin, ikamet ediciler olduklarında. Otlağa çıktıklarında ise, onlar **خافضين** olmazlar; çünkü onlar, ot ve yağmur düşüş yerlerini aramak için göçerler.

Ve **الخافضة**: yerden alçak/çökük dere yatağı; **الرافعة**: yerin sırtı/omurgası; İbn Şümeyl’den.

**الخافضة**: **الخاتنة**’dir; Cevherî nakletti. Ve **خفضت الجارية**: oğlanı sünnet ettirmek gibi (yaptı). Bu, onlara mahsustur. Ve denildi: **خفض الصبي يخفضه خفضا**: onu sünnet etti; böylece erkekte kullanıldı. Daha bilinen, musannifin zikrettiğidir. Ve sünnet edene **خافض** denebilir; fakat çok değildir.

Hadiste: **إذا خفضت فأشمي**; yani “tam kesme”; az kesmeyi, kokuyu koklatmaya benzetti.

Yüce Allah’ın sözü: **خافضة رافعة**; yani bir kavmi cennete yükseltir ve bir kavmi ateşe alçaltır; ʿubāb’da olduğu gibi. Zeccâc dedi: mana, onun masiyet eh­lini alçaltması ve itaat ehlini yükseltmesidir. Ve denildi: bir kavmi alçaltır da onları, başkalarının mertebelerinden aşağı indirir; onları ise oraya yükseltir; alçaltılanlar ateşe inerler, yükseltilenler cennet köşklerine yükseltilirler.

Mecazdan onların sözü: o, **خافض الطير**’dir; yani vakarlı, sakin. Ve aynı şekilde **خافض الجناح**.

Mecazdan, Yüce Allah’ın sözü: **واخفض لهما جناح الذل من الرحمة**; yani onlara tevazu et ve onlara karşı izzetlenme; yahut o, maklûbdandır; yani **اخفض لهما** “zellet”ten “rahmet kanadını”; ʿubāb’da olduğu gibi. Ve yine Yüce Allah’ın sözü: **واخفض جناحك للمؤمنين**; yani onlara karşı yanını yumuşat.

İbn Şümeyl hadisin tefsirinde dedi: **إن الله يخفض القسط ويرفعه**. Dedi: **القسط**: adalettir; onu bir kere yere indirir, bir kere de yükseltir. Sâğânî dedi: yani dilediğine genişletir ve dilediğine daraltır. Araplar der: **أرض خافضة السقيا**; sulaması kolay olduğunda. Ve **رافعة السقيا**; bunun hilâfı olduğunda.

Mecazdan: **خفض القول يا فلان**; yani onu yumuşat. Ve **خفض عليك الأمر**: onu kolaylaştır.

Ve ondan, ifk hadisi: ve Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem onları **يخفضهم**; yani onları sakinleştirir ve işi onlara kolaylaştırır. Ve onda ayrıca Ebû Bekir’in Âişe’ye (Allah ikisinden razı olsun) sözü: **خفضي عليك**; yani işi kolay gör ve onun için üzülme.

**خفض رأس البعير**: yani onu, binmen için yere doğru uzattı; bunu Leys söyledi. Ve Humeyyân b. Kuhâfe’den inşâd etti:

  “Neredeyse onu **مخفضه**’sine karşı inat eder”

Ve **اختفض**: aşağı indi; **انخفض** gibi; Sâğânî nakletti. **اختفضت الجارية**: sünnet edildi; bu, “onu sünnet ettirdim”in ( **خفضتها** ) mutâvi‘idir.

Ve **الحروف المنخفضة**: **المستعلية**’den başka olanlardır; onlar, dört **المطبقة** ve **الخاء** ve **الغين** (iki noktalı) ve **القاف**’tır; onları “**قغضخصطظ**” sözünle toplarsın.

Ve onun üzerine istidrâk edilendir: **الانخفاض**: aşağı iniş. Ve “sesi alçak” kadın: **خافضة الصوت** ve **خفيضته**: onun gizliliği, onun yumuşaklığı. Tehzîb’de: dili sivri değildir. Ve **خفضت** ve sesini **خفضت**: yumuşadı ve kolaylaştı.

Ve **خفض العدل**: insanlar bozulduğunda zulmün onun üzerine görünmesidir. Ve onun yükselmesi: tevbe edip ıslah olduklarında zulmün üzerine onun görünmesidir. Öyleyse onun Allah Teâlâ’dan alçaltılması: azarlayıp rızaya döndürme istemedir; ve yükseltilmesi: rızadır.

Ve denir: onu **خفضه**; onun işi ve değeri zayıfladığında ve onu hafife aldığında.

Ve **الخفيضة**: yaşayışın yumuşaklığı ve genişliğidir. Ve **عيش خفض** ve **مخفوض** ve **خفيض**: bolluk içinde, rahatlıkta, berekette ve yumuşaklıkta verimli. Ve **المخفض** ( **مجلس** vezninde): **الخفض** gibidir. Ve **مخفض القوم**: onların **خفض** ve **دعة** içinde bulundukları yer.

Ve **خفض عليك جأشك**: yani kalbini sakinleştir.

Ve kuş kanadını **خفض** etti: onu yumuşattı ve uçuşundan sakinleşsin diye onu yanına topladı. Ve kanadını **خفضا** etti: yanını yumuşattı; mesel üzere.

Ve **الخفض**: yerin alçak/çökük kısmıdır; çoğulu **خفوض**.

Ve **كلام مخفوض** ve **خفيض**. Ve o, boyun eğen, **خافض الجناح**’tır.

Ve develer **خفضت**: yürüyüşleri yumuşadı; ve onun **مخفوض**’u ve **مرفوع**’u vardır.

Ve hâlâ bir yer beni **تخفضني** eder ve bir **مرفوع** (yer) (eder). Ve hâlâ bir yer beni alçaltır ve bir başkası beni yükseltir; size varıncaya kadar. Ve bütün bunlar mecazdır.

Ve adam **خفض** etti, **خفوضا**: öldü. İbnü’l-Aʿrâbî hikâye etti: **أصيب بمصائب تخفيض الموت**; yani, Lisân’da olduğu gibi, ondan kaçıp kurtulamadığı, ölümü ona yaklaştıran musibetlerle.

Ve onun üzerine istidrâk edilendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَفَضَهُ
1 خَفَضَهُ خفض خفضه خفضة , [aor. خَفِضَ ,] inf. n. خَفْضٌ, He lowered it; depressed it; namely, a thing; contr. of رَفَعَهُ. (A.) ― -b2- He (God) abased him; (S, Msb;) namely, an unbeliever. (Msb.) You say, اَللّٰهُ يَخْفِضُ مَنْ يَشَآءُ وَيْرفَعُ (assumed tropical:) God abaseth whom He will, and exalteth.. (S.) ― -b3- خَفَضَ جَنَاحَهُ He (a bird) [lowered or] relaxed his wing, and contracted it to his side, in order that he might rest, or cease, from his flying. (TA.) ― -b4- And the same phrase, (tropical:) He made himself gentle, easy to deal with, compliant, or obsequious. (TA.) It is said in the Kur [xv. 88], وَاخْفِضْ خَنَآحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (tropical:) And make thyself gentle, &c., to the believers: (Jel, TA:) or be thou condescending to the believers, and treat them with gentleness. (Bd.) And again, in the same [xvii. 25], (TA,) وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ (tropical:) And humble, or abase, thou thyself to them both, from compassion: (Bd, K, TA:) or make thyself submissively gentle to them both, from compassion: (Bd, * Jel:) or there is a transposition in the sentence, and the meaning is واخفض لهما جناح الرحمة من الذلّ [and make thyself compassionately gentle to them both, from submissiveness]. (O, K.) ― -b5- اـِنَّ اللّٰهَ يَخْفِضُ القِسْطَ وَيَرْفَعُهُ, in a trad., means Verily God, at one time, bringeth down to the ground the just, or equitable; and, at another time, exalteth him: (ISh:) or maketh ample [the means of subsistence &c.] to whom He will, and maketh scanty to whom He will: (Sgh, K:) or maketh little the portion of the means of subsistence which is the share of any created being, and maketh it much. (TA in art. قسط, q. v.). خَفْضُ العَدْلِ وَرَفْعُهُ is also explained as signifying The just's being overcome by the unjust, when men act corruptly, and the just's overcoming the unjust, when they repent, and act righteously. (TA.) [See also art. رفع.] ― -b6- مَازَالَتْ تَخْفِضُنِى أَرْضٌ وَتَرْفَعُنِى أُخْرَى حَتَّى وَصَلْتُ اـِلَيْكُمْ (tropical:) [app. means One land ceased not to make me go a gentle pace, and another to make me go a vehement pace, until I came unto you: for خَفَضَ as relating to pace is probably not only intrans., as it will be seen to be below, but also trans., like its contr. رَفَعَ: or it may mean one land ceased not to make me go down, and another to make me go up, &c.; though its being tropical if having this meaning may be doubted]. (A, TA.) ― -b7- خَفَضَ صَوْتَهُ, (A, Msb,) aor. خَفِضَ , (Msb,) inf. n. خَفْضٌ, (S, Msb, K,) (tropical:) He (a man, Msb) lowered his voice; (S, K;) did not raise his voice; (Msb;) [contr. of رَفَعَهُ, as is indicated in the A.] ― -b8- [In most of the above-mentioned senses, ↓ خَفَّضَ is nearly; if not exactly, syn. with خَفَضَ.] ― -b9- خَفَضَ الحَرْفَ فِى الاـِعْرَابِ (assumed tropical:) He made the [final] letter to have kesreh, in inflection. (Msb.) خَفْضٌ is syn. with جَرٌّ [q. v.] (S, K) in the inflection of words: (K:) these two terms, in the inflection of words, are like كَسْرٌ in the non-inflection, in the conventional language of the grammarians. (S.) -A2- خَفُضَ عَيْشُهُ, aor. خَفُضَ , [inf. n., app., خَفْضٌ, q. v. infrà,] (assumed tropical:) His life was, or became, easy; free from trouble or inconvenience, and toil or fatigue; tranquil; and plentiful. (JK, K. *) ― -b2- خَفُضَ صَوْتُهَا (assumed tropical:) Her (a woman's) voice was, or became, [low, soft,] gentle and easy. (TA.) ― -b3- خَفَضَتْ (assumed tropical:) She (a woman) was, or became, low, soft, or gentle, in voice. (TA.) ― -b4- خَفَضَتِ الاـِبِلُ, [inf. n. خَفْضٌ and مَخْفُوضٌ, like the contr. رَفْعٌ and مَرْفُوعٌ, (see خَفْضٌ below,)] (tropical:) The camels went a gentle pace; (A, TA;) contr. of رَفَعَت. (A.) ― -b5- خَفَضَ بِالمَكَانِ, aor. خَفِضَ , (assumed tropical:) He remained, stayed, or abode, in the place. (K.) [See also خَافِضٌ.] A poet says,
[app. using the verb in this sense,]
اـِنَّ شَكْلِى وَاـِنَّ شَكْلَكِ شَتَّى
فَالْزَمِى الخُصَّ وَاخْفِضِى تَبْيَضِضِّى
[Verily the like of me, and verily the like of thee, are different: therefore keep thou to the booth which is our home, and remain at rest: thou wilt become fair]: the last word is for تَبْيَضِّى; a ض being added. (S.) ― -b6- خَفَضَ, inf. n. خُفُوضٌ, also signifies (assumed tropical:) He died; said of a man. (TA.) -A3- خَفَضَتِ الجَارِيَةَ, [aor. and inf. n. as below,] She circumcised the girl: [see بَظْرٌ:] (Msb:) خَفَضْتُ الجَارِيَةَ, (S,) or خُفِضَتِ الجَارِيَةُ, (A, K,) is like خَتَنْتُ الغُلَامَ, (S,) or, خُتِنَ الغُلَامُ: (A, K:) the former verb applies only to a girl: (Msb, K:) or you say sometimes, خفَضَ الصَّبِىَّ, aor. خَفِضَ , inf. n. خَفْضٌ, meaning he circumcised the boy. (TA.)

2 خَفَّضَ see 1, in the latter half of the paragraph. ― -b2- خَفِّضْ رَأْسَ البَعِيرِ Draw thou the camel's head towards the ground, that thou mayest mount him. (Lth, K.) ― -b3- خفّضهُ (assumed tropical:) He weakened, and lowered, or abased, his state, and his rank. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) He quieted him, or tranquillized him, and rendered the affair, or case, or state, easy to him. (TA, from a trad.) ― -b5- خَفِّضْ عَلَيْكَ جَاشَكَ (assumed tropical:) Quiet, or calm, thy heart. (TA.) ― -b6- خَفِّضِ القَوْلَ يَا فُلَانُ (tropical:) Make thou thy words (lit. the saying) gentle, or soft, O such a one: (K, TA:) and خَفِّضْ عَلَيْكَ القَوْلَ [signifies the same]. (S.) ― -b7- خَفِّضْ عَلَيْكَ الأَمْرَ, (S, K, *) or [simply] خَفِّضْ عَلَيْكَ, (A,) (tropical:) Make thou the case, or affair, light, or easy, (S, A, K,) to thyself: (A:) [i. e. regard it lightly: for] خَفِّضِى عَلَيْكِ, occurring in a trad., as said by Aboo-Bekr to 'ءïsheh, means make thou the case, or affair, light, or easy; and do not grieve for it. (TA.) ― -b8- أُصِيبَ بِمَصَائِبَ تَخَفِّضُ المَوْتَ (assumed tropical:) He was smitten by afflictions which brought near to him death, and from which he could not escape. (IAar, L.)

رَافَعَنِى وَخَافَضَنِى
3 رَافَعَنِى وَخَافَضَنِى رافعني وخافضنى رافعني وخافضني : see art. رفع.

5 تَخَفَّضَ see what next follows.

انخفض
7 انخفض أنخفض انخفض ٱنخفض , (JK, S, Sgh,) or ↓ اختفض, (K,) or both, (TA,) [but the latter seems to be very rare, whereas the former is of very frequent occurrence,] and ↓ تخفّض, (A,) It was, or became, lowered, or low, or depressed (JK, S, A, Sgh, K.)

اختفض
8 اختفض اختفض : see 7. -A2- اختفضت She (a girl) was, or became, circumcised. (S, K.) [See 1, last signification.]

خَفْضٌ
خَفْضٌ خفض : [see خَفَضَ, (of which it is the inf. n.,) throughout. ― -b2- ] A state of abatement, or remissness, or the like: (A, TA:) (assumed tropical:) ease; repose; freedom from trouble or inconvenience, and toil or fatigue; tranquillity; quietness; quietude; stillness; syn. دَعَةٌ; (S, A, K;) and رَاحَةٌ; (Msb;) and سُكُونٌ; (TA;) of life: (Msb:) or ampleness of the circumstances of life; (El-Marzookee, Msb;) plentifulness and pleasantness thereof: (El-Marzookee:) softness, delicateness, or easiness: (A, TA:) pleasant life: (L:) and [in like manner] ↓ خَفِيضَةٌ, softness, delicateness, or easiness, of life; and ampleness of the circumstances thereof: (TA:) and the former, (assumed tropical:) gentleness and easiness of voice. (TA.) You say, هُمْ فِى خَفْضٍ مِنَ العَيْشِ (assumed tropical:) They are in an easy, or a tranquil, [or a plentiful and pleasant, or a soft or delicate,] state of life. (S.) [This phrase is said in the A to be tropical; but why, I do not see; since خَفْضٌ in the sense of دَعَةٌ is proper accord. to the same authority.] And هُوَ فِى خَفْضِ العَيْشِ (assumed tropical:) He is in an ample, and an easy, or a tranquil, state of life. (Msb.) And a poet says,
لَا يَمْنَعَنَّكَ خَفْضَ العَيْشِ فِىدَعَةٍ
نُزُوعُ نَفْسٍ اـِلَى أَهْلٍ وَأَوْطَانِ
تَلْقَى بِكُلِّ بِلَادٍ اـِنْ حَلَلْتَ بِهَا
أَهْلًا بِأَهْلٍ وَجِيرَانًا بِجِيرَانِ
(Ham p. 137, and Sgh;) i. e. (assumed tropical:) [Let not yearning of soul for family and homes prevent thee from enjoying] ampleness of the circumstances of life, or plentifulness and pleasantness thereof, in ease and tranquillity: [thou wilt find in every country, if thou take up thine abode in it, a family for a family, and neighbours for neighbours:] (ElMarzookee, MF:) another reading, which is preferable, though each is allowable, is نِزَاعُ in the place of نُزُوعُ. (Ham ubi suprà.) ― -b3- [It is also used as an epithet; app. for ذُو خفْضٍ.] You say, عَيْشٌ خَفْضٌ, (JK, TA,) and ↓ خَافِضٌ, (S, A, K,) and ↓ خَفِيضٌ, and ↓ مَخْفُوضٌ, (TA,) (assumed tropical:) An easy, or a tranquil, (JK, S, K, TA,) and plentiful, (JK, TA,) and soft, or delicate, (TA,) life: (JK, S, &c.:) and ↓ مَخْفِضٌ signifies the same as خَفْضٌ. (TA: there mentioned in the same place as here.) [It is said in the A, that عيش ↓ خافض is like عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ, (meaning that it is for عَيْشٌ مَخْفُوضٌ,) and that it is tropical.] ― -b4- Also (tropical:) A gentle pace; contr. of رَفْعٌ; (S, A, * K;) and so ↓ مَخْفُوضٌ; (S, * A;) contr. of مَرْفُوعٌ. (A, TA.) [See خَفَضَتِ الاـِبِلُ.] ― -b5- Also Low, or depressed, land: (TA:) and [in like manner] ↓ خَافِضَةٌ a low, or depressed, tract (تَلْعَةٌ مُطْمَئِنَّةٌ) of land: (ISh, K:) رَافِعَةٌ signifying [the contr., i. e.] a hard and elevated tract of land. (ISh.)

هُوَ فِى حَالِ خَفْضَةٍ
هُوَ فِى حَالِ خَفْضَةٍ هو في حال خفضه هو في حال خفضة and حَالِ رِفْعَةٍ [He is in a state of abasement and in a state of elevation: or perhaps the word خفضة should be written خِفْضة, to agree in form with رِفْعَة, and because in itself denoting a state]. (A.)

صَوْتٌ خَفِيضٌ
صَوْتٌ خَفِيضٌ صوت خفيض (tropical:) A low, soft, or gentle, voice. (TA.) And كَلَامٌ خَفِيضٌ and ↓ مَخْفُوضٌ (tropical:) [Low, soft, or gentle, speech]. (A, TA.) See also خَافِضٌ. ― -b2- عَيْشٌ خَفِيضٌ: see خَفْضٌ.

خَفِيضَةٌ
خَفِيضَةٌ خفيض خفيضه خفيضة , as a subst.: see خَفْضٌ, near the beginning of the paragraph.

الخَافِضُ
الخَافِضُ الخافض خافض , one of the names of God called الأَسْمَآءُ الحُسْنَى, The Abaser of the proud, haughty, or insolent: (K:) the Abaser of everything which He desireth to abase. (TA.) ― -b2- خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ in the Kur [lvi. 3, applied to the resurrection, (القِيَامَة,)] means Abasing certain persons to Hell: exalting certain persons to Paradise: (O, K:) or abasing the disobedient: exalting the obedient. (Zj.) ― -b3- A rلjiz [of the tribe of Asad (S in arts. شول and صن)] says, censuring a collector of the poor-rate,
خَافِضَ سِنٍّ وَمُشِيلًا سِنَّا
أَاـِبِلِى تَأْكُلُهَا مُصِنَّا
[Dost thou devour my camels, elevating the nose with pride, lowering age in one case and raising age in another?]: or, accord. to IAar, this was a man addressing his wife, and censuring her father, who had required as her dowry twenty camels, all to be بَنَات لَبُون, and demanded them of him; and when he saw among his camels a fat حِقَّة, he said “ This is a بِنْت لَبُون, ” that he might take her; and when he saw a lean بنت لبون, he said “ This is a بِنْت مَخَاض, ” that he might leave her. (S.) ― -b4- هُوَ خَافِضُ الجَنَاحِ (tropical:) He is gentle, easy to deal with, compliant, or obsequious: (A, TA:) (tropical:) he is grave, staid, sedate, or calm; (TA;) and so هُوَخَافِضُ الطَّيْرِ. (K, TA.) ― -b5- اِمْرَأَةٌ خَافِضَةُ الصَّوْتِ, and الصَّوْتِ ↓ خَفِيضَةُ, (assumed tropical:) A woman low, soft, or gentle, in voice: (TA:) not clamorous and foul-tongued. (T, TA.) ― -b6- عَيْشٌ خَافِضٌ: see خَفْضٌ, in two places. ― -b7- أَرْضٌ خَافِضَةُ السُّقْيَا (assumed tropical:) Land easy of irrigation. (K.) The contr. is termed رَافِعَةُ السقيا. (TA.) ― -b8- بَيْنِى وَبَيْنَكَ لَيْلَةٌ خَافِضَةٌ (tropical:) Between me and thee is a night of easy journeying. (S, TA.) ― -b9- قَوْمٌ خَافِضُونَ (assumed tropical:) A people, or company of men, remaining at a water: when going in search of pasture and of the places where rain has fallen, they are not so called. (IAar.) -A2- خَافِضَةٌ A woman who circumcises girls. (S, A, Msb, K. *) And خَافِضٌ is sometimes applied to A man who circumcises boys. (TA.)

خَافِضَةٌ
خَافِضَةٌ خافض خافضه خافضة , as a subst., or an epithet in which the quality of a subst. predominates: see خَفْضٌ, last signification.

مَخْفِضُ قَوْمٍ
مَخْفِضُ قَوْمٍ مخفض قوم A place where a people are in a state of ease, or tranquillity; or in a plentiful and pleasant state of life. (TA.) ― -b2- See also خَفْضٌ, in the latter part of the paragraph. -A2- مَخْفِضٌ also signifies The place of a girl where the operation of circumcision is performed. (Lh and Az, in TA, voce عُذْرَة.)

مَخْفُوضٌ
مَخْفُوضٌ مخفوض : see خَفْضٌ, in two places, in the latter part of the paragraph: and see خَفِيضٌ. -A2- مَخْفُوضةٌ A girl circumcised. (Mgh, Msb.)

الحُرُوفُ المُنْخَفِضَةُ
الحُرُوفُ المُنْخَفِضَةُ الحروف المنخفضه الحروف المنخفضة All the letters of the alphabet except غ ظ ط ض ص خ, and ق; (K;) which latter are called المُسْتَعْلِيَةُ. (TA.)

##### Türkçe

**خَفَضَهُ**
1 **خَفَضَهُ** خفض خفضه خفضة, [muzâri‘ı **خَفِضَ**,] mastar ismi **خَفْضٌ**, Onu alçalttı; onu aşağı indirdi; yani bir şeyi; **رَفَعَهُ**’nin zıddı. (A.) ― -b2- O (Allah) onu alçalttı; (S, Msb;) yani bir kâfiri. (Msb.) Şöyle dersin: اَللّٰهُ يَخْفِضُ مَنْ يَشَآءُ وَيْرفَعُ (mecaz kabul edilerek:) Allah dilediğini alçaltır ve yüceltir. (S.) ― -b3- **خَفَضَ جَنَاحَهُ** O (bir kuş) kanadını [aşağı indirdi yahut] gevşetti ve onu yanına doğru topladı; dinlenmek yahut uçmayı bırakmak için. (TA.) ― -b4- Ve aynı ibare, (mecaz:) Kendini yumuşak huylu, muameleye kolay, uyumlu yahut boyun eğici kıldı. (TA.) Kur’ân’da [xv. 88] şöyle denilmiştir: وَاخْفِضْ خَنَآحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (mecaz:) Müminlere karşı kendini yumuşak kıl, vb.: (Jel, TA:) yahut müminlere karşı mütevazı ol ve onlara yumuşaklıkla muamele et. (Bd.) Yine, aynı yerde [xvii. 25], (TA,) وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ (mecaz:) Merhametten dolayı onlara ikisine karşı kendini alçalt yahut zelil kıl: (Bd, K, TA:) yahut merhametten dolayı onlara ikisine karşı boyun eğici bir yumuşaklıkla kendini yumuşak kıl: (Bd, * Jel:) yahut cümlede bir takdim-tehir vardır ve mana **واخفض لهما جناح الرحمة من الذلّ**’dür [ve boyun eğicilikten dolayı onlara ikisine karşı merhametle yumuşak ol]. (O, K.) ― -b5- **اـِنَّ اللّٰهَ يَخْفِضُ القِسْطَ وَيَرْفَعُهُ**, bir hadiste, şu demektir: Şüphesiz Allah, bir vakit adil olanı yahut hakkaniyetliyi yere indirir; başka bir vakitte onu yüceltir: (ISh:) yahut dilediğine [rızık vb. vasıtaları] geniş kılar ve dilediğine dar kılar: (Sgh, K:) yahut herhangi bir yaratılmışın payı olan rızık vasıtasının hissesini az kılar ve onu çok kılar. (TA, **قسط** maddesinde, bkz.). **خَفْضُ العَدْلِ وَرَفْعُهُ** da, insanların bozulup fesatla amel ettiklerinde adilin zalim tarafından yenilmesi; tövbe edip salih amel ettiklerinde adilin zalimi yenmesi, diye açıklanır. (TA.) [Ayrıca **رفع** maddesine de bak.] ― -b6- **مَازَالَتْ تَخْفِضُنِى أَرْضٌ وَتَرْفَعُنِى أُخْرَى حَتَّى وَصَلْتُ اـِلَيْكُمْ** (mecaz:) [görünüşe göre şu demektir: Bir yer beni yumuşak bir yürüyüşe sevk etmekten geri durmadı, başka bir yer de beni şiddetli bir yürüyüşe sevk etmekten geri durmadı, size ulaşıncaya kadar: çünkü yürüyüşle ilgili olarak **خَفَضَ** muhtemelen yalnızca lâzım değil, aşağıda görüleceği üzere, zıddı **رَفَعَ** gibi müteaddîdir de: yahut “bir yer beni aşağı indirmekten, başka bir yer beni yukarı çıkarmaktan geri durmadı” manasına da gelebilir, vb.; gerçi bu manada olursa mecaz oluşu şüpheli olabilir]. (A, TA.) ― -b7- **خَفَضَ صَوْتَهُ**, (A, Msb,) muzâri‘ı **خَفِضَ**, (Msb,) mastar ismi **خَفْضٌ**, (S, Msb, K,) (mecaz:) O (bir adam, Msb) sesini alçalttı; (S, K;) sesini yükseltmedi; (Msb;) [A’da işaret edildiği üzere **رَفَعَهُ**’nin zıddı]. ― -b8- [Yukarıda zikredilen manaların çoğunda, ↓ **خَفَّضَ**, **خَفَضَ** ile neredeyse; hatta tam olarak, eş anlamlıdır.] ― -b9- **خَفَضَ الحَرْفَ فِى الاـِعْرَابِ** (mecaz kabul edilerek:) İ‘rabda [son] harfi kesreli kıldı. (Msb.) **خَفْضٌ**, kelimelerin i‘rabında **جَرٌّ** [bkz.] ile eş anlamlıdır: (S, K) (K:) bu iki terim, kelimelerin i‘rabında, i‘rabsızlıkta **كَسْرٌ** gibidir; nahivcilerin ıstılah dilinde. (S.)

-A2- **خَفُضَ عَيْشُهُ**, muzâri‘ı **خَفُضَ**, [mastar ismi, görünüşe göre, **خَفْضٌ**, aşağıda bkz.] (mecaz kabul edilerek:) Onun hayatı kolay oldu yahut kolaylaştı; sıkıntı yahut meşakkat ve yorgunluktan uzak; sakin; ve bol oldu. (JK, K. *) ― -b2- **خَفُضَ صَوْتُهَا** (mecaz kabul edilerek:) Onun (bir kadının) sesi alçak, yumuşak, nazik oldu yahut oldu. (TA.) ― -b3- **خَفَضَتْ** (mecaz kabul edilerek:) O (bir kadın) seste alçak, yumuşak yahut nazik oldu yahut oldu. (TA.) ― -b4- **خَفَضَتِ الاـِبِلُ**, [mastar ismi **خَفْضٌ** ve **مَخْفُوضٌ**, zıddı **رَفْعٌ** ve **مَرْفُوعٌ** gibi, (aşağıda **خَفْضٌ**’e bak,)] (mecaz:) Develer yumuşak bir yürüyüşle yürüdüler; (A, TA;) **رَفَعَت**’in zıddı. (A.) ― -b5- **خَفَضَ بِالمَكَانِ**, muzâri‘ı **خَفِضَ**, (mecaz kabul edilerek:) O, yerde kaldı, durdu yahut ikamet etti. (K.) [Ayrıca **خَافِضٌ**’a da bak.] Bir şair der ki,
[fiili bu manada kullanarak, görünüşe göre,]
اـِنَّ شَكْلِى وَاـِنَّ شَكْلَكِ شَتَّى
فَالْزَمِى الخُصَّ وَاخْفِضِى تَبْيَضِضِّى
[Şüphesiz benim gibim ve şüphesiz senin gibin farklıdır: öyleyse bizim yurdumuz olan çadıra yapış ve sakin kal: güzelleşeceksin]: son kelime **تَبْيَضِّى** yerinedir; bir **ض** eklenmiştir. (S.) ― -b6- **خَفَضَ**, mastar ismi **خُفُوضٌ**, ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Öldü; bir adam hakkında söylenir. (TA.)

-A3- **خَفَضَتِ الجَارِيَةَ**, [muzâri‘ı ve mastar ismi aşağıdaki gibidir,] O (kadın) kızı sünnet etti: [**بَظْرٌ**’a bak:] (Msb:) **خَفَضْتُ الجَارِيَةَ**, (S,) yahut **خُفِضَتِ الجَارِيَةُ**, (A, K,) **خَتَنْتُ الغُلَامَ** gibidir, (S,) yahut **خُتِنَ الغُلَامُ**: (A, K:) birinci fiil yalnız kıza uygulanır: (Msb, K:) yahut bazen **خفَضَ الصَّبِىَّ**, muzâri‘ı **خَفِضَ**, mastar ismi **خَفْضٌ**, diyerek “o, oğlanı sünnet etti” manasında kullanırsın. (TA.)

2 **خَفَّضَ**: 1’e bak, paragrafın ikinci yarısında. ― -b2- **خَفِّضْ رَأْسَ البَعِيرِ** Devenin başını yere doğru indir ki ona binesin. (Lth, K.) ― -b3- **خفّضهُ** (mecaz kabul edilerek:) Onun hâlini ve rütbesini zayıflattı ve alçalttı yahut düşürdü. (TA.) ― -b4- (mecaz kabul edilerek:) Onu sakinleştirdi yahut teskin etti ve işi yahut durumu ona kolay kıldı. (TA, bir hadisten.) ― -b5- **خَفِّضْ عَلَيْكَ جَاشَكَ** (mecaz kabul edilerek:) Kalbini sakinleştir yahut yatıştır. (TA.) ― -b6- **خَفِّضِ القَوْلَ يَا فُلَانُ** (mecaz:) Sözünü (lafzen: sözü) yumuşak yahut hafif kıl, ey falan: (K, TA:) ve **خَفِّضْ عَلَيْكَ القَوْلَ** [aynı manaya gelir]. (S.) ― -b7- **خَفِّضْ عَلَيْكَ الأَمْرَ**, (S, K, *) yahut [sadece] **خَفِّضْ عَلَيْكَ**, (A,) (mecaz:) İşi yahut durumu kendine hafif yahut kolay kıl: (S, A, K,) (A:) [yani onu hafife al: çünkü] bir hadiste geçen **خَفِّضِى عَلَيْكِ**, Ebû Bekir’in ‘Âişe’ye sözü olarak, “işi yahut durumu hafif yahut kolay kıl; ve onun için üzülme” demektir. (TA.) ― -b8- **أُصِيبَ بِمَصَائِبَ تَخَفِّضُ المَوْتَ** (mecaz kabul edilerek:) O, ölümü kendisine yaklaştıran ve onlardan kaçamadığı musibetlerle vuruldu. (IAar, L.)

**رَافَعَنِى وَخَافَضَنِى**
3 **رَافَعَنِى وَخَافَضَنِى** رافعني وخافضنى رافعني وخافضني: **رفع** maddesine bak.

5 **تَخَفَّضَ**: hemen ardından gelen şeye bak.

**انخفض**
7 **انخفض** ٱنخفض, (JK, S, Sgh,) yahut ↓ **اختفض**, (K,) yahut ikisi de, (TA,) [fakat ikincisi çok nadir görünürken birincisi çok sık kullanılır,] ve ↓ **تخفّض**, (A,) O alçaltıldı yahut alçak oldu yahut çöktü. (JK, S, A, Sgh, K.)

**اختفض**
8 **اختفض**: 7’ye bak. -A2- **اختفضت** O (bir kız) sünnet edildi yahut oldu. (S, K.) [1’in son manasına bak.]

**خَفْضٌ**
**خَفْضٌ**: [**خَفَضَ**’a bak, (onun mastar ismidir,) baştan sona. ― -b2-] Bir eksilme yahut gevşeklik yahut benzeri bir hâl: (A, TA:) (mecaz kabul edilerek:) kolaylık; dinlenme; sıkıntı yahut meşakkat ve yorgunluktan uzaklık; sükûnet; sessizlik; sakinlik; eş anlamlısı **دَعَةٌ**; (S, A, K;) ve **رَاحَةٌ**; (Msb;) ve **سُكُونٌ**; (TA;) hayat hakkında: (Msb:) yahut hayat şartlarının genişliği; (El-Marzookee, Msb;) onun bolluğu ve hoşluğu: (El-Marzookee:) yumuşaklık, incelik yahut kolaylık: (A, TA:) hoş hayat: (L:) ve [aynı şekilde] ↓ **خَفِيضَةٌ**, hayatın yumuşaklığı, inceliği yahut kolaylığı; ve onun şartlarının genişliği: (TA:) ve birincisi, (mecaz kabul edilerek:) sesin yumuşaklığı ve kolaylığı. (TA.) Şöyle dersin: **هُمْ فِى خَفْضٍ مِنَ العَيْشِ** (mecaz kabul edilerek:) Onlar hayatın kolay yahut sakin [yahut bol ve hoş, yahut yumuşak yahut ince] bir hâlindedirler. (S.) [Bu ibarenin A’da mecaz olduğu söylenmiştir; fakat niçin, görmüyorum; zira **خَفْضٌ**’un **دَعَةٌ** manasında oluşu aynı kaynağa göre hakikidir.] Ve **هُوَ فِى خَفْضِ العَيْشِ** (mecaz kabul edilerek:) O, hayatın geniş ve kolay yahut sakin bir hâlindedir. (Msb.) Ve bir şair der ki,
لَا يَمْنَعَنَّكَ خَفْضَ العَيْشِ فِىدَعَةٍ
نُزُوعُ نَفْسٍ اـِلَى أَهْلٍ وَأَوْطَانِ
تَلْقَى بِكُلِّ بِلَادٍ اـِنْ حَلَلْتَ بِهَا
أَهْلًا بِأَهْلٍ وَجِيرَانًا بِجِيرَانِ
(Ham s. 137, ve Sgh;) yani (mecaz kabul edilerek:) [Aileye ve yurtlara nefsin özlemi, seni,] hayat şartlarının genişliğinden yahut onun bolluğu ve hoşluğundan, kolaylık ve sükûnet içinde, alıkoymasın: [her ülkede, eğer orada ikamet edersen, bir aileye karşı bir aile ve komşulara karşı komşular bulursun:] (ElMarzookee, MF:) her ikisi de caiz olmakla birlikte daha tercih edilir başka bir kıraat, **نُزُوعُ** yerine **نِزَاعُ**’dır. (Ham, adı geçen yer.) ― -b3- [Ayrıca sıfat olarak da kullanılır; görünüşe göre **ذُو خفْضٍ** yerinedir.] Şöyle dersin: **عَيْشٌ خَفْضٌ**, (JK, TA,) ve ↓ **خَافِضٌ**, (S, A, K,) ve ↓ **خَفِيضٌ**, ve ↓ **مَخْفُوضٌ**, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) Kolay yahut sakin, (JK, S, K, TA,) ve bol, (JK, TA,) ve yumuşak yahut ince, (TA,) bir hayat: (JK, S, vb.:) ve ↓ **مَخْفِضٌ**, **خَفْضٌ** ile aynı manaya gelir. (TA: burada olduğu gibi aynı yerde zikredilmiştir.) [A’da, **عَيْشٌ** ↓ **خافض**’ın **عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ** gibi olduğu (yani **عَيْشٌ مَخْفُوضٌ** yerinedir) ve bunun mecaz olduğu söylenir.] ― -b4- Ayrıca (mecaz:) Yumuşak bir yürüyüş; **رَفْعٌ**’ın zıddı; (S, A, * K;) ve aynı şekilde ↓ **مَخْفُوضٌ**; (S, * A;) **مَرْفُوعٌ**’un zıddı. (A, TA.) [**خَفَضَتِ الاـِبِلُ**’e bak.] ― -b5- Ayrıca alçak yahut çökük arazi: (TA:) ve [aynı şekilde] ↓ **خَافِضَةٌ**, arazinin alçak yahut çökük bir parçası (تَلْعَةٌ مُطْمَئِنَّةٌ): (ISh, K:) ↓ **رَافِعَةٌ** ise [zıddı, yani] sert ve yüksek bir arazi parçası manasındadır. (ISh.)

**هُوَ فِى حَالِ خَفْضَةٍ**
**هُوَ فِى حَالِ خَفْضَةٍ** هو في حال خفضه هو في حال خفضة ve **حَالِ رِفْعَةٍ** [O, alçalış hâlinde ve yükseliş hâlindedir: yahut belki **خفضة** kelimesi, **رِفْعَة** ile şekilce uyuşması ve kendi başına bir hâli ifade etmesi sebebiyle **خِفْضة** diye yazılmalıdır]. (A.)

**صَوْتٌ خَفِيضٌ**
**صَوْتٌ خَفِيضٌ** صوت خفيض (mecaz:) Alçak, yumuşak yahut nazik bir ses. (TA.) Ve **كَلَامٌ خَفِيضٌ** ve ↓ **مَخْفُوضٌ** (mecaz:) [Alçak, yumuşak yahut nazik söz]. (A, TA.) Ayrıca **خَافِضٌ**’a bak. ― -b2- **عَيْشٌ خَفِيضٌ**: **خَفْضٌ**’a bak.

**خَفِيضَةٌ**
**خَفِيضَةٌ** خفيض خفيضه خفيضة, isim olarak: paragrafın başına yakın yerde **خَفْضٌ**’a bak.

**الخَافِضُ**
**الخَافِضُ** الخافض خافض, Allah’ın **الأَسْمَآءُ الحُسْنَى** denilen isimlerinden biridir: kibirli, büyüklenen yahut küstah olanı alçaltan: (K:) alçaltmayı dilediği her şeyi alçaltan. (TA.) ― -b2- Kur’ân’da [lvi. 3, diriliş (القِيَامَة) hakkında,] **خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ**, bazı kimseleri Cehenneme alçaltan; bazı kimseleri Cennete yükselten, demektir: (O, K:) yahut isyankârı alçaltan; itaat edeni yükselten. (Zj.) ― -b3- Esed kabilesinden bir recez şairi (S, **شول** ve **صن** maddelerinde), zekât toplayıcısını yererek şöyle der:
خَافِضَ سِنٍّ وَمُشِيلًا سِنَّا
أَاـِبِلِى تَأْكُلُهَا مُصِنَّا
[Burnu kibirle yukarı kaldırarak, bir durumda yaşı alçaltıp başka bir durumda yaşı yükselterek, benim develerimi mi yiyorsun?]: yahut IAar’a göre bu, bir adamın karısına hitabı ve onun babasını yermesidir; o, mehir olarak yirmi deve istemiş, hepsinin **بَنَات لَبُون** olmasını şart koşmuş ve onları ondan talep etmişti; develeri arasında semiz bir **حِقَّة** görünce “Bu bir **بِنْت لَبُون**’dur” dedi ki onu alsın; zayıf bir **بنت لبون** görünce “Bu bir **بِنْت مَخَاض**’dır” dedi ki onu bıraksın. (S.) ― -b4- **هُوَ خَافِضُ الجَنَاحِ** (mecaz:) O, yumuşak huylu, muameleye kolay, uyumlu yahut boyun eğicidir: (A, TA:) (mecaz:) o, ağırbaşlı, vakur, sakin yahut dingindir; (TA;) ve aynı şekilde **هُوَخَافِضُ الطَّيْرِ**. (K, TA.) ― -b5- **اِمْرَأَةٌ خَافِضَةُ الصَّوْتِ**, ve **الصَّوْتِ** ↓ **خَفِيضَةُ**, (mecaz kabul edilerek:) Sesi alçak, yumuşak yahut nazik bir kadın: (TA:) bağırıp çağıran ve dili kötü olan değil. (T, TA.) ― -b6- **عَيْشٌ خَافِضٌ**: iki yerde **خَفْضٌ**’a bak. ― -b7- **أَرْضٌ خَافِضَةُ السُّقْيَا** (mecaz kabul edilerek:) Sulaması kolay arazi. (K.) Zıddına **رَافِعَةُ السقيا** denir. (TA.) ― -b8- **بَيْنِى وَبَيْنَكَ لَيْلَةٌ خَافِضَةٌ** (mecaz:) Benimle senin aranda yolculuğu kolay bir gece vardır. (S, TA.) ― -b9- **قَوْمٌ خَافِضُونَ** (mecaz kabul edilerek:) Bir su başında kalan bir kavim yahut topluluk: otlak ve yağmur düşen yerleri aramaya çıktıklarında böyle adlandırılmazlar. (IAar.) -A2- **خَافِضَةٌ** Kızları sünnet eden kadın. (S, A, Msb, K. *) Ve **خَافِضٌ** bazen oğlanları sünnet eden erkeğe de uygulanır. (TA.)

**خَافِضَةٌ**
**خَافِضَةٌ** خافض خافضه خافضة, isim olarak yahut isim niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak: **خَفْضٌ**’a bak, son mana.

**مَخْفِضُ قَوْمٍ**
**مَخْفِضُ قَوْمٍ** مخفض قوم Bir kavmin kolaylık yahut sükûnet hâlinde bulunduğu yer; yahut hayatın bol ve hoş bir hâlinde bulunduğu yer. (TA.) ― -b2- Ayrıca paragrafın son kısmında **خَفْضٌ**’a bak. -A2- **مَخْفِضٌ** ayrıca, kızın sünnet ameliyesinin yapıldığı yer (kızın yeri) manasına gelir. (Lh ve Az, TA’da, **عُذْرَة** maddesinde.)

**مَخْفُوضٌ**
**مَخْفُوضٌ** مخفوض: paragrafın son kısmında iki yerde **خَفْضٌ**’a bak; ve **خَفِيضٌ**’e bak. -A2- **مَخْفُوضةٌ** Sünnet edilmiş kız. (Mgh, Msb.)

**الحُرُوفُ المُنْخَفِضَةُ**
**الحُرُوفُ المُنْخَفِضَةُ** الحروف المنخفضه الحروف المنخفضة: **غ ظ ط ض ص خ** ve **ق** hariç alfabenin bütün harfleri; (K;) bunlara ise **المُسْتَعْلِيَةُ** denir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَفَضَ
خَفَضَ I ( n. ac. خَفْض 1 ),
a.  Lowered; humbled, humiliated.

b.  Marked the final letter with  Kasra.

c.  [ Bi ], Rested, stayed in.

خَفُضَ
خَفُضَ U (
a.  n. ac خَفْض 1 ), Was low, soft, gentle ( voice ).

b.  Was tranquil, at ease.

خَفَّضَ
خَفَّضَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Calmed, quieted.

تَخَفَّضَ
تَخَفَّضَ V ,
a.  Was or became easy.

b.  see VII .

اِنْخَفَضَ
اِنْخَفَضَ VII ,  اِخْتَفَضَ VIII ,
a.  Was lowered; became depressed; fell ( prices ).

خَفْض
خَفْض 1 ,
a.  Abatement &c.

b.  Ease, repose.

c.  Kasra ( خَفِضَ )

خَفْضَة
خَفْضَة 1t ,
a.  Kasra ( vowel-point governing the genetive ).

خَاْفِض
خَاْفِض 21 ,
a.  Lowering &c.

b.  Particle.

خَاْفِض
خَاْفِض 21
a.  [ art. ], The Abaser ( God ).

خَفِيْض
خَفِيْض 25 ,
a.  Abased, humbled.

b.  Low.

c.  Easy, tranquil ( life ).

##### Türkçe

خَفَضَ
خَفَضَ I ( mastar-ı aslî: **خَفْض** 1 ),
a. Alçalttı; alçalttı, zelil etti.

b. Son harfi **كسرة** ile işaretledi.

c. [ **بِ** ile ], içinde dinlendi, kaldı.

خَفُضَ
خَفُضَ U (
a. mastar-ı aslî **خَفْض** 1 ), Alçak oldu, yumuşak oldu, nazik oldu (ses).

b. Sakin oldu, rahat oldu.

خَفَّضَ
خَفَّضَ II ,
a. I (a)’ya bak.

b. Sakinleştirdi, susturdu.

تَخَفَّضَ
تَخَفَّضَ V ,
a. Kolay oldu veya kolaylaştı.

b. VII’ye bak.

اِنْخَفَضَ
اِنْخَفَضَ VII , **اِخْتَفَضَ** VIII ,
a. Alçaltıldı; çöktü; düştü (fiyatlar).

خَفْض
**خَفْض** 1 ,
a. İndirme vb.

b. Kolaylık, istirahat.

c. **كسرة** ( **خَفِضَ** )

خَفْضَة
**خَفْضَة** 1t ,
a. **كسرة** (mecrûru yöneten hareke).

خَاْفِض
**خَاْفِض** 21 ,
a. Alçaltan vb.

b. Edat.

خَاْفِض
**خَاْفِض** 21
a. [ **ال** takısı ile ], Alçaltıcı (Tanrı).

خَفِيْض
**خَفِيْض** 25 ,
a. Alçaltılmış, zelil edilmiş.

b. Alçak.

c. Kolay, sakin (hayat).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خفض
خَفَضَ - يَخْفِضُ - خَافِض- خَافِضَة
خَفَضَ - يَخْفِضُ + كائن + شيئاً: ضد " رفع ": يغير موقعه نحو الأسفل: يحرك الشيء من موقع مكاني يعتبر أعلى إلى موقع يعتبر أدنى وأقرب وأخفض، وذلك نسبة لمستوى مكاني يعتبر مرجعاً للمقارنة
يخفض جناحه: ينزله للأسفل: يخفض أعلى جسده بحركة معبرة عن الترحيب والملاطفة، فالجناح في البشر: هو العضو المسؤول عن تغيير الاتجاه، والذي يتبعه باقي الجسد، وهو الطرف العلوي واتصاله بالصدر وأعلى الجذع
خَافِض: اسم فاعل صفة مشبهة من "  خَفَضَ - يَخْفِضُ ": صفة مشبهة للشيء الذي يجعل آخر" ينخفض"
خَافِضَة: مؤنث " خَافِض "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دفع وتحريك وخفض كائن أو سطح للأسفل"، وهي:
خَسَفَ - يَخْسِفُ، دَلَكَ - يَدْلُكُ، خَفَضَ - يَخْفِضُ، أَمَتَ - يَأمِتُ، دَلا - يَدْلُوْ، خَمَصَ _ يَخْمُصُ
خفض - اخفض
 	﴿لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم ولا تحزن عليهم واخفض جناحك للمؤمنين(88)﴾ الحجر ﴿واخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين(215)﴾ الشعراء
 	﴿واخفض لهما جناح الذل من الرحمة وقل رب ارحمهما كما ربياني صغيرا(24)﴾ الإسراء
خافضة
 ﴿إذا وقعت الواقعة(1) ليس لوقعتها كاذبة (2)خافضة رافعة(3)إذا رجت الأرض رجا (4) وبست الجبال بسا(5)فكانت هباء منبثا(6)﴾ الواقعة
مختار الصحاح
● [خفض] خ ف ض: الخَفْضُ الدعة يقال عيش خافِضٌ وهم في خفض من العيش و خَفَضَ الضوت غضَّه وبابه ضرب يقال خفض عليك القول وخفض عليك الأمر أي هون و الخَفْضُ الجر وهما في الإعراب بمنزلة الكسر في البناء في مواضعات النحويين و الانْخِفاضُ الانحطاط والله يُخفض من يشاء ويرفع أي يضع
الراغب
خفض
- الخفض: ضد الرفع، والخفض الدعة والسير اللين وقوله عز وجل: }واخفض لهما جناح الذل﴿[الإسراء/24]، فهو حث على تليين الجانب والأنقياد، كأنه ضد قوله:﴾ألا تعلو علي﴿[النمل/31]، وفي صفة القيامة:﴾خافضة رافعة﴿[الواقعة/3]، أي: تضع قوما وترفع آخرين، فخافضة إشارة إلى قوله:﴾ثم رددناه أسفل سافلين{ [التين/5].
ملخص اللسان
وجوه اللفظ: ضِدُّ الرفْع - يضَعُهم ويُهِينُهم - وخَفِيضَةُ الصوت: خَفِيَّتُه لَيِّنَتُه - لانَ وسَهُلَ- تواضَعْ لهما ولا تتعزز عليهما. -وخَفَضَ الطائرُ جناحه: أَلانَهُ وضمَّه إِلى جنبه ليسكن من طيرانه - المُطْمَئِنُّ من الأَرض -الدَّعةُ - خصيب في دَعةٍ وخصْبٍ ولِين - سَهِّلْ. - يُسَكِّنُهم ويُهَوِّن عليهم الأَمر - السَّير الليِّنُ
1.    والخَفْضُ: ضِدُّ الرفْع. خَفَضَه يَخْفِضُه خَفْضاً فانْخَفَضَ  واخْتَفَضَ
2.    في أَسماء اللّه تعالى الخافِضُ: هو الذي يَخْفِضُ الجبّارِينَ  والفراعنة أَي يضَعُهم ويُهِينُهم ويخفض كل شيءٍ يريد خَفْضَه.
3.     وامرأَة خافِضَةُ الصوت وخَفِيضَةُ الصوت: خَفِيَّتُه لَيِّنَتُه: ليست بسَلِيطةٍ، وقد خَفَضَتْ وخَفَضَ صوتُها: لانَ وسَهُلَ.
4.      أَرض خافِضةُ السُّقْيا إِذا كانت سَهْلَة السُّقْيا، - والخَفْضُ:  المُطْمَئِنُّ من الأَرض، وجمعه خُفُوضٌ. والخافِضَة: التَّلْعةُ المطمئنة  من الأَرض والرافِعةُ المتْنِ من الأَرض.
5.      والخَفْضُ: الدَّعةُ، يقال: عيش خافِضٌ.  والخَفْضُ والخفيضةُ جميعاً: وعيش خَفْضٌ وخافِضٌ ومخفوض  وخفيض: خصيب في دَعةٍ وخصْبٍ ولِين،
6.     وخَفِّضْ عليك أَي سَهِّلْ. وخَفِّضْ  عليك جأْشك أَي سكِّن قلبك.  - يُخَفِّضُهم أَي  يُسَكِّنُهم ويُهَوِّن عليهم الأَمر، من الخَفْضِ الدَّعةِ والسكون
7.     وخَفَضَ الطائرُ جناحه: أَلانَهُ وضمَّه إِلى جنبه ليسكن من طيرانه،
8.     والخَفْضُ: السَّير الليِّنُ وهو ضد الرفع.
9.     وخَفَضَ جناحَه يخْفِضه خفْضاً: أَلان جانبه، على المثل بِخَفْض الطائر  لجناحه.- واخفِضْ لهما جَناحَ  الذُّلِّ من الرَّحْمة؛ أَي تواضَعْ لهما ولا تتعزز عليهما.
10.                        والخافِضةُ:  الخاتِنةُ.
11.                        وخَفَضَ الجارية يَخْفِضُها خَفْضاً: وهو كالخِتان للغلام،
لسان العرب
● - خفض: في أَسماء اللّه تعالى الخافِضُ: هو الذي يَخْفِضُ الجبّارِينَ  والفراعنة أَي يضَعُهم ويُهِينُهم ويخفض كل شيءٍ يريد خَفْضَه.  والخَفْضُ: ضِدُّ الرفْع. خَفَضَه يَخْفِضُه خَفْضاً فانْخَفَضَ  واخْتَفَضَ.  والتَّخْفِيضُ: مدّك رأْس البعير إِلى الأَرض؛ قال:  يَكادُ يَسْتَعْصي على مُخَفِّضِهْ  وامرأَة خافِضَةُ الصوت وخَفِيضَةُ الصوت: خَفِيَّتُه لَيِّنَتُه، وفي  التهذيب: ليست بسَلِيطةٍ، وقد خَفَضَتْ وخَفَضَ صوتُها: لانَ وسَهُلَ. وفي  التنزيل العزيز: خافِضةٌ رافِعةٌ؛ قال الزجاج: المعنى أَنها تَخْفِضُ  أَهل المعاصي وترفع أَهل الطاعة، وقيل: تخفض قوماً فتَحُطُّهم عن مَراتِب  آخرين ترفعهم إِليها، والذين خُفِضُوا يَسْفُلُون إِلى النَّارِ،  والمرفوعون يُرْفَعُون إِلى غرف الجنان. ابن شميل في قول النبي، صلّى اللّه عليه  وسلّم، إِن اللّه يخفض القِسْط ويَرْفَعُه، قال: القسطُ العَدْل ينزله  مرة إِلى الأَرض ويرفعه أُخرى. وفي التنزيل العزيز: فمن ثَقُلَتْ  مَوازِينُه خُفِضَت ومن خَفَّتْ موازينه شالت. غيره: خَفْضُ العَدْل ظهور الجَور  عليه إِذا فسد الناس، ورفعُه ظهوره على الجوار إِذا تابوا وأَصلحوا،  فَخَفْضُه من اللّه تعالى اسْتعتابٌ ورَفْعُه رِضاً. وفي حديث الدجال:  فَرَفَّع فيه وخَفَّضَ أَي عظَّم فِتْنَتَه ورفعَ قدرها ثم وهَّنَ أَمره وقدره  وهوَّنه، وقيل: أَراد أَنه رفَع صوته وخفَضَه في اقتِصاصِ أَمره، والعرب  تقول: أَرض خافِضةُ السُّقْيا إِذا كانت سَهْلَة السُّقْيا، ورافعةُ  السقيا إِذا كانت على خلاف ذلك. والخَفْضُ: الدَّعةُ، يقال: عيش خافِضٌ.  والخَفْضُ والخفيضةُ جميعاً: لين العيش وسعته. وعيش خَفْضٌ وخافِضٌ ومخفوض  وخفيض: خصيب في دَعةٍ وخصْبٍ ولِين، وقد خَفُضَ عَيشُه؛ وقول هميان بن  قحافة:بانَ الجميعُ بعْدَ طُولِ مَخْفِضِهْ  قال ابن سيده: إِنما حكمه بعد طول مَخْفَضه كقولك بعد طول خَفْضِه لكن  هكذا روي بالكسر وليس بشيءٍ. ومَخْفِضُ القوم: الموضع الذي هم فيه في  خَفْض ودَعةٍ، وهم في خَفْضٍ من العَيْش؛ قال الشاعر:  إِنَّ شَكْلي وإِنَّ شكْلَكِ شَتَّى،  فالزَمي الخُصَّ واخفِضي تَبْيَضِضِّي  أَراد تَبْيَضِّي فزاد ضاداً إِلى الضادين. ابن الأَعرابي: يقال للقوم  هم خَافِضُون إِذا كانوا وادِعينَ على الماء مقيمين، وإِذا انْتَجعوا لم  يكونوا في النُّجْعةِ خافضين لأَنهم يَظْعَنُون لطَلَبِ الكَلإِ ومَساقِطِ  الغَيْثِ. والخَفْضُ: العيش الطيب. وخَفِّضْ عليك أَي سَهِّلْ. وخَفِّضْ  عليك جأْشك أَي سكِّن قلبك.  وخَفَضَ الطائرُ جناحه: أَلانَهُ وضمَّه إِلى جنبه ليسكن من طيرانه،  وخَفَضَ جناحَه يخْفِضه خفْضاً: أَلان جانبه، على المثل بِخَفْض الطائر  لجناحه. وفي حديث وفد تميم: فلما دخلوا المدينة بَهَشَ إِليهم النساء  والصبيان يبكون في وجوههم فأَخْفَضَهم ذلك أَي وضعَ منهم؛ قال ابن الأَثير: قال  أَبو موسى أَظن الصواب بالحاء المهملة والظاء المعجمة، أَي أَغْضَبَهم.  وفي حديث الإِفك: ورسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، يُخَفِّضُهم أَي  يُسَكِّنُهم ويُهَوِّن عليهم الأَمر، من الخَفْضِ الدَّعةِ والسكون. وفي  حديث أَبي بكر قال لعائشة، رضي اللّه عنهما، في شأْن الإِفك: خَفِّضي عليك  أَي هَوِّني الأَمر عليكِ ولا تَحْزَني له. وفلان خافِضُ الجَناحِ  وخافِضُ الطير إِذا كانَ وقوراً ساكناً. وقوله تعالى: واخفِضْ لهما جَناحَ  الذُّلِّ من الرَّحْمة؛ أَي تواضَعْ لهما ولا تتعزز عليهما. والخافِضةُ:  الخاتِنةُ. وخَفَضَ الجارية يَخْفِضُها خَفْضاً: وهو كالخِتان للغلام،  وأَخْفَضَتْ هي، وقيل: خَفَض الصبيِّ خَفْضاً خَتَنه فاستعمل في الرجل،  والأَعْرَفُ أَن الخَفْضَ للمرأَة والخِتانَ للصبيّ، فيقال للجارية خُفِضَتْ،  وللغلامِ خُتِنَ، وقد يقال للخاتن خافض، وليس بالكثير. وقال النبي، صلّى  اللّه عليه وسلّم، لأُم عطية: إِذا خَفَضْتِ فأَشمِّي أَي إِذا خَتَنْتِ  الجاريةَ فلا تَسْحَتي الجاريةَ. والخَفْضُ: خِتانُ الجارية. والخَفْضُ:  المُطْمَئِنُّ من الأَرض، وجمعه خُفُوضٌ. والخافِضَة: التَّلْعةُ المطمئنة  من الأَرض والرافِعةُ المتْنِ من الأَرض. والخَفْضُ: السَّير الليِّنُ  وهو ضد الرفع. يقال: بيني وبينك ليلة خافِضةٌ أَي هَيِّنَةُ السير؛ قال  الشاعر:  مَخْفُوضُها رَوْلٌ، ومَرْفُوعُها  كَمَرِّ صَوْبٍ لَجِبٍ وَسْطَ ريح  قال ابن بري: الذي في شعره:  مَرْفُوعُها زَوْلٌ ومَخْفُوضُها  والزَّوْلُ: العَجَب أَي سيرها الليِّن كَمَرِّ الريح، وأَما سيرها  الأَعلى وهو المرفوع فعجب لا يُدْركُ وصْفُه. وخَفْضُ الصوت: غضُّه. يقال:  خَفِّضْ عليك القول. والخفضُ والجرُّ واحد، وهما في الإِعراب بمنزلة الكسر  في البناء في مواصفات النحويين.  والانخِفاضُ: الانحِطاطُ بعد العُلُوِّ، واللّه عزّ وجلّ يَخْفِضُ من  يشاء ويَرْفَعُ من يشاء؛ قال الراجز يهجو مُصَدّقاً، وقال ابن الأَعرابي:  هذا رجل يخاطب امرأَته ويهجو أَباها لأَنه كان أَمهرها عشرين بعيراً كلها  بنات لبون، فطالبه بذلك فكان إِذا رأَى في إِبله حِقَّة سمينة يقول هذه  بنت لَبون ليأْخذها، وإِذا رأَى بنت لَبون مهزولة يقول هذه بنت مخاض  ليتركها؛ فقال:  لأَجْعَلَنْ لابْنَةِ عَثْم فَنّا،  مِنْ أَينَ عِشْرُونَ لها مِنْ أَنَّى؟  حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنّا،  يا كَرَواناً صُكَّ فَاكْبَأَنّا  فَشَنَّ بالسَّلْحِ، فَلَمّا شَنّا،  بَلَّ الذُّنابَى عَبَساً مُبِنّا  أَإِبِلي تَأْكُلُها مُصِنّا،  خافِضَ سِنِّ ومُشِيلاً سِنّا؟  وخَفَضَ الرجلُ: مات، وحكى ابن الأَعرابي: أُصِيبَ بِمَصَائِب تَخْفِضُ  المَوْتَ أَي بمصائب تُقَرِّبُ إِليه المَوْتَ لا يُفْلِتُ مِنْها.
مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
الخَفْضُ الدَّعَةُ، وعَيْشٌ خافِضٌ، وقد خَفُضَ، ككَرُمَ، والسَّيْرُ اللَّيِّنُ، ضِدُّ الرَّفْعِ، وبمعنى الجَرِّ في الإِعْرابِ، وغَضُّ الصوتِ. والخافِضُ في الأسماء الحُسْنَى من يَخْفِضُ الجَبَّارِينَ والفراعِنَةَ ويَضَعُهُمْ. وخَفَضَ بالمكان يَخْفِضُ أقامَ. والخافِضَةُ التَّلْعَةُ المُطْمَئِنَّةُ، والخاتِنَةُ. وخُفِضَت الجارِيَةُ كخُتَنِ الغُلامُ، خاصٌّ بهِنَّ. و " خافِضَةٌ رافِعَةٌ " أي تَرْفَعُ قوماً إلى الجَنَّةِ، وتَخْفِضُ قوماً إلى النارِ. وهو خافِضُ الطيرِ، أي وَقُورٌ. " واخْفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرَّحْمَةِ " تَواضَعْ لهما، أو من المَقْلُوبِ، أي جناحَ الرَّحْمَةِ من الذُّلِّ. و " يَخْفِضُ القِسْطَ ويَرْفَعُهُ " . يبسُطُ لمن يَشاء، ويَقْدِرُ على مَنْ يَشاء. وأرضٌ خافِضَةُ السُّقْيَا سَهْلَةُ السَّقْيِ. وخَفِّض القولَ يا فُلانُ لَيِّنْهُ،
الأمر: هَوِّنْه، رأسَ البعيرِ: مُدَّهُ إلى الأرضِ لتركبه. واخْتَفَضَ: انْحَطَّ، الجاريةُ: اخْتَتَنَتْ.
والحُروفُ المُنْخَفِضَةُ: ما عَدا قغضخصطظ .
تاج العروس:
خفض
" الخَفْضُ : الدَّعَةُ " كما في الصّحاح والعُبَابِ وزادَ غَيْرُهُمَا والسُّكُونُ واللِّينُ . زَادَ في الأَسَاسِ : والانْكِسَار . وفي اللِّسَان : العَيْشُ الطَّيِّب . وكُلُّ ذلِكَ مُتَقَارِبٌ . ويُقَال : هُمْ في خَفْضٍ من العَيْش . من المَجَازِ : " عَيْشٌ خَافِضٌ " كعِيشَةٍ رَاضِيَةٍ كما في الأَسَاس " وقد خَفُضَ " عَيْشُهُم " ككَرُمَ " وأَنْشَد الصَّاغَانِيّ :
لا يَمْنَعَنَّكَ خَفْضُ العَيْشِ في دَعَةٍ ... نُزُوعُ نَفْسٍ إِلى أَهْلٍ وأَوْطَانِ
تَلْقَى بِكُلّ بِلادٍ إِنْ حَلَلْتَ بِهَا ... أَهْلاً بأَهْلٍ وجِيرَاناً بِجِيرانِ قال شَيْخُنَا : وتَوَقَّفَ سَعْدِي أَفندي في قَوْلِ الشَّاعِر هذَا . وأَشَار المرْزُوقِيّ إِلى أَنَّ خَفَضَ العَيْشِ سَعَتُه ورَغَدُه . ومَعْنَى الدَّعَةِ : الرَّاحَةُ والسُّكُونُ . وكَلامُ المُصَنِّف لا يَخْلُو عن قَلَقٍ يَحْتَاجُ إِلى التَّأْويل . قُلتُ : كَلاَمُ المُصَنِّف ظاهِرٌ وبه عَبَّر الجَوْهَرِيُّ وغَيْرُه مِنَ الأَئِمَّةِ ولا قَلَقَ فِيهِ على ما بَيَّنّا ولا يَحْتَاجُ المَقَامُ إِلَى تَأْوِيلٍ . فتَأَمَّلْ . الخَفْضُ : " السَّيْرُ اللَّيِّنُ ضِدُّ الرَّفْعِ " . يُقَال : بَيْنِي وبَيْنَكَ لَيْلَةٌ خَافِضَةٌ أَي هَيِّنَةُ السَّيْرِ . نَقَلَه الجَوْهَرِيّ وهو مَجَازٌ . وأَنْشَدَ قَولَ الشَّاعِر وهو طَرَفَةُ بنُ العَبْدِ :
مَخْفُوضُها زَوْلٌ ومَرْفُوعُهَا ... كمَرِّ صَوْبٍ لَجِلٍ وَسْطَ رِيحْ قال الصّاغَانِيّ : ويُرْوَى : ومَوْضُوعها . وقال ابنُ بَرِّيّ : والَّذِي في شِعْرِه :
" مَرْفُوعُهَا زَوْلٌ ومَخْفُوضُها والزَّوْلُ : العَجَبُ أَيْ سَيْرُها اللَّيِّن كمَرِّ الرِّيحِ . وأَمّا سَيْرُها الأَعْلَى وهو المَرْفُوعُ فعَجَبٌ لا يُدرَكُ وَصْفُه . الحَفْضُ " بمَعْنَى الجَرِّ " وهُمَا " في الإِعْرَابِ " بمَنْزِلَةِ الكَسْرِ في البِنَاءِ في مُوَاضَعَاتِ النَّحْوِيِّين نَقَلَه الجَوْهَرِيّ والجَمَاعَةُ . من المَجَازِ الخَفْضُ : " غَضُّ الصَّوْتِ " ولينُه وسُهولَتُه . وصَوْتٌ خَفِيضٌ ضِدُّ رَفِيعٍ . " والخَافِضُ في الأَسْمَاءِ الحُسْنَى : مَنْ يَخْفِضُ الجَبَّارينَ والفَرَاعِنَةَ ويَضَعُهُم " ويُهِينُهُم ويَخْفِضُ كُلَّ شَيْءٍ يُرِيدُ خَفْضَهُ . " وخَفَضَ بالمَكَان يَخْفِضُ : أَقَامَ " . وقال ابنُ الأَعْرَابِيّ : يُقَال لِلْقَوْمِ : هُمْ خافِضُون إِذا كانوا وَادِعِينَ عَلَى المَاءِ مُقِيمِينَ وإِذا انْتَجَعُوا لم يَكُونُوا في النُّجْعَةِ خافِضِينَ لأَنَّهُم يَظْعَنُون لطَلَبِ الكَلإِ وَمساقِطِ الغَيْثِ . " والخَافِضَةُ : التَّلْعَةُ المُطْمَئِنَّةُ " من الأَرْضِ والرَّافِعَةُ : المَتْنُ من الأَرْضِ عن ابْنِ شُمَيْلٍ . الخَافِضَةُ : " الخَاتِنَةُ " نقله الجَوْهَرِيّ . " وخُفِضَتِ الجَارِيَةُ كخُتِنَ الغُلامُ . خَاصٌّ بِهِنّ " . وقِيلَ : خَفَضَ الصَّبِيَّ يَخْفِضُهُ خَفْضاً : خَتَنَهُ فاسْتُعْمِلَ في الرَّجُل . والأَعْرُفُ ما ذَكَرَهُ المُصَنِّف وقد يُقَالُ للْخاتِنِ : خافِضٌ ولَيْس بالكَثِير . وفي الحَدِيثِ : " إِذا خَفَضْتِ فَأَشمِّي " أَي لا تَسْحَتِي شَبَّهَ القَطْعَ اليَسِيرَ بإِشْمَامِ الرّائحَة . قَوْلُه تَعَالَى : " " خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ " أَي تَرْفَعُ قَوْماً إِلَى الجَنَّةِ وتَخْفِضُ قَوْماً إِلى النَّارِ " كما في العُبَاب . وقال الزَّجّاج : المَعْنَى أَنهَا تَخْفِضُ أَهْلَ المَعَاصِي وتَرْفَعُ أَهْلَ الطَّاعَة . وقِيلَ : تَخْفِض قَوْماً فتَحُطُّهُم عن مَرَاتِب آخَرِينَ تَرْفَعُهم إِلَيْهَا ؛ والَّذِينَ خُفِضُوا يَسْفُلُون إِلى النَّارِ والمَرْفُوعُون يُرْفَعون إِلى غُرَفِ الجِنَان . من المَجَازِ قَوْلُهُم : هو خَافضُ الطَّيْرِ أَي وَقُورٌ " ساكِنٌ وكذلكَ خَافضُ الجَنَاحِ . من المَجَازِ قَوْلُه تَعَالَى : و " اخْفضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ من الرَّحْمَةِ " أَي " تَوَاضَعْ لَهُمَا " ولا تَتَعَزَّزْ عَلَيْهَما " أَو " هو " منَ المَقْلُوب أَي " اخْفضْ لَهُمَا " جَنَاحَ الرَّحْمَةِ من الذُّلِّ " كما في العُبَابِ . وكذا قَوْلُه تَعالَى : " واخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنين " أَي أَلِنْ جَانِبَكَ لَهُمْ . قال ابنُ شُمَيْل في تَفْسِير الحَدِيثِ : " إِنَّ الله " يَخْفِضُ القِسْطَ ويَرْفَعُه " " . قال : القِسْطُ : العَدْلُ يُنْزِلُه مَرَّةً إِلَى الأَرْضِ ويَرْفَعُه أُخْرَى . وقال الصّاغَانِيّ : أَيْ " يَبْسُطُ لِمَنْ يَشَاءُ ويَقْدِرُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ " العَرَبُ تقولُ : " أَرْضٌ خافِضَةُ السُّقْيَا " إِذا كانَتْ " سَهْلَة السَّقْيِ " ورافعَةُ السُّقْيَا إِذا كانَتْ على خلاَف ذلِكَ . من المَجَازِ : " خَفِّضِ القَوْلَ يا فُلاَنُ " أَي " لَيِّنْهُ و " خَفِّضْ عَلَيْكَ " الأَمْرَ : هَوِّنْهُ " . ومنه حَديثُ الإِفْك " ورَسُولُ الله صَلَّى الله عليه وَسَلَّم يُخَفِّضُهُم " أَي يُسَكِّنُهُم ويُهَوِّنُ عليهم الأَمْرَ وفيه أَيْضاً قَولُ أَبِي بَكْرٍ لِعَائشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما : " خَفِّضي عَلَيْك " أَي هَوِّني الأَمْرَ ولا تَحْزَني له . خَفِّضْ " رأْسَ البَعِيرِ " أَي " مُدَّهُ إِلَى الأَرْضِ لِتَرْكبَهُ " قاله اللَّيْثُ وأَنْشَدَ لهِمْيَانَ بْنِ قُحَافَةَ :
" يَكَادُ يَسْتَعْصِي على مُخَفِّضِهْ
" واخْتَفَضَ : انْحَطَّ " كانْخفَضَ نَقَلَهُ الصَّاغانيّ . اخْتَفَضَت " الجَارِيَةُ : اخْتَتَنَتْ " وهو مُطَاوِعٌ لِخَفَّضْتُها . " والحُرُوفُ المُنْخَفِضَةُ : ما عَدَا " المُسْتَعْلِيَةَ وهُنَّ الأَرْبَعَةُ المُطْبَقَةُ والخَاءُ والغَيْن المُعْجَمَتَانِ والقافُ يَجْمَعُها قَوْلُكَ " قغضخصطظ " . وممّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه . الانْخفَاضُ : الانْحِطاطُ . وامرأَةٌ خافِضَةُ الصَّوْتِ وخفِيضَتُه : خَفِيَّتُهُ لَيِّنَتُه وفي التَّهْذِيبِ : لَيْسَت بسَلِيطَةٍ وقد خَفَضَت وخَفَضَ صَوْتُها : لاَنَ وسَهُلَ . وخَفْضُ العَدْلِ : ظُهُورُ الجَوْرِ عَلَيْه إِذا فَسَدَ الناسُ . ورَفْعُه : ظُهُورُهُ على الجَوْرِ إِذا تَابُوا وأَصْلَحُوا فخَفْضُهُ من اللهِ تَعالَى استِعْتَابٌ ورَفْعُه رِضاً . ويُقَالُ : خَفَّضَه إِذا وَهَّنَ أَْمْرَهُ وقَدْرَهُ وهَوَّنَه . والخَفِيضَةُ : لِينُ العَيْش وسَعَتُه . وعَيْشٌ خَفْضٌ ومَخْفُوضٌ وخَفِيضٌ : خَصِيبٌ في دَعَةٍ وخِصْبٍ ولِينٍ . والمَخْفِضُ كمَجْلِسٍ مثل الخَفْضِ . ومَخْفِضُ القَوْمِ : المَوْضِعُ الَّذِي هُمْ فيه في خَفْضٍ ودَعَةٍ . وخَفِّضْ عَلَيْكَ جَأْشَكَ أَي سَكِّنْ قَلْبَك . وخَفَضَ الطائِرُ جَنَاحَهُ : أَلاَنَه وضَمَّهُ إِلى جَنْبِهِ لِيُسَكِّنَ من طَيَرانِهِ وخَفَضَ جَنَاحَه خَفْضاً : أَلاَنَ جَانِبَه على المَثَلِ . والخَفْضُ : المُطْمَئِنُّ من الأَرْضِ جَمعُه خُفُوضٌ . وكَلامٌ مَخْفُوضٌ وخَفِيضٌ . وهو مُنْقَادٌ خَافضُ الجَنَاح . وخَفَضَت الإِبِلُ : لاَنَ سَيْرُها ولَهَا مَخْفُوضٌ ومَرْفُوعٌ . وما زَالَتْ تَخْفِضُنِي أَرْضٌ ومَرْفُوعٌ . وما زَالَتْ تَخْفِضُنِي أَرْضٌ وتَرْفَعُنِي أُخْرَى حَتَّى وَصَلْت إِلَيْكُمْ . وكُلُّ ذلِك مَجَاز . وخَفَضَ الرَّجُلُ خُفُوضاً : مَاتَ . وحَكَى ابنُ الأَعْرَابِيّ : أُصِيبَ بمَصَائِبَ تَخْفِيضُ المَوْتَ أَي " بمَصَائبَ " تُقَرِّب إِليه المَوْتَ لا يفْلِت مِنْهَا كما في اللِّسَان .

_Türkçe çeviri henüz yok_
